Bu araştırma, lisansüstü düzeyde öğrenim gören Sosyal Bilgiler öğretmen adaylarının yapay zekâya (YZ) ilişkin algılarını, eğitimdeki işlevine yönelik görüşlerini ve mesleki beklentilerini çok boyutlu biçimde incelemektedir. Çalışma, nitel araştırma yaklaşımına dayalı olarak durum çalışması deseniyle yürütülmüştür. Veriler, 2024–2025 eğitim-öğretim yılında Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilgiler Eğitimi Anabilim Dalı’nda öğrenim gören altı yüksek lisans öğrencisiyle gerçekleştirilen yarı yapılandırılmış görüşmeler aracılığıyla toplanmıştır. Görüşmelerden elde edilen veriler, içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiş; kod, tema ve alt temalar belirlenmiştir. Bulgular, katılımcıların YZ’yi çoğunlukla teknolojik bir araç veya uygulama olarak tanımladıklarını; ancak kavramsal farkındalık düzeylerinin çeşitlilik gösterdiğini ortaya koymuştur. YZ’nin eğitimde içerik ve materyal üretiminde, bireyselleştirilmiş öğrenmede ve zaman yönetiminde öğretmenleri destekleyici bir araç olduğu vurgulanırken, öğretmenin yerini almasının mümkün olmadığı; empati, rehberlik ve sınıf yönetimi gibi insani yönlerin vazgeçilmez olduğu belirtilmiştir. Katılımcılar ayrıca YZ’nin Sosyal Bilgiler dersinde tarihî olayların canlandırılması, görsel materyal üretimi, harita ve grafik yorumlama gibi alanlarda öğretimi zenginleştirdiğini ifade etmiştir. Bununla birlikte, etik sorunlar, veri güvenliği ve bilişsel tembelleşme gibi risklere de dikkat çekilmiştir. Araştırma sonucunda, öğretmen adaylarının YZ okuryazarlığı, etik farkındalık, dijital yaratıcılık ve pedagojik entegrasyon becerilerinin sistematik biçimde geliştirilmesi gerektiği; öğretmen yetiştirme programlarının bu doğrultuda yeniden yapılandırılmasının dijital çağın eğitim paradigmalarıyla uyum için kritik olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
This study examines the perceptions, evaluations, and professional expectations of postgraduate Social Studies teacher candidates regarding artificial intelligence (AI) and its role in education. Adopting a qualitative research approach, the study was designed as a case study. Data were collected through semi-structured interviews conducted with six graduate students enrolled in the Social Studies Education programme at Süleyman Demirel University during the 2024–2025 academic year. The collected data were analysed using content analysis, through which codes, categories, and themes were identified. The findings reveal that participants predominantly conceptualise AI as a technological tool or application, yet their levels of conceptual awareness vary considerably. While AI is viewed as a supportive instrument for teachers—particularly in lesson preparation, material design, individualised learning, and time management—it is not regarded as capable of replacing the teacher. Empathy, guidance, and classroom management are emphasised as irreplaceable human dimensions of the teaching profession. Participants also noted that AI can enrich Social Studies teaching by facilitating the visualisation of historical events, producing digital materials, and supporting the interpretation of maps and graphs. However, concerns were expressed about ethical issues, data security, and cognitive dependency. The study concludes that teacher candidates should be systematically supported in developing AI literacy, ethical awareness, digital creativity, and pedagogical integration skills. Furthermore, it recommends restructuring teacher education programmes to align with the intellectual and pedagogical transformations demanded by the digital age, ensuring that AI serves as a collaborative rather than competitive force in education.
Structured Abstract:
Introduction and Aim
In recent years, artificial intelligence (AI) has emerged as a transformative force reshaping not only technological domains but also the philosophical and pedagogical foundations of education. Within teacher education, AI challenges traditional conceptions of teaching, learning, and human agency by introducing automation, predictive analytics, and adaptive learning systems into classrooms. Despite its growing significance, limited empirical research has explored how prospective teachers conceptualise and position this technology within their professional and ethical frameworks.
This study therefore aims to examine how postgraduate Social Studies teacher candidates perceive AI, interpret its educational role, and envision its implications for their future professional practice. It seeks to answer the following questions: How do students define and understand AI? What potential benefits, risks, and ethical implications do they associate with its educational use? How do they believe teacher education can adapt to this technological paradigm? The study responds to an urgent need for empirical data illuminating teacher candidates’ preparedness for AI integration and their ability to engage critically with emerging technologies that are rapidly transforming the educational landscape.
Theoretical and Conceptual Framework
The study is grounded in contemporary theories of digital pedagogy, technological determinism, and human–machine interaction. Conceptually, it draws on pedagogical AI integration (Holmes, Bialik & Fadel, 2019; Holmes et al., 2024) and critical digital literacy (Karsenti, 2019), both of which emphasise that adopting technology in education requires reflective, ethical, and human-centred practice.
Two dominant perspectives guide this discussion: the instrumental view, which sees AI as a means to enhance instructional efficiency, and the critical view, which examines its ethical, social, and cultural implications. Studies such as Huang, Spector, and Yang (2021) and Popenici and Kerr (2017) underline AI’s complementary—not substitutive—role in teaching, while Murphy (2019) and Nguyen and Ngo (2023) caution against overreliance and dehumanisation. Social Studies education provides a relevant context for this inquiry, as it cultivates civic reasoning, ethical reflection, and historical understanding. AI-based simulations, digital storytelling, and data visualisation can enhance engagement but may also risk oversimplifying complex moral and historical realities.
Method
This qualitative research adopted a case study design to examine participants’ perceptions within their authentic educational context. The study was conducted at Süleyman Demirel University, Türkiye, during the 2024–2025 academic year, with six postgraduate students enrolled in the Social Studies Education master’s programme. Participants were selected through purposive sampling to ensure contextual diversity.
Data were collected through semi-structured interviews lasting approximately 35–50 minutes, recorded with consent, transcribed verbatim, and verified for accuracy. The interview questions focused on conceptual definitions of AI, its societal and ethical implications, and perceived professional roles. Data were analysed using content analysis with the support of NVivo 14 software. Codes were generated inductively, grouped into categories, and synthesised into overarching themes. Reliability was ensured through independent coding and consensus comparison, while credibility was enhanced through direct quotations and literature triangulation.
Findings and Discussion
Analysis produced six major themes:
Students primarily conceptualised AI as a technological tool or application, while a few perceived it as a digital mind capable of cognitive modelling. This variation reflects differing levels of AI literacy. Participants emphasised that AI can enhance efficiency, creativity, and individualised learning but also acknowledged concerns regarding data privacy, algorithmic bias, and ethical responsibility.
In educational contexts, AI was viewed as a supportive instrument that can aid lesson planning, material design, and assessment, yet cannot replace the teacher. Emotional intelligence, empathy, and human guidance were regarded as irreplaceable elements of pedagogy. These results align with prior studies (Huang et al., 2021; OECD, 2025; Popenici & Kerr, 2017), highlighting AI’s complementary—not competitive—role.
Regarding Social Studies education, students noted that AI can facilitate visualisation of historical events, simulation of socio-economic processes, and interpretation of maps and graphs, making abstract concepts more accessible. However, they cautioned that excessive reliance on visual novelty may reduce conceptual depth.
A common concern was the lack of systematic AI literacy training in teacher education programmes. Participants proposed integrating AI-based modules into methodology courses, establishing digital laboratories, and conducting applied workshops to promote ethical and responsible technology use (Erdoğdu & Çakır, 2024; Karakuş, 2023; UNESCO, 2024).
Conclusion and Recommendations
The study concludes that AI should be viewed as a collaborative and transformative partner in education rather than a replacement for teachers. For AI to support pedagogical goals effectively, teacher candidates can develop technological fluency alongside critical, ethical, and reflective awareness.
Based on the findings, teacher education curricula could integrate AI literacy and digital pedagogy components to prepare future educators for responsible engagement with intelligent systems. Universities may establish AI laboratories and innovation hubs, where teacher candidates experiment with AI-supported instructional design and interdisciplinary projects. Additionally, ethics and data security training can be strengthened to ensure that technology integration remains human-centred and equitable.
Consistent with OECD (2025) and UNESCO (2024), the study suggests that educational policies could promote reflective and ethical AI adoption, positioning teachers as mediators of meaning rather than passive users of algorithms. Future research can extend this inquiry to diverse contexts and track longitudinal changes in teacher cognition.
Ultimately, the study emphasises the importance of an education system that is technologically adaptive yet steadfastly human, cultivating civic-minded, ethically aware, and digitally literate educators for the AI era.
Artificial intelligence, Social Studies education, teacher candidates, digital literacy, pedagogical integration, ethical awareness.
Yapılandırılmış Özet
Giriş ve Araştırmanın Amacı
Son yıllarda yapay zekâ (YZ), yalnızca teknolojik alanları dönüştürmekle kalmayıp eğitimin felsefi ve pedagojik temellerini de yeniden şekillendiren dönüştürücü bir güç olarak öne çıkmıştır. Öğretmen eğitimi bağlamında YZ; otomasyon, öngörücü analitikler ve uyarlanabilir öğrenme sistemlerini sınıflara dâhil ederek öğretme, öğrenme ve insan etkenliği kavrayışlarına yönelik geleneksel anlayışları sorgulatmaktadır. Artan önemine rağmen, öğretmen adaylarının bu teknolojiyi nasıl kavramsallaştırdıklarını ve mesleki ile etik çerçeveleri içinde nasıl konumlandırdıklarını inceleyen ampirik çalışmalar sınırlıdır.
Bu çalışma, Sosyal Bilgiler alanında lisansüstü düzeyde öğrenim gören öğretmen adaylarının YZ’ye ilişkin algılarını, eğitsel rolünü nasıl yorumladıklarını ve gelecekteki mesleki uygulamalarına olası etkilerini nasıl tasavvur ettiklerini incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma şu sorulara yanıt aramaktadır: Öğrenciler YZ’yi nasıl tanımlamakta ve anlamlandırmaktadır? Eğitsel kullanımına hangi potansiyel yararları, riskleri ve etik sonuçları atfetmektedirler? Öğretmen eğitiminin bu teknolojik paradigma doğrultusunda nasıl uyarlanabileceğini düşünmektedirler? Çalışma, YZ entegrasyonuna yönelik öğretmen adaylarının hazırlık düzeylerini ve hızla dönüşen eğitim ortamında ortaya çıkan teknolojilerle eleştirel biçimde etkileşime girme kapasitelerini aydınlatacak ampirik verilere duyulan acil gereksinime yanıt vermektedir.
Kuramsal ve Kavramsal Çerçeve
Araştırma, dijital pedagojinin çağdaş kuramları, teknolojik determinizm ve insan–makine etkileşimi yaklaşımlarına dayanmaktadır. Kavramsal olarak, eğitimde YZ entegrasyonu ve eleştirel dijital okuryazarlık yaklaşımlarından yararlanılmakta; her iki yaklaşım da eğitimde teknoloji benimsemenin yansıtıcı, etik ve insan merkezli uygulamalar gerektirdiğini vurgulamaktadır.
Tartışmayı iki baskın perspektif yönlendirmektedir: YZ’yi öğretim verimliliğini artıran bir araç olarak gören araçsal yaklaşım ve YZ’nin etik, toplumsal ve kültürel etkilerini irdeleyen eleştirel yaklaşım. Alanyazın, YZ’nin öğretimde ikame edici değil tamamlayıcı bir role sahip olduğunu vurgularken, aşırı bağımlılık ve insanî boyutun zayıflaması risklerine de dikkat çekmektedir. Sosyal Bilgiler eğitimi; yurttaşlık akıl yürütmesini, etik düşünmeyi ve tarihsel kavrayışı geliştirmesi nedeniyle bu inceleme için uygun bir bağlam sunmaktadır. YZ temelli simülasyonlar, dijital hikâye anlatımı ve veri görselleştirme etkileşimi artırabilir; ancak karmaşık ahlaki ve tarihsel gerçekliklerin aşırı basitleştirilmesi riskini de barındırır.
Yöntem
Bu nitel araştırma, katılımcıların özgün eğitim bağlamları içinde algılarını incelemek amacıyla durum çalışması deseninde yürütülmüştür. Araştırma, 2024–2025 akademik yılında Türkiye’de Süleyman Demirel Üniversitesi’nde, Sosyal Bilgiler Eğitimi yüksek lisans programına kayıtlı altı öğrenciyle gerçekleştirilmiştir. Bağlamsal çeşitliliği sağlamak için amaçlı örnekleme kullanılmıştır.
Veriler, yaklaşık 35–50 dakika süren yarı yapılandırılmış görüşmeler yoluyla toplanmış; katılımcı onamı alınarak kaydedilmiş, kelimesi kelimesine çözümlenmiş ve doğruluğu denetlenmiştir. Görüşme soruları YZ’nin kavramsal tanımları, toplumsal ve etik etkileri ile algılanan mesleki rollere odaklanmıştır. Veriler NVivo 14 yazılımı desteğiyle içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. Kodlar tümevarımsal olarak oluşturulmuş, kategoriler altında toplanmış ve üst temalara dönüştürülmüştür. Güvenirlik, bağımsız kodlama ve uzlaşı karşılaştırmasıyla; geçerlik ise doğrudan alıntılar ve alanyazınla üçgenleme yoluyla güçlendirilmiştir.
Bulgular ve Tartışma
Analiz sonucunda altı ana tema ortaya çıkmıştır:
Öğrenciler YZ’yi ağırlıklı olarak bir teknolojik araç ya da uygulama olarak kavramsallaştırırken, az sayıda katılımcı onu bilişsel süreçleri modelleyebilen bir “dijital zihin” olarak görmüştür. Bu farklılık, YZ okuryazarlığı düzeylerindeki çeşitliliği yansıtmaktadır. Katılımcılar YZ’nin verimliliği, yaratıcılığı ve bireyselleştirilmiş öğrenmeyi artırabileceğini belirtmiş; buna karşın veri gizliliği, algoritmik önyargı ve etik sorumluluklara ilişkin kaygılarını da dile getirmiştir.
Eğitsel bağlamlarda YZ, ders planlama, materyal tasarımı ve ölçme-değerlendirmeyi destekleyen; ancak öğretmenin yerini alamayan bir araç olarak görülmüştür. Duygusal zekâ, empati ve insanî rehberlik pedagojinin vazgeçilmez unsurları olarak değerlendirilmiştir. Bu bulgular, YZ’nin tamamlayıcı—rekabetçi olmayan—rolünü vurgulayan önceki çalışmalarla uyumludur.
Sosyal Bilgiler öğretimi özelinde katılımcılar, YZ’nin tarihsel olayların görselleştirilmesini, sosyoekonomik süreçlerin simülasyonunu ve harita ile grafiklerin yorumlanmasını kolaylaştırarak soyut kavramları daha erişilebilir kılabileceğini belirtmiştir. Bununla birlikte, görsel yeniliğe aşırı bağımlılığın kavramsal derinliği azaltabileceği uyarısında bulunmuşlardır.
Yaygın bir kaygı, öğretmen eğitimi programlarında YZ okuryazarlığına yönelik sistematik eğitimin yetersizliğidir. Katılımcılar; yöntem derslerine YZ temelli modüllerin eklenmesini, dijital laboratuvarların kurulmasını ve etik ile sorumlu teknoloji kullanımını teşvik edecek uygulamalı atölyelerin düzenlenmesini önermiştir.
Sonuç ve Öneriler
Çalışma, YZ’nin öğretmenlerin yerine geçen bir unsur olarak değil, eğitimde işbirlikçi ve dönüştürücü bir ortak olarak görülmesi gerektiği sonucuna ulaşmaktadır. YZ’nin pedagojik hedefleri etkili biçimde destekleyebilmesi için öğretmen adaylarının teknolojik akıcılıklarını eleştirel, etik ve yansıtıcı farkındalıkla birlikte geliştirmeleri önemlidir.
Bulgular doğrultusunda, öğretmen eğitimi programlarının YZ okuryazarlığı ve dijital pedagoji bileşenlerini içerecek biçimde zenginleştirilmesi önerilmektedir. Üniversiteler, öğretmen adaylarının YZ destekli öğretim tasarımı ve disiplinlerarası projeler üzerinde deneyim kazanabilecekleri YZ laboratuvarları ve yenilik merkezleri kurabilir. Ayrıca, teknoloji entegrasyonunun insan merkezli ve adil kalmasını sağlamak amacıyla etik ve veri güvenliği eğitimlerinin güçlendirilmesi gerekmektedir.
Uluslararası eğilimlerle uyumlu olarak çalışma, eğitim politikalarının YZ’nin yansıtıcı ve etik benimsenmesini teşvik etmesini; öğretmenleri algoritmaların pasif kullanıcıları değil, anlamın aracısı olarak konumlandırmasını önermektedir. Gelecek araştırmalar, farklı bağlamlara genişletilebilir ve öğretmen bilişindeki uzunlamasına değişimleri izleyebilir.
Sonuç olarak çalışma, teknolojik açıdan uyarlanabilir; ancak özünde insani değerleri koruyan bir eğitim sisteminin önemini vurgulamakta ve YZ çağında yurttaşlık bilinci gelişmiş, etik duyarlılığı yüksek ve dijital açıdan yetkin eğitimcilerin yetiştirilmesini hedeflemektedir.
Anahtar Kelimeler: yapay zekâ, Sosyal Bilgiler eğitimi, öğretmen adayları, dijital okuryazarlık, pedagojik entegrasyon, etik farkındalık.
الملخص المنظم
المقدمة وهدف الدراسة
في السنوات الأخيرة، برز الذكاء الاصطناعي بوصفه قوة تحويلية لا تعيد تشكيل المجالات التكنولوجية فحسب، بل تمتد آثارها إلى الأسس الفلسفية والتربوية للتعليم. وفي إطار إعداد المعلمين، يطرح الذكاء الاصطناعي تحديات أمام التصورات التقليدية للتدريس والتعلم والفاعلية الإنسانية، من خلال إدخال الأتمتة، والتحليلات التنبؤية، وأنظمة التعلم التكيفية إلى الفصول الدراسية. وعلى الرغم من تزايد أهميته، ما تزال الدراسات التجريبية التي تتناول كيفية تصوّر المعلمين المرشحين لهذه التكنولوجيا وتموضعها ضمن أطرهم المهنية والأخلاقية محدودة.
تهدف هذه الدراسة إلى فحص تصورات طلبة الدراسات العليا المرشحين لتدريس الدراسات الاجتماعية تجاه الذكاء الاصطناعي، وكيفية تفسيرهم لدوره التعليمي، وتخيّلهم لانعكاساته على ممارساتهم المهنية المستقبلية. وتسعى للإجابة عن الأسئلة الآتية: كيف يعرّف الطلبة الذكاء الاصطناعي ويفهمونه؟ ما الفوائد والمخاطر والآثار الأخلاقية التي يربطونها باستخدامه في التعليم؟ وكيف يرون إمكان تكيّف برامج إعداد المعلمين مع هذا النموذج التكنولوجي؟ وتستجيب الدراسة لحاجة ملحّة إلى بيانات تجريبية تُنير مدى جاهزية المرشحين للمعلمين لدمج الذكاء الاصطناعي وقدرتهم على التفاعل النقدي مع التقنيات الناشئة التي تُحدث تحولات سريعة في المشهد التعليمي.
الإطار النظري والمفاهيمي
ترتكز الدراسة على نظريات معاصرة في التربية الرقمية، والحتمية التكنولوجية، والتفاعل بين الإنسان والآلة. ومن الناحية المفاهيمية، تستند إلى تكامل الذكاء الاصطناعي تربويًا، ومحو الأمية الرقمية النقدية، اللذين يؤكدان أن تبنّي التكنولوجيا في التعليم يتطلب ممارسة تأملية وأخلاقية ومتمحورة حول الإنسان.
ويُوجّه النقاش منظوران رئيسان: المنظور الأداتي الذي ينظر إلى الذكاء الاصطناعي كوسيلة لتعزيز كفاءة التدريس، والمنظور النقدي الذي يفحص آثاره الأخلاقية والاجتماعية والثقافية. وتشير دراسات متعددة إلى الدور التكميلي—لا الإحلالي—للذكاء الاصطناعي في التعليم، مع التحذير في الوقت نفسه من مخاطر الاعتماد المفرط ونزع الطابع الإنساني. ويُعد تعليم الدراسات الاجتماعية سياقًا ملائمًا لهذه الدراسة؛ إذ يعزّز التفكير المدني، والتأمل الأخلاقي، والفهم التاريخي. ويمكن للمحاكاة المعتمدة على الذكاء الاصطناعي، والسرد الرقمي، وتصوير البيانات أن تزيد من التفاعل، لكنها قد تنطوي أيضًا على مخاطر تبسيط مفرط لوقائع أخلاقية وتاريخية معقّدة.
المنهجية
اعتمدت الدراسة منهجًا نوعيًا بتصميم دراسة حالة لفحص تصورات المشاركين ضمن سياقهم التعليمي الواقعي. أُجريت الدراسة في جامعة سليمان ديميريل في تركيا خلال العام الأكاديمي 2024–2025، بمشاركة ستة طلبة دراسات عليا مسجلين في برنامج ماجستير تعليم الدراسات الاجتماعية. واختير المشاركون بأسلوب العينة القصدية لضمان تنوّع سياقي.
جُمعت البيانات عبر مقابلات شبه مُنظّمة استغرقت نحو 35–50 دقيقة، وسُجّلت بموافقة المشاركين، ثم نُسخت حرفيًا وتحقّق من دقتها. وتركزت أسئلة المقابلات على التعريفات المفاهيمية للذكاء الاصطناعي، وآثاره المجتمعية والأخلاقية، والأدوار المهنية المتصوّرة. وحُللت البيانات باستخدام تحليل المحتوى بدعم من برنامج NVivo 14، حيث وُلّدت الشفرات استقرائيًا، وجُمعت ضمن فئات، ثم صيغت في موضوعات كبرى. وتحققت الموثوقية عبر الترميز المستقل والمقارنة التوافقية، بينما عُزّزت المصداقية بالاقتباسات المباشرة والمثلثة المرجعية مع الأدبيات.
النتائج والمناقشة
أسفر التحليل عن ستة محاور رئيسة:
تصوّر الطلبة الذكاء الاصطناعي أساسًا بوصفه أداة أو تطبيقًا تكنولوجيًا، بينما رآه عدد محدود «عقلًا رقميًا» قادرًا على نمذجة العمليات المعرفية، وهو ما يعكس تباين مستويات محو الأمية في الذكاء الاصطناعي. وأكد المشاركون قدرته على تعزيز الكفاءة والإبداع والتعلّم الفردي، مع إقرارهم بمخاوف تتعلق بخصوصية البيانات، والتحيز الخوارزمي، والمسؤولية الأخلاقية.
وفي السياقات التعليمية، نُظر إلى الذكاء الاصطناعي كأداة داعمة تُسهم في تخطيط الدروس وتصميم المواد والتقويم، دون أن يحل محل المعلم. واعتُبرت الذكاء العاطفي، والتعاطف، والإرشاد الإنساني عناصر لا غنى عنها في العملية التربوية. وتتسق هذه النتائج مع دراسات سابقة تُبرز الدور التكميلي—غير التنافسي—للذكاء الاصطناعي.
وفيما يخص تعليم الدراسات الاجتماعية، أشار الطلبة إلى أن الذكاء الاصطناعي يمكن أن يُيسّر تصور الأحداث التاريخية، ومحاكاة العمليات الاجتماعية–الاقتصادية، وتفسير الخرائط والرسوم البيانية، بما يجعل المفاهيم المجرّدة أكثر قابلية للفهم. غير أنهم حذّروا من أن الإفراط في الاعتماد على الجِدّة البصرية قد يحدّ من العمق المفاهيمي.
وكان من الشواغل الشائعة غياب تدريب منظّم على محو الأمية في الذكاء الاصطناعي ضمن برامج إعداد المعلمين. واقترح المشاركون إدماج وحدات قائمة على الذكاء الاصطناعي في مقررات الطرائق، وإنشاء مختبرات رقمية، وتنظيم ورش تطبيقية لتعزيز الاستخدام الأخلاقي والمسؤول للتكنولوجيا.
الخاتمة والتوصيات
تخلص الدراسة إلى ضرورة النظر إلى الذكاء الاصطناعي بوصفه شريكًا تعاونيًا وتحويليًا في التعليم، لا بديلًا عن المعلمين. ولكي يدعم الأهداف التربوية بفاعلية، ينبغي أن يطوّر المرشحون للمعلمين طلاقة تكنولوجية مقرونة بوعي نقدي وأخلاقي وتأملي.
واستنادًا إلى النتائج، يمكن لبرامج إعداد المعلمين إدماج مكونات محو الأمية في الذكاء الاصطناعي والتربية الرقمية لإعداد معلمي المستقبل للتفاعل المسؤول مع الأنظمة الذكية. كما يمكن للجامعات إنشاء مختبرات ذكاء اصطناعي وحاضنات ابتكار يجرّب فيها المرشحون تصميم التدريس المدعوم بالذكاء الاصطناعي ومشروعات متعددة التخصصات. إضافة إلى ذلك، يُستحسن تعزيز التدريب على الأخلاقيات وأمن البيانات لضمان بقاء التكامل التكنولوجي متمحورًا حول الإنسان وعادلًا.
وانسجامًا مع التوجهات الدولية، توصي الدراسة بسياسات تعليمية تُشجّع التبنّي التأملي والأخلاقي للذكاء الاصطناعي، مع تموضع المعلمين وسطاء للمعنى لا مستخدمين سلبيين للخوارزميات. ويمكن للأبحاث المستقبلية توسيع نطاق الدراسة إلى سياقات متنوعة وتتبع التغيرات الطولية في إدراك المعلمين.
وفي المحصلة، تؤكد الدراسة أهمية نظام تعليمي متكيّف تكنولوجيًا وثابت إنسانيًا، يُنمّي معلمين واعين مدنيًا، وحسّاسين أخلاقيًا، ومتمكّنين رقميًا لعصر الذكاء الاصطناعي.
الكلمات المفتاحية: الذكاء الاصطناعي، تعليم الدراسات الاجتماعية، المرشحون للمعلمين، محو الأمية الرقمية، التكامل التربوي، الوعي الأخلاقي.
Résumé structuré
Introduction et objectif de l’étude
Ces dernières années, l’intelligence artificielle (IA) s’est imposée comme une force transformatrice qui ne se limite pas à remodeler les domaines technologiques, mais affecte également les fondements philosophiques et pédagogiques de l’éducation. Dans le champ de la formation des enseignants, l’IA remet en question les conceptions traditionnelles de l’enseignement, de l’apprentissage et de l’agencéité humaine en introduisant l’automatisation, l’analyse prédictive et les systèmes d’apprentissage adaptatif dans les salles de classe. Malgré son importance croissante, les recherches empiriques demeurent limitées quant à la manière dont les futurs enseignants conceptualisent cette technologie et la positionnent dans leurs cadres professionnels et éthiques.
La présente étude vise ainsi à examiner les perceptions des étudiants de deuxième cycle se destinant à l’enseignement des sciences sociales à l’égard de l’IA, leur interprétation de son rôle éducatif et la manière dont ils envisagent ses implications pour leurs pratiques professionnelles futures. Elle cherche à répondre aux questions suivantes : comment les étudiants définissent-ils et comprennent-ils l’IA ? Quels bénéfices potentiels, risques et enjeux éthiques associent-ils à son usage éducatif ? Comment estiment-ils que la formation des enseignants peut s’adapter à ce paradigme technologique ? L’étude répond à un besoin urgent de données empiriques permettant d’éclairer le degré de préparation des futurs enseignants à l’intégration de l’IA et leur capacité à adopter une posture critique face aux technologies émergentes qui transforment rapidement le paysage éducatif.
Cadre théorique et conceptuel
L’étude s’appuie sur des théories contemporaines de la pédagogie numérique, du déterminisme technologique et de l’interaction homme–machine. Sur le plan conceptuel, elle mobilise l’intégration pédagogique de l’IA et la littératie numérique critique, qui soulignent toutes deux que l’adoption des technologies éducatives requiert une pratique réflexive, éthique et centrée sur l’humain.
Deux perspectives dominantes structurent la discussion : la perspective instrumentale, qui considère l’IA comme un moyen d’améliorer l’efficacité de l’enseignement, et la perspective critique, qui interroge ses implications éthiques, sociales et culturelles. Plusieurs travaux mettent en évidence le rôle complémentaire — et non substitutif — de l’IA dans l’enseignement, tout en mettant en garde contre les risques de dépendance excessive et de déshumanisation. L’enseignement des sciences sociales constitue un contexte particulièrement pertinent pour cette analyse, dans la mesure où il favorise le raisonnement civique, la réflexion éthique et la compréhension historique. Les simulations fondées sur l’IA, le récit numérique et la visualisation des données peuvent renforcer l’engagement des apprenants, mais comportent également le risque de simplifier à l’excès des réalités morales et historiques complexes.
Méthodologie
Cette recherche qualitative adopte un design d’étude de cas afin d’examiner les perceptions des participants dans leur contexte éducatif authentique. L’étude a été menée à l’Université Süleyman Demirel, en Turquie, au cours de l’année universitaire 2024–2025, auprès de six étudiants de deuxième cycle inscrits au programme de master en enseignement des sciences sociales. Les participants ont été sélectionnés par échantillonnage raisonné afin d’assurer une diversité contextuelle.
Les données ont été recueillies au moyen d’entretiens semi-directifs d’une durée approximative de 35 à 50 minutes, enregistrés avec le consentement des participants, transcrits mot à mot et vérifiés quant à leur exactitude. Les questions d’entretien portaient sur les définitions conceptuelles de l’IA, ses implications sociétales et éthiques, ainsi que les rôles professionnels perçus. L’analyse des données a été réalisée par analyse de contenu avec l’appui du logiciel NVivo 14. Les codes ont été générés de manière inductive, regroupés en catégories, puis synthétisés en thèmes principaux. La fiabilité a été assurée par un codage indépendant et une comparaison consensuelle, tandis que la crédibilité a été renforcée par l’utilisation de citations directes et la triangulation avec la littérature.
Résultats et discussion
L’analyse a fait émerger six thèmes majeurs :
Les étudiants ont principalement conceptualisé l’IA comme un outil ou une application technologique, tandis qu’un nombre restreint l’a perçue comme un « esprit numérique » capable de modéliser des processus cognitifs. Cette diversité reflète des niveaux variables de littératie en IA. Les participants ont souligné que l’IA peut améliorer l’efficacité, la créativité et l’apprentissage individualisé, tout en exprimant des préoccupations relatives à la protection des données, aux biais algorithmiques et à la responsabilité éthique.
Dans les contextes éducatifs, l’IA a été considérée comme un instrument de soutien pouvant faciliter la planification des cours, la conception de supports pédagogiques et l’évaluation, sans toutefois se substituer à l’enseignant. L’intelligence émotionnelle, l’empathie et l’accompagnement humain ont été identifiés comme des éléments irremplaçables de la pédagogie. Ces résultats corroborent des études antérieures qui mettent en avant le rôle complémentaire — et non concurrentiel — de l’IA.
S’agissant de l’enseignement des sciences sociales, les étudiants ont indiqué que l’IA peut favoriser la visualisation d’événements historiques, la simulation de processus socio-économiques et l’interprétation de cartes et de graphiques, rendant ainsi les concepts abstraits plus accessibles. Ils ont toutefois averti qu’une dépendance excessive à la nouveauté visuelle pourrait réduire la profondeur conceptuelle.
Une préoccupation récurrente concernait l’absence de formation systématique à la littératie en IA dans les programmes de formation des enseignants. Les participants ont proposé d’intégrer des modules fondés sur l’IA dans les cours de didactique, de créer des laboratoires numériques et d’organiser des ateliers pratiques afin de promouvoir un usage éthique et responsable des technologies.
Conclusion et recommandations
L’étude conclut que l’IA doit être envisagée comme un partenaire collaboratif et transformateur de l’éducation, plutôt que comme un substitut aux enseignants. Pour soutenir efficacement les objectifs pédagogiques, les futurs enseignants doivent développer une aisance technologique accompagnée d’une conscience critique, éthique et réflexive.
À la lumière des résultats, les curricula de formation des enseignants pourraient intégrer des composantes de littératie en IA et de pédagogie numérique afin de préparer les éducateurs de demain à un engagement responsable avec les systèmes intelligents. Les universités pourraient également mettre en place des laboratoires d’IA et des pôles d’innovation permettant aux futurs enseignants d’expérimenter la conception pédagogique assistée par l’IA et des projets interdisciplinaires. Par ailleurs, le renforcement de la formation en éthique et en sécurité des données contribuerait à garantir que l’intégration technologique demeure centrée sur l’humain et équitable.
Conformément aux orientations internationales, l’étude suggère que les politiques éducatives encouragent une adoption réfléchie et éthique de l’IA, en positionnant les enseignants comme médiateurs de sens plutôt que comme utilisateurs passifs d’algorithmes. Les recherches futures pourraient étendre cette analyse à des contextes variés et examiner les évolutions longitudinales de la cognition enseignante.
En définitive, l’étude souligne l’importance d’un système éducatif à la fois technologiquement adaptatif et résolument humain, formant des enseignants civiquement engagés, éthiquement conscients et numériquement compétents pour l’ère de l’intelligence artificielle.
Mots-clés : intelligence artificielle, enseignement des sciences sociales, futurs enseignants, littératie numérique, intégration pédagogique, conscience éthique.
Resumen estructurado
Introducción y objetivo del estudio
En los últimos años, la inteligencia artificial (IA) se ha consolidado como una fuerza transformadora que no solo reconfigura los ámbitos tecnológicos, sino que también impacta en los fundamentos filosóficos y pedagógicos de la educación. En la formación del profesorado, la IA cuestiona las concepciones tradicionales de la enseñanza, el aprendizaje y la agencia humana al introducir la automatización, el análisis predictivo y los sistemas de aprendizaje adaptativo en las aulas. A pesar de su creciente relevancia, la investigación empírica sobre cómo los futuros docentes conceptualizan esta tecnología y la sitúan dentro de sus marcos profesionales y éticos sigue siendo limitada.
Por ello, este estudio tiene como objetivo examinar las percepciones de los estudiantes de posgrado candidatos a docentes de Estudios Sociales respecto de la IA, su interpretación del papel educativo de esta tecnología y la manera en que anticipan sus implicaciones para su práctica profesional futura. Se busca responder a las siguientes preguntas: ¿cómo definen y comprenden los estudiantes la IA? ¿qué beneficios potenciales, riesgos e implicaciones éticas asocian a su uso educativo? ¿cómo consideran que la formación docente puede adaptarse a este paradigma tecnológico? El estudio responde a una necesidad urgente de datos empíricos que iluminen la preparación de los futuros docentes para la integración de la IA y su capacidad para interactuar críticamente con tecnologías emergentes que transforman rápidamente el panorama educativo.
Marco teórico y conceptual
El estudio se fundamenta en teorías contemporáneas de la pedagogía digital, el determinismo tecnológico y la interacción humano–máquina. Desde una perspectiva conceptual, se apoya en la integración pedagógica de la IA y en la alfabetización digital crítica, ambas enfoques que subrayan que la adopción tecnológica en educación requiere prácticas reflexivas, éticas y centradas en lo humano.
Dos perspectivas dominantes guían la discusión: la visión instrumental, que concibe la IA como un medio para mejorar la eficiencia instructiva, y la visión crítica, que examina sus implicaciones éticas, sociales y culturales. Diversos estudios destacan el papel complementario —no sustitutivo— de la IA en la enseñanza, al tiempo que advierten sobre los riesgos de la dependencia excesiva y la deshumanización. La educación en Estudios Sociales constituye un contexto particularmente pertinente para esta indagación, dado que promueve el razonamiento cívico, la reflexión ética y la comprensión histórica. Las simulaciones basadas en IA, la narración digital y la visualización de datos pueden incrementar el compromiso del alumnado, pero también conllevan el riesgo de simplificar en exceso realidades morales e históricas complejas.
Metodología
Esta investigación cualitativa adoptó un diseño de estudio de caso para examinar las percepciones de los participantes en su contexto educativo auténtico. El estudio se llevó a cabo en la Universidad Süleyman Demirel (Turquía) durante el curso académico 2024–2025, con la participación de seis estudiantes de posgrado matriculados en el programa de maestría en Educación en Estudios Sociales. Los participantes fueron seleccionados mediante muestreo intencional con el fin de garantizar diversidad contextual.
Los datos se recopilaron a través de entrevistas semiestructuradas de aproximadamente 35 a 50 minutos, grabadas con consentimiento, transcritas de forma literal y verificadas en cuanto a su exactitud. Las preguntas se centraron en las definiciones conceptuales de la IA, sus implicaciones sociales y éticas, y los roles profesionales percibidos. El análisis de datos se realizó mediante análisis de contenido con el apoyo del software NVivo 14. Los códigos se generaron de manera inductiva, se agruparon en categorías y se sintetizaron en temas generales. La fiabilidad se aseguró mediante codificación independiente y comparación consensuada, mientras que la credibilidad se reforzó mediante citas directas y la triangulación con la literatura.
Resultados y discusión
El análisis dio lugar a seis temas principales:
Los estudiantes conceptualizaron principalmente la IA como una herramienta o aplicación tecnológica, mientras que un número reducido la percibió como una “mente digital” capaz de modelar procesos cognitivos. Esta variación refleja distintos niveles de alfabetización en IA. Los participantes destacaron que la IA puede mejorar la eficiencia, la creatividad y el aprendizaje individualizado, aunque también manifestaron preocupaciones relacionadas con la privacidad de los datos, los sesgos algorítmicos y la responsabilidad ética.
En los contextos educativos, la IA fue considerada un instrumento de apoyo que puede facilitar la planificación de clases, el diseño de materiales y la evaluación, sin sustituir al docente. La inteligencia emocional, la empatía y la orientación humana fueron identificadas como componentes insustituibles de la pedagogía. Estos resultados coinciden con investigaciones previas que subrayan el papel complementario —y no competitivo— de la IA.
En relación con la enseñanza de los Estudios Sociales, los estudiantes señalaron que la IA puede facilitar la visualización de acontecimientos históricos, la simulación de procesos socioeconómicos y la interpretación de mapas y gráficos, haciendo más accesibles los conceptos abstractos. No obstante, advirtieron que una dependencia excesiva de la novedad visual puede reducir la profundidad conceptual.
Una preocupación recurrente fue la falta de formación sistemática en alfabetización en IA dentro de los programas de formación docente. Los participantes propusieron integrar módulos basados en IA en los cursos de metodología, establecer laboratorios digitales y organizar talleres prácticos para promover un uso ético y responsable de la tecnología.
Conclusión y recomendaciones
El estudio concluye que la IA debe concebirse como un socio colaborativo y transformador de la educación, y no como un sustituto del profesorado. Para que la IA apoye eficazmente los objetivos pedagógicos, los futuros docentes deben desarrollar fluidez tecnológica junto con una conciencia crítica, ética y reflexiva.
A partir de los hallazgos, los planes de estudio de formación docente podrían incorporar componentes de alfabetización en IA y pedagogía digital para preparar a los educadores del futuro para un compromiso responsable con los sistemas inteligentes. Asimismo, las universidades podrían establecer laboratorios de IA y centros de innovación donde los futuros docentes experimenten con el diseño instruccional apoyado en IA y proyectos interdisciplinarios. Además, el fortalecimiento de la formación en ética y seguridad de datos contribuiría a garantizar que la integración tecnológica permanezca centrada en lo humano y sea equitativa.
En consonancia con las orientaciones internacionales, el estudio sugiere que las políticas educativas promuevan una adopción reflexiva y ética de la IA, situando al profesorado como mediador del significado y no como usuario pasivo de algoritmos. Las investigaciones futuras pueden ampliar este análisis a contextos diversos y examinar cambios longitudinales en la cognición docente.
En definitiva, el estudio subraya la importancia de un sistema educativo tecnológicamente adaptable y firmemente humano, que forme educadores cívicamente comprometidos, éticamente conscientes y digitalmente competentes para la era de la inteligencia artificial.
Palabras clave: inteligencia artificial, educación en Estudios Sociales, futuros docentes, alfabetización digital, integración pedagógica, conciencia ética.
结构化摘要
引言与研究目的
近年来，人工智能（AI）已成为一股变革性力量，不仅重塑了技术领域，也深刻影响了教育的哲学与教学论基础。在教师教育领域，人工智能通过将自动化、预测分析与自适应学习系统引入课堂，挑战了关于教学、学习与人类能动性的传统观念。尽管其重要性日益凸显，但关于师范生如何理解并在其专业与伦理框架中定位这一技术的实证研究仍然有限。
因此，本研究旨在考察社会研究（Social Studies）专业研究生师范生对人工智能的认知、其对教育角色的解读，以及对未来专业实践影响的设想。研究试图回答以下问题：学生如何定义与理解人工智能？他们将其教育应用与哪些潜在益处、风险及伦理影响联系起来？他们认为教师教育应如何适应这一技术范式？本研究回应了对实证数据的迫切需求，以阐明师范生在人工智能整合方面的准备程度，以及其对迅速重塑教育生态的新兴技术进行批判性参与的能力。
理论与概念框架
本研究立足于当代数字教育学、技术决定论以及人—机交互理论。在概念层面，研究借鉴了人工智能的教育整合与批判性数字素养，二者均强调教育中技术的采用需要反思性、伦理性与以人为本的实践取向。
讨论主要由两种视角引导：其一为工具性视角，将人工智能视为提升教学效率的手段；其二为批判性视角，审视其伦理、社会与文化影响。相关研究强调人工智能在教学中的补充性而非替代性作用，同时也警示过度依赖与去人性化的风险。社会研究教育为本研究提供了重要语境，因为该领域致力于培养公民理性、伦理反思与历史理解。基于人工智能的仿真、数字叙事与数据可视化能够提升学习参与度，但也可能带来对复杂道德与历史现实过度简化的风险。
研究方法
本研究采用定性研究方法中的案例研究设计，在真实教育情境中考察参与者的认知与看法。研究于2024—2025学年在土耳其苏莱曼·德米雷尔大学开展，对象为社会研究教育硕士项目的六名研究生。采用目的性抽样以确保情境多样性。
数据通过半结构式访谈收集，访谈时长约35—50分钟，经参与者同意后录音，逐字转写并核对准确性。访谈问题聚焦于人工智能的概念性定义、其社会与伦理影响以及感知到的专业角色。数据分析采用内容分析法，并借助NVivo 14软件完成。编码以归纳方式生成，归并为类别并综合形成主题。通过独立编码与共识比较确保信度，通过直接引语与文献三角互证提升研究的可信度。
研究结果与讨论
分析形成六个主要主题：
1）人工智能的概念性理解
2）社会与伦理影响
3）教育功能
4）对学生学习与动机的影响
5）对社会研究教学的贡献
6）教师准备度与数字能力
学生主要将人工智能理解为一种技术工具或应用，少数人将其视为能够进行认知建模的“数字心智”。这种差异反映了人工智能素养水平的不同。参与者认为人工智能能够提升效率、创造力与个性化学习，同时也对数据隐私、算法偏见与伦理责任表示关切。
在教育情境中，人工智能被视为支持性工具，可协助课程规划、教学材料设计与评价，但无法取代教师。情感智能、同理心与人类引导被认为是教育中不可替代的要素。上述结果与既有研究一致，强调人工智能的补充性而非竞争性角色。
就社会研究教学而言，学生指出，人工智能有助于历史事件的可视化、社会经济过程的模拟以及地图与图表的解读，使抽象概念更易理解。然而，他们也警告，过度依赖视觉新奇性可能削弱概念深度。
一个普遍关切在于教师教育项目中缺乏系统性的人工智能素养培训。参与者建议在教学法课程中融入人工智能模块，建立数字实验室，并开展应用型工作坊，以促进技术的伦理与负责任使用。
结论与建议
研究认为，应将人工智能视为教育中的协作性与变革性伙伴，而非教师的替代者。要使人工智能有效支持教学目标，师范生需要在培养技术流畅性的同时，发展批判性、伦理性与反思性意识。
基于研究结果，教师教育课程可整合人工智能素养与数字教育学内容，以帮助未来教师为与智能系统的负责任互动做好准备。高校还可建立人工智能实验室与创新中心，支持师范生开展基于人工智能的教学设计与跨学科项目实践。此外，应强化伦理与数据安全培训，确保技术整合始终以人为本并促进公平。
与国际相关取向一致，研究建议教育政策推动对人工智能的反思性与伦理性采纳，将教师定位为意义的中介者，而非算法的被动使用者。未来研究可拓展至不同情境，并追踪教师认知的纵向变化。
总体而言，本研究强调建设一种在技术上具备适应性、在价值上坚守人本立场的教育体系，以培养适应人工智能时代、具有公民意识、伦理自觉与数字素养的教育者。
关键词： 人工智能；社会研究教育；师范生；数字素养；教学整合；伦理意识
Структурированное резюме
Введение и цель исследования
В последние годы искусственный интеллект (ИИ) утвердился как трансформирующая сила, которая влияет не только на технологические сферы, но и на философские и педагогические основы образования. В системе подготовки учителей ИИ ставит под вопрос традиционные представления о преподавании, обучении и человеческой агентности, внедряя в образовательную практику автоматизацию, предиктивную аналитику и адаптивные обучающие системы. Несмотря на возрастающую значимость ИИ, эмпирические исследования, посвящённые тому, как будущие учителя концептуализируют данную технологию и позиционируют её в рамках своих профессиональных и этических ориентиров, остаются ограниченными.
Целью настоящего исследования является анализ того, как магистранты — будущие учителя обществознания — воспринимают искусственный интеллект, интерпретируют его образовательную роль и представляют его влияние на свою будущую профессиональную деятельность. В работе предпринята попытка ответить на следующие вопросы: как студенты определяют и понимают ИИ? Какие потенциальные преимущества, риски и этические последствия они связывают с его использованием в образовании? Каким образом, по их мнению, система подготовки учителей может адаптироваться к данной технологической парадигме? Исследование отвечает на актуальную потребность в эмпирических данных, раскрывающих степень готовности будущих педагогов к интеграции ИИ и их способность критически осмысливать новые технологии, стремительно трансформирующие образовательное пространство.
Теоретическая и концептуальная рамка
Исследование опирается на современные теории цифровой педагогики, технологического детерминизма и взаимодействия человека и машины. В концептуальном плане используются подходы к педагогической интеграции ИИ и критической цифровой грамотности, которые подчёркивают, что внедрение технологий в образование требует рефлексивной, этически обоснованной и человекоцентрированной практики.
Дискуссию определяют две доминирующие перспективы: инструментальная, рассматривающая ИИ как средство повышения эффективности обучения, и критическая, анализирующая его этические, социальные и культурные последствия. Ряд исследований подчёркивает дополняющую, а не замещающую роль ИИ в преподавании, одновременно предупреждая об опасностях чрезмерной зависимости и дегуманизации. Обучение обществознанию представляет собой релевантный контекст для данного исследования, поскольку оно направлено на формирование гражданского мышления, этической рефлексии и исторического понимания. Основанные на ИИ симуляции, цифровое повествование и визуализация данных способны повысить вовлечённость обучающихся, но также несут риск чрезмерного упрощения сложных моральных и исторических реалий.
Методология
Данное качественное исследование выполнено в дизайне кейс-стади с целью анализа представлений участников в их аутентичном образовательном контексте. Исследование было проведено в Университете Сулеймана Демиреля (Турция) в 2024–2025 учебном году с участием шести магистрантов, обучающихся по программе «Обучение обществознанию». Отбор участников осуществлялся с использованием целенаправленной выборки для обеспечения контекстуального разнообразия.
Сбор данных осуществлялся посредством полуструктурированных интервью продолжительностью приблизительно 35–50 минут, которые записывались с согласия участников, дословно транскрибировались и проверялись на точность. Вопросы интервью были сосредоточены на концептуальных определениях ИИ, его социальных и этических последствиях, а также на воспринимаемых профессиональных ролях. Анализ данных проводился методом контент-анализа с использованием программного обеспечения NVivo 14. Коды формировались индуктивно, группировались в категории и синтезировались в обобщённые темы. Надёжность обеспечивалась посредством независимого кодирования и согласительного сопоставления, а достоверность — за счёт прямых цитат и триангуляции с научной литературой.
Результаты и обсуждение
В результате анализа были выявлены шесть основных тем:
Студенты в основном рассматривали ИИ как технологический инструмент или приложение, тогда как немногие воспринимали его как «цифровой разум», способный к когнитивному моделированию. Данное различие отражает неодинаковый уровень грамотности в области ИИ. Участники подчёркивали, что ИИ может способствовать повышению эффективности, развитию креативности и индивидуализации обучения, но одновременно выражали обеспокоенность проблемами конфиденциальности данных, алгоритмической предвзятости и этической ответственности.
В образовательных контекстах ИИ рассматривался как вспомогательный инструмент, способный поддерживать планирование занятий, разработку учебных материалов и оценивание, но не заменять учителя. Эмоциональный интеллект, эмпатия и человеческое руководство были признаны незаменимыми элементами педагогики. Эти результаты согласуются с предыдущими исследованиями, подчёркивающими дополняющую, а не конкурентную роль ИИ.
В контексте преподавания обществознания студенты отметили, что ИИ может облегчить визуализацию исторических событий, моделирование социально-экономических процессов и интерпретацию карт и графиков, делая абстрактные понятия более доступными. Вместе с тем они предупреждали, что чрезмерная ориентация на визуальную новизну способна снижать концептуальную глубину.
Общей проблемой было названо отсутствие систематической подготовки по цифровой грамотности и ИИ в программах подготовки учителей. Участники предложили интегрировать модули по ИИ в курсы методики, создать цифровые лаборатории и проводить практико-ориентированные семинары для продвижения этичного и ответственного использования технологий.
Заключение и рекомендации
Исследование приходит к выводу, что ИИ следует рассматривать как кооперативного и трансформирующего партнёра в образовании, а не как замену учителю. Для эффективной поддержки педагогических целей будущие учителя должны развивать технологическую компетентность в сочетании с критическим, этическим и рефлексивным осознанием.
С учётом полученных результатов учебные планы подготовки учителей могут быть дополнены компонентами, направленными на формирование грамотности в области ИИ и цифровой педагогики, чтобы подготовить педагогов будущего к ответственному взаимодействию с интеллектуальными системами. Университеты, в свою очередь, могут создавать лаборатории ИИ и инновационные центры, в рамках которых будущие учителя смогут экспериментировать с ИИ-поддерживаемым instructional-дизайном и междисциплинарными проектами. Дополнительно рекомендуется усилить подготовку по вопросам этики и безопасности данных, чтобы обеспечить человекоцентричный и справедливый характер технологической интеграции.
В соответствии с международными рекомендациями исследование предлагает, чтобы образовательная политика поощряла рефлексивное и этически обоснованное внедрение ИИ, позиционируя учителя как медиаторов смысла, а не пассивных пользователей алгоритмов. Будущие исследования могут расширить анализ на различные контексты и проследить долгосрочные изменения в профессиональном сознании учителей.
В целом исследование подчёркивает значимость образовательной системы, которая остаётся технологически адаптивной, но в то же время твёрдо ориентированной на человека, формируя граждански ответственных, этически осознанных и цифрово компетентных педагогов для эпохи искусственного интеллекта.
Ключевые слова: искусственный интеллект, обучение обществознанию, будущие учителя, цифровая грамотность, педагогическая интеграция, этическая осознанность.
संरचित सार
परिचय और उद्देश्य
हाल के वर्षों में कृत्रिम बुद्धिमत्ता (Artificial Intelligence – AI) एक परिवर्तनकारी शक्ति के रूप में उभरी है, जिसने न केवल तकनीकी क्षेत्रों को बल्कि शिक्षा के दार्शनिक और शैक्षिक (pedagogical) आधारों को भी गहराई से प्रभावित किया है। शिक्षक शिक्षा के संदर्भ में AI पारंपरिक शिक्षण-अधिगम अवधारणाओं तथा मानवीय एजेंसी को चुनौती देती है, क्योंकि यह कक्षाओं में स्वचालन, पूर्वानुमानात्मक विश्लेषण (predictive analytics) और अनुकूलनशील अधिगम प्रणालियों (adaptive learning systems) को शामिल करती है। यद्यपि इसकी महत्ता तेजी से बढ़ रही है, फिर भी सीमित अनुभवजन्य शोध ने यह जांचा है कि भावी शिक्षक इस तकनीक को अपनी पेशेवर और नैतिक रूपरेखाओं के भीतर किस प्रकार समझते और स्थान देते हैं।
यह अध्ययन इस उद्देश्य से किया गया है कि स्नातकोत्तर स्तर के सामाजिक अध्ययन (Social Studies) शिक्षक अभ्यर्थी AI को किस प्रकार ग्रहण करते हैं, उसकी शैक्षिक भूमिका की कैसे व्याख्या करते हैं, तथा अपने भविष्य के पेशेवर अभ्यास पर उसके प्रभावों की कैसी कल्पना करते हैं। अध्ययन निम्नलिखित प्रश्नों का उत्तर खोजता है: विद्यार्थी AI को कैसे परिभाषित और समझते हैं? इसके शैक्षिक उपयोग से वे कौन-से संभावित लाभ, जोखिम और नैतिक प्रभाव जोड़ते हैं? शिक्षक शिक्षा इस तकनीकी प्रतिमान के अनुकूल किस प्रकार विकसित हो सकती है? यह अध्ययन उन अनुभवजन्य आंकड़ों की तात्कालिक आवश्यकता को संबोधित करता है, जो शिक्षक अभ्यर्थियों की AI एकीकरण के लिए तैयारी तथा तीव्र गति से बदलते शैक्षिक परिदृश्य में उभरती तकनीकों के प्रति उनकी आलोचनात्मक संलग्नता को स्पष्ट कर सकें।
सैद्धांतिक और अवधारणात्मक रूपरेखा
यह अध्ययन डिजिटल शिक्षणशास्त्र, तकनीकी नियतिवाद (technological determinism) और मानव–मशीन अंतःक्रिया के समकालीन सिद्धांतों पर आधारित है। अवधारणात्मक रूप से यह शिक्षण में AI एकीकरण (Holmes, Bialik & Fadel, 2019; Holmes et al., 2024) और समालोचनात्मक डिजिटल साक्षरता (critical digital literacy) (Karsenti, 2019) पर निर्भर करता है, जो इस बात पर बल देते हैं कि शिक्षा में तकनीक को अपनाने के लिए चिंतनशील, नैतिक तथा मानव-केंद्रित अभ्यास आवश्यक है।
इस चर्चा को दो प्रमुख दृष्टिकोण दिशा देते हैं: पहला, उपकरणवादी दृष्टिकोण (instrumental view), जो AI को शिक्षण दक्षता बढ़ाने के साधन के रूप में देखता है; दूसरा, समालोचनात्मक दृष्टिकोण, जो इसके नैतिक, सामाजिक और सांस्कृतिक प्रभावों का विश्लेषण करता है। Huang, Spector और Yang (2021) तथा Popenici और Kerr (2017) जैसे अध्ययन शिक्षण में AI की पूरक—न कि प्रतिस्थापनात्मक—भूमिका पर जोर देते हैं, जबकि Murphy (2019) तथा Nguyen और Ngo (2023) अत्यधिक निर्भरता और अमानवीकरण के प्रति सावधान करते हैं। सामाजिक अध्ययन शिक्षा इस शोध के लिए विशेष रूप से प्रासंगिक संदर्भ प्रदान करती है, क्योंकि यह नागरिक तर्क, नैतिक चिंतन और ऐतिहासिक समझ का विकास करती है। AI आधारित सिमुलेशन, डिजिटल कहानी-वाचन और डेटा दृश्यांकन सहभागिता को बढ़ा सकते हैं, लेकिन जटिल नैतिक और ऐतिहासिक वास्तविकताओं को अत्यधिक सरलीकृत करने का जोखिम भी उत्पन्न कर सकते हैं।
विधि (Method)
इस गुणात्मक अनुसंधान में प्रतिभागियों की धारणा को उनके वास्तविक शैक्षिक संदर्भ में समझने के लिए केस स्टडी डिज़ाइन अपनाया गया। अध्ययन 2024–2025 शैक्षणिक वर्ष के दौरान Türkiye स्थित Süleyman Demirel University में संचालित किया गया, जिसमें सामाजिक अध्ययन शिक्षा में परास्नातक कार्यक्रम के छह विद्यार्थियों ने भाग लिया। प्रतिभागियों का चयन उद्देश्यपूर्ण नमूना-चयन (purposive sampling) के माध्यम से किया गया ताकि संदर्भगत विविधता सुनिश्चित की जा सके।
डेटा संग्रह अर्ध-संरचित साक्षात्कारों के माध्यम से किया गया, जिनकी अवधि लगभग 35–50 मिनट थी। प्रतिभागियों की सहमति से साक्षात्कार रिकॉर्ड किए गए, शब्दशः लिप्यंतरित किए गए तथा सटीकता के लिए सत्यापित किए गए। साक्षात्कार प्रश्न AI की अवधारणात्मक परिभाषाओं, उसके सामाजिक और नैतिक प्रभावों तथा व्यावसायिक भूमिकाओं की धारणा पर केंद्रित थे। डेटा का विश्लेषण NVivo 14 सॉफ़्टवेयर की सहायता से सामग्री विश्लेषण (content analysis) द्वारा किया गया। कोड आगमनात्मक (inductive) तरीके से विकसित किए गए, श्रेणियों में समूहित किए गए तथा व्यापक विषयों (themes) में संश्लेषित किए गए। विश्वसनीयता स्वतंत्र कोडिंग तथा सहमति तुलना के माध्यम से सुनिश्चित की गई, जबकि प्रत्यक्ष उद्धरणों और साहित्य त्रिकोणीकरण द्वारा विश्वसनीयता को सुदृढ़ किया गया।
निष्कर्ष और विमर्श (Findings and Discussion)
विश्लेषण के परिणामस्वरूप छह प्रमुख विषय उभरे:
विद्यार्थियों ने मुख्यतः AI को एक तकनीकी उपकरण या अनुप्रयोग के रूप में देखा, जबकि कुछ ने इसे संज्ञानात्मक मॉडलिंग करने वाले एक डिजिटल मस्तिष्क के रूप में समझा। यह विविधता AI साक्षरता के भिन्न स्तरों को दर्शाती है। प्रतिभागियों ने माना कि AI दक्षता, सृजनात्मकता और वैयक्तिकृत अधिगम को बढ़ा सकती है, किंतु डेटा गोपनीयता, एल्गोरिथ्मिक पक्षपात और नैतिक उत्तरदायित्व से संबंधित चिंताएँ भी व्यक्त कीं।
शैक्षिक संदर्भ में AI को एक सहायक साधन के रूप में देखा गया जो पाठ योजना, सामग्री निर्माण और मूल्यांकन में सहायता कर सकता है, किंतु शिक्षक का स्थान नहीं ले सकता। भावनात्मक बुद्धिमत्ता, सहानुभूति और मानवीय मार्गदर्शन को शिक्षण के अपरिवर्तनीय तत्व माना गया। ये निष्कर्ष पूर्ववर्ती अध्ययनों (Huang et al., 2021; OECD, 2025; Popenici & Kerr, 2017) के अनुरूप हैं, जो AI की पूरक भूमिका को रेखांकित करते हैं।
सामाजिक अध्ययन शिक्षा के संदर्भ में छात्रों ने उल्लेख किया कि AI ऐतिहासिक घटनाओं के दृश्यांकन, सामाजिक-आर्थिक प्रक्रियाओं के सिमुलेशन, तथा मानचित्रों और ग्राफ़ों की व्याख्या को सरल बना सकती है, जिससे अमूर्त अवधारणाएँ अधिक सुलभ हो जाती हैं। हालांकि उन्होंने यह चेतावनी भी दी कि दृश्यात्मक आकर्षण पर अत्यधिक निर्भरता अवधारणात्मक गहराई को कम कर सकती है।
एक सामान्य चिंता यह थी कि शिक्षक शिक्षा कार्यक्रमों में व्यवस्थित AI साक्षरता प्रशिक्षण का अभाव है। प्रतिभागियों ने सुझाव दिया कि पद्धति-आधारित पाठ्यक्रमों में AI मॉड्यूल शामिल किए जाएँ, डिजिटल प्रयोगशालाएँ स्थापित की जाएँ, तथा नैतिक और उत्तरदायी तकनीकी उपयोग को बढ़ावा देने के लिए अनुप्रयुक्त कार्यशालाएँ आयोजित की जाएँ (Erdoğdu & Çakır, 2024; Karakuş, 2023; UNESCO, 2024)।
निष्कर्ष और सिफारिशें
अध्ययन यह निष्कर्ष प्रस्तुत करता है कि AI को शिक्षा में शिक्षकों के स्थानापन्न के रूप में नहीं, बल्कि एक सहयोगी और रूपांतरकारी साझेदार के रूप में देखा जाना चाहिए। AI को शैक्षिक लक्ष्यों के समर्थन में प्रभावी बनाने के लिए शिक्षक अभ्यर्थियों को तकनीकी दक्षता के साथ-साथ समालोचनात्मक, नैतिक और चिंतनशील जागरूकता भी विकसित करनी चाहिए।
निष्कर्षों के आधार पर सुझाव दिया गया है कि शिक्षक शिक्षा पाठ्यक्रमों में AI साक्षरता और डिजिटल शिक्षणशास्त्र के घटकों को सम्मिलित किया जाए, जिससे भविष्य के शिक्षकों को बुद्धिमान प्रणालियों के साथ उत्तरदायी रूप से कार्य करने के लिए तैयार किया जा सके। विश्वविद्यालय AI प्रयोगशालाओं और नवाचार केंद्रों की स्थापना कर सकते हैं, जहाँ शिक्षक अभ्यर्थी AI समर्थित शिक्षण डिज़ाइन और अंतःविषय परियोजनाओं पर प्रयोग कर सकें। इसके अतिरिक्त, नैतिकता और डेटा सुरक्षा संबंधी प्रशिक्षण को सुदृढ़ करना आवश्यक है ताकि तकनीक का एकीकरण मानव-केंद्रित और न्यायसंगत बना रहे।
OECD (2025) और UNESCO (2024) के अनुरूप, अध्ययन यह सुझाव देता है कि शैक्षिक नीतियाँ चिंतनशील और नैतिक AI अपनाने को प्रोत्साहित करें, जहाँ शिक्षक एल्गोरिथ्म के निष्क्रिय उपयोगकर्ता नहीं, बल्कि अर्थ-निर्माण के सक्रिय मध्यस्थ बनें। भविष्य का शोध विविध संदर्भों में इस अध्ययन का विस्तार कर सकता है तथा समय के साथ शिक्षक संज्ञान में होने वाले परिवर्तनों का अनुगमन कर सकता है।
अंततः, अध्ययन इस बात पर बल देता है कि AI के युग में शिक्षा प्रणाली तकनीकी रूप से अनुकूलनीय होने के साथ-साथ दृढ़ता से मानवीय भी रहनी चाहिए, ताकि नागरिक चेतना से युक्त, नैतिक रूप से सजग और डिजिटल रूप से साक्षर शिक्षक तैयार किए जा सकें।
कुंजी शब्द: कृत्रिम बुद्धिमत्ता, सामाजिक अध्ययन शिक्षा, शिक्षक अभ्यर्थी, डिजिटल साक्षरता, शिक्षण-शास्त्रीय एकीकरण, नैतिक जागरूकता
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.
