Bu çalışmada amaç, 7. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan geniş bir zaman diliminde Türk-İslam coğrafyasındaki seramik fırınlarının tipolojik evrimini ve teknolojik etkileşimlerini incelemektedir. Araştırma, fırın tipolojisinde daireselden kare plana doğru bir evrim olduğu yönündeki yaygın tezi sorgulamaktadır. Bunun aksine, fırın tipolojisinin teknolojik devamlılık, işlevsel uzmanlaşma ve yaratıcı bir sentez gibi daha karmaşık bir etkileşimle şekillendiğini savunmaktadır. Yaygın fırın teknolojisi, Mezopotamya kökenli olup Roma ve Bizans’tan Anadolu’ya miras kalan dairesel veya oval planlı dikey (updraft) fırındır. Konya ve Ahlat gibi Selçuklu merkezlerindeki arkeolojik bulguların da kanıtladığı gibi, bu model Türk-İslam döneminde de yüzyıllar boyunca baskın tip olarak kullanılmıştır.

Çin seramiklerinin etkisi derin olmakla birlikte, teknolojik olmaktan çok estetiktir. İslam zanaatkârları, Çin’in yüksek ısılı ejderha fırınlarını benimsemek yerine, porselen görünümünü taklit etmek amacıyla mevcut dikey fırın teknolojilerine uyarladıkları frit (stonepaste) hamurunu geliştirerek malzeme alanında çok önemli bir buluş yapmışlardır. Endülüs’teki Pechina ve Orta Asya’daki Tirmiz gibi erken dönem İslam merkezleri, dairesel ve dikdörtgen fırınların aynı atölyelerde eş zamanlı kullanıldığını ortaya koymaktadır; bu durum, dairesel ve dikdörtgen fırınların üretimlere göre farklılaştığına işaret etmektedir. Osmanlı dönemi, bu teknolojik sentezin zirvesini temsil eder. İznik fırınları büyük ölçüde yerleşik Anadolu geleneğini sürdürürken, geleneksel Kütahya fırını gelişmiş bir melez yapı olarak ortaya çıkar: dairesel bir iç haznenin termal verimliliğini, kare bir dış yapının statik sağlamlığıyla birleştirir. Ayrıca Selçuklu dönemi İranı’ndan miras alınan özel frit yalaklarını bünyesinde barındırır. Bu durum, Türk-İslam fırınının evriminin doğrusal bir ilerleme değil, belirli sanatsal ve üretimsel talepleri karşılamak için uyarlama, birleştirme ve çözüm üretme ekseninde ilerleyen dinamik bir süreç olduğunu göstermektedir.

This study examines the typological evolution and technological interactions of ceramic kilns in the Turco-Islamic world over a broad period spanning from the 7th to the 20th century. The research challenges the common and simplistic thesis that there was a linear evolution in kiln typology from circular to square plans. Instead, it argues that kiln typology was shaped by a more complex interplay of technological continuity, functional specialization, and creative synthesis. The fundamental kiln technology in this tradition is the circular or oval-plan updraft kiln, a legacy inherited from Mesopotamia via Roman and Byzantine Anatolia. This model remained the dominant type for centuries, as evidenced by archaeological findings in Seljuk centers such as Konya and Ahlat.

While the influence of Chinese ceramics was profound, it was more aesthetic than technological. Rather than adopting China's high-firing dragon kilns, Islamic artisans ingeniously innovated in materials by developing fritware (stonepaste) bodies, which they adapted to their existing updraft kiln technologies to mimic the appearance of porcelain. Early Islamic centers, such as Pechina in al-Andalus and Termez in Central Asia, reveal the simultaneous use of circular and rectangular kilns within the same workshops, suggesting that different kiln types were used for specialized production lines.

The Ottoman period represents the zenith of this technological synthesis. While the kilns of Iznik largely continued the established Anatolian tradition, the traditional Kütahya kiln emerges as a sophisticated hybrid structure: it combines the thermal efficiency of a circular inner chamber with the structural stability of a square exterior and incorporates specialized frit-settling troughs inherited from Seljuk-era Iran. This demonstrates that the evolution of the Turco-Islamic kiln was not a linear progression but a dynamic process of adaptation, fusion, and innovation driven by the need to meet specific artistic and production demands.