Abstract

Türk dili tarihinde ilk kez Eski Uygurca metinlerde tanıklanan ve temelde "tutmak, yakalamak; yapışmak, bağlanmak, tutunmak" anlamlarına gelen a:dGa- eylemi, Türk dilinin tarihsel söz varlığı içinde hem semantik derinliği hem de morfolojik yapısıyla dikkat çeken leksikal bir birimdir. Bu eylem, sadece fiziksel bir yapışma eylemini değil, aynı zamanda Buddhist terminolojide "dünyevi işlere bağlılık, ihtiras" gibi felsefi anlamları da karşılamaktadır. Çalışmanın temel amacı, etimoloji ilkeleri temelinde a:dGa- eyleminin kökenine dair literatürdeki boşlukları dolduracak yeni bir teklif sunmaktır. Çalışmada tarihsel-karşılaştırmalı dilbilim yöntemi esas alınmıştır. Öncelikle kelimenin Eski Uygurca metinlerdeki bağlamsal kullanımı taranarak semantik haritası çıkarılmıştır. İkinci aşamada kelimenin morfolojik yapısı iç rekonstrüksiyon yöntemiyle analiz edilmiş; eylemin kökü olabilecek tek heceli formlar ve bu köke gelen eklerin işlevselliği sorgulanmıştır. Bu doğrultuda çalışma, a:dGa- eyleminin sadece basit bir "tutmak, yakalamak; yapışmak" fiili olmadığını, Türkçenin erken dönemlerindeki ekleşme sistematiğinin ve anlam gelişmelerinin tipik bir örneği olduğunu ortaya koymaktadır. Sunulan yeni köken önerisi, hem ses bilgisi hem de anlam bilimsel açıdan önceki teorilerden daha kapsayıcı bir açıklama sunmaktadır. Bu yaklaşım, Eski Uygurcanın leksikografisine katkı sağlamanın yanı sıra, Türkçenin tarihsel katmanlarındaki kök-ek etkileşimlerini anlamak adına yeni bir perspektif sunmaktadır.

                a:dGa- fiilinin kökeni üzerine şimdiye kadar çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Bu çalışmada ileri sürülen görüşler verilip kritik edildikten sonra kendi önerimiz verilmiştir. Bizce a:dGa- fiili *a:d- "ayılmak, (sarhoşluk vb. için) ayılmak, (bilinç için) kendine gelmek" fiiline gelen {-(X)g} fiilden isim yapan ek ile a:dıg "uyanık, ayık" ismine getirilen {+A-} isimden fiil yapan ek ile a:dıga- > a:dga- fiili türetilmiş olmalıdır.

Abstract

The verb a:dGa-, first attested in Old Uyghur texts in the history of the Turkic languages and fundamentally meaning “to hold, to catch; to cling, to bind, to grasp,” is a lexical unit that stands out within the historical lexicon of the Turkic languages due to both its semantic depth and morphological structure. This verb conveys not only a physical act of adhesion but also philosophical meanings such as "attachment to worldly affairs, desire" in Buddhist terminology. The primary aim of this study is to present a new proposal that fills the gaps in the literature regarding the origin of the a:dGa- verb, based on etymological principles. The study employs a historical-comparative linguistic methodology. First, the word’s contextual usage in Old Uyghur texts was examined to map its semantics. In the second phase, the word’s morphological structure was analyzed using internal reconstruction methods; the functionality of monosyllabic forms that could serve as the verb’s root and the affixes attached to this root was investigated. In this regard, the study demonstrates that the verb a:dGa- is not merely a simple verb meaning “to hold, to catch; to stick,” but rather a typical example of the affixation system and semantic development in the early stages of the Turkish language. The proposed new etymology offers a more comprehensive explanation than previous theories from both phonological and semantic perspectives. This approach not only contributes to the lexicography of Old Uyghur but also provides a new perspective for understanding root-affix interactions across the historical layers of the Turkish language.

                Various views have been put forward regarding the origin of the verb a:dGa-. After presenting and critically evaluating the views put forward in this study, we present our own proposal. In our view, the verb a:dGa- must have been derived from the verb *a:d- "to sober up, to come to one’s senses (from drunkenness, etc.), to regain consciousness" combined with the {-(X)g} suffix that turns verbs into nouns, resulting in a:dıg "awake, sober," and then the {+A-} suffix, which turns a noun into a verb, was added to form the verb a:dıga- > a:dga-

Structured Abstract:

Introduction and Purpose of the Study

The aim is to present a new proposal regarding the origin of the verb a:dGa-a:dGa, which has existed in our language since Old Uyghur Turkish and for which various views on its etymology have been put forward to date, by employing historical-comparative methods and the method of internal reconstruction. To this end, all opinions proposed concerning the origin of the word have been evaluated; the forms of the word and its derivatives in historical dialects have been outlined; and, on the basis of this semantic map, the ad-roots have been classified.

Conceptual and Theoretical Framework

The study is based on the historical-comparative linguistics method. First, the contextual usage of the word in texts belonging to Old Uyghur Turkish was examined, and its semantic map was established. In the second stage, the morphological structure of the word was analysed through the method of internal reconstruction; monosyllabic forms that could constitute the root of the verb, as well as the functionality of the suffixes attached to this root, were investigated. Accordingly, the study demonstrates that the verb a:dGa- is not merely a simple verb meaning “to hold, catch; to stick," but rather represents a typical example of the agglutinative system and semantic development but rather represents a typical example of the agglutinative system and semantic developments in the early stages of Turkish. The newly proposed etymology offers a more comprehensive explanation than previous theories, both in terms of phonology and semantics. In addition to contributing to the lexicography of Old Uyghur Turkish, this approach provides a new perspective for understanding root–suffix interactions within the historical layers of the Turkish language.

Method

After presenting the etymological theories proposed to date regarding the verb a:dGa-, these theories were evaluated from both semantic and morphological perspectives. The acceptable aspects and weaknesses of the proposed theories were assessed using the historical-comparative method in relation to the roots and derivatives of the historical dialects of the Turkic language. Taking into account the derivatives in historical dialects, ad- roots were classified using the internal reconstruction method; an attempt was made to map the words derived from these roots in Old Turkic. Following this comprehensive evaluation, a new proposal regarding the origin of the verb in question was presented.

Findings and Discussion

First attested in Old Uyghur texts in the history of the Turkic languages, the verb a:dGa-, which fundamentally means 'to hold', 'to catch', 'to cling', 'to bind', and 'to grasp', is a lexical unit that stands out within the historical lexicon of the Turkic languages due to both its semantic depth and morphological structure. This verb conveys not only a physical act of adhesion but also philosophical meanings such as 'attachment to worldly affairs' and 'desire' in Buddhist terminology. The primary aim of this study is to present a new proposal, grounded in etymological principles, to fill the gaps in the literature regarding the origin of the a:dGa- verb. The study employs a historical-comparative linguistic methodology. First, the word’s contextual usage in Old Uyghur texts was examined to map its semantics. In the second phase, the word’s morphological structure was analysed using internal reconstruction methods; the functionality of monosyllabic forms that could serve as the verb’s root and the affixes attached to this root were investigated. In this context, the study seeks to demonstrate that the verb a:dGa- is not merely a simple verb meaning 'to hold, catch, or stick' but rather a typical example of the affixation system and semantic development in the early stages of the Turkish language. The proposed new etymology offers a more comprehensive explanation than previous theories from both phonological and semantic perspectives. This approach not only contributes to the lexicography of Old Uyghur but also offers a new perspective for understanding root-affix interactions across the historical layers of the Turkish language.

Since the verb 'a:dGa-' could not be identified until 2022, theories regarding the origin of the word in question have been proposed based on the verb 'a:dGan-'. The first theory regarding the word’s origin belongs to W. Bang. W. Bang noted that the word 'adig' is derived from the simple 'ad-' root meaning 'to separate, to select' by adding the '{-g}' suffix that turns a verb into a noun and that the verb 'adGan-' is derived by adding the '{+A-}' suffix that turns a noun into a verb and the '{-n-}' suffix that turns a verb into a verb. Bang’s view is weak both morphologically and semantically. It is morphologically weak because, as he noted, there is no simple adverb meaning 'to separate, to select' in Old Turkic; when we examine the derivatives in Old Turkic, we see three forms: ad- (I) 'to separate, to select; to differentiate, to change', ad- (II) 'to be surprised, to be confused', and the primary long-vowel form a:d- 'to wake up, to come to one’s senses; to bind'. We can say there are three ad-roots.

Another view belongs to Şinasi Tekin. Şinasi Tekin reads the word as 'atqan' and derives it from the root 'at+qa-n' < 'at' (name/ad). 'Şinasi Tekin explains the word’s connection to a 'name' as follows: 'qaçıg atqangu törü köŋül < Skr. indriyaviṣaya-manovijŋāna: qaçıg < qaç-ıg 'places where experiences from the external world can enter', i.e., 'sense organ'; atqangu törü 'object to be attached to' < atqan- 'to be attached to the external world' (see TT VI Anın. 462). It is used very frequently in Buddhist literature; its derivative atqa-g passes into Mongolian and corresponds to the Sanskrit term vikalpa, meaning 'perception of the external world' (see TT III An. 121). Since in Buddhist philosophy the external world is described through ātman, 'self'; atqanūpa, 'colour/form'; and at+qa-n and nāma, 'name', we can analyse the form atqan as at+qa-n and understand it as 'this is the name!'—that is, becoming aware of the external world. In our view, while Şinasi Tekin’s interpretation is morphologically possible, it is semantically weak. It is highly unlikely that the verb 'to cling', 'to hold on', or 'to be attached (to something or someone)' could be derived from the root 'AT' (meaning 'name/title') combined with the suffix '-GA'.

After stating that the word 'atkan-' was derived to correspond to Buddhist terms borrowed from Sanskrit and Chinese, Röhrborn traces the verb 'atkan-' back to the root 'art' ('help'); according to him, ET. 'atkan-' ('to take; to perceive') < 'artkan-' < 'art+ka-n', noting that the '-rtk-' form in the middle syllable is also found in the verb 'kurtga'Art'. In our view, there are three distinct 'art' words in Old Turkic. 'Art', meaning 'back, the rear part of the body', is a primary long vowel. The other art words are as follows: In Old Turkic, there are two homophones with normal vowel sounds: art (I) 'mountain pass' and art (II) 'help' (Wilkens, 2021, p. 66).

Another view regarding the origin of the word is attributed to Talât Tekin. After presenting and evaluating the various theories put forward regarding the word, Talât Tekin argues that the Old Turkic words adga-n-/adka-n-, adgak/adka-k, and adka-ş derive from a stem formed by the verb-forming suffix {-ga-/-ka-} attached to the root ad – 'to catch, seize' in Old Turkic – combined with the suffix {-ga-/-ka-} that turns a verb into a verb. Objections to Talât Tekin’s views can be raised on the following points. The verb 'ad-' with the meaning 'to hold, to catch' has not been identified in Old Turkic; furthermore, derivatives such as 'adıl-', 'adış-', and 'adın-', which we would claim are derived from this root and convey meanings like 'to be held', 'to cling to one another', and 'to be bound (to the heart, etc.)' are also absent. The {-GA-} suffix, which turns a word into a verb, has not been attested in historical dialects either.

Conclusions and Recommendations

As seen above, various views have been put forward regarding the origin of the a:dGa- verb. In our opinion, the origin of the word can be explained using examples provided by historical dialects. There are three adverbs in Old Turkic. While ad- (I), meaning 'to separate; to differentiate', and ad- (II), meaning 'to be surprised; to be confused', have normal vowels, the a:d- verb, meaning 'to come to one’s senses; to sober up (from intoxication, etc.); to regain consciousness', has a primary long vowel. The verb 'ad-' (I), meaning 'to separate; to differentiate', has derivatives such as adır-, adrıl-, and adım. The ad- (II) verb, which is homophonous with it, has derivatives such as 'adın-' ('to lose one’s mind') and 'adıntur-' ('to confuse one’s mind') in Old Turkic (see Wilkens, 2021, pp. 10–11). The verb a:d- 'to sober up, to come to one’s senses (from drunkenness, etc.), to regain consciousness', which we believe is the origin of the a:dGa- verb, has derivatives such as a:dın- 'to sober up' and a:dıg 'sober, awake'. a:dın- appears in Old Turkic as ér esrüki a:dıntı. The drunk man 'sobered up' (MI 6 20) in Khwarezmian Turkic as 'a:yın-' ('to sober up') and in Kipchak Turkic as 'a:yın-' ('to sober up') (KTS 19) and in Chagatai Turkish as 'a:yın-' ('to sober up') (Ünlü, 2013, p. 77). a:dıg 'awake' (Wilkens, 2021, p. 8) in Karakhanid Turkish within the DLT as a:ḏıg 'sobering up' (DLT I 63) and in Kipchak, Chagatai, and Western Turkish as a:yıg > ayıg 'sober'. In our view, the verb a:dka- must have been derived from the verb *a:d- 'to sober up, to come to one’s senses (from drunkenness, etc.), to regain consciousness' by adding the {-(X)g} suffix that turns verbs into nouns, resulting in a:dıg 'awake, sober', and the {+A-} suffix that turns a noun into a verb was added to it, resulting in the verb a:dıga- > a:dga-. It is normal for the verb a:dka-/a:dga-, formed by adding the [+A-] suffix to the word a:dıg (meaning 'awake, sober; being of sound mind'), to be used in meanings such as 'to hold', 'to catch', 'to seize', and 'to cling'. This is because the process by which the meaning of 'to be awake' evolves into 'to hold, seize (for a target)' unfolds as follows: 'to be awake' > 'requires being on alert' > 'is ready for the target one is on alert for' > 'is ready for the target' > 'can perform the action of 'holding, seizing, or catching (for the target)'. ' Semantically, the meanings of 'to attach oneself to (something)', 'to hold (something)', and 'to cling to (something)' and the meaning it acquired in Old Uyghur religious texts, ‘to devote one’s heart to (a religious doctrine)', are actions that can only be performed by those who are 'sober, awake, of sound mind, and conscious'.

Yapılandırılmış Özet:

Çalışmanın Girişi ve Amacı

Eski Uygur Türkçesinden beri dilimizde olan ve kökeni ile ilgili şimdiye kadar çeşitli görüşler ileri sürülen a:dGa- fiilinin kökenine dair tarihsel karşılaştırmalı yöntemler ve iç yapılandırma (rekonstrüksiyon) metodu ile yeni öneri sunmaktır. Bu amaçla sözcüğün kökeni ile ilgili ortaya atılan tüm görüşler değerlendirilmiş, sözcüğün ve türevlerinin tarihî lehçelerdeki biçimleri verilmeye çalışılmış; bu anlam haritası üzerinden *ad- kökleri sınıflandırılmaya çalışılmıştır. Sınıflandırılan bu köklerden hareketle a:dGa- fiilinin kökeni üzerine yeni bir görüş ileri sürülmüştür.

Kavramsal ve Kuramsal Çerçeve

                Çalışma, tarihsel-karşılaştırmalı dilbilim yöntemine dayanmaktadır. İlk olarak, Eski Uygur Türkçesine ait metinlerde söz konusu kelimenin bağlamsal kullanımı incelenmiş ve anlamsal haritası oluşturulmuştur. İkinci aşamada ise kelimenin morfolojik yapısı, iç rekonstrüksiyon yöntemi aracılığıyla analiz edilmiştir; fiilin kökünü oluşturabilecek tek heceli biçimler ile bu köke eklenen eklerin işlevselliği araştırılmıştır. Buna göre çalışma, a:dGa- fiilinin yalnızca “tutmak, yakalamak; yapışmak” anlamına gelen basit bir fiil olmadığını, aksine Türkçenin erken dönemlerindeki eklemeli sistemin ve anlamsal gelişmelerin tipik bir örneğini temsil ettiğini ortaya koymaktadır. Önerilen yeni etimoloji, hem morfoloji hem de anlambilim açısından önceki teorilere kıyasla daha kapsamlı bir açıklama sunmaktadır. Eski Uygur Türkçesinin söz varlığına katkı sağlamanın yanı sıra bu yaklaşım, Türk dilinin tarihsel katmanları içinde kök–ek etkileşimlerini anlamak için yeni bir bakış açısı sunmaktadır.

Yöntem

                a:dGa- fiiline ilişkin bugüne kadar öne sürülen etimolojik teoriler sunulduktan sonra, bu teoriler hem anlamsal hem de morfolojik açılardan değerlendirilmiştir. Önerilen teorilerin kabul edilebilir yönleri ve zayıf noktaları, Türk dilinin tarihî lehçelerindeki kökler ve türevlerle ilişkili olarak tarihsel-karşılaştırmalı yöntem kullanılarak incelenmiştir. Tarihî lehçelerdeki türevler dikkate alınarak *ad- kökleri, iç yapılandırma (rekonstrüksiyon) yöntemiyle sınıflandırılmış; bu köklerden türeyen kelimelerin Eski Türkçedeki dağılımı haritalandırılmaya çalışılmıştır. Bu kapsamlı değerlendirmenin ardından, söz konusu fiilin kökenine ilişkin yeni bir öneri sunulmuştur.

Bulgular ve Tartışma

                Türk dili tarihinin Türkoloji alanında ilk kez Eski Uygur metinlerinde tanıklanan a:dGa- fiili, temel olarak 'tutmak, yakalamak; yapışmak, bağlanmak, kavramak' anlamlarına gelmekte olup, hem anlamsal derinliği hem de morfolojik yapısı bakımından Türk dilinin tarihsel söz varlığı içinde dikkat çeken bir biçimdir. Bu fiil yalnızca fiziksel bir yapışma eylemini değil, aynı zamanda Budizm terminolojisinde 'dünyevi olana bağlanma, arzu' gibi felsefi anlamları da ifade eder. Bu çalışmanın temel amacı, a:dGa- fiilinin kökenine ilişkin literatürdeki boşlukları doldurmak üzere etimolojik ilkelere dayanan yeni bir öneri sunmaktır.

                Çalışmada tarihsel-karşılaştırmalı dilbilim yöntemi kullanılmıştır. İlk aşamada, sözcüğün Eski Uygur metinlerindeki bağlamsal kullanımları incelenerek anlam haritası çıkarılmıştır. İkinci aşamada ise sözcüğün morfolojik yapısı iç yapılandırma (rekonstrüksiyon) yöntemiyle analiz edilmiş; fiilin kökü olabilecek tek heceli biçimler ile bu köke eklenen eklerin işlevleri araştırılmıştır. Bu bağlamda çalışma, a:dGa- fiilinin yalnızca 'tutmak, yakalamak, yapışmak' anlamına gelen basit bir fiil olmadığını, Türkçenin erken dönemlerindeki ekleşme sistemi ve anlamsal gelişimin tipik bir örneği olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır. Önerilen yeni etimoloji, önceki teorilere kıyasla hem morfolojik hem de anlamsal açıdan daha kapsamlı bir açıklama sunmaktadır. Bu yaklaşımın amacı yalnızca Eski Uygur söz varlığına katkı sağlamak değil, aynı zamanda Türk dilinin tarihsel katmanları boyunca kök-ek ilişkilerinin anlaşılmasına da yeni bir bakış açısı getirmektir.

                a:dGa- fiili 2022 yılına kadar tespit edilemediğinden, söz konusu sözcüğün kökenine dair teoriler a:dGan- fiiline dayanarak ortaya konmuştur. Bu konudaki ilk görüş Wilhelm Bang’a aittir. Bang, adıg sözcüğünün 'ayırmak, seçmek' anlamındaki yalın *ad- köküne fiilden isim yapan {-g} eki getirilerek türetildiğini; adGan- fiilinin ise isimden fiil yapan {+A-} ekine, fiilden fiil yapan {-n-} ekinin eklenmesiyle oluştuğunu belirtir. Ancak Bang’ın görüşü hem morfolojik hem de anlamsal açıdan zayıftır. Morfolojik olarak zayıftır; çünkü onun belirttiği gibi Eski Türkçede sadece 'ayırmak, seçmek' anlamında yalın bir *ad- fiili değil; Eski Türkçedeki türevler incelendiğinde üç farklı anlamda basit *ad- fiilinin olduğu görülür: *ad- (I) 'ayırmak, seçmek; farklılaştırmak, değiştirmek', *ad- (II) 'şaşırmak, hayrete düşmek' ve birincil uzun ünlülü biçim olan *a:d- 'ayılmak, (sarhoşluktan) uyanmak, kendine gelmek; bağlamak'. Bu durumda üç ayrı *ad- kökünden söz edilebilir.

                Bir diğer görüş Şinasi Tekin’e aittir. Şinasi Tekin, sözcüğü atqan- olarak okuyarak at “ad/isim” kökünden türetir. Sözcüğün at ile bağlantısını şu şekilde açıklar: “qaçıg atqangu törü köŋül < Skr. indriyaviṣaya-manovijñāna: qaçıg < qaç-ıg ‘dış dünyadan deneyimlerin girebildiği yerler’, yani ‘duyu organı’; atqangu törü ‘bağlanılacak nesne’ < atqan- ‘dış dünyaya bağlanmak’… Budist literatürde çok sık kullanılır; türevi atqa-g Moğolcaya geçer ve Sanskritçe vikalpa ‘dış dünyanın algılanması’ terimine karşılık gelir… Budist felsefede dış dünya ātman ‘ben’, rūpa ‘biçim’ ve nāma ‘isim’ üzerinden açıklandığından, atqan- biçimi at+qa-n- olarak analiz edilebilir ve ‘işte bu isim'dir, ad'dır!’ yani dış dünyanın farkına varma anlamı taşır.” Ancak bu yorum morfolojik olarak mümkün olsa da anlamsal açıdan zayıftır; ‘yapışmak, tutunmak, bağlanmak’ anlamındaki bir fiilin ‘isim/ad’ anlamındaki at kökünden türetilmesi oldukça düşük bir olasılıktır.

                Sözcük Klaus Röhrborn tarafından Budist terminolojiyle ilişkilendirilerek açıklanır. Röhrborn, atkan- fiilinin Sanskritçe ve Çince kökenli Budist terimlere karşılık olarak türetildiğini belirttikten sonra, bu fiili art ‘yardım’ köküne bağlar: ET. atkan- ‘almak; algılamak’ < artkan- < art+ka-n-. Ona göre orta hecedeki -rtk- yapısı kurtgar- > kutgar- fiilinde de görülür. Ancak Eski Türkçede üç ayrı art sözcüğü bulunmaktadır. Uzun ünlülü a:rt ‘arka, bedenin arka kısmı’ ve normal ünlülü iki eş sesli biçim art (I) ‘dağ geçidi’ ve art (II) ‘yardım’. Röhrborn yukarıda ileri sürdüğü görüşü 2010 yılında değiştirmiştir. Uygurca Sözlük -İslam Öncesi Orta Asya Türkçe Metinlerin Dil Malzemesi- adlı eserinde ise sözcükle ilgili şu açıklamayı yapar: "adka‐, atka‐ † / ’’dq’- < → UWB  adak 'ayak' vb. isimden türemiş fiil; bu fiil, ünlü düşmesi ile {+A-} sonekini içerir; ancak bu sonek, genellikle son hecesi art damak sesi olan iki heceli köklerle birlikte kullanılmaz.

                Sözcüğün kökenine ilişkin bir diğer görüş Talât Tekin’e aittir. Talât Tekin, önceki görüşleri değerlendirerek Eski Türkçedeki adga-n-/adka-n-, adgak/adka-k ve adka-ş- biçimlerinin, ‘yakalamak, tutmak’ anlamındaki *ad- köküne fiilden fiil yapan {-ga-/-ka-} ekinin getirilmesiyle oluşan bir gövdeden türediğini ileri sürer. Ancak bu görüşe şu açılardan itiraz edilebilir. Eski Türkçede ‘tutmak, yakalamak’ anlamında bir *ad- fiili tespit edilmemiştir; ayrıca bu kökten türediği varsayılan adıl-, adış- ve adın- gibi ‘tutulmak, birbirine bağlanmak, gönülden bağlanmak’ anlamlarını taşıyacak türevler de mevcut değildir. Bunun yanı sıra fiilden fiil yapan {-GA-} ekine tarihî lehçelerde rastlanmamaktadır.

Sonuç ve Öneriler

                Yukarıda görüldüğü üzere, a:dGa- fiilinin kökenine ilişkin çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Kanaatimizce bu sözcüğün kökeni, tarihî lehçelerden elde edilen örnekler aracılığıyla açıklanabilir. Eski Türkçede üç ayrı *ad- fiili bulunmaktadır. ‘ayırmak; farklılaştırmak’ anlamındaki *ad- (I) ile ‘şaşırmak; zihni karışmak’ anlamındaki *ad- (II) normal uzunlukta ünlülüyken, ‘kendine gelmek; ayılmak (sarhoşluktan vb.); bilincine kavuşmak’ anlamındaki *a:d- fiili birincil uzun ünlülüdür. ‘ayırmak; farklılaştırmak’ anlamındaki *ad- (I) fiilinin adır-, adrıl- ve adım gibi türevleri vardır. Bunun eş seslisi olan *ad- (II) fiilinin ise Eski Türkçede adın- ‘aklını yitirmek’ ve adıntur- ‘aklını karıştırmak’ gibi türevleri bulunmaktadır (bk. Wilkens, 2021, s. 10–11).

                a:dGa- fiilinin kökeni olarak değerlendirdiğimiz *a:d- ‘ayılmak, kendine gelmek (sarhoşluktan vb.), bilincine kavuşmak’ fiilinin a:dın- ‘ayılmak’ ve a:dıg ‘ayık, uyanık’ gibi türevleri vardır. a:dın- fiili Eski Türkçede ér esrüki a:dıntı “Sarhoş adam ayıldı” (M I 6 20); Harezm Türkçesinde a:yın- ‘ayılmak’; Kıpçak Türkçesinde a:yın- ‘ayılmak’ (KTS 19) ve Çağatay Türkçesinde a:yın- ‘ayılmak’ biçimlerinde görülür (Ünlü, 2013, s. 77). a:dıg ‘uyanık’ biçimi (Wilkens, 2021, s. 8), Karahanlı Türkçesinde Dîvânu Lugâti't-Türk içinde a:ḏıg ‘ayık’ (DLT I 63), Kıpçak, Çağatay ve Batı Türkçesinde ise a:yıg > ayıg ‘ayık’ biçiminde karşımıza çıkar.

                Kanaatimize göre a:dGa- fiili, ‘ayılmak, kendine gelmek, bilincine kavuşmak’ anlamındaki *a:d- fiilinden, fiilden isim yapan {-(X)g} ekiyle türetilen a:dıg ‘uyanık, ayık’ biçimine, isimden fiil yapan {+A-} ekinin getirilmesiyle a:dıga- > a:dga- biçimi oluşmuş olmalıdır. ‘uyanık, ayık; bilinçli’ anlamındaki a:dıg sözcüğüne {+A-} eki getirilerek türetilen a:dka-/a:dga- fiilinin ‘tutmak, yakalamak, ele geçirmek; yapışmak’ gibi anlamlarda kullanılması doğaldır. Çünkü ‘uyanık olmak, ayık olmak’ anlamından ‘hedefe yönelik tutma/yakalama’ anlamına geçiş şu anlamsal süreçle açıklanabilir: ‘uyanık olmak, ayık olmak’ > ‘tetikte olmayı gerektirir’ > ‘tetikte olunan hedefe hazır olur’ > ‘hedefe hazır olan’ > ‘hedefi tutma, yakalama, ele geçirme’ eylemini gerçekleştirebilir. Anlamsal açıdan da ‘(bir şeye) bağlanmak, (bir şeyi) tutmak, (bir şeye) yapışmak’ gibi anlamlar ile Eski Uygur dinî metinlerinde kazandığı ‘(bir öğretiye) gönülden bağlanmak’ anlamı, ancak ‘ayık, uyanık, bilinçli’ bireylerin gerçekleştirebileceği eylemler olarak değerlendirilebilir.

مقدمة والغرض من الدراسة

يهدف هذا البحث إلى تقديم اقتراح جديد بشأن أصل الفعل a:dGa-a:dGa، الذي كان موجودًا في لغتنا منذ العصر التركي الأويغوري القديم، والذي طُرحت بشأنه آراء متنوعة حول أصله اللغوي حتى الآن، وذلك من خلال استخدام الأساليب التاريخية-المقارنة وطريقة إعادة البناء الداخلي. ولهذه الغاية، تم تقييم جميع الآراء المطروحة بشأن أصل الكلمة؛ وتم تحديد أشكال الكلمة ومشتقاتها في اللهجات التاريخية؛ وبناءً على هذه الخريطة الدلالية، تم تصنيف الجذور ad-.

الإطار المفاهيمي والنظري

تستند الدراسة إلى منهج اللغويات التاريخية المقارنة. أولاً، تم فحص الاستخدام السياقي للكلمة في النصوص التي تنتمي إلى اللغة التركية الأويغورية القديمة، ووُضعت خريطة دلالية لها. وفي المرحلة الثانية، تم تحليل البنية الصرفية للكلمة من خلال طريقة إعادة البناء الداخلي؛ وتم التحقيق في الأشكال أحادية المقطع التي يمكن أن تشكل جذر الفعل، فضلاً عن وظيفة اللواحق الملحقة بهذا الجذر. وبناءً على ذلك، تثبت الدراسة أن الفعل a:dGa- ليس مجرد فعل بسيط يعني «الإمساك، الصيد؛ الالتصاق»، بل يمثل مثالاً نموذجياً للنظام التلصقي والتطورات الدلالية في المراحل المبكرة من اللغة التركية. تقدم أصل الكلمة المقترح حديثًا تفسيرًا أكثر شمولية من النظريات السابقة، سواء من الناحية الصوتية أو الدلالية. وبالإضافة إلى المساهمة في علم المعجم للغة الأويغورية التركية القديمة، يوفر هذا النهج منظورًا جديدًا لفهم التفاعلات بين الجذور واللواحق ضمن الطبقات التاريخية للغة التركية.

المنهج

بعد عرض النظريات الاشتقاقية المقترحة حتى الآن بشأن الفعل a:dGa-، تم تقييم هذه النظريات من المنظورين الدلالي والصرفي. تم تقييم الجوانب المقبولة ونقاط الضعف في النظريات المقترحة باستخدام المنهج التاريخي-المقارن فيما يتعلق بجذور ومشتقات اللهجات التاريخية للغة التركية. مع الأخذ في الاعتبار المشتقات في اللهجات التاريخية، تم تصنيف جذور ad- باستخدام طريقة إعادة البناء الداخلي؛ وجرت محاولة لتحديد الكلمات المشتقة من هذه الجذور في اللغة التركية القديمة. عقب هذا التقييم الشامل، تم تقديم اقتراح جديد بشأن أصل الفعل المعني.

النتائج والمناقشة

يُعد الفعل a:dGa-، الذي ظهر لأول مرة في النصوص الأويغورية القديمة في تاريخ اللغات التركية، والذي يعني أساسًا «الإمساك» و«الالتقاط» و«التشبث» و«الربط» و«القبض»، وحدة معجمية تبرز ضمن المعجم التاريخي للغات التركية بفضل عمقها الدلالي وبنيتها الصرفية. لا يُعبِّر هذا الفعل عن فعل مادي للالتصاق فحسب، بل يُعبِّر أيضًا عن معانٍ فلسفية مثل «التعلق بشؤون الدنيا» و«الرغبة» في المصطلحات البوذية. والهدف الأساسي من هذه الدراسة هو تقديم اقتراح جديد، يستند إلى مبادئ علم أصول الكلمات، لسد الثغرات في الأدبيات المتعلقة بأصل الفعل a:dGa-. وتستخدم الدراسة منهجية لغوية تاريخية-مقارنة. أولاً، تم فحص الاستخدام السياقي للكلمة في النصوص الأويغورية القديمة لرسم خريطة دلالاتها. وفي المرحلة الثانية، تم تحليل البنية الصرفية للكلمة باستخدام أساليب إعادة البناء الداخلي؛ حيث تم التحقيق في وظيفة الصيغ أحادية المقطع التي يمكن أن تكون جذر الفعل، واللواحق المرتبطة بهذا الجذر. وفي هذا السياق، تسعى الدراسة إلى إثبات أن الفعل a:dGa- ليس مجرد فعل بسيط يعني «الإمساك، أو القبض، أو الالتصاق»، بل هو مثال نموذجي لنظام اللواحق والتطور الدلالي في المراحل المبكرة للغة التركية. ويقدم الأصل اللغوي الجديد المقترح تفسيرًا أكثر شمولية من النظريات السابقة من المنظورين الصوتي والدلالي على حد سواء. ولا يسهم هذا النهج في معجمية اللغة الأويغورية القديمة فحسب، بل يقدم أيضًا منظورًا جديدًا لفهم التفاعلات بين الجذر واللواحق عبر الطبقات التاريخية للغة التركية.

نظرًا لعدم التمكن من تحديد الفعل ’a:dGa-‘ حتى عام 2022، فقد قُدمت نظريات بشأن أصل الكلمة المعنية استنادًا إلى الفعل ’a:dGan-‘. تعود النظرية الأولى بشأن أصل الكلمة إلى و. بانغ. وأشار W. Bang إلى أن كلمة «adig» مشتقة من الجذر البسيط «ad-» الذي يعني «الفصل، الاختيار» عن طريق إضافة اللاحقة «{-g}» التي تحول الفعل إلى اسم، وأن الفعل «adGan-» مشتق عن طريق إضافة اللاحقة «{+A-}» التي تحول الاسم إلى فعل، واللاحقة «{-n-}» التي تحول الفعل إلى اسم. إن وجهة نظر بانغ ضعيفة من الناحيتين الصرفية والدلالية. فهي ضعيفة صرفياً لأنه، كما أشار، لا توجد ظرف بسيط يعني «الفصل، الاختيار» في اللغة التركية القديمة؛ وعندما ندرس المشتقات في اللغة التركية القديمة، نرى ثلاثة أشكال: ad- (I) «الفصل، الاختيار؛ التمييز، التغيير»، ad- (II) «الاندهاش، الحيرة»، والشكل الأساسي ذو الحرف المتحرك الطويل a:d- «الاستيقاظ، العودة إلى الرشد؛ الربط». يمكننا القول إن هناك ثلاثة جذور «ad-».

وهناك رأي آخر يعود إلى شيناسي تيكين. يقرأ شيناسي تيكين الكلمة على أنها «atqan» ويشتقها من الجذر «at+qa-n» < «at» (اسم/ad). «يشرح شيناسي تيكين ارتباط الكلمة بـ a «اسم» على النحو التالي: «qaçıg atqangu törü köŋül < السنسكريتية indriyaviṣaya-manovijŋāna: qaçıg < qaç-ıg «الأماكن التي يمكن أن تدخل منها تجارب العالم الخارجي»، أي «أعضاء الحس»؛ atqangu törü «الشيء الذي يتم الارتباط به» < atqan- «الارتباط بالعالم الخارجي» (انظر TT VI Anın. 462). وتُستخدم هذه الكلمة بكثرة في الأدب البوذي؛ وقد انتقل مشتقها atqa-g إلى اللغة المنغولية ويقابل المصطلح السنسكريتي vikalpa، الذي يعني «إدراك العالم الخارجي» (انظر TT III An. 121). وبما أن الفلسفة البوذية تصف العالم الخارجي من خلال ātman، «الذات»؛ وatqanūpa، «اللون/الشكل»؛ وat+qa-n وnāma، «الاسم»، فيمكننا تحليل الصيغة atqan على أنها at+qa-n وفهمها على أنها «هذا هو الاسم!» — أي إدراك العالم الخارجي. في رأينا، في حين أن تفسير شيناسي تيكين ممكن من الناحية الصرفية، إلا أنه ضعيف من الناحية الدلالية. فمن المستبعد جدًّا أن يكون الفعل «التشبث» أو «التمسك» أو «الارتباط (بشيء أو بشخص)» مشتقًّا من الجذر «AT» (الذي يعني «الاسم/اللقب») مقترنًا باللاحقة «-GA».

بعد أن ذكر أن الكلمة «atkan-» اشتقت لتتوافق مع مصطلحات بوذية مستعارة من السنسكريتية والصينية، يعود روربورن بأصل الفعل «atkan-» إلى الجذر «art» («مساعدة»)؛ ووفقًا له، فإن ET. «atkan-» («يأخذ؛ يدرك») < «artkan-» < «art+ka-n»، مشيرًا إلى أن الصيغة «-rtk-» في المقطع الأوسط توجد أيضًا في الفعل «kurtga»Art. في رأينا، توجد ثلاث كلمات «art» متميزة في اللغة التركية القديمة. «Art»، التي تعني «الظهر، الجزء الخلفي من الجسم»، هي حرف علة طويل أساسي. أما كلمات art الأخرى فهي كما يلي: في اللغة التركية القديمة، توجد كلمتان متجانستين في النطق مع أصوات حروف العلة العادية: art (I) «ممر جبلي» وart (II) «مساعدة» (ويلكنز، 2021، ص. 66).

ويُنسب رأي آخر بشأن أصل الكلمة إلى تلات تيكين. بعد عرض وتقييم النظريات المختلفة التي طُرحت بشأن الكلمة، يجادل تالات تيكين بأن الكلمات التركية القديمة adga-n-/adka-n-، adgak/adka-k، وadka-ş مشتقة من جذع يتكون من لاحقة تكوين الفعل {-ga-/-ka-} الملحقة بالجذر ad – «القبض، الاستيلاء» في اللغة التركية القديمة – مقترنة باللاحقة {-ga-/-ka-} التي تحول الفعل إلى فعل. ويمكن إثارة اعتراضات على آراء تالات تيكين حول النقاط التالية. لم يتم التعرف على الفعل «ad-» الذي يعني «الإمساك، القبض» في اللغة التركية القديمة؛ علاوة على ذلك، فإن المشتقات مثل «adıl-»، «adış-»، و«adın-»، التي ندعي أنها مشتقة من هذا الجذر وتنقل معاني مثل «أن يُمسك»، «التشبث ببعضنا البعض»، و«أن نكون مرتبطين (بالقلب، إلخ)» غير موجودة أيضًا. كما أن اللاحقة {-GA-}، التي تحول الكلمة إلى فعل، لم يتم توثيقها في اللهجات التاريخية أيضًا.

الاستنتاجات والتوصيات

كما رأينا أعلاه، تم طرح آراء متنوعة بشأن أصل الفعل a:dGa-. في رأينا، يمكن تفسير أصل الكلمة باستخدام الأمثلة التي توفرها اللهجات التاريخية. توجد ثلاثة أحوال في اللغة التركية القديمة. في حين أن ad- (I)، التي تعني «الفصل؛ التمييز»، وad- (II)، التي تعني «الاندهاش؛ الارتباك»، تحتويان على حروف علة عادية، فإن الفعل a:d-، الذي يعني «العودة إلى رشده؛ التخلص من الثمالة (من السكر، وما إلى ذلك)؛ استعادة الوعي»، يحتوي على حرف علة طويل أساسي. الفعل «ad-» (I)، الذي يعني «الفصل؛ التمييز»، له مشتقات مثل adır- وadrıl- وadım. أما الفعل ad- (II)، الذي يتطابق في النطق معه، فيحتوي على مشتقات مثل ’adın-‘ («فقدان العقل») و'adıntur-' («إرباك العقل») في اللغة التركية القديمة (انظر Wilkens، 2021، ص 10–11). الفعل a:d- «الاستفاقة، العودة إلى رشده (من حالة السكر، إلخ)، استعادة الوعي»، الذي نعتقد أنه أصل الفعل a:dGa-، له مشتقات مثل a:dın- «الاستفاقة» وa:dıg «صاحي، مستيقظ». يظهر a:dın- في اللغة التركية القديمة على النحو التالي: ér esrüki a:dıntı. «استعاد الرجل السكير وعيه» (MI 6 20) في اللغة التركية الخوارزمية على أنه «a:yın-» («يستعيد وعيه») وفي اللغة التركية الكيبتشاكية على أنه «a:yın-» («يستعيد وعيه») (KTS 19) وفي اللغة التركية الشاغاتائية على أنه «a:yın-» («يستعيد وعيه») (Ünlü، 2013، ص. 77). a:dıg «مستيقظ» (Wilkens, 2021, ص. 8) في اللغة التركية الكاراخانية ضمن DLT على أنه a:ḏıg «الاستفاقة» (DLT I 63)، وفي اللغات التركية الكيبتشاكية والشغاتائية والغربية على أنه a:yıg > ayıg «صاحٍ». في رأينا، لا بد أن الفعل a:dka- قد اشتق من الفعل *a:d- «الاستفاقة، العودة إلى رشده (من حالة السكر، وما إلى ذلك)، «استعادة الوعي» عن طريق إضافة لاحقة {-(X)g} التي تحول الأفعال إلى أسماء، مما أدى إلى تكوين a:dıg «مستيقظ، رصين»، ثم أُضيفت إليها لاحقة {+A-} التي تحول الاسم إلى فعل، مما أدى إلى تكوين الفعل a:dıga- > a:dga-. من الطبيعي أن يُستخدم الفعل a:dka-/a:dga-، الذي تشكل بإضافة اللاحقة [+A-] إلى الكلمة a:dıg (التي تعني «مستيقظ، غير ثمل؛ سليم العقل»)، في معانٍ مثل «الإمساك»، «القبض»، «الاستيلاء»، و«التشبث». ويعود ذلك إلى أن العملية التي يتطور من خلالها معنى «أن يكون المرء مستيقظًا» إلى «الإمساك، أو الاستيلاء (على هدف ما)» تتكشف على النحو التالي: «أن يكون المرء مستيقظًا» > «يتطلب أن يكون في حالة تأهب» > «يكون مستعدًا للهدف الذي يتأهب من أجله» > «يكون مستعدًا للهدف» > «يمكنه القيام بفعل «الإمساك، أو الاستيلاء، أو الإمساك (بالهدف)». «من الناحية الدلالية، فإن معاني «الارتباط بـ (شيء ما)»، و«الإمساك بـ (شيء ما)»، و«التشبث بـ (شيء ما)»، والمعنى الذي اكتسبته في النصوص الدينية الأويغورية القديمة، وهو «تكريس القلب لـ (عقيدة دينية)»، هي أفعال لا يمكن أن يقوم بها سوى أولئك الذين هم «في كامل وعيهم، مستيقظون، سليمي العقل، وواعون».

Résumé Structuré:

Introduction et objectif de l’étude

L’objectif est de présenter une nouvelle hypothèse concernant l’origine du verbe a:dGa-a:dGa, présent dans notre langue depuis le turc ouïghour ancien et pour lequel diverses théories étymologiques ont été avancées à ce jour, en recourant à des méthodes historico-comparatives et à la méthode de reconstruction interne. À cette fin, toutes les hypothèses avancées concernant l’origine du mot ont été évaluées ; les formes du mot et de ses dérivés dans les dialectes historiques ont été répertoriées ; et, sur la base de cette carte sémantique, les racines ad- ont été classées.

Cadre conceptuel et théorique

L’étude s’appuie sur la méthode de la linguistique historico-comparative. Dans un premier temps, l’usage contextuel du mot dans des textes appartenant au turc ouïghour ancien a été examiné, et sa carte sémantique a été établie. Dans un deuxième temps, la structure morphologique du mot a été analysée à l’aide de la méthode de reconstruction interne ; les formes monosyllabiques susceptibles de constituer la racine du verbe, ainsi que la fonctionnalité des suffixes attachés à cette racine, ont été étudiées. En conséquence, cette étude démontre que le verbe a:dGa- n’est pas simplement un verbe signifiant « tenir, attraper ; coller », mais qu’il représente plutôt un exemple typique du système agglutinant et des évolutions sémantiques aux premiers stades du turc. L’étymologie nouvellement proposée offre une explication plus complète que les théories précédentes, tant sur le plan phonologique que sémantique. Outre sa contribution à la lexicographie du turc ouïghour ancien, cette approche apporte un nouvel éclairage pour comprendre les interactions entre racines et suffixes au sein des couches historiques de la langue turque.

Méthode

Après avoir présenté les théories étymologiques proposées à ce jour concernant le verbe a:dGa-, ces théories ont été évaluées tant d’un point de vue sémantique que morphologique. Les aspects valables et les faiblesses des théories proposées ont été évalués à l’aide de la méthode historico-comparative, en relation avec les racines et les dérivés des dialectes historiques de la langue turque. En tenant compte des dérivés dans les dialectes historiques, les racines ad- ont été classées à l’aide de la méthode de reconstruction interne ; une tentative a été faite pour recenser les mots dérivés de ces racines en turc ancien. À la suite de cette évaluation exhaustive, une nouvelle proposition concernant l’origine du verbe en question a été présentée.

Résultats et discussion

Attesté pour la première fois dans les textes en oughour ancien de l’histoire des langues turques, le verbe a:dGa-, qui signifie fondamentalement « tenir », « attraper », « s’accrocher », « lier » et « saisir », est une unité lexicale qui se distingue au sein du lexique historique des langues turques tant par sa profondeur sémantique que par sa structure morphologique. Ce verbe exprime non seulement un acte physique d’adhérence, mais aussi des significations philosophiques telles que « l’attachement aux affaires du monde » et « le désir » dans la terminologie bouddhiste. L’objectif principal de cette étude est de présenter une nouvelle hypothèse, fondée sur des principes étymologiques, afin de combler les lacunes de la littérature concernant l’origine du verbe a:dGa-. L’étude recourt à une méthodologie linguistique historico-comparative. Dans un premier temps, l’usage contextuel du mot dans les textes en ouïghour ancien a été examiné afin d’en cartographier la sémantique. Dans un deuxième temps, la structure morphologique du mot a été analysée à l’aide de méthodes de reconstruction interne ; la fonctionnalité des formes monosyllabiques pouvant servir de racine au verbe et celle des affixes attachés à cette racine ont été étudiées. Dans ce contexte, l’étude vise à démontrer que le verbe a:dGa- n’est pas simplement un verbe signifiant « tenir, attraper ou coller », mais plutôt un exemple typique du système d’affixation et du développement sémantique aux premiers stades de la langue turque. La nouvelle étymologie proposée offre une explication plus complète que les théories précédentes, tant d’un point de vue phonologique que sémantique. Cette approche contribue non seulement à la lexicographie de l’ouïghour ancien, mais offre également une nouvelle perspective pour comprendre les interactions entre racines et affixes à travers les différentes couches historiques de la langue turque.

Le verbe « a:dGa- » n’ayant pu être identifié qu’en 2022, les théories concernant l’origine du mot en question ont été proposées sur la base du verbe « a:dGan- ». La première théorie concernant l’origine de ce mot est celle de W. Bang. W. Bang a noté que le mot « adig » est dérivé de la racine simple « ad- » signifiant « séparer, sélectionner » par l’ajout du suffixe « {-g} » qui transforme un verbe en nom, et que le verbe « adGan- » est dérivé par l’ajout du suffixe « {+A-} » qui transforme un nom en verbe et du suffixe « {-n-} » qui transforme un verbe en verbe. Le point de vue de Bang est peu convaincant tant sur le plan morphologique que sémantique. Il est morphologiquement peu convaincant car, comme il l’a noté, il n’existe pas d’adverbe simple signifiant « séparer, sélectionner » en turc ancien ; lorsque l’on examine les dérivés en turc ancien, on observe trois formes : ad- (I) « séparer, sélectionner ; différencier, changer », ad- (II) « être surpris, être désorienté », et la forme primaire à voyelle longue a:d- « se réveiller, reprendre ses esprits ; lier ». On peut dire qu’il existe trois racines « ad- ».

Une autre interprétation est celle de Şinasi Tekin. Şinasi Tekin lit le mot comme « atqan » et le fait dériver de la racine « at+qa-n » < « at » (nom/ad). « Şinasi Tekin explique le lien entre ce mot et a « nom » comme suit : « qaçıg atqangu törü köŋül < sanskrit indriyaviṣaya-manovijŋāna : qaçıg < qaç-ıg « lieux par lesquels les expériences du monde extérieur peuvent pénétrer », c’est-à-dire « organe des sens » ; atqangu törü « objet auquel on s’attache » < atqan- « être attaché au monde extérieur » (voir TT VI Anın. 462). Il est très fréquemment utilisé dans la littérature bouddhiste ; son dérivé atqa-g passe en mongol et correspond au terme sanskrit vikalpa, signifiant « perception du monde extérieur » (voir TT III An. 121). Étant donné que, dans la philosophie bouddhiste, le monde extérieur est décrit à travers ātman, « soi » ; atqanūpa, « couleur/forme » ; et at+qa-n et nāma, « nom », nous pouvons analyser la forme atqan comme at+qa-n et la comprendre comme « c’est le nom ! » — c’est-à-dire prendre conscience du monde extérieur. À notre avis, bien que l’interprétation de Şinasi Tekin soit morphologiquement possible, elle est sémantiquement peu convaincante. Il est hautement improbable que le verbe « s’accrocher », « s’agripper » ou « être attaché (à quelque chose ou à quelqu’un) » puisse dériver de la racine « AT » (signifiant « nom/titre ») combinée au suffixe « -GA ».

Après avoir indiqué que le mot « atkan- » avait été dérivé pour correspondre à des termes bouddhistes empruntés au sanskrit et au chinois, Röhrborn fait remonter le verbe « atkan- » à la racine « art » (« aider ») ; selon lui, ET. « atkan- » (« prendre ; percevoir ») < « artkan- » < « art+ka-n », en notant que la forme « -rtk- » dans la syllabe centrale se retrouve également dans le verbe « kurtga’Art ». À notre avis, il existe trois mots distincts dérivés de « art » en turc ancien. « Art », signifiant « dos, partie arrière du corps », est un mot à voyelle longue primaire. Les autres mots art sont les suivants : en turc ancien, il existe deux homophones avec des voyelles normales : art (I) « col de montagne » et art (II) « aide » (Wilkens, 2021, p. 66).

Une autre opinion concernant l’origine du mot est attribuée à Talât Tekin. Après avoir présenté et évalué les différentes théories avancées concernant ce mot, Talât Tekin soutient que les mots du turc ancien adga-n-/adka-n-, adgak/adka-k et adka-ş dérivent d’un radical formé par le suffixe verbiforme {-ga-/-ka-} attaché à la racine ad – « attraper, saisir » en turc ancien – combiné au suffixe {-ga-/-ka-} qui transforme un mot en verbe. Des objections aux thèses de Talât Tekin peuvent être soulevées sur les points suivants. Le verbe « ad- » signifiant « tenir, attraper » n’a pas été identifié en turc ancien ; de plus, des dérivés tels que « adıl- », « adış- » et « adın- », dont nous affirmerions qu’ils dérivent de cette racine et véhiculent des significations telles que « être tenu », « s’accrocher les uns aux autres » et « être lié (au cœur, etc.) », sont également absents. Le suffixe {-GA-}, qui transforme un mot en verbe, n’a pas non plus été attesté dans les dialectes historiques.

Conclusions et recommandations

Comme on l’a vu plus haut, divers points de vue ont été avancés concernant l’origine du verbe a:dGa-. À notre avis, l’origine de ce mot peut s’expliquer à l’aide d’exemples tirés des dialectes historiques. Il existe trois adverbes en turc ancien. Alors que ad- (I), signifiant « séparer ; différencier », et ad- (II), signifiant « être surpris ; être désorienté », possèdent des voyelles normales, le verbe a:d-, signifiant « reprendre ses esprits ; dégriser (après une ivresse, etc.) ; reprendre conscience », comporte une voyelle longue primaire. Le verbe « ad- » (I), qui signifie « séparer ; différencier », possède des dérivés tels que adır-, adrıl- et adım. Le verbe ad- (II), qui est homophone de celui-ci, possède des dérivés tels que « adın- » (« perdre la raison ») et « adıntur- » (« embrouiller son esprit ») en turc ancien (voir Wilkens, 2021, pp. 10–11). Le verbe a:d- « redevenir sobre, reprendre ses esprits (après l’ivresse, etc.), reprendre conscience », que nous considérons comme l’origine du verbe a:dGa-, possède des dérivés tels que a:dın- « redevenir sobre » et a:dıg « sobre, éveillé ». a:dın- apparaît en turc ancien sous la forme ér esrüki a:dıntı. L’homme ivre « a retrouvé ses esprits » (MI 6 20) en turc khwarezmien sous la forme « a:yın- » (« retrouver ses esprits ») et en turc kipchak sous la forme « a:yın- » (« retrouver ses esprits ») (KTS 19) ainsi qu’en turc chagataï sous la forme « a:yın- » (« retrouver ses esprits ») (Ünlü, 2013, p. 77). a:dıg « éveillé » (Wilkens, 2021, p. 8) en turc karakhanide au sein du DLT sous la forme a:ḏıg « se dégriser » (DLT I 63) et en turc kipchak, chagataï et occidental sous la forme a:yıg > ayıg « sobre ». À notre avis, le verbe a:dka- doit avoir été dérivé du verbe *a:d- « se dégriser, reprendre ses esprits (de l’ivresse, etc.), reprendre conscience », par l’ajout du suffixe {-(X)g} qui transforme les verbes en noms, donnant ainsi a:dıg « éveillé, sobre », puis le suffixe {+A-} qui transforme un nom en verbe y a été ajouté, donnant le verbe a:dıga- > a:dga-. Il est courant que le verbe a:dka-/a:dga-, formé en ajoutant le suffixe [+A-] au mot a:dıg (signifiant « éveillé, sobre ; avoir l’esprit sain »), soit utilisé dans des sens tels que « tenir », « attraper », « saisir » et « s’accrocher ». En effet, le processus par lequel le sens de « être éveillé » évolue vers « tenir, saisir (une cible) » se déroule comme suit : « être éveillé » > « nécessite d’être en état d’alerte » > « est prêt pour la cible pour laquelle on est en état d’alerte » > « est prêt pour la cible » > « peut accomplir l’action de “tenir, saisir ou attraper (la cible)” ». » D’un point de vue sémantique, les significations de « s’attacher à (quelque chose) », « tenir (quelque chose) » et « s’accrocher à (quelque chose) », ainsi que la signification qu’il a acquise dans les textes religieux en vieux ouïghour, à savoir « consacrer son cœur à (une doctrine religieuse) », sont des actions qui ne peuvent être accomplies que par ceux qui sont « sobres, éveillés, sains d’esprit et conscients ».

Resumen Estructurado:

Introducción y objetivo del estudio

El objetivo es presentar una nueva propuesta sobre el origen del verbo a:dGa-a:dGa, presente en nuestra lengua desde el turco uigur antiguo y sobre cuya etimología se han planteado diversas hipótesis hasta la fecha, mediante el empleo de métodos histórico-comparativos y el método de reconstrucción interna. Con este fin, se han evaluado todas las opiniones propuestas sobre el origen de la palabra; se han esbozado las formas de la palabra y sus derivados en los dialectos históricos; y, sobre la base de este mapa semántico, se han clasificado las raíces ad-.

Marco conceptual y teórico

El estudio se basa en el método de la lingüística histórico-comparativa. En primer lugar, se examinó el uso contextual de la palabra en textos pertenecientes al turco uigur antiguo y se estableció su mapa semántico. En una segunda etapa, se analizó la estructura morfológica de la palabra mediante el método de reconstrucción interna; se investigaron las formas monosilábicas que podrían constituir la raíz del verbo, así como la funcionalidad de los sufijos añadidos a dicha raíz. En consecuencia, el estudio demuestra que el verbo a:dGa- no es simplemente un verbo que signifique «sujetar, atrapar; pegarse», sino que representa un ejemplo típico del sistema aglutinante y de los desarrollos semánticos en las primeras etapas del turco. La etimología recientemente propuesta ofrece una explicación más exhaustiva que las teorías anteriores, tanto en términos de fonología como de semántica. Además de contribuir a la lexicografía del turco uigur antiguo, este enfoque proporciona una nueva perspectiva para comprender las interacciones entre raíces y sufijos dentro de las capas históricas de la lengua turca.

Método

Tras presentar las teorías etimológicas propuestas hasta la fecha sobre el verbo a:dGa-, estas teorías se evaluaron desde perspectivas tanto semánticas como morfológicas. Se evaluaron los aspectos aceptables y las debilidades de las teorías propuestas utilizando el método histórico-comparativo en relación con las raíces y los derivados de los dialectos históricos de la lengua turca. Teniendo en cuenta los derivados de los dialectos históricos, las raíces ad- se clasificaron mediante el método de reconstrucción interna; se intentó identificar las palabras derivadas de estas raíces en el turco antiguo. Tras esta evaluación exhaustiva, se presentó una nueva propuesta sobre el origen del verbo en cuestión.

Resultados y discusión

Atestiguado por primera vez en textos del uigur antiguo en la historia de las lenguas turcas, el verbo a:dGa-, que significa fundamentalmente «sujetar», «atrapar», «aferrarse», «atar» y «agarrar», es una unidad léxica que destaca dentro del léxico histórico de las lenguas turcas tanto por su profundidad semántica como por su estructura morfológica. Este verbo transmite no solo un acto físico de adhesión, sino también significados filosóficos como «apego a los asuntos mundanos» y «deseo» en la terminología budista. El objetivo principal de este estudio es presentar una nueva propuesta, basada en principios etimológicos, para colmar las lagunas existentes en la bibliografía sobre el origen del verbo a:dGa-. El estudio emplea una metodología lingüística histórico-comparativa. En primer lugar, se examinó el uso contextual de la palabra en textos del uigur antiguo para trazar su semántica. En la segunda fase, se analizó la estructura morfológica de la palabra utilizando métodos de reconstrucción interna; se investigó la funcionalidad de las formas monosilábicas que podrían servir como raíz del verbo y los afijos unidos a dicha raíz. En este contexto, el estudio pretende demostrar que el verbo a:dGa- no es meramente un verbo simple que signifique «sujetar, atrapar o pegar», sino más bien un ejemplo típico del sistema de afijación y del desarrollo semántico en las primeras etapas de la lengua turca. La nueva etimología propuesta ofrece una explicación más exhaustiva que las teorías anteriores, tanto desde el punto de vista fonológico como semántico. Este enfoque no solo contribuye a la lexicografía del uigur antiguo, sino que también ofrece una nueva perspectiva para comprender las interacciones entre raíces y afijos a lo largo de las capas históricas de la lengua turca.

Dado que el verbo «a:dGa-» no pudo identificarse hasta 2022, las teorías sobre el origen de la palabra en cuestión se han basado en el verbo «a:dGan-». La primera teoría sobre el origen de la palabra es de W. Bang. W. Bang señaló que la palabra «adig» se deriva de la raíz simple «ad-», que significa «separar, seleccionar», mediante la adición del sufijo «{-g}», que convierte un verbo en sustantivo, y que el verbo «adGan-» se deriva añadiendo el sufijo «{+A-}», que convierte un sustantivo en verbo, y el sufijo «{-n-}», que convierte un verbo en sustantivo. La teoría de Bang es débil tanto desde el punto de vista morfológico como semántico. Es débil desde el punto de vista morfológico porque, como él mismo señaló, no existe ningún adverbio simple que signifique «separar, seleccionar» en el turco antiguo; cuando examinamos los derivados en turco antiguo, observamos tres formas: ad- (I) «separar, seleccionar; diferenciar, cambiar», ad- (II) «sorprenderse, estar confundido» y la forma primaria de vocal larga a:d- «despertarse, recobrar el sentido; atar». Podemos decir que hay tres raíces «ad-».

Otra interpretación es la de Şinasi Tekin. Şinasi Tekin lee la palabra como «atqan» y la deriva de la raíz «at+qa-n» < «at» (nombre/ad). «Şinasi Tekin explica la conexión de la palabra con a «nombre» de la siguiente manera: «qaçıg atqangu törü köŋül < sánscrito indriyaviṣaya-manovijŋāna: qaçıg < qaç-ıg «lugares por donde pueden entrar las experiencias del mundo exterior», es decir, «órgano sensorial»; atqangu törü «objeto al que aferrarse» < atqan- «estar apegado al mundo exterior» (véase TT VI Anın. 462). Se utiliza con mucha frecuencia en la literatura budista; su derivado atqa-g pasa al mongol y se corresponde con el término sánscrito vikalpa, que significa «percepción del mundo exterior» (véase TT III An. 121). Dado que en la filosofía budista el mundo exterior se describe a través de ātman, «yo»; atqanūpa, «color/forma»; y at+qa-n y nāma, «nombre», podemos analizar la forma atqan como at+qa-n y entenderla como «¡este es el nombre!», es decir, tomar conciencia del mundo exterior. En nuestra opinión, aunque la interpretación de Şinasi Tekin es morfológicamente posible, resulta semánticamente débil. Es muy improbable que el verbo «aferrarse», «agarrarse» o «estar apegado (a algo o a alguien)» pueda derivarse de la raíz «AT» (que significa «nombre/título») combinada con el sufijo «-GA».

Tras afirmar que la palabra «atkan-» se derivó para corresponder a términos budistas tomados del sánscrito y del chino, Röhrborn remonta el verbo «atkan-» a la raíz «art» («ayudar»); según él, ET. «atkan-» («tomar; percibir») < «artkan-» < «art+ka-n», señalando que la forma «-rtk-» en la sílaba central también se encuentra en el verbo «kurtga»Art». En nuestra opinión, existen tres palabras distintas con «art» en el turco antiguo. «Art», que significa «espalda, la parte trasera del cuerpo», es una vocal larga primaria. Las otras palabras art son las siguientes: en el turco antiguo, hay dos homófonas con sonidos vocálicos normales: art (I) «paso de montaña» y art (II) «ayuda» (Wilkens, 2021, p. 66).

Otra opinión sobre el origen de la palabra se atribuye a Talât Tekin. Tras presentar y evaluar las diversas teorías planteadas sobre la palabra, Talât Tekin sostiene que las palabras del turco antiguo adga-n-/adka-n-, adgak/adka-k y adka-ş derivan de una raíz formada por el sufijo de formación verbal {-ga-/-ka-} añadido a la raíz ad —«atrapar, agarrar» en turco antiguo— combinada con el sufijo {-ga-/-ka-} que convierte un verbo en sustantivo. Se pueden plantear objeciones a las opiniones de Talât Tekin en los siguientes puntos. El verbo «ad-» con el significado de «sujetar, atrapar» no se ha identificado en el turco antiguo; además, tampoco existen derivados como «adıl-», «adış-» y «adın-», que, según nuestra hipótesis, se derivarían de esta raíz y transmitirían significados como «ser sujetado», «aferrarse el uno al otro» y «estar unido (al corazón, etc.)». El sufijo {-GA-}, que convierte una palabra en verbo, tampoco se ha atestiguado en los dialectos históricos.

Conclusiones y recomendaciones

Como se ha visto anteriormente, se han planteado diversas opiniones sobre el origen del verbo a:dGa-. En nuestra opinión, el origen de la palabra puede explicarse utilizando ejemplos proporcionados por los dialectos históricos. Hay tres adverbios en turco antiguo. Mientras que ad- (I), que significa «separar; diferenciar», y ad- (II), que significa «sorprenderse; estar confundido», tienen vocales normales, el verbo a:d-, que significa «recuperar el sentido; volver en sí (tras una embriaguez, etc.); recuperar la conciencia», tiene una vocal larga primaria. El verbo «ad-» (I), que significa «separar; diferenciar», tiene derivados como adır-, adrıl- y adım. El verbo ad- (II), que es homófono de este, tiene derivados como «adın-» («perder la cabeza») y «adıntur-» («confundir la mente») en turco antiguo (véase Wilkens, 2021, pp. 10-11). El verbo a:d- «desembriagarse, recobrar el sentido (tras la embriaguez, etc.), recuperar la conciencia», que creemos que es el origen del verbo a:dGa-, tiene derivados como a:dın- «desembriagarse» y a:dıg «sobrio, despierto». a:dın- aparece en turco antiguo como ér esrüki a:dıntı. El hombre ebrio «se recuperó» (MI 6 20) en el turco de Khwarezm como «a:yın-» («recuperarse») y en el turco kipchak como «a:yın-» («recuperarse») (KTS 19) y en el turco chagatai como «a:yın-» («recuperarse») (Ünlü, 2013, p. 77). a:dıg «despierto» (Wilkens, 2021, p. 8) en el turco karajánida, dentro del DLT, como a:ḏıg «desembriagarse» (DLT I 63) y en el turco kipchak, chagatai y occidental como a:yıg > ayıg «sobrio». En nuestra opinión, el verbo a:dka- debe de derivar del verbo *a:d- «recuperar la sobriedad, recobrar el sentido (de la embriaguez, etc.), recuperar la conciencia», mediante la adición del sufijo {-(X)g}, que convierte los verbos en sustantivos, lo que dio lugar a a:dıg «despierto, sobrio», y a este se le añadió el sufijo {+A-}, que convierte un sustantivo en verbo, dando como resultado el verbo a:dıga- > a:dga-. Es habitual que el verbo a:dka-/a:dga-, formado añadiendo el sufijo [+A-] a la palabra a:dıg (que significa «despierto, sobrio; estar en pleno uso de las facultades mentales»), se utilice con significados como «sujetar», «atrapar», «agarrar» y «aferrarse». Esto se debe a que el proceso por el cual el significado de «estar despierto» evoluciona hacia «sujetar, agarrar (a un objetivo)» se desarrolla de la siguiente manera: «estar despierto» > «requiere estar alerta» > «está preparado para el objetivo ante el que se está alerta» > «está preparado para el objetivo» > «puede realizar la acción de “sujetar, agarrar o atrapar (al objetivo)”. » Semánticamente, los significados de «adherirse a (algo)», «sujetar (algo)» y «aferrarse a (algo)», así como el significado que adquirió en los textos religiosos del uigur antiguo, «dedicar el corazón a (una doctrina religiosa)», son acciones que solo pueden realizar quienes están «sobrios, despiertos, en pleno uso de sus facultades mentales y conscientes».

结构化摘要：

研究导言与目的

本文旨在通过运用历史比较方法和内部重建方法，就动词a:dGa-a:dGa的词源提出一种新见解。该动词自古维吾尔突厥语时期起便存在于我们的语言中，迄今为止，学界对其词源已提出了多种观点。为此，本研究对该词起源的所有既有观点进行了评估；梳理了该词及其派生词在历史方言中的形态；并基于这一语义图谱，对ad-词根进行了分类。

概念与理论框架

本研究基于历史比较语言学方法。首先，考察了该词在古维吾尔突厥语文本中的语境用法，并构建了其语义图谱。在第二阶段，通过内部重建法分析了该词的形态结构；研究了可能构成该动词词根的单音节形式，以及附着于该词根的后缀的功能。据此，本研究表明，动词a:dGa-不仅是一个表示“握住、抓住；粘住”的简单动词，更是突厥语早期黏着语体系及语义演变的典型例证。新提出的词源学解释在音系学和语义学方面都比以往的理论更为全面。这种方法不仅为古维吾尔语的词典编纂做出了贡献，还为理解突厥语历史层面上词根与后缀的相互作用提供了新的视角。

方法

在介绍了迄今为止关于动词 a:dGa- 的词源学理论后，从语义和形态学的双重角度对这些理论进行了评估。通过历史比较法，结合突厥语历史方言中的词根及其派生词，对现有理论的可取之处和不足进行了评估。在考虑历史方言中派生词的基础上，采用内部重建法对 ad- 词根进行了分类，并尝试梳理出古突厥语中由这些词根派生出的词汇。经过这一全面评估后，针对该动词的起源提出了一项新假说。

研究结果与讨论

在突厥语系的历史中，动词 a:dGa- 最早见于古维吾尔文文献，其基本含义为“持有”、“捕捉”、“紧抓”、“捆绑”和“抓住”，这一词汇单元因其语义深度和形态结构而在突厥语系的历史词汇中独树一帜。该动词不仅传达了物理层面的附着行为，还蕴含着佛教术语中的“执着于世事”和“欲望”等哲学含义。本研究的主要目的是基于词源学原理提出一种新见解，以填补现有文献中关于a:dGa-动词词源的空白。本研究采用历史比较语言学方法。首先，考察了该词在古维吾尔文文献中的语境用法，以梳理其语义。在第二阶段，运用内部重建方法分析了该词的形态结构；研究了可作为动词词根的单音节形式及其附加词缀的功能。在此背景下，本研究旨在证明动词 a:dGa- 并非仅仅是一个表示“握住、抓住或粘住”的简单动词，而是突厥语早期词缀系统和语义发展的典型例证。所提出的新词源学说，无论从音位学还是语义学的角度来看，都比先前的理论提供了更全面的解释。这种方法不仅为古维吾尔语的词典编纂工作做出了贡献，也为理解突厥语各历史层面的词根-词缀互动提供了新视角。

由于动词 “a:dGa-” 直到2022年才被确认，此前关于该词起源的理论均基于动词 “a:dGan-” 提出。关于该词起源的第一种理论出自W. Bang之手。W. Bang指出，“adig”一词源自表示“分离、选择”的简单“ad-”词根，通过添加将动词转化为名词的后缀“{-g}”而形成；而动词“adGan-”则是通过添加将名词转化为动词的后缀“{+A-}”以及将动词转化为动词的后缀“{-n-}”而衍生而来。邦的观点无论在形态学上还是语义学上都站不住脚。在形态学上站不住脚是因为，正如他所指出的，古突厥语中并不存在表示“分离、选择”的简单副词； 当我们考察古突厥语中的派生词时，可以看到三种形式：ad- (I) “分离、选择；区分、改变”，ad- (II) “感到惊讶、感到困惑”，以及主要的长元音形式 a:d- “醒来、恢复神志；捆绑”。可以说存在三个 ad-词根。

另一种观点来自希纳西·特金（Şinasi Tekin）。希纳西·特金将该词读作“atqan”，并将其溯源至词根“at+qa-n” < “at”（名字/名称）。“希纳西·特金对该词与a‘名字’的关联解释如下：‘qaçıg atqangu törü köŋül < 梵文indriyaviṣaya-manovijŋāna：qaçıg < qaç-ıg’‘外界体验得以进入之处’，即‘感官’； atqangu törü“应依附的对象”源自atqan-“依附于外部世界”（参见《TT》第六卷《阿尼》第462页）。该词在佛教文献中使用极为频繁；其派生词atqa-g传入蒙古语，对应梵语术语vikalpa，意为“对外部世界的感知”（参见《TT》第三卷《阿尼》第121页）。由于在佛教哲学中，外部世界是通过ātman（“自我”）、atqanūpa（“色/形”）以及 at+qa-n 和 nāma（“名”）来描述的，因此我们可以将atqan这一形式分解为at+qa-n，并将其理解为“这就是名字！”——即对外部世界的觉知。我们认为，虽然希纳西·特金（Şinasi Tekin）的解释在形态学上可行，但在语义上却站不住脚。动词“执着”、“紧抓”或“依附（于某物或某人）”极不可能源自词根‘AT’（意为“名称/头衔”）与后缀“-GA”的组合。

在指出词‘atkan-’是为对应从梵语和汉语借用的佛教术语而衍生后，罗尔博恩将动词‘atkan-’追溯至词根‘art’（“帮助”）；据他所述，ET. “atkan-”（“拿；感知”）< “artkan-” < “art+ka-n”，并指出中间音节中的“-rtk-”形式也出现在动词“kurtga”Art中。在我们看来，古突厥语中有三个截然不同的“art”词。“Art”意为“背部，身体后部”，是一个主要的长元音词。其余的art词汇如下：在古突厥语中，有两个发音相同但元音正常的同音词：art (I) “山隘”和art (II) “帮助”（Wilkens, 2021, 第66页）。

关于该词词源的另一种观点归因于塔拉特·特金。在阐述并评估了关于该词提出的各种理论之后， 塔拉特·泰金认为，古突厥语词汇adga-n-/adka-n-、adgak/adka-k以及adka-ş，均源自一个词干：该词干由动词构词后缀{-ga-/-ka-}附加于古突厥语词根ad——“抓住、抓取”之上，并结合了将动词转化为动词的后缀{-ga-/-ka-}。针对塔拉特·特金的观点，可从以下几点提出异议。在古突厥语中尚未发现具有“握住、抓住”含义的动词“ad-”；此外，我们认为源自该词根且表达“被握住”、“相互依附”以及“被束缚（于心中等）”等含义的派生词，如“adıl-”、“adış-”和“adın-”，同样不存在。将词汇转化为动词的{-GA-}后缀，在历史方言中同样未见记载。

结论与建议

如上所述，关于a:dGa-动词的起源，学界提出了多种观点。我们认为，该词的起源可通过历史方言提供的实例加以解释。古突厥语中有三个副词。其中，ad-（I）意为“分离；区分”，ad-（II）意为“感到惊讶；感到困惑”，它们都带有常规元音；而a:d-动词，意为“恢复神志；清醒（从醉酒等状态中）；恢复意识”，则带有初级长元音。动词 “ad-”（I），意为“分离；区分”，其派生词包括 adır-、adrıl- 和 adım。与其同音的 ad-（II）动词，在古突厥语中拥有诸如 ‘adın-’（“失去理智”）和 ‘adıntur-’（“使理智混乱”）等派生词（参见 Wilkens，2021，第 10–11 页）。动词a:d-（意为“清醒，恢复神志（从醉酒等状态中），恢复意识”），我们认为它是a:dGa-动词的源头，其派生词包括a:dın-（“清醒”）和a:dıg（“清醒的，清醒的”）。a:dın-在古突厥语中出现为ér esrüki a:dıntı。醉汉“清醒过来”（MI 6 20）在花剌子模突厥语中表现为“a:yın-”（“清醒”），在基普恰克突厥语中表现为“a:yın-”（“清醒”）（KTS 19），在察合台突厥语中表现为“a:yın-”（“清醒”）（Ünlü, 2013, 第77页）。a:dıg“清醒”（Wilkens, 2021, 第8页）在DLT中的喀喇汗王朝突厥语中表现为a:ḏıg“酒醒”（DLT I 63），而在基普恰克语、察合台语和西突厥语中则表现为a:yıg > ayıg“清醒”。我们认为，动词 a:dka- 必然源自动词 *a:d- “清醒、恢复神志 （从醉酒等状态中），恢复意识”，通过添加将动词转化为名词的{-(X)g}后缀，形成了a:dıg“清醒、酒醒”，随后又添加了将名词转化为动词的{+A-}后缀，从而产生了动词a:dıga- > a:dga-。动词a:dka-/a:dga-是由词a:dıg（意为“清醒、神志清醒；头脑清醒”）加上[+A-]后缀形成的，通常用于表示“握住”、“抓住”、“抓取”和“紧抓”等含义。这是因为“清醒”这一含义演变为“（针对目标）握住、抓住、攫取”的过程如下：“清醒” > “需要保持警觉” > “为自己所警惕的目标做好准备” > “为目标做好准备” > “能够执行‘（针对目标）握住、抓住或攫取’的动作”。从语义上看，“依附于（某物）”、“握住（某物）”和“紧抓（某物）”的含义，以及该词在古维吾尔宗教文献中获得的“将心献给（某种宗教教义）”的含义，都是只有那些“清醒、警觉、神志清醒且有意识”的人才能实施的行动。

Структурированное Резюме:

Введение и цель исследования

Цель работы — представить новую гипотезу о происхождении глагола a:dGa-a:dGa, существующего в нашем языке со времён древнеуйгурского тюркского и в отношении которого до настоящего времени выдвигались различные точки зрения на его этимологию, с использованием историко-сравнительных методов и метода внутренней реконструкции. С этой целью были проанализированы все выдвинутые мнения относительно происхождения этого слова; были обозначены формы этого слова и его производных в исторических диалектах; и на основе этой семантической карты была проведена классификация корней ad-.

Концептуальные и теоретические основы

Исследование основано на методе историко-сравнительной лингвистики. Сначала было изучено контекстуальное употребление слова в текстах, относящихся к древнеуйгурскому языку, и составлена его семантическая карта. На втором этапе была проанализирована морфологическая структура слова с помощью метода внутренней реконструкции; были исследованы односложные формы, которые могли бы составлять корень глагола, а также функциональность суффиксов, присоединяемых к этому корню. Соответственно, исследование демонстрирует, что глагол a:dGa- представляет собой не просто глагол, означающий «держать, ловить; прилипать», а является типичным примером агглютинативной системы и семантического развития на ранних этапах развития тюркских языков. Недавно предложенная этимология дает более исчерпывающее объяснение, чем предыдущие теории, как с точки зрения фонологии, так и семантики. Помимо вклада в лексикографию древнеуйгурского тюркского языка, этот подход открывает новые перспективы для понимания взаимодействия корней и суффиксов в исторических слоях тюркского языка.

Метод

После представления предложенных на сегодняшний день этимологических теорий, касающихся глагола a:dGa-, эти теории были проанализированы как с семантической, так и с морфологической точек зрения. Приемлемые аспекты и слабые стороны предложенных теорий были оценены с помощью историко-сравнительного метода в связи с корнями и производными исторических диалектов тюркского языка. С учётом производных в исторических диалектах корни ad- были классифицированы с помощью метода внутренней реконструкции; была предпринята попытка сопоставить слова, образованные от этих корней в древнетюркском языке. По итогам этой всесторонней оценки было представлено новое предложение относительно происхождения рассматриваемого глагола.

Результаты и обсуждение

Глагол a:dGa-, впервые зафиксированный в древних уйгурских текстах в истории тюркских языков и означающий в основном «держать», «ловить», «цепляться», «связывать» и «захватывать», представляет собой лексическую единицу, выделяющуюся в историческом лексиконе тюркских языков как своей семантической глубиной, так и морфологической структурой. Этот глагол передает не только физическое действие прилипания, но и философские значения, такие как «привязанность к мирским делам» и «желание» в буддийской терминологии. Основная цель данного исследования — представить новое предложение, основанное на этимологических принципах, с целью восполнить пробелы в литературе, касающиеся происхождения глагола a:dGa-. В исследовании используется историко-сравнительная лингвистическая методология. Сначала было изучено контекстуальное употребление этого слова в древнеуйгурских текстах с целью определения его семантики. На втором этапе была проанализирована морфологическая структура слова с использованием методов внутренней реконструкции; были исследованы функциональные особенности односложных форм, которые могли бы служить корнем глагола, а также аффиксы, присоединяемые к этому корню. В этом контексте исследование направлено на то, чтобы продемонстрировать, что глагол a:dGa- представляет собой не просто глагол, означающий «держать, ловить или прилипать», а типичный пример аффиксационной системы и семантического развития на ранних этапах развития тюркского языка. Предлагаемая новая этимология дает более исчерпывающее объяснение, чем предыдущие теории, как с фонологической, так и с семантической точек зрения. Данный подход не только вносит вклад в лексикографию древнеуйгурского языка, но и открывает новые перспективы для понимания взаимодействия корня и аффиксов на разных исторических этапах развития тюркского языка.

Поскольку глагол «a:dGa-» не был идентифицирован до 2022 года, теории о происхождении данного слова выдвигались на основе глагола «a:dGan-». Первая теория о происхождении этого слова принадлежит В. Бангу. В. Банг отметил, что слово «adig» образовано от простого корня «ad-», означающего «отделять, отбирать», путем добавления суффикса «{-g}», превращающего глагол в существительное, а глагол «adGan-» образован путем добавления суффикса «{+A-}», превращающего существительное в глагол, и суффикса «{-n-}», превращающего глагол в существительное. Точка зрения Банга слаба как с морфологической, так и с семантической точки зрения. Она слаба с морфологической точки зрения, поскольку, как он сам отметил, в древнетюркском языке нет простого наречия, означающего «отделять, отбирать»; при рассмотрении производных в древнетюркском языке мы видим три формы: ad- (I) «отделять, выбирать; различать, изменять», ad- (II) «удивляться, быть в замешательстве» и основную форму с длинной гласной a:d- «просыпаться, приходить в себя; связывать». Можно сказать, что существует три корня ad-.

Другое мнение принадлежит Шинаси Текину. Шинаси Текин читает это слово как «аткан» и выводит его из корня «ат+ка-н» < «ат» (имя/ад). «Шинаси Текин объясняет связь этого слова с a «имя» следующим образом: «qaçıg atqangu törü köŋül < санскр. indriyaviṣaya-manovijŋāna: qaçıg < qaç-ıg «места, куда могут проникать впечатления из внешнего мира», т. е. «орган чувств»; atqangu törü «объект, к которому привязываются» < atqan- «быть привязанным к внешнему миру» (см. TT VI Anın. 462). Оно очень часто встречается в буддийской литературе; его производная atqa-g перешла в монгольский язык и соответствует санскритскому термину vikalpa, означающему «восприятие внешнего мира» (см. TT III An. 121). Поскольку в буддийской философии внешний мир описывается через ātman, «я»; atqanūpa, «цвет/форма»; а также at+qa-n и nāma, «имя», мы можем проанализировать форму atqan как at+qa-n и понять её как «вот это и есть имя!» — то есть осознание внешнего мира. На наш взгляд, хотя интерпретация Шинаси Текина морфологически возможна, она семантически слаба. Крайне маловероятно, что глагол «цепляться», «держаться» или «быть привязанным (к чему-либо или кому-либо)» мог быть образован от корня «AT» (означающего «имя/титул») в сочетании с суффиксом «-GA».

Заявив, что слово «atkan-» было образовано в соответствии с буддийскими терминами, заимствованными из санскрита и китайского языка, Рёрборн прослеживает происхождение глагола «atkan-» от корня «art» («помогать»); по его мнению, ET. «atkan-» («брать; воспринимать») < «artkan-» < «art+ka-n», отмечая, что форма «-rtk-» в среднем слоге также встречается в глаголе «kurtga»Art». На наш взгляд, в древнетюркском языке существует три различных слова, начинающихся с «art». «Art», означающее «спина, задняя часть тела», является словом с основной долгой гласной. Другие слова art следующие: в древнетюркском языке имеются два омофона с нормальными гласными звуками: art (I) «горный перевал» и art (II) «помощь» (Wilkens, 2021, с. 66).

Другая точка зрения относительно происхождения этого слова приписывается Талату Текину. Представив и проанализировав различные теории, выдвинутые в отношении этого слова, Талат Текин утверждает, что древнетюркские слова adga-n-/adka-n-, adgak/adka-k и adka-ş происходят от основы, образованной глаголообразующим суффиксом {-ga-/-ka-}, присоединенным к корню ad – «ловить, захватывать» в древнетюркском языке, – в сочетании с суффиксом {-ga-/-ka-}, превращающим слово в глагол. Возражения против взглядов Талата Текина можно выдвинуть по следующим пунктам. Глагол «ad-» со значением «держать, ловить» в древнетюркском языке не выявлен; кроме того, отсутствуют и такие производные, как «adıl-», «adış-» и «adın-», которые, как мы полагаем, происходят от этого корня и передают значения типа «быть удерживаемым», «прижиматься друг к другу» и «быть привязанным (к сердцу и т. п.)». Суффикс {-GA-}, превращающий слово в глагол, также не зафиксирован в исторических диалектах.

Выводы и рекомендации

Как видно из вышесказанного, в отношении происхождения глагола a:dGa- выдвигались различные мнения. По нашему мнению, происхождение этого слова можно объяснить с помощью примеров, приведённых из исторических диалектов. В древнетюркском языке существует три наречия. В то время как ad- (I), означающее «отделять; различать», и ad- (II), означающее «удивляться; быть в замешательстве», имеют обычные гласные, глагол a:d-, означающий «прийти в себя; отрезвиться (от опьянения и т. п.); прийти в сознание», имеет первичную долгую гласную. Глагол «ad-» (I), означающий «отделять; различать», имеет такие производные, как adır-, adrıl- и adım. Глагол ad- (II), который является его омофоном, имеет такие производные, как «adın-» («потерять рассудок») и «adıntur-» («запутать свой разум») в древнетюркском языке (см. Wilkens, 2021, с. 10–11). Глагол a:d- «протрезветь, прийти в себя (из состояния опьянения и т. п.), прийти в сознание», который, как мы полагаем, является источником глагола a:dGa-, имеет такие производные, как a:dın- «протрезветь» и a:dıg «трезвый, бодрствующий». a:dın- встречается в древнетюркском языке как ér esrüki a:dıntı. Пьяный человек «оттрезвел» (MI 6 20) в хорезмском тюркском языке как «a:yın-» («оттрезветь») и в кипчакском тюркском языке как «a:yın-» («оттрезветь») (KTS 19), а также в чагатайском тюркском языке как «a:yın-» («оттрезветь») (Ünlü, 2013, с. 77). a:dıg «бодрствующий» (Wilkens, 2021, с. 8) в караханидском тюркском языке в рамках DLT как a:ḏıg «протрезвение» (DLT I 63), а в кипчакском, чагатайском и западнотюркском языках как a:yıg > ayıg «трезвый». По нашему мнению, глагол a:dka- должен был быть образован от глагола *a:d- «отрезвляться, приходить в себя (от опьянения и т. п.), приходить в себя» путем добавления суффикса {-(X)g}, превращающего глаголы в существительные, в результате чего образовалось a:dıg «бодрствующий, трезвый», а к нему был добавлен суффикс {+A-}, превращающий существительное в глагол, в результате чего образовался глагол a:dıga- > a:dga-. Вполне нормально, что глагол a:dka-/a:dga-, образованный путём добавления суффикса [+A-] к слову a:dıg (означающему «бодрствующий, трезвый; находящийся в здравом уме»), используется в таких значениях, как «держать», «ловить», «захватывать» и «цепляться». Это объясняется тем, что процесс, в ходе которого значение «быть бодрствующим» эволюционирует в «держать, захватывать (цель)», протекает следующим образом: «быть бодрствующим» > «требует быть начеку» > «готов к цели, в отношении которой находится начеку» > «готов к цели» > «может совершать действие «держать, захватывать или ловить (цель)»». «С семантической точки зрения значения «привязываться к (чему-либо)», «держать (что-либо)» и «цепляться за (что-либо)», а также значение, которое оно приобрело в древнеуйгурских религиозных текстах — «посвящать своё сердце (религиозной доктрине)», — представляют собой действия, которые могут совершать только те, кто «трезв, бодр, в здравом уме и сознании».

संरचित सारांश:

अध्ययन का परिचय और उद्देश्य

इसका उद्देश्य ऐतिहासिक-तुलनात्मक विधियों और आंतरिक पुनर्निर्माण की विधि का उपयोग करके, क्रिया a:dGa-a:dGa की उत्पत्ति के संबंध में एक नया प्रस्ताव प्रस्तुत करना है, जो प्राचीन उइघुर तुर्की से हमारी भाषा में मौजूद है और जिसके व्युत्पत्तिशास्त्र पर अब तक विभिन्न विचार प्रस्तुत किए गए हैं। इस उद्देश्य के लिए, शब्द की उत्पत्ति के संबंध में प्रस्तावित सभी विचारों का मूल्यांकन किया गया है; ऐतिहासिक बोलियों में शब्द और इसके व्युत्पन्नों के रूपों की रूपरेखा तैयार की गई है; और, इस अर्थ-मानचित्र के आधार पर, एड-मूलों का वर्गीकरण किया गया है।

वैचारिक और सैद्धांतिक रूपरेखा

यह अध्ययन ऐतिहासिक-तुलनात्मक भाषाविज्ञान पद्धति पर आधारित है। सबसे पहले, प्राचीन उइघुर तुर्की से संबंधित ग्रंथों में शब्द के प्रसंगिक उपयोग की जांच की गई और इसका अर्थ-मानचित्र स्थापित किया गया। दूसरे चरण में, शब्द की रूपवैज्ञानिक संरचना का आंतरिक पुनर्निर्माण पद्धति के माध्यम से विश्लेषण किया गया; क्रिया के मूल का गठन करने वाली एक-अक्षरीय रूपों के साथ-साथ इस मूल से जुड़े उपसर्गों की कार्यक्षमता की भी जांच की गई। तदनुसार, यह अध्ययन दर्शाता है कि a:dGa- क्रिया केवल "पकड़ना, चिपटना" का अर्थ रखने वाली एक साधारण क्रिया नहीं है, बल्कि यह तुर्की के शुरुआती चरणों में संलयन प्रणाली और अर्थ-विकास का एक विशिष्ट उदाहरण है।

नया प्रस्तावित व्युत्पत्तिशास्त्र ध्वनि विज्ञान और अर्थ विज्ञान दोनों के संदर्भ में पिछले सिद्धांतों की तुलना में अधिक व्यापक स्पष्टीकरण प्रदान करता है। पुराने उइघुर तुर्की की शब्दकोश-विद्या में योगदान देने के अलावा, यह दृष्टिकोण तुर्की भाषा की ऐतिहासिक परतों के भीतर मूल-प्रत्यय की अंतःक्रियाओं को समझने के लिए एक नया परिप्रेक्ष्य प्रदान करता है।

विधि

क्रिया a:dGa- के संबंध में अब तक प्रस्तावित व्युत्पत्ति सिद्धांतों को प्रस्तुत करने के बाद, इन सिद्धांतों का मूल्यांकन अर्थ और रूप-विज्ञान दोनों दृष्टिकोणों से किया गया।

प्रस्तावित सिद्धांतों के स्वीकार्य पहलुओं और कमजोरियों का मूल्यांकन तुर्की भाषा के ऐतिहासिक बोलियों की जड़ों और व्युत्पन्नों के संबंध में ऐतिहासिक-तुलनात्मक विधि का उपयोग करके किया गया। ऐतिहासिक बोलियों में व्युत्पन्नों को ध्यान में रखते हुए, ad- जड़ों को आंतरिक पुनर्निर्माण विधि का उपयोग करके वर्गीकृत किया गया; पुरानी तुर्की में इन जड़ों से व्युत्पन्न शब्दों का मानचित्रण करने का प्रयास किया गया। इस व्यापक मूल्यांकन के बाद, प्रश्न में क्रिया की उत्पत्ति के संबंध में एक नया प्रस्ताव प्रस्तुत किया गया।

निष्कर्ष और चर्चा

तुर्की भाषाओं के इतिहास में पहली बार पुराने उइघुर ग्रंथों में प्रमाणीकृत, क्रिया a:dGa- (जिसका मूल अर्थ है 'पकड़ना', 'आँकना', 'चिपकना', 'बांधना', और 'समझना'), एक ऐसी शब्दावली इकाई है जो तुर्की भाषाओं की ऐतिहासिक शब्दावली में अपनी अर्थगत गहराई और रूपगत संरचना, दोनों के कारण विशिष्ट है।

यह क्रिया न केवल चिपकाव की भौतिक क्रिया को दर्शाती है, बल्कि बौद्ध शब्दावली में ' सांसारिक मामलों से लगाव' और 'इच्छा' जैसे दार्शनिक अर्थों को भी व्यक्त करती है। इस अध्ययन का प्राथमिक उद्देश्य व्युत्पत्ति संबंधी सिद्धांतों पर आधारित एक नया प्रस्ताव प्रस्तुत करना है, जो a:dGa- क्रिया की उत्पत्ति के संबंध में साहित्य में मौजूद अंतरालों को भर सके। यह अध्ययन ऐतिहासिक-तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक कार्यप्रणाली का उपयोग करता है। सबसे पहले, इसके अर्थ-विज्ञान का नक्शा तैयार करने के लिए पुराने उइघुर ग्रंथों में इस शब्द के प्रसंगिक उपयोग की जांच की गई। दूसरे चरण में, आंतरिक पुनर्निर्माण विधियों का उपयोग करके शब्द की रूपवैज्ञानिक संरचना का विश्लेषण किया गया; क्रिया के मूल के रूप में काम कर सकने वाले एक-अक्षरीय रूपों की कार्यक्षमता और इस मूल से जुड़े उपसर्गों की जांच की गई। इस संदर्भ में, यह अध्ययन यह प्रदर्शित करने का प्रयास करता है कि 'a:dGa-' क्रिया केवल 'पकड़ना, लेना या चिपटना' का अर्थ रखने वाली एक साधारण क्रिया नहीं है, बल्कि तुर्की भाषा के शुरुआती चरणों में प्रत्यय-प्रणाली और अर्थ-विकास का एक विशिष्ट उदाहरण है। प्रस्तावित नई व्युत्पत्ति ध्वन्यात्मक और अर्थगत दोनों दृष्टिकोणों से पिछले सिद्धांतों की तुलना में एक अधिक व्यापक स्पष्टीकरण प्रदान करती है।

यह दृष्टिकोण न केवल प्राचीन उइघुर की शब्दकोश-विज्ञान में योगदान देता है, बल्कि तुर्की भाषा की ऐतिहासिक परतों में मूल-उपसर्ग अंतःक्रियाओं को समझने के लिए एक नया परिप्रेक्ष्य भी प्रदान करता है।

चूंकि क्रिया 'a:dGa-' की पहचान 2022 तक नहीं हो सकी थी, इसलिए प्रश्न में शब्द की उत्पत्ति के संबंध में सिद्धांत क्रिया 'a:dGan-' के आधार पर प्रस्तावित किए गए हैं। शब्द की उत्पत्ति के संबंध में पहला सिद्धांत डब्ल्यू. बांग का है।

डब्ल्यू. बांग ने उल्लेख किया कि 'adig' शब्द 'ad-' मूल से लिया गया है, जिसका अर्थ 'अलग करना, चुनना' है, और यह '{-g}' प्रत्यय जोड़कर बना है जो एक क्रिया को संज्ञा में बदलता है, और 'adGan-' क्रिया '{+A-}' प्रत्यय जोड़कर बनती है जो एक संज्ञा को क्रिया में बदलता है और '{-n-}' प्रत्यय जोड़कर बनती है जो एक क्रिया को दूसरी क्रिया में बदलता है। बंग का दृष्टिकोण रूप-विज्ञान और अर्थ-विज्ञान दोनों ही दृष्टिकोण से कमजोर है। यह रूप-विज्ञान की दृष्टि से कमजोर है क्योंकि, जैसा कि उन्होंने उल्लेख किया है, प्राचीन तुर्की में 'अलग करने, चुनने' का अर्थ रखने वाला कोई सरल क्रिया-विशेषण नहीं है; जब हम प्राचीन तुर्की में व्युत्पन्नों की जाँच करते हैं, तो हमें तीन रूप मिलते हैं: ad- (I) 'अलग करना, चुनना; भेद करना, बदलना', ad- (II) 'आश्चर्यचकित होना, भ्रमित होना', और मूल दीर्घ-स्वर रूप a:d- 'जागना, होश में आना; बाँधना'। हम कह सकते हैं कि तीन ad-मूल हैं।

एक अन्य दृष्टिकोण शिनसी टेकिन का है। शिनसी टेकिन इस शब्द को 'अत्क़ान' के रूप में पढ़ते हैं और इसे मूल 'अत्+क़ा-न' < 'अत्' (नाम/एड) से व्युत्पन्न करते हैं। शिनसी टेकिन इस शब्द के 'नाम' से संबंध को इस प्रकार समझाते हैं: 'qaçıg atqangu törü köŋül < Skr. indriyaviṣaya-manovijŋāna: qaçıg < qaç-ıg 'वे स्थान जहाँ बाहरी दुनिया के अनुभव प्रवेश कर सकते हैं', यानी, 'इंद्रिय अंग'; atqangu törü 'जिस वस्तु से जुड़ना है' < atqan- 'बाहरी दुनिया से जुड़ना' (देखें टीटी VI अनिन. 462)। इसका बौद्ध साहित्य में बहुत बार उपयोग किया जाता है; इसका व्युत्पन्न atqa-g मंगोलियाई भाषा में चला गया है और यह संस्कृत शब्द vikalpa के अनुरूप है, जिसका अर्थ है 'बाहरी दुनिया की धारणा' (देखें टीटी III अन. 121)। चूंकि बौद्ध दर्शन में बाहरी दुनिया का वर्णन ātman, 'आत्मा'; atqanūpa, 'रंग/रूप'; और at+qa-n और nāma, 'नाम' के माध्यम से किया गया है, हम atqan रूप का विश्लेषण at+qa-n के रूप में कर सकते हैं और इसे 'यह नाम है!' के रूप में समझ सकते हैं—अर्थात् बाहरी दुनिया के प्रति जागरूक होना। हमारी दृष्टि में, जहाँ शिनसी टेकिन की व्याख्या रूप-विज्ञान की दृष्टि से संभव है, वहीं यह अर्थ-विज्ञान की दृष्टि से कमजोर है। यह अत्यंत असंभव है कि 'चिपकना', 'टिकना', या 'किसी चीज़ या व्यक्ति से जुड़ा रहना' जैसे क्रियापद 'AT' (जिसका अर्थ 'नाम/पदवी' है) मूल से उपसर्ग '-GA' के संयोजन से व्युत्पन्न हुए हों।

यह कहने के बाद कि 'atkan-' शब्द संस्कृत और चीनी से उधार लिए गए बौद्ध शब्दों के अनुरूप व्युत्पन्न हुआ था, रोहरबॉर्न 'atkan-' क्रिया को मूल 'art' ('मदद') से जोड़ते हैं; उनके अनुसार, ET.

'atkan-' ('लेना; समझना') < 'artkan-' < 'art+ka-n', यह देखते हुए कि बीच के स्वर '-rtk-' का रूप 'kurtga'Art' क्रिया में भी पाया जाता है। हमारी दृष्टि में, प्राचीन तुर्की में 'art' शब्द तीन अलग-अलग रूपों में हैं। 'Art', जिसका अर्थ है 'पीठ, शरीर का पिछला भाग', एक प्राथमिक दीर्घ स्वर है।

अन्य 'art' शब्द इस प्रकार हैं: प्राचीन तुर्की में, सामान्य स्वर ध्वनियों वाले दो समध्वनि शब्द हैं: art (I) 'पहाड़ी दर्रा' और art (II) 'मदद' (Wilkens, 2021, पृ. 66)।

शब्द की उत्पत्ति के संबंध में एक अन्य दृष्टिकोण तल्लात टेकिन से जुड़ा है। शब्द के संबंध में प्रस्तुत विभिन्न सिद्धांतों को प्रस्तुत करने और उनका मूल्यांकन करने के बाद,

तलात टेकिन का तर्क है कि प्राचीन तुर्की शब्द adga-n-/adka-n-, adgak/adka-k, और adka-ş, एक मूल से व्युत्पन्न होते हैं जो क्रिया-निर्माण प्रत्यय {-ga-/-ka-} से बना है, जो प्राचीन तुर्की में मूल ad – 'पकड़ना, जब्त करना' – से जुड़ा है, और इस प्रत्यय {-ga-/-ka-} के साथ मिलकर एक क्रिया को दूसरी क्रिया में बदल देता है। तालत टेकिन के विचारों पर निम्नलिखित बिंदुओं पर आपत्ति उठाई जा सकती है। 'पकड़ना, थामना' के अर्थ वाले क्रियापद 'ad-' की पहचान प्राचीन तुर्की में नहीं हुई है; इसके अलावा, 'adıl-', 'adış-', और 'adın-' जैसे व्युत्पन्न शब्द, जिनके बारे में हम दावा करेंगे कि वे इसी मूल से उत्पन्न हुए हैं और 'थामा जाना', 'एक-दूसरे से चिपटना', और 'बंधा होना (दिल से, आदि)' जैसे अर्थ व्यक्त करते हैं, वे भी अनुपस्थित हैं।

{-GA-} प्रत्यय, जो किसी शब्द को क्रिया में बदलता है, का भी ऐतिहासिक बोलियों में कोई प्रमाण नहीं मिलता है।

निष्कर्ष और सिफारिशें

जैसा कि ऊपर देखा गया है, a:dGa- क्रिया की उत्पत्ति के संबंध में विभिन्न विचार प्रस्तुत किए गए हैं। हमारी राय में, ऐतिहासिक बोलियों द्वारा प्रदान की गई उदाहरणों का उपयोग करके इस शब्द की उत्पत्ति की व्याख्या की जा सकती है।

पुराने तुर्की में तीन क्रिया-विशेषण हैं। जहाँ ad- (I), जिसका अर्थ 'अलग करना; भेद करना' है, और ad- (II), जिसका अर्थ 'आश्चर्यचकित होना; भ्रमित होना' है, में सामान्य स्वर हैं, वहीं a:d- क्रिया, जिसका अर्थ 'होश में आना; (नशे आदि से) सँभलना; चेतना वापस पाना' है, में एक प्राथमिक दीर्घ स्वर है। क्रिया 'ad-' (I), जिसका अर्थ है 'अलग करना; भेद करना', के व्युत्पन्न adır-, adrıl-, और adım हैं। ad- (II) क्रिया, जो इसके साथ ध्वन्यात्मक रूप से समान है, के पुराने तुर्की में व्युत्पन्न शब्द हैं जैसे 'adın-' ('अपना मन खोना') और 'adıntur-' ('अपने मन को भ्रमित करना') (देखें विल्केन्स, 2021, पृ. 10-11)। क्रिया a:d- 'होश में आना, होश में आना (नशे, आदि से), चेतना पुनः प्राप्त करना', जिसे हम a:dGa- क्रिया का मूल मानते हैं, के उपसर्गों में a:dın- 'होश में आना' और a:dıg 'होश में, जागृत' शामिल हैं। a:dın- प्राचीन तुर्की में ér esrüki a:dıntı के रूप में दिखाई देता है।

ख्वारज़्मियाई तुर्की में नशे में धुत आदमी 'होश में आया' (MI 6 20) और किपचक तुर्की में 'a:yın-' ('होश में आना') (KTS 19) और चघताई तुर्की में 'a:yın-' ('होश में आना') (Ünlü, 2013, पृ. 77)। a:dıg 'जागृत' (Wilkens, 2021, पृ. 8) करखानी तुर्की में DLT के भीतर a:ḏıg 'होश में आना' (DLT I 63) के रूप में और किपचक, चगाताई, और पश्चिमी तुर्की में a:yıg > ayıg 'होश में' के रूप में। हमारी राय में, क्रिया a:dka- अवश्य ही क्रिया *a:d- 'होश में आना, होश ठिकाने आना' से व्युत्पन्न हुई होगी (नशे की हालत से, आदि), {-(X)g} प्रत्यय जोड़कर, जो क्रियाओं को संज्ञा में बदलता है, जिससे a:dıg 'जागरूक, होश में' बना, और फिर {+A-} प्रत्यय जोड़ा गया, जो संज्ञा को क्रिया में बदलता है, जिससे क्रिया a:dıga- > a:dga- बनी। यह सामान्य है कि क्रिया a:dka-/a:dga-, जो शब्द a:dıg (जिसका अर्थ है 'जागृत, होश में; स्वस्थ मन का') में [+A-] प्रत्यय जोड़कर बनी है, का उपयोग 'पकड़ना', 'पकड़ लेना', 'जब्त करना', और 'चिपकना' जैसे अर्थों में किया जाए। ऐसा इसलिए है क्योंकि 'जागना' का अर्थ 'पकड़ना, (लक्ष्य के लिए) जब्त करना' में विकसित होने की प्रक्रिया इस प्रकार है: 'जागना' > 'सतर्क रहने की आवश्यकता' > 'उस लक्ष्य के लिए तैयार है जिसके लिए कोई सतर्क रहता है' > 'लक्ष्य के लिए तैयार है' > '(लक्ष्य के लिए) पकड़ने, जब्त करने या पकड़ने की क्रिया कर सकता है'। ' अर्थ की दृष्टि से, 'किसी चीज़ से जुड़ना', 'किसी चीज़ को पकड़ना', और 'किसी चीज़ से चिपटना' के अर्थ और पुराने उइगर धार्मिक ग्रंथों में प्राप्त इसका अर्थ, '(किसी धार्मिक सिद्धांत) के प्रति अपना हृदय समर्पित करना', ऐसे कार्य हैं जो केवल वे ही कर सकते हैं जो 'होशियार, जागृत, स्वस्थ मन वाले और सचेत' हों।