Abstract

Osmanlı biyografi geleneği, yalnızca şahsiyetlerin hayat hikâyelerini kayıt altına almakla kalmayıp kültürel meşruiyet, estetik değerler ve kolektif hafızayı kuran bir anlatı alanı olarak işlev görmüştür. Ancak bu zengin geleneğin müzik alanına yansıması sınırlı kalmış; çoğunlukla sözlü aktarımın hâkimiyetinde gelişmiştir. Atrabü’l-Âsâr gibi istisnai müzik tezkireleri dışında, Osmanlı-Türk müziği tarih yazımı uzun süre dağınık ve bireysel tanıklıklara dayalı kalmıştır. Cumhuriyet’in erken döneminde ise Batı müziği eksenli reformlar karşısında geleneksel musikinin meşruiyet alanı daralmış, aktarım çoğunlukla özel mekânlara çekilmiştir. Bu tarihsel zeminde İbnülemin Mahmut Kemal İnal (1870–1957), hem tezkireci hem kültürel muhafız kimliğiyle öne çıkar. Mercan’daki konağında düzenlenen musiki mahfilleri, yalnızca sanat icrası değil; estetik değerlerin, edep ve terbiyenin, sözlü hafızanın yeniden üretildiği kültürel alanlar hâline gelmiştir. Pierre Nora’nın “hafıza mekânı” kavramı, bu konağın hem fiziksel hem simgesel bir bellek sahası ve modernleşme politikalarına karşı bir kültürel direnç alanı olarak okunmasına imkân verir. Hoş Sadâ (1958), İbnülemin’in bu sözlü geleneği yazıya aktardığı, klasik tezkire biçimini modern biyografi anlayışıyla dönüştürdüğü bir metindir. Alfabetik düzeni sürdürürken öznel gözlemler, ahlâkî-estetik yargılar ve seçici dâhil etme/dışlama stratejileriyle dönemin kültürel hafızasını inşa eder; sanatçıları yalnız meslekî başarılarıyla değil, karakter ve çevreleriyle birlikte betimler. Bu makale, Hoş Sadâ’yı tezkire geleneğinin yeniden biçimlendirilmiş bir uzantısı ve Cumhuriyet bağlamında Osmanlı-Türk musikisinin meşruiyetini yeniden kuran seçici bir hatırlama siyaseti olarak konumlandırmakta; biyografi, mekân ve performans arasındaki ilişkiyi disiplinlerarası bir çerçevede kavramsallaştırarak müzikoloji ve kültürel hafıza araştırmalarına yöntemsel katkı sunmayı amaçlamaktadır.

Abstract

The Ottoman biographical tradition functioned not only as a means of recording the life stories of individuals but also as a narrative space that shaped cultural legitimacy, aesthetic values, and collective memory. Yet the reflection of this rich tradition in the field of music remained limited, largely developing under the dominance of oral transmission. Apart from exceptional works such as Atrabü’l-Âsâr, the historiography of Ottoman-Turkish music long persisted in a fragmented form, grounded primarily in individual testimonies. In the early Republican period, reforms centered on Western music narrowed the sphere of legitimacy for traditional music, pushing its transmission largely into private spaces. Within this historical context, İbnülemin Mahmut Kemal İnal (1870–1957) stands out as both a tezkire writer and a cultural custodian. The musical gatherings (mahfils) held in his mansion in Mercan were not merely sites of artistic performance but cultural spaces where aesthetic values, etiquette, and oral memory were continuously reproduced. Pierre Nora’s concept of the “lieu de mémoire” (site of memory) enables the interpretation of this mansion as both a physical and symbolic locus of memory and as a cultural space of resistance in the face of modernization policies. Hoş Sadâ (1958) represents İnal’s effort to transfer this oral heritage into written form, transforming the classical tezkiremodel through the lens of modern biographical writing. While preserving its alphabetical organization, the work constructs cultural memory through subjective observations, moral and aesthetic judgments, and selective inclusion and exclusion strategies; it portrays musicians not only through their professional achievements but also by their character and social environment.This article positions Hoş Sadâ as a reconfigured extension of the tezkire tradition and as a selective politics of remembrance that re-establishes the legitimacy of Ottoman-Turkish music within the Republican context; it aims to conceptualize the interplay between biography, space, and performance within an interdisciplinary framework, offering methodological contributions to musicology and cultural memory studies.

Structured Abstract:

Ottoman biographical writing (tezkire) shaped aesthetic judgement, cultural legitimacy, and collective memory; yet its music-related counterparts remained relatively weak, largely due to the predominance of oral transmission. In musicology, Hoş Sadâ (1958) by İbnülemin Mahmut Kemal İnal is frequently used as a reference work for individual musicians, while its narrative form, selection logic, and relationship to musical gatherings have rarely been examined as an intentional memory project. This study therefore aims to analyze Hoş Sadâ as a reconfigured continuation of the tezkire tradition under early Republican modernization and to demonstrate how biography, space, and performance intersect to produce cultural memory and re-establish the legitimacy of Ottoman–Turkish music in a period of institutional marginalization.

The article adopts a qualitative, interpretive historical design combining textual analysis with historical document analysis. The primary corpus is the first edition of Hoş Sadâ, read comparatively with İnal’s other biographical works (Son Asır Türk Şairleri and Son Sadrazamlar) to identify recurring narrative strategies, evaluative language, and selection criteria. The analysis is contextualized through archival materials, periodicals, memoirs, and testimonies by musicians who attended İnal’s Mercan mansion gatherings (notably Alaeddin Yavaşça and Nevzat Atlığ). Interpretations are guided by Pierre Nora’s concept of lieux de mémoire (sites of memory) and Jan Assmann’s framework of cultural memory, focusing on how texts and informal institutions mediate remembrance.

The findings indicate that Hoş Sadâ preserves key features of the classical tezkire tradition, including alphabetical organization and anecdote-based biographical narration, while simultaneously shifting toward a distinctly subjective and evaluative authorial voice. Of the total 157 biographical entries in the work, the first forty—approximately one quarter of the corpus (c. 25%) —up to and including the entry on Tanburi Cemil Bey, were authored directly by İbnülemin himself. The remaining entries, from no. 41 to no. 157—constituting nearly three-quarters of the text (c. 75%) and beginning with the entry on Udi Cemil—were compiled and published posthumously from İbnülemin’s preparatory notes.

Across the majority of the biographies examined, musicians are evaluated not solely on the basis of artistic competence but also through normative categories such as etiquette (adab), moral character, refinement, and cultural affiliation. These evaluative dimensions recur throughout the corpus and function not as secondary descriptive elements but as primary criteria governing inclusion and exclusion within the text. The analysis demonstrates that such criteria play a constitutive role in shaping the narrative structure and the hierarchical positioning of musicians. In this respect, Hoş Sadâ operates less as a neutral biographical compilation than as a deliberate mechanism of canon formation.

A second dimension of the findings concerns the structural relationship between the text and the musical gatherings held at İbnülemin’s mansion in Mercan. Testimonies consistently describe these meetings as more than social performance settings; rather, they functioned as informal musical training environments operating outside official institutions, where repertoire transmission, performance practice, and codes of conduct were systematically cultivated. The study shows that Hoş Sadâ translates this oral and performative cultural milieu into a written form, thereby converting a private space into a textual “site of memory” that stabilizes and transmits musical heritage across generations.

This study argues that Hoş Sadâ should be read as a deliberate cultural intervention that retools the tezkire genre to negotiate modernization while preserving an alternative musical canon. By linking biography to the social infrastructure of the mahfil and to the politics of selective remembrance, the work reconstructs the legitimacy of Ottoman–Turkish music under early Republican conditions and converts an oral, performative heritage into an archival form of cultural memory. Methodologically, the article contributes to musicology and memory studies by demonstrating that musical historiography can be productively analyzed through narrative strategy, canon-making, and informal institutions—suggesting that other private salons and networks may be approached as comparable sites of memory in post-imperial cultural contexts.

Yapılandırılmış Özet:

Osmanlı biyografik yazıları (tezkire) estetik yargıyı, kültürel meşruiyeti ve kolektif hafızayı şekillendirdi; ancak müzikle ilgili muadilleri, büyük ölçüde sözlü aktarımın hakimiyeti nedeniyle nispeten zayıf kaldı. Müzikolojide, İbnülemin Mahmut Kemal İnal'ın Hoş Sadâ (1958) adlı eseri, bireysel müzisyenler için sıkça referans olarak kullanılırken, anlatı biçimi, seçim mantığı ve müzik toplantıları ile ilişkisi, kasıtlı bir hafıza projesi olarak nadiren incelenmiştir. Bu nedenle bu çalışma, Hoş Sadâ'yı Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki modernleşme sürecinde tezkire geleneğinin yeniden yapılandırılmış bir devamı olarak analiz etmeyi ve biyografi, mekân ve performansın nasıl kesiştiğini göstererek, kurumsal marjinalleşme döneminde Osmanlı-Türk müziğinin kültürel hafızasını nasıl ürettiğini ve meşruiyetini nasıl yeniden tesis ettiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Makale, metin analizi ile tarihi belge analizini birleştiren nitel, yorumlayıcı bir tarihsel tasarım benimsemektedir. Birincil metin, Hoş Sadâ'nın ilk baskısıdır ve İnal'ın diğer biyografik eserleri (Son Asır Türk Şairleri ve Son Sadrazamlar) ile karşılaştırmalı olarak okunarak, tekrarlanan anlatı stratejileri, değerlendirici dil ve seçim kriterleri belirlenmiştir. Analiz, arşiv materyalleri, süreli yayınlar, anılar ve İnal'ın Mercan konağındaki toplantılara katılan müzisyenlerin (özellikle Alaeddin Yavaşça ve Nevzat Atlığ) tanıklıklarıyla bağlamsallaştırılmıştır. Yorumlar, Pierre Nora'nın lieux de mémoire (hafıza mekânları) kavramı ve Jan Assmann'ın kültürel hafıza çerçevesi tarafından yönlendirilmekte ve metinlerin ve gayri resmî kurumların hatıraları nasıl aracılık ettiğine odaklanmaktadır.

Bulgular, Hoş Sadâ'nın alfabetik düzenleme ve anekdot temelli biyografik anlatım gibi klasik tezkire geleneğinin temel özelliklerini koruduğunu, ancak aynı zamanda belirgin bir şekilde öznel ve değerlendirici bir yazar sesine doğru kaydığını göstermektedir. Eserdeki toplam 157 biyografik girişten, ilk kırk tanesi — metnin yaklaşık dörtte biri (yaklaşık %25) — Tanburi Cemil Bey'in girişi dahil olmak üzere, doğrudan İbnülemin tarafından yazılmıştır. Geri kalan girişler, 41'den 157'ye kadar olanlar, metnin yaklaşık dörtte üçünü (yaklaşık %75) oluşturmakta ve Udi Cemil'in girişiyle başlamaktadır. Bu girişler, İbnülemin'in hazırlık notlarından derlenerek ölümünden sonra yayınlanmıştır.

İncelenen biyografilerin çoğunda, müzisyenler yalnızca sanatsal yetkinliklerine göre değil, aynı zamanda görgü kuralları (adab), ahlaki karakter, incelik ve kültürel aidiyet gibi normatif kategoriler aracılığıyla da değerlendirilmektedir. Bu değerlendirme boyutları, metin boyunca tekrar tekrar ortaya çıkmakta ve ikincil tanımlayıcı unsurlar olarak değil, metne dahil edilme ve hariç tutulma konusunda belirleyici birincil kriterler olarak işlev görmektedir. Analiz, bu tür kriterlerin anlatı yapısını ve müzisyenlerin hiyerarşik konumlandırılmasını şekillendirmede yapıcı bir rol oynadığını göstermektedir. Bu bakımdan, Hoş Sadâ tarafsız bir biyografik derleme olmaktan çok, kasıtlı bir kanon oluşturma mekanizması olarak işlev görmektedir.

Bulguların ikinci boyutu, metin ile İbnülemin'in Mercan'daki konağında düzenlenen müzik toplantıları arasındaki yapısal ilişkiyle ilgilidir. Tanıklıklar, bu toplantıları sosyal performans ortamlarından daha fazlası olarak tanımlamaktadır; aksine, resmî kurumların dışında işleyen gayri resmi müzik eğitim ortamları olarak işlev görmüşlerdir ve burada repertuar aktarımı, performans pratiği ve davranış kuralları sistematik olarak geliştirilmiştir. Çalışma, Hoş Sadâ'nın bu sözlü ve performatif kültürel ortamı yazılı bir forma dönüştürdüğünü ve böylece özel bir alanı, müzik mirasını nesiller boyunca istikrarlı hale getiren ve aktaran metinsel bir “hafıza mekânı”na dönüştürdüğünü göstermektedir.

Bu çalışma, Hoş Sadâ'nın, alternatif bir müzik kanonunu korurken modernleşmeyi müzakere etmek için tezkire türünü yeniden düzenleyen kasıtlı bir kültürel müdahale olarak okunması gerektiğini savunmaktadır. Biyografiyi mahfilin sosyal altyapısı ve seçici hatıraların politikasıyla ilişkilendirerek, eser erken Cumhuriyet koşullarında Osmanlı-Türk müziğinin meşruiyetini yeniden inşa eder ve sözlü, performatif bir mirası kültürel hafızanın arşivsel bir biçimine dönüştürür. Metodolojik olarak, makale, müzik tarihçiliğinin anlatı stratejisi, kanon oluşturma ve gayri resmî kurumlar aracılığıyla verimli bir şekilde analiz edilebileceğini göstererek müzikoloji ve hafıza çalışmalarına katkıda bulunur ve diğer özel salonların ve ağların, imparatorluk sonrası kültürel bağlamlarda benzer hafıza mekânları olarak ele alınabileceğini öne sürer.