Selahattin YILMAZ-
Bu çalışma Hanefî ve Şâfiî mezheplerinde kurban ibadetinin hükmünü, metodolojik temellerini ve bu ibadete ilişkin fıkhî meseleleri mukayeseli olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Bu sayede kurbanın dini hükmünün anlamlandırılması, bu ibadetin teşviki ve bayramda insanların maddi olarak birbirlerini desteklemeleri hedeflenmektedir. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş; her iki mezhebin temel kaynakları incelenerek görüşler karşılaştırmalı analiz yöntemiyle değerlendirilmiştir. Hz. Peygamber (s.a.v.) hicretin ikinci yılından itibaren vefatına kadar her sene kurban kesmiştir. Kurban Bayramı günlerinde kurban kesmek Hanefî mezhebinde müftâ bih görüşe göre vacip, Şâfiî mezhebinde ise sünnet-i müekkededir. Bu makalede kurbanın hükmünün sünnet ve vacip kabul edilmesinin iki mezhebin usûl anlayışındaki terminolojik ve metodolojik farklılıklarından kaynaklandığı, hükmün tesmiyesi farklı olsa da yaklaşım ve içeriğin birbirine yakın olduğu, her iki mezhebe göre de teklifî hüküm açısından farzın altında sünnetin üstünde bir konumlandırmaya sahip olduğu ortaya konulmaktadır. Bununla birlikte kurbanın hükmünün vacip veya sünnet-i müekkede oluşu mezhep müntesipleri üzerinde farklı neticeler doğurduğu; Hanefî mezhebi mensuplarının genellikle kurban kesmeye ciddi gayret gösterdikleri ve önem verdikleri, Şâfiî mezhebi mensuplarının ise bu gayret ve önemi atfetmedikleri görülmektedir. Araştırmada ayrıca kurban ibadetinde mali gücün ölçüsü, yolculuk durumu, aile fertleri adına kurban kesimi, etin dağıtımı ve diğer ilgili meseleler ele alınmıştır. Bu ibadetin bireysel ve toplumsal huzura, kardeşlik bilincinin pekişmesine ve toplumsal barışa katkı sunduğu değerlendirilmektedir.
This study aims to comparatively examine the legal ruling of the ritual sacrifice (uḍḥiyah) in the Ḥanafī and Shāfiʿī schools, its methodological foundations, and related juristic issues. It seeks to clarify the religious significance of the sacrifice, encourage its observance, and highlight its role in fostering financial solidarity during the festival. The research adopts a qualitative approach, analyzing the primary sources of both schools through a comparative method. According to the predominant (muftā bih) view in the Ḥanafī school, performing the sacrifice during the days of ʿĪd al-Aḍḥā is considered wājib, whereas in the Shāfiʿī school it is regarded as sunnah muʾakkadah. The study demonstrates that this difference stems from terminological and methodological distinctions in the legal theory (uṣūl al-fiqh) of the two schools. It further shows that, in both schools, the ritual sacrifice occupies a position within the hierarchy of legal rulings that is below farḍ yet above ordinary sunnah. However, this difference in classification has led to varying practical outcomes among adherents of the two schools. Followers of the Ḥanafī school generally attach greater importance to performing the sacrifice, whereas this emphasis appears less pronounced among followers of the Shāfiʿī school. The study also addresses key issues such as financial capacity, the status of travelers, performing the sacrifice on behalf of family members, and the distribution of the meat. It concludes that the ritual sacrifice contributes to social solidarity, strengthens the sense of brotherhood, and promotes communal harmony.
Islamic Law, Qurbān, Hanafi school, Shafi‘i school, Wājib, Sunnah Muakkadah.
Structured Abstract:
Introduction and Aim
The observation that ritual sacrifice is more prevalent in regions of Türkiye where the Ḥanafī school predominates, whereas it appears comparatively less prevalent in regions where the Shāfiʿī school is widespread, constitutes the primary motivation for this study. By comparing the legal status of ritual sacrifice in the Ḥanafī and Shāfiʿī schools and identifying the methodological foundations underlying their respective positions, the study aims to contribute to a more accurate understanding and wider observance of this act of worship and to strengthen the culture of sharing, mutual assistance, and social solidarity during Eid al-Aḍḥā.
Ritual sacrifice (uḍḥiyah) is an important act of worship in Islam that embodies submission to God and social solidarity. Sacrificial practices existed in earlier divinely revealed religions, while in Islam uḍḥiyah derives its legitimacy from the Qurʾān and the Sunnah of the Prophet Muḥammad and was regularly performed by the Prophet (peace be upon him) from the second year after the Hijrah onwards. It is also regarded as one of the shaʿāʾir of Islam, namely its visible religious symbols. Nevertheless, terminological and methodological differences have emerged among Islamic legal schools concerning its legal status.
Existing academic studies on uḍḥiyah have primarily focused on its legal status, scriptural evidence, conditions of legal responsibility, qualifications required of sacrificial animals, and various contemporary issues. By contrast, studies jointly examining the divergence between the Ḥanafī and Shāfiʿī rulings, its uṣūl-based and terminological background, and its implications for practice remain limited. Addressing these dimensions together constitutes the distinctive aspect of the present study.
Method
This study adopts a qualitative research approach and employs documentary analysis within the framework of comparative Islamic jurisprudence (comparative fiqh). Its primary sources consist of authoritative works of the Ḥanafī and Shāfiʿī schools, major ḥadīth collections, and academic studies on uḍḥiyah. Qurʾānic verses and Prophetic traditions concerning ritual sacrifice are analyzed by considering the ways in which the two schools interpret these texts, their approaches to the authenticity and legal indication (thubūt and dalālah) of the relevant evidence, and their respective classifications of normative rulings (al-aḥkām al-taklīfiyyah).
Since official quantitative data on rates of ritual sacrifice according to madhhab affiliation are unavailable, a statistical comparison could not be conducted. Therefore, observations concerning contemporary practice are evaluated within the limits of juristic analysis and observation rather than presented as findings of a quantitative field study.
Fındıngs
Both schools formulate their rulings by considering Qurʾānic verses concerning sacrifice, Prophetic traditions commanding or encouraging its performance, reports indicating its status as a Sunnah, and the authenticity and legal implications of these texts. The Ḥanafīs place greater emphasis on textual evidence commanding sacrifice and censuring its abandonment and consequently classify uḍḥiyah as wājib. The Shāfiʿīs, by contrast, give greater weight to evidence indicating its status as a Sunnah and classify it as sunnah muʾakkadah. The relevant textual evidence provides interpretive grounds for both positions, while neither school disputes the legitimacy of uḍḥiyah, which is established by the Qurʾān and the practice of the Prophet and his Companions.
The findings indicate that the two schools assign uḍḥiyah positions within the hierarchy of normative rulings that are closer than their differing terminology might initially suggest. The Shāfiʿīs classify it as an emphasized Sunnah associated with the shaʿāʾir of Islam, thereby according it a status above ordinary emphasized Sunnahs. The Ḥanafīs classify it as wājib, a distinctive category in their legal theory situated between farḍ and sunnah muʾakkadah. Although certain nuances remain, the normative positions of the two schools regarding uḍḥiyah are therefore substantially proximate.
These different classifications also appear to influence the attitudes and practices of their followers. In Türkiye, greater emphasis on performing uḍḥiyah is observed among Ḥanafī communities, whereas its observance appears comparatively more limited in some Shāfiʿī communities. Furthermore, according to the predominant Shāfiʿī position, expressions such as “This is my sacrifice” may cause the designated animal to acquire the status of a vowed sacrifice (nadhr), preventing the person offering it and his dependents from consuming its meat. This understanding may discourage some individuals from performing uḍḥiyah or lead them to slaughter the animal outside the prescribed days, such as on the Day of ʿArafah. This illustrates the potential influence of juristic interpretations on religious practice.
Conclusıon
The study concludes that the classification of uḍḥiyah as wājib in the Ḥanafī school and sunnah muʾakkadah in the Shāfiʿī school stems primarily from terminological and methodological differences in their respective approaches to legal theory. Although the designations differ, their substantive positions are relatively close: both locate uḍḥiyah below farḍ but above ordinary Sunnah practices.
In the Ḥanafī school, the binding nature of wājib and the religious accountability associated with its deliberate abandonment are considered factors that may contribute to a greater tendency to perform uḍḥiyah. In the Shāfiʿī school, the absence of otherworldly punishment for abandoning a sunnah muʾakkadah leaves its performance more dependent on individual initiative and may be one factor contributing to comparatively lower observance. Nevertheless, its classification among the shaʿāʾir of Islam prevents its collective abandonment.
In some Shāfiʿī communities, interpreting customary expressions such as “This is my sacrifice” as creating a binding vow and consequently prohibiting the person offering the sacrifice from consuming its meat may make the practice more difficult. The alternative position within the school, which interprets such expressions according to customary usage as declarative rather than votive, appears more consistent with the principle of facilitation and the objectives of uḍḥiyah and may therefore be preferred. The comparatively limited observance of uḍḥiyah in some Shāfiʿī communities may thus stem less from the school's doctrinal position than from insufficient explanation of that position and the perception of sunnah muʾakkadah as equivalent to merely permissible or generally recommended acts.
The informational and promotional activities of the Presidency of Religious Affairs concerning uḍḥiyah and proxy sacrifice are also considered to have contributed to greater participation among Shāfiʿī communities. Finally, the study demonstrates that uḍḥiyah should not be reduced merely to the act of shedding blood. Its financial and social character, together with scriptural injunctions to “eat and feed others,” requires preserving its dimensions of charitable giving, sharing, and social solidarity.
Keywords: Islamic Law, Ritual Sacrifice (Uḍḥiyah), Ḥanafī School, Shāfiʿī School, Wājib, Sunnah Muʾakkadah.
Yapılandırılmış Özet:
Giriş ve Çalışmanın Amacı
Türkiye’de Hanefî mezhebinin yaygın olduğu bölgelerde kurban kesme oranlarının yüksek, Şâfiî mezhebinin yaygın olduğu bölgelerde ise bu oranın daha düşük olması bu araştırmanın yapılmasına sevketmiştir. Araştırma Şâfiî ve Hanefî mezhebinde kurbanın hükmünü mukayese ederek, bu konudaki metodolojik temelleri ortaya koyarak bu ibadetin anlamlandırılmasını, teşvikini ve bayram günlerinde toplum fertleri arasında paylaşma, yardımlaşma ve dayanışma kültürünün güçlendirilmesini hedeflemektedir.
Kurban ibadeti, İslam’da Allah’a teslimiyeti ve toplumsal dayanışmayı ifade eden temel ibadetlerden biridir. Köken itibarıyla insanlık tarihi boyunca bütün ilahi dinlerde yer almış olan kurban, İslam’da Kur’ân-ı Kerîm ve Hz. Peygamber’in sünnetiyle meşruiyet kazanmış, hicretin ikinci yılından itibaren Resûlullah (s.a.v.) tarafından her yıl düzenli biçimde yerine getirilmiştir. Ayrıca İslam dininde kurban dinin şeâirinden yani görünür dini sembollerinden biri olarak kabul edilmiştir. Bununla birlikte, kurban kesmenin fıkhî hükmü konusunda mezhepler arasında terminolojik ve metodolojik farklılıklar ortaya çıkmıştır. Bu makalenin kurban ibadetinin fıkhî mahiyetinin daha doğru anlaşılmasına katkıda bulunması hedeflenmektedir.
Kurban hakkında mevcut akademik çalışmalar çoğunlukla ibadetin hükmü, delilleri, mükellefiyet şartları, kurbanlık hayvanlarda aranan özellikler ve çeşitli güncel meseleler üzerinde yoğunlaşmıştır. Buna karşılık Hanefî ve Şâfiî mezheplerindeki hüküm farklılığını, bunun usûlî ve terminolojik arka planını ve söz konusu farklılığın uygulamaya yansımalarını birlikte ele alan çalışmaların sınırlı olması çalışmanın özgün yönünü oluşturmaktadır.
Yöntem
Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı çerçevesinde doküman incelemesine dayalı mukayeseli fıkıh yöntemiyle yürütülmüştür. Veri kaynağını başta Hanefî ve Şâfiî mezheplerinin temel ve muteber fıkıh eserleri, hadis kaynakları ve kurban konusunda yapılmış akademik araştırmalar oluşturmaktadır. Kurban ibadetine ilişkin Kur’ân âyetleri ve hadisler, iki mezhebin bu nasları yorumlama biçimleri, delillerin sübût ve delâletine ilişkin yaklaşımları ve teklîfî hüküm kategorileri dikkate alınarak analiz edilmiştir.
Bu doğrultuda Hanefî ve Şâfiî mezhebinde kurbanın dini hükmü (kurbanın vacip veya sünnet-i müekkede oluşu), mali yeterlilik kriteri, seferîlik, akıl ve bulûğ, aynı hane halkı adına bir kurbanın yeterli olup olmaması, kurban kesim vakti, etin dağıtılması, udhiyyenin tayinle nezir hükmüne dönüşmesi ve ortaklaşa kesilen büyükbaş hayvanlarda takarrub niyeti gibi meseleler karşılaştırmalı olarak ele alınmıştır.
Çalışmada ayrıca mezhep hükümlerinin günümüzdeki uygulamaya yansımaları değerlendirilmiştir. Böylece normatif hükümler ile bunların uygulamadaki muhtemel sonuçları arasında ilişki kurulmuştur. Bununla birlikte, mezhep mensuplarının kurban kesme oranlarına ilişkin resmî ve sayısal verilerin bulunmaması, çalışmada bu hususun istatistiksel olarak karşılaştırılmasını mümkün kılmamıştır. Uygulamaya ilişkin değerlendirmeler nicel bir saha araştırmasının bulguları olarak değil, fıkhî analiz ve gözlem düzeyinde ele alınmıştır.
Bulgular
Her iki mezhep kurbanla ilgili âyetleri ve delaletlerini, kurban kesilmesini isteyen ve kurbanın sünnet olduğunu ifade eden hadisleri, bu hadislerin sübût ve delaletlerini de göz önünde bulundurarak hüküm vermişlerdir. Hanefîler daha çok kurbanın kesilmesini emreden ve kesilmemesini yeren nasları göz önünde bulundurarak vacip, Şâfiîler ise sünnet olduğunu ifade eden nasları göz önünde bulundurarak sünnet-i müekkede olduğunu ifade etmişlerdir. Her iki mezhebi destekleyen yoruma açık bir durum söz konusudur. Kurbanın meşru bir ibadet olduğu konusunda ise ihtilaf yoktur. Nitekim bu meşruiyet Kurân-ı Kerim’in beyanı, Hz. Peygamber (s.a.v.) ve ashabının kurban kesmeleri ile sabittir.
Kurban, teklifî hüküm açısından her iki mezhebe göre farzın altında sünnetin üstünde bir konumlandırmaya sahiptir. Şâfiîler bunu şiârdan olan sünnet-i müekkede olarak kabul ettiklerinden normal müekked sünnetlerin üstünde bir konumda tanımlarken, Hanefîler de kurbanı müekked sünnetle farz arasında bir konumda kendilerine has bir tanımı olan vacip kavramı ile ifade etmektedirler. Dolayısıyla her iki mezhep arasında nüans denebilecek hususlar vardır. Bu sebeple kurbanın dini hükmünün her iki mezhepte birbirine yakın bir konumlandırmaya sahip olduğunu ifade etmek mümkündür.
Kurbanın hükmünün vacip veya sünnet-i müekkede oluşu mezhep mensuplarının kurban ibadetine yönelik tutum ve uygulamalarında farklı sonuçlar doğurmuştur. Türkiye’de Hanefî Mezhebi mensuplarının umumen kurban kesmeye ciddi gayret gösterdikleri, Şâfiî mezhebi mensuplarının ise bu gayret ve önemi atfetmedikleri görülmektedir.
Ayrıca Şâfiî mezhebinde “Bu benim kurbanımdır” gibi ifadelerin mezhepte nezir sayılması ve bunun sonucunda kurban sahibinin ve bakmakla sorumlu olduğu kimselerin kurban etinden yiyemeyeceği yönündeki görüşün mezhepte hakim görüş olması kurban kesimini olumsuz etkilemektedir. Bu görüş sebebiyle kimi insanların kurban kesmediği kiminin de kurban bayramı dışında başka günlerde -örneğin Arefe gününde- kestiği görülmektedir. Bu durum fıkhî değerlendirmelerin toplumsal davranışları etkilediğini göstermektedir.
Sonuç
Bu makalede Kurban Bayramı günlerinde kurban kesmenin hükmünün Hanefî mezhebine göre vacip, Şâfiî mezhebine göre ise sünnet kabul edilmesinin iki mezhebin usûl anlayışındaki terminolojik ve metodolojik farklılıklarından kaynaklandığı, hükmün tesmiyesi farklı olsa da yaklaşım ve içeriğin birbirine yakın olduğu, her iki mezhebe göre de teklifî hüküm açısından farzın altında sünnetin üstünde bir konumlandırmaya sahip olduğu ortaya konulmaktadır.
Hanefî mezhebinde vacibin yapılmasının kesin olarak gerekli olması, bu ibadeti terk edenin farzı terk edenin cezasından daha az cezayı hak etmesi kurban kesim oranını arttırdığı düşünülmektedir. Şâfiîlerde ise sünnet-i müekkedeyi terk edenin uhrevi bir cezasının olmaması bu ibadeti bireylerin inisiyatifine bırakılmasını sağlamakta ve kurban kesimini azaltan faktörlerden biri olarak değerlendirilmektedir. Bununla beraber bu ibadetin dinin şiârından olması ise bu ibadetin umumen terkedilmesine engel olmaktadır.
Şâfiî mezhebinde “Bu benim kurbanımdır” gibi örfen bildirim anlamında kullanılan ifadelerin nezir sayılması ve bunun sonucunda kurban sahibinin etten yiyemeyeceği yönündeki yaklaşımın uygulamayı güçleştirebildiği; mezhep içinde mevcut olan ve bu ifadeleri örfî bildirim olarak değerlendiren görüşün kolaylaştırma ilkesi ve kurbanın amacı bakımından daha elverişli olduğu tespit edilmiş ve bu yaklaşımın tercih edilebilir olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
Şâfiî çevrelerde kurban kesim oranlarının az olması mezhebin yaklaşımından ziyade, mezhep görüşünün yeterince açıklanmamasından ve insanlar nezdinde mubah veya müstehap gibi algılanmasından kaynaklandığı düşünülmektedir.
Diyanet İşleri Başkanlığının son yıllarda kurban ibadetine ve vekâlet yoluyla kurban kesimine yönelik yürüttüğü bilgilendirme ve teşvik faaliyetlerinin, Şâfiî mezhebi mensupları arasında da kurban kesme oranlarının artmasına katkı sağladığı değerlendirilmektedir.
Çalışma, kurbanın yalnızca kan akıtma fiiline indirgenemeyeceğini, kurbanın mali ve sosyal niteliği ve “yiyin-yedirin” yönündeki naslar sebebiyle infak ve paylaşma boyutunun korunması gerektiğini bunun ibadetin amacıyla daha uyumlu olduğunu ortaya koymaktadır.
Mezhep mensuplarının kurban kesme oranlarına ilişkin sayısal veriler bulunmadığından bazı karşılaştırmalar mümkün olmamıştır. Gelecekte saha araştırmalarıyla mezhep aidiyeti, dinî hüküm algısı ve kurban uygulaması arasındaki ilişkinin nicel olarak araştırılması mevcut fıkhî analizi tamamlayabilir.
Anahtar Kelimeler: İslâm Hukuku; Kurban (Udhiyye); Hanefî Mezhebi; Şâfiî Mezhebi; Vacip; Sünnet-i Müekkede.
ملخص منظم:
مقدمة والهدف
إن الملاحظة التي تفيد بأن الأضحية الطقسية أكثر انتشارًا في مناطق تركيا التي تسود فيها المذهب الحنفي، في حين تبدو أقل انتشارًا نسبيًّا في المناطق التي ينتشر فيها المذهب الشافعي، تشكل الدافع الرئيسي لهذه الدراسة. وتهدف الدراسة، من خلال مقارنة الوضع الفقهي للأضحية في المذهبين الحنفي والشافعي، وتحديد الأسس المنهجية التي تستند إليها مواقفهما، إلى المساهمة في فهم أكثر دقة لهذه العبادة وممارستها على نطاق أوسع، وتعزيز ثقافة المشاركة والتعاضد والتضامن الاجتماعي خلال عيد الأضحى.
تعد الأضحية (الأضحية) من العبادات المهمة في الإسلام التي تجسد الخضوع لله والتضامن الاجتماعي. كانت ممارسات الأضحية موجودة في الأديان السماوية السابقة، أما في الإسلام، فإن الأضحية تستمد شرعيتها من القرآن الكريم وسُنّة النبي محمد، وكان النبي (صلى الله عليه وسلم) يؤديها بانتظام منذ السنة الثانية بعد الهجرة فصاعدًا. كما تُعتبر الأضحية إحدى شعائر الإسلام، أي رموزه الدينية الظاهرة. ومع ذلك، ظهرت اختلافات مصطلحية ومنهجية بين المذاهب الفقهية الإسلامية بشأن وضعها الفقهي.
وقد ركزت الدراسات الأكاديمية الحالية حول الأضحية في المقام الأول على وضعها الفقهي، والأدلة النصية، وشروط المسؤولية الفقهية، والمواصفات المطلوبة للحيوانات المخصصة للأضحية، ومختلف القضايا المعاصرة. في المقابل، لا تزال الدراسات التي تتناول بشكل مشترك الاختلاف بين أحكام المذهب الحنفي والشافعي، وخلفيتها المستندة إلى الأصول والمصطلحات، وآثارها على الممارسة العملية محدودة. ويشكل تناول هذه الأبعاد معًا الجانب المميز لهذه الدراسة.
المنهج
تتبنى هذه الدراسة نهجًا بحثيًّا نوعيًّا وتستخدم التحليل الوثائقي في إطار الفقه الإسلامي المقارن (الفقه المقارن). وتتألف مصادرها الأساسية من المؤلفات الموثوقة للمدرستين الحنفية والشافعية، ومجموعات الحديث الرئيسية، والدراسات الأكاديمية حول الأضحية. يتم تحليل الآيات القرآنية والأحاديث النبوية المتعلقة بالأضحية من خلال النظر في الطرق التي تفسر بها المذاهب الحنفية والشافعية هذه النصوص، ومقارباتها تجاه صحة الأدلة ذات الصلة ودلالتها القانونية (الثبوت والدلالة)، وتصنيفات كل منهما للأحكام التكليفية.
ونظرًا لعدم توفر بيانات كمية رسمية عن معدلات الأضحية حسب الانتماء المذهبي، لم يتسن إجراء مقارنة إحصائية. ولذلك، يتم تقييم الملاحظات المتعلقة بالممارسات المعاصرة في حدود التحليل والملاحظة الفقهية، بدلاً من عرضها كنتائج دراسة ميدانية كمية.
النتائج
تضع كلتا المذهبين أحكامهما من خلال النظر في الآيات القرآنية المتعلقة بالأضحية، والأحاديث النبوية التي تأمر بها أو تشجع على أدائها، والأقوال التي تشير إلى وضعها كسنة، وصحة هذه النصوص ودلالاتها الفقهية. يولي الحنفية أهمية أكبر للأدلة النصية التي تأمر بالأضحية وتنتقد التخلي عنها، وبالتالي يصنفون الأضحية على أنها واجبة. أما الشافعية، على النقيض من ذلك، فيولون وزناً أكبر للأدلة التي تشير إلى كونها سنة، ويصنفونها على أنها سنة مؤكدة. وتوفر الأدلة النصية ذات الصلة أسساً تفسيرية لكلا الموقفين، في حين لا تعترض أي من المذاهب على شرعية الأضحية، التي أثبتها القرآن وممارسة النبي وأصحابه.
تشير النتائج إلى أن المدرستين تضعان الأضحية في مراكز ضمن التسلسل الهرمي للأحكام الفقهية أقرب مما قد يوحي به اختلاف مصطلحاتهما في البداية. فالمذهب الشافعي يصنفها على أنها سنة مؤكدة مرتبطة بشعائر الإسلام، وبذلك يمنحها مكانة أعلى من السنة المؤكدة العادية. أما الحنفية فيصنفونها على أنها «واجب»، وهي فئة مميزة في نظريتهم الفقهية تقع بين «الفرض» و«السنة المؤكدة». وعلى الرغم من بقاء بعض الفروق الدقيقة، فإن المواقف الفقهية للمدرستين فيما يتعلق بالأضحية متقاربة بشكل جوهري.
ويبدو أن هذه التصنيفات المختلفة تؤثر أيضًا على مواقف وممارسات أتباع كل منهما. ففي تركيا، يُلاحظ تركيز أكبر على أداء الأضحية بين المجتمعات الحنفية، في حين يبدو أداءها محدودًا نسبيًّا في بعض المجتمعات الشافعية. علاوة على ذلك، ووفقًا للرأي الشافعي السائد، فإن عبارات مثل «هذه أضاحيتي» قد تؤدي إلى اكتساب الحيوان المخصص صفة «النذر»، مما يمنع الشخص الذي يقدمها ومن يعولهم من تناول لحمها. وقد يثني هذا الفهم بعض الأفراد عن أداء الأضحية أو يدفعهم إلى ذبح الحيوان خارج الأيام المحددة، مثل يوم عرفة. وهذا يوضح التأثير المحتمل للتفسيرات الفقهية على الممارسة الدينية.
الخلاصة
تخلص الدراسة إلى أن تصنيف الأضحية على أنها «واجب» في المذهب الحنفي و«سنة مؤكدة» في المذهب الشافعي ينبع في المقام الأول من الاختلافات المصطلحية والمنهجية في نهجي كل منهما تجاه النظرية الفقهية. ورغم اختلاف التسميات، فإن مواقفهما الموضوعية متقاربة نسبيًا: فكلاهما يضع الأضحية في مرتبة أدنى من الفرض وأعلى من ممارسات السنة العادية.
في المذهب الحنفي، يُنظر إلى الطبيعة الملزمة للواجب والمساءلة الدينية المرتبطة بالتخلي المتعمد عنه على أنهما عاملان قد يساهمان في زيادة الميل إلى أداء الأضحية. أما في المذهب الشافعي، فإن عدم وجود عقاب في الآخرة على التخلي عن السنة المؤكدة يجعل أداءها أكثر اعتمادًا على المبادرة الفردية، وقد يكون ذلك أحد العوامل التي تسهم في انخفاض معدل الالتزام بها نسبيًا. ومع ذلك، فإن تصنيفها ضمن شعائر الإسلام يمنع التخلي الجماعي عنها.
في بعض المجتمعات الشافعية، قد يؤدي تفسير العبارات العرفية مثل «هذه أضحيتي» على أنها تنشئ نذرًا ملزمًا، وبالتالي تحظر على الشخص الذي يقدم الأضحية تناول لحمها، إلى جعل هذه الممارسة أكثر صعوبة. أما الموقف البديل داخل المذهب، الذي يفسر مثل هذه العبارات وفقًا للاستخدام العرفي على أنها إعلانية وليست نذرية، فيبدو أكثر اتساقًا مع مبدأ التسهيل وأهداف الأضحية، ولذلك قد يكون هو المفضل. وبالتالي، فإن الامتثال المحدود نسبياً للأضحية في بعض المجتمعات الشافعية قد ينبع، بدرجة أقل، من الموقف الفقهي للمذهب، بل من عدم كفاية شرح هذا الموقف، ومن تصور السنة المؤكدة على أنها تعادل مجرد الأفعال المباحة أو المستحبة عموماً.
كما يُعتبر أن الأنشطة الإعلامية والترويجية التي تقوم بها رئاسة الشؤون الدينية بشأن الأضحية والذبح بالوكالة قد ساهمت في زيادة المشاركة بين المجتمعات الشافعية. وأخيرًا، تبيّن الدراسة أن الأضحية لا ينبغي اختزالها في مجرد إراقة الدم. فطابعها المالي والاجتماعي، إلى جانب الأوامر النصية بـ«الأكل وإطعام الآخرين»، يتطلب الحفاظ على أبعادها المتعلقة بالصدقة والمشاركة والتضامن الاجتماعي
. الكلمات المفتاحية: الفقه الإسلامي، الأضحية، المذهب الحنفي، المذهب الشافعي، واجب، السنة المؤكدة.
Résumé structuré :
Introduction et objectif
Le constat selon lequel le sacrifice rituel est plus répandu dans les régions de Turquie où prédomine l’école hanafite, alors qu’il semble relativement moins répandu dans les régions où l’école chafiite est largement répandue, constitue la principale motivation de cette étude. En comparant le statut juridique du sacrifice rituel dans les écoles hanafite et chafiite et en identifiant les fondements méthodologiques qui sous-tendent leurs positions respectives, cette étude vise à contribuer à une compréhension plus précise et à une pratique plus répandue de cet acte de culte, ainsi qu’à renforcer la culture du partage, de l’entraide et de la solidarité sociale pendant l’Aïd al-Adha.
Le sacrifice rituel (uḍḥiyah) est un acte de culte important dans l’islam qui incarne la soumission à Dieu et la solidarité sociale. Les pratiques sacrificielles existaient déjà dans les religions antérieures révélées par Dieu, tandis que dans l’islam, l’uḍḥiyah tire sa légitimité du Coran et de la Sunna du prophète Muḥammad et était régulièrement accomplie par le Prophète (que la paix soit sur lui) à partir de la deuxième année suivant l’Hégire. Elle est également considérée comme l’un des shaʿāʾir de l’islam, c’est-à-dire l’un de ses symboles religieux visibles. Néanmoins, des divergences terminologiques et méthodologiques sont apparues entre les écoles juridiques islamiques concernant son statut juridique.
Les études universitaires existantes sur l’uḍḥiyah se sont principalement concentrées sur son statut juridique, les preuves scripturaires, les conditions de la responsabilité juridique, les critères requis pour les animaux de sacrifice et diverses questions contemporaines. En revanche, les études examinant conjointement les divergences entre les décisions des écoles hanafite et chafiite, son contexte terminologique et fondé sur les uṣūl, ainsi que ses implications pratiques, restent limitées. Le fait d’aborder ces dimensions ensemble constitue la particularité de la présente étude.
Méthode
Cette étude adopte une approche de recherche qualitative et recourt à l’analyse documentaire dans le cadre de la jurisprudence islamique comparée (fiqh comparé). Ses sources principales sont constituées d’ouvrages faisant autorité des écoles hanafite et chafiite, des principaux recueils de hadiths et d’études universitaires sur l’uḍḥiyah. Les versets coraniques et les traditions prophétiques relatifs au sacrifice rituel sont analysés en examinant la manière dont les deux écoles interprètent ces textes, leurs approches concernant l’authenticité et la portée juridique (thubūt et dalālah) des preuves pertinentes, ainsi que leurs classifications respectives des règles normatives (al-aḥkām al-taklīfiyyah).
En l’absence de données quantitatives officielles sur les taux de sacrifice rituel en fonction de l’appartenance à un madhhab, aucune comparaison statistique n’a pu être effectuée. Par conséquent, les observations concernant la pratique contemporaine sont évaluées dans les limites de l’analyse et de l’observation juridiques plutôt que présentées comme les résultats d’une étude quantitative de terrain.
Résultats
Les deux écoles formulent leurs décisions en tenant compte des versets coraniques relatifs au sacrifice, des traditions prophétiques en ordonnant ou en encourageant la pratique, des rapports indiquant son statut de Sunna, ainsi que de l’authenticité et des implications juridiques de ces textes. Les Ḥanafīs accordent davantage d’importance aux preuves textuelles ordonnant le sacrifice et condamnant son abandon ; ils classent donc l’uḍḥiyah comme wājib. Les Shāfiʿīs, en revanche, accordent davantage d’importance aux preuves indiquant son statut de Sunna et la classent comme sunnah muʾakkadah. Les preuves textuelles pertinentes fournissent des fondements interprétatifs pour les deux positions, tandis qu’aucune des deux écoles ne conteste la légitimité de l’uḍḥiyah, qui est établie par le Coran et la pratique du Prophète et de ses compagnons.
Les résultats indiquent que les deux écoles attribuent à l’uḍḥiyah, au sein de la hiérarchie des règles normatives, des positions plus proches les unes des autres que ne le laisserait supposer à première vue leur terminologie divergente. Les chafi’ites la classent comme une sunna accentuée associée aux shaʿāʾir de l’islam, lui accordant ainsi un statut supérieur à celui des sunnas accentuées ordinaires. Les Ḥanafīes la classent comme wājib, une catégorie distincte dans leur théorie juridique, située entre le farḍ et la sunnah muʾakkadah. Bien que certaines nuances subsistent, les positions normatives des deux écoles concernant l’uḍḥiyah sont donc sensiblement proches.
Ces différentes classifications semblent également influencer les attitudes et les pratiques de leurs adeptes. En Turquie, on observe une plus grande importance accordée à l’accomplissement de l’uḍḥiyah au sein des communautés hanafites, tandis que sa pratique semble relativement plus limitée dans certaines communautés chafiites. De plus, selon la position shafi’ite dominante, des expressions telles que « Voici mon sacrifice » peuvent conférer à l’animal désigné le statut de sacrifice vœu (nadhr), empêchant ainsi la personne qui l’offre et ses personnes à charge d’en consommer la viande. Cette interprétation peut dissuader certaines personnes d’accomplir l’uḍḥiyah ou les conduire à abattre l’animal en dehors des jours prescrits, par exemple le jour d’ʿArafah. Cela illustre l’influence potentielle des interprétations juridiques sur la pratique religieuse.
Conclusion
L’étude conclut que la classification de l’uḍḥiyah comme wājib dans l’école Ḥanafī et comme sunnah muʾakkadah dans l’école Shāfiʿī découle principalement de différences terminologiques et méthodologiques dans leurs approches respectives de la théorie juridique. Bien que les désignations diffèrent, leurs positions de fond sont relativement proches : toutes deux situent l’uḍḥiyah en dessous du farḍ mais au-dessus des pratiques de la Sunna ordinaires.
Dans l’école Ḥanafī, le caractère obligatoire du wājib et la responsabilité religieuse associée à son abandon délibéré sont considérés comme des facteurs pouvant contribuer à une plus grande tendance à accomplir l’uḍḥiyah. Dans l’école shafi’ite, l’absence de châtiment dans l’au-delà en cas d’abandon d’une sunna mu’akkada fait que son accomplissement dépend davantage de l’initiative individuelle et peut constituer un facteur contribuant à une observance comparativement plus faible. Néanmoins, son classement parmi les sha’ā’ir de l’islam empêche son abandon collectif.
Dans certaines communautés chafiites, l’interprétation d’expressions coutumières telles que « Voici mon sacrifice » comme créant un vœu contraignant et interdisant par conséquent à la personne qui offre le sacrifice d’en consommer la viande peut rendre la pratique plus difficile. La position alternative au sein de l’école, qui interprète ces expressions selon l’usage coutumier comme déclaratives plutôt que votives, semble plus conforme au principe de facilité et aux objectifs de l’uḍḥiyah et peut donc être préférée. La pratique relativement limitée de l’uḍḥiyah dans certaines communautés chafiites pourrait donc découler moins de la position doctrinale de l’école que d’une explication insuffisante de cette position et de la perception de la sunnah muʾakkadah comme équivalente à des actes simplement licites ou généralement recommandés.
Les activités d’information et de promotion menées par la Présidence des affaires religieuses concernant l’uḍḥiyah et le sacrifice par procuration sont également considérées comme ayant contribué à une plus grande participation au sein des communautés chafiites. Enfin, l’étude démontre que l’uḍḥiyah ne doit pas être réduite au simple acte de verser le sang. Son caractère financier et social, associé aux injonctions scripturaires de « manger et nourrir les autres », exige de préserver ses dimensions de don caritatif, de partage et de solidarité sociale.
Mots-clés : Droit islamique, sacrifice rituel (Uḍḥiyah), école hanafite, école chafiite, wājib, sunna muʾakkadah.
Resumen estructurado:
Introducción y objetivo
La observación de que el sacrificio ritual es más frecuente en las regiones de Turquía donde predomina la escuela hanafí, mientras que parece comparativamente menos frecuente en las regiones donde está muy extendida la escuela shafií, constituye la principal motivación de este estudio. Mediante la comparación del estatuto jurídico del sacrificio ritual en las escuelas hanafí y shafií y la identificación de los fundamentos metodológicos que subyacen a sus respectivas posiciones, el estudio pretende contribuir a una comprensión más precisa y a una observancia más amplia de este acto de culto, así como reforzar la cultura del compartir, la ayuda mutua y la solidaridad social durante el Eid al-Adha.
El sacrificio ritual (uḍḥiyah) es un importante acto de culto en el islam que encarna la sumisión a Dios y la solidaridad social. Las prácticas de sacrificio ya existían en religiones anteriores reveladas por Dios, mientras que en el islam la uḍḥiyah deriva su legitimidad del Corán y la Sunna del profeta Mahoma, y fue realizada regularmente por el Profeta (la paz sea con él) a partir del segundo año tras la Hégira. También se considera uno de los shaʿāʾir del islam, es decir, uno de sus símbolos religiosos visibles. No obstante, han surgido diferencias terminológicas y metodológicas entre las escuelas jurídicas islámicas en cuanto a su estatus jurídico.
Los estudios académicos existentes sobre la uḍḥiyah se han centrado principalmente en su estatus jurídico, las pruebas escriturales, las condiciones de responsabilidad jurídica, los requisitos exigidos a los animales de sacrificio y diversas cuestiones contemporáneas. Por el contrario, siguen siendo escasos los estudios que examinen conjuntamente la divergencia entre las resoluciones de las escuelas hanafí y shafií, sus fundamentos basados en los uṣūl y su trasfondo terminológico, así como sus implicaciones para la práctica. Abordar estas dimensiones de forma conjunta constituye el aspecto distintivo del presente estudio.
Método
Este estudio adopta un enfoque de investigación cualitativa y emplea el análisis documental en el marco de la jurisprudencia islámica comparada (fiqh comparado). Sus fuentes primarias consisten en obras autorizadas de las escuelas hanafí y shafií, las principales colecciones de hadices y estudios académicos sobre la uḍḥiyah. Los versículos coránicos y las tradiciones proféticas relativos al sacrificio ritual se analizan teniendo en cuenta las formas en que ambas escuelas interpretan estos textos, sus enfoques respecto a la autenticidad y la indicación jurídica (thubūt y dalālah) de las pruebas pertinentes, y sus respectivas clasificaciones de las normas jurídicas (al-aḥkām al-taklīfiyyah).
Dado que no se dispone de datos cuantitativos oficiales sobre las tasas de sacrificio ritual según la afiliación a una madhhab, no ha sido posible realizar una comparación estadística. Por lo tanto, las observaciones relativas a la práctica contemporánea se evalúan dentro de los límites del análisis y la observación jurídicos, en lugar de presentarse como resultados de un estudio de campo cuantitativo.
Conclusiones
Ambas escuelas formulan sus dictámenes teniendo en cuenta los versículos coránicos relativos al sacrificio, las tradiciones proféticas que ordenan o fomentan su realización, los informes que indican su condición de Sunnah, así como la autenticidad y las implicaciones jurídicas de estos textos. Los Ḥanafíes hacen mayor hincapié en las pruebas textuales que ordenan el sacrificio y censuran su abandono y, en consecuencia, clasifican la uḍḥiyah como wājib. Los shafiíes, por el contrario, otorgan mayor peso a las pruebas que indican su condición de sunna y la clasifican como sunna muʾakkadah. Las pruebas textuales pertinentes proporcionan fundamentos interpretativos para ambas posturas, si bien ninguna de las dos escuelas cuestiona la legitimidad de la uḍḥiyah, que queda establecida por el Corán y la práctica del Profeta y sus Compañeros.
Los resultados indican que las dos escuelas asignan a la uḍḥiyah posiciones dentro de la jerarquía de las normas jurídicas que están más próximas de lo que su terminología divergente podría sugerir en un primer momento. Los shafiíes la clasifican como una sunna acentuada asociada a los shaʿāʾir del islam, otorgándole así un estatus superior al de las sunnas acentuadas ordinarias. Los hanafíes la clasifican como wājib, una categoría distintiva en su teoría jurídica situada entre el farḍ y la sunnah muʾakkadah. Aunque persisten ciertos matices, las posiciones normativas de ambas escuelas con respecto a la uḍḥiyah son, por lo tanto, sustancialmente próximas.
Estas diferentes clasificaciones también parecen influir en las actitudes y prácticas de sus seguidores. En Turquía, se observa un mayor énfasis en la realización de la uḍḥiyah entre las comunidades hanafíes, mientras que su observancia parece comparativamente más limitada en algunas comunidades shafiíes. Además, según la posición predominante de la escuela shafií, expresiones como «Este es mi sacrificio» pueden hacer que el animal designado adquiera la condición de sacrificio prometido (nadhr), lo que impide que la persona que lo ofrece y sus familiares consuman su carne. Esta interpretación puede disuadir a algunas personas de realizar la uḍḥiyah o llevarlas a sacrificar el animal fuera de los días prescritos, como por ejemplo el Día de ʿArafah. Esto ilustra la influencia potencial de las interpretaciones jurídicas en la práctica religiosa.
Conclusión
El estudio concluye que la clasificación de la uḍḥiyah como wājib en la escuela Ḥanafī y como sunnah muʾakkadah en la escuela Shāfiʿī se deriva principalmente de diferencias terminológicas y metodológicas en sus respectivos enfoques de la teoría jurídica. Aunque las denominaciones difieren, sus posiciones sustantivas son relativamente cercanas: ambas sitúan la uḍḥiyah por debajo del farḍ, pero por encima de las prácticas sunnah ordinarias.
En la escuela hanafí, el carácter vinculante del wājib y la responsabilidad religiosa asociada a su abandono deliberado se consideran factores que pueden contribuir a una mayor tendencia a realizar la uḍḥiyah. En la escuela shafií, la ausencia de castigo en el más allá por abandonar una sunna muʾakkadah hace que su cumplimiento dependa en mayor medida de la iniciativa individual y puede ser un factor que contribuya a una observancia comparativamente menor. No obstante, su clasificación entre los shaʿāʾir del islam impide su abandono colectivo.
En algunas comunidades shafiíes, interpretar expresiones habituales como «Este es mi sacrificio» como la formulación de un voto vinculante y, en consecuencia, prohibir a la persona que ofrece el sacrificio consumir su carne, puede dificultar la práctica. La posición alternativa dentro de la escuela, que interpreta tales expresiones, según el uso habitual, como declarativas y no como votivas, parece más coherente con el principio de facilitación y con los objetivos de la uḍḥiyah, por lo que podría ser preferible. La observancia relativamente limitada de la uḍḥiyah en algunas comunidades shafiíes podría deberse, por tanto, menos a la posición doctrinal de la escuela que a una explicación insuficiente de dicha posición y a la percepción de la sunnah muʾakkadah como equivalente a actos meramente permisibles o generalmente recomendados.
También se considera que las actividades informativas y promocionales de la Presidencia de Asuntos Religiosos en relación con la uḍḥiyah y el sacrificio por poder han contribuido a una mayor participación entre las comunidades shafiíes. Por último, el estudio demuestra que la uḍḥiyah no debe reducirse meramente al acto de derramar sangre. Su carácter económico y social, junto con las prescripciones de las escrituras de «comer y dar de comer a los demás», exige preservar sus dimensiones de donación caritativa, compartir y solidaridad social.
Palabras clave: Derecho islámico, sacrificio ritual (uḍḥiyah), escuela hanafí, escuela shafií, wājib, sunnah muʾakkadah.
结构化摘要:
引言与目的
本研究的主要动因在于:观察到在土耳其哈乃斐学派占主导地位的地区,仪式性献祭更为普遍;而在沙斐仪学派广泛流行的地区,此类献祭则相对较少。通过比较哈乃斐学派与沙斐仪学派中献牲的法律地位,并阐明其各自立场背后的方法论基础,本研究旨在促进对这一礼拜行为的更准确理解和更广泛的践行,同时在古尔邦节期间强化分享、互助和社会团结的文化。
献牲(乌兹希亚)是伊斯兰教中一项重要的礼拜行为,体现了对真主的顺服和社会团结。在早期的天启宗教中就存在献祭习俗,而在伊斯兰教中,乌兹希亚的合法性源于《古兰经》和先知穆罕默德(愿主福安之)的圣行,先知(愿主福安之)自希吉拉后的第二年起便定期履行这一仪式。它也被视为伊斯兰教的“沙阿伊尔”(即其可见的宗教象征)之一。然而,各伊斯兰法学派对其法律地位在术语和方法论上存在分歧。
现有关于“乌兹亚”的学术研究主要集中于其法律地位、经文依据、法律责任条件、牺牲牲畜的资格要求以及各种当代议题。相比之下,同时探讨哈乃斐学派与沙斐仪学派裁决分歧、其基于法理学原理(乌苏尔)和术语学的背景,以及对实践影响的研究仍较为有限。综合探讨这些维度正是本研究的独特之处。
方法
本研究采用定性研究方法,并在伊斯兰教法比较研究(比较教法)的框架内运用文献分析法。其主要资料包括哈乃斐学派和沙斐仪学派的权威著作、主要《圣训》集,以及关于“乌兹希亚”的学术研究。通过考察两大学派对《古兰经》相关经文及先知圣训的诠释方式、其对相关证据真实性(thubūt)与法律指涉(dalālah)的处理方法,以及各自对规范性裁决(al-aḥkām al-taklīfiyyah)的分类,对涉及献牲仪式的《古兰经》经文和先知圣训进行了分析。
由于缺乏按教法学派归属划分的官方献祭率定量数据,因此无法进行统计比较。因此,关于当代实践的观察是在教法分析和观察的范围内进行评估的,而非作为定量实地研究的结论来呈现。
研究发现
两大学派在制定教法裁决时,均综合考量了《古兰经》中关于献祭的经文、命令或鼓励实施献祭的先知圣行、表明其为“圣行”(Sunnah)地位的传述,以及这些文本的真实性与法律含义。哈乃斐学派更侧重于命令献祭并谴责弃行献祭的文本证据,因此将“乌兹希亚”(uḍḥiyah)归类为“瓦吉布”(wājib)。相比之下,沙斐仪学派则更重视表明其为“圣行”地位的证据,并将其归类为“强调的圣行”(sunnah muʾakkadah)。相关文本证据为这两种立场都提供了解释依据,而两派均不质疑“乌兹希亚”的合法性——该合法性已由《古兰经》以及先知及其同伴的实践所确立。
研究结果表明,两大学派在规范性裁决的等级体系中赋予“乌兹希亚”的地位,其实比其术语差异最初所暗示的更为接近。沙斐仪学派将其归类为与伊斯兰教仪(shaʿāʾir)相关的“强调性圣行”,从而赋予其高于普通“强调性圣行”的地位。哈乃斐学派则将其归类为“瓦吉布”(wājib)——这是其法理学中介于“法尔德”(farḍ)与“强调的圣行”(sunnah muʾakkadah)之间的独特范畴。尽管仍存在某些细微差别,但两大教法学派在“乌兹希亚”问题上的规范立场实质上十分接近。
这些不同的分类似乎也影响了各学派追随者的态度和实践。在土耳其,哈乃斐派社区对履行“乌兹亚”的重视程度更高,而在某些沙斐仪派社区中,其履行情况则相对有限。此外,根据主流的沙斐仪学派观点,诸如“这是我的牺牲”之类的表述,可能会导致指定的牲畜获得“誓愿牺牲”(nadhr)的地位,从而禁止献祭者及其家属食用其肉。这种理解可能会使某些人放弃履行乌兹耶,或导致他们在规定日期之外(例如阿拉法特日)宰杀牲畜。这说明了法学解释对宗教实践的潜在影响。
结论
本研究得出结论:哈乃斐学派将“乌兹耶”归类为“瓦吉布”,而沙斐仪学派将其归类为“强行圣行(sunnah muʾakkadah)”,这主要源于两派在法理学理论方法上的术语和方法论差异。尽管称谓不同,但两派的实质立场相对接近:均将“乌兹希亚”定位在“法尔德”之下、普通“圣行”之上。
在哈乃斐学派中,“瓦吉布”的强制性及其故意放弃所涉及的宗教责任,被视为可能促使人们更倾向于履行“乌兹希亚”的因素。在沙斐仪学派中,由于放弃“强力圣行”(sunnah muʾakkadah)不会招致来世的惩罚,其履行更多取决于个人意愿,这可能是导致其遵守率相对较低的一个因素。尽管如此,由于它被归类为伊斯兰教仪(shaʿāʾir),因此不能被集体放弃。
在某些沙斐仪学派社区中,将“这是我的牺牲”等惯用表达解释为构成具有约束力的誓言,并据此禁止献祭者食用其肉,可能会使这一实践变得更加困难。该学派内的另一种观点则根据惯例将此类表达解释为陈述性而非誓愿性,这似乎更符合便利原则及宰牲节的目的,因此可能更值得采纳。因此,某些沙斐仪学派社区中“乌兹亚”祭祀的践行相对有限,其根源可能与其说是该学派的教义立场,不如说是对该立场的解释不足,以及将“强行圣行”(sunnah muʾakkadah)视为仅属“可为”或“一般推荐”行为的认知所致。
宗教事务局关于乌德希亚和代献祭的信息传播与推广活动,也被认为有助于提高沙斐仪学派社区的参与度。最后,本研究表明,乌德希亚不应仅被简化为“流血”的行为。其经济和社会属性,加上《古兰经》中“自己食用并分给他人”的教诲,要求必须保持其慈善捐赠、分享和社会团结的内涵。
关键词:伊斯兰法、仪式性牺牲(乌德希亚)、哈乃斐学派、沙斐仪学派、瓦吉布、强行圣行。
Структурированное резюме:
Введение и цель
Основной причиной проведения данного исследования послужило наблюдение, что ритуальные жертвоприношения более распространены в регионах Турции, где преобладает ханафитская школа, в то время как в регионах, где широко распространена шафиитская школа, они встречаются сравнительно реже. Путем сравнения правового статуса ритуального жертвоприношения в ханафитской и шафиитской школах и выявления методологических основ, лежащих в основе их соответствующих позиций, исследование направлено на содействие более точному пониманию и более широкому соблюдению этого акта поклонения, а также на укрепление культуры совместного использования ресурсов, взаимопомощи и социальной солидарности во время праздника Ид аль-Адха.
Ритуальное жертвоприношение (удхия) — важный акт поклонения в исламе, воплощающий покорность Аллаху и социальную солидарность. Практики принесения жертв существовали и в более ранних богооткровенных религиях, тогда как в исламе удхия черпает свою легитимность из Корана и Сунны пророка Мухаммада и регулярно совершалась Пророком (мир ему) начиная со второго года после хиджры. Она также считается одним из шааиров ислама, то есть его видимых религиозных символов. Тем не менее, между исламскими правовыми школами возникли терминологические и методологические разногласия относительно её правового статуса.
Существующие научные исследования по теме «удхия» в основном сосредоточены на её правовом статусе, доказательствах из священных текстов, условиях правовой ответственности, требованиях к животным для жертвоприношения и различных современных проблемах. В то же время количество исследований, в которых комплексно рассматриваются расхождения между постановлениями ханафитов и шафиитов, основанные на усуле и терминологические предпосылки этого обряда, а также его последствия для практики, по-прежнему ограничено. Совместное рассмотрение всех этих аспектов и составляет отличительную особенность настоящего исследования.
Методология
В данном исследовании используется качественный подход и проводится анализ документов в рамках сравнительного исламского права (сравнительного фикха). Основными источниками являются авторитетные труды ханафитской и шафиитской школ, основные сборники хадисов, а также научные исследования, посвященные удхие. Аяты Корана и пророческие предания, касающиеся ритуального жертвоприношения, анализируются с учетом того, как эти две школы толкуют данные тексты, их подходов к достоверности и правовому значению (тубут и далала) соответствующих доказательств, а также их соответствующих классификаций нормативных постановлений (аль-ахкам аль-таклифийя).
Поскольку официальные количественные данные о масштабах ритуального жертвоприношения в разбивке по мазхабам отсутствуют, провести статистическое сравнение не удалось. Поэтому наблюдения, касающиеся современной практики, оцениваются в рамках юридического анализа и наблюдения, а не представляются в качестве результатов количественного полевого исследования.
Выводы
Обе школы формулируют свои постановления, учитывая аяты Корана, касающиеся жертвоприношения, пророческие предания, предписывающие или поощряющие его совершение, сообщения, указывающие на его статус сунны, а также достоверность и правовые последствия этих текстов. Ханафиты уделяют большее внимание текстовым доказательствам, предписывающим жертвоприношение и осуждающим его отказ, и, следовательно, классифицируют удхию как ваджиб. Шафииты, напротив, придают большее значение доказательствам, указывающим на её статус сунны, и классифицируют её как сунну муаккаду. Соответствующие текстовые доказательства дают основания для толкования обеих позиций, при этом ни одна из школ не оспаривает законность удхии, которая установлена Кораном и практикой Пророка и его сподвижников.
Результаты исследования показывают, что обе школы присваивают удхие место в иерархии нормативных постановлений, которое ближе, чем это могло бы на первый взгляд показаться из-за различий в терминологии. Шафииты классифицируют её как подчеркнутую сунну, связанную с шааирами ислама, тем самым придавая ей статус, превосходящий обычные подчеркнутые сунны. Ханафиты классифицируют её как «ваджиб» — особую категорию в своей правовой теории, занимающую промежуточное положение между «фардом» и «сунной муаккадой». Несмотря на сохраняющиеся определённые нюансы, нормативные позиции обеих школ в отношении удхии, таким образом, в целом близки.
Эти различия в классификации, по-видимому, также влияют на отношение и практику их последователей. В Турции среди ханафитских общин наблюдается большее внимание к совершению удхии, тогда как в некоторых шафиитских общинах её соблюдение представляется сравнительно более ограниченным. Кроме того, согласно преобладающей позиции шафиитов, такие выражения, как «Это мое жертвоприношение», могут привести к тому, что выделенное животное приобретет статус жертвы по обету (надхр), что лишит приносящего жертву и его иждивенцев права употреблять его мясо в пищу. Такое понимание может отвратить некоторых людей от совершения удхии или побудить их забить животное вне установленных дней, например, в День Арафа. Это иллюстрирует потенциальное влияние юридических интерпретаций на религиозную практику.
Заключение
Исследование приходит к выводу, что классификация удхии как ваджиб в ханафитской школе и как сунна муаккада в шафиитской школе обусловлена в первую очередь терминологическими и методологическими различиями в их подходах к теории права. Хотя обозначения различаются, их сущностные позиции относительно близки: обе школы относят удхию ниже уровня фард, но выше уровня обычных практик сунны.
В ханафитской школе обязательный характер ваджиба и религиозная ответственность, связанная с его умышленным невыполнением, считаются факторами, которые могут способствовать большей склонности к совершению удхии. В школе Шафии отсутствие наказания в загробном мире за отказ от сунны муаккады делает её выполнение в большей степени зависимым от индивидуальной инициативы и может быть одним из факторов, способствующих сравнительно более низкому уровню соблюдения. Тем не менее, её отнесение к шааирам ислама препятствует коллективному отказу от неё.
В некоторых шафиитских общинах интерпретация традиционных выражений, таких как «Это мое жертвоприношение», как создающих обязательную клятву и, следовательно, запрещающих лицу, приносящему жертву, употреблять её мясо, может затруднять эту практику. Альтернативная позиция внутри школы, которая интерпретирует такие выражения в соответствии с обычаем как декларативные, а не обетные, представляется более согласующейся с принципом облегчения и целями удхии и, следовательно, может быть предпочтительной. Таким образом, сравнительно ограниченное соблюдение удхии в некоторых шафиитских общинах может быть обусловлено не столько доктринальной позицией школы, сколько недостаточным разъяснением этой позиции и восприятием сунны муаккады как равнозначной просто допустимым или общерекомендуемым действиям.
Считается также, что информационно-пропагандистская деятельность Управления по делам религии, касающаяся удхии и жертвоприношения по доверенности, способствовала более широкому участию общин шафиитов. Наконец, исследование демонстрирует, что удхия не должна сводиться лишь к акту пролития крови. Её финансовый и социальный характер, наряду с предписаниями Священного Писания «есть и кормить других», требует сохранения таких аспектов, как благотворительность, совместное пользование и социальная солидарность.
Ключевые слова: исламское право, ритуальное жертвоприношение (удхия), ханафитская школа, шафиитская школа, ваджиб, сунна муаккада.
संरचित सारांश:
परिचय और उद्देश्य
यह अवलोकन कि तुर्की के उन क्षेत्रों में अनुष्ठानिक बलिदान अधिक प्रचलित है जहाँ हनफ़ी संप्रदाय का प्रभुत्व है, जबकि उन क्षेत्रों में यह तुलनात्मक रूप से कम प्रचलित प्रतीत होता है जहाँ शाफ़ई संप्रदाय व्यापक रूप से फैला हुआ है, इस अध्ययन के लिए प्राथमिक प्रेरणा का गठन करता है।
हनाफी और शफीई संप्रदायों में अनुष्ठानिक बलिदान की कानूनी स्थिति की तुलना करके और उनके संबंधित दृष्टिकोणों के आधारभूत पद्धतिगत सिद्धांतों की पहचान करके, यह अध्ययन इस उपासना कृत्य की अधिक सटीक समझ और व्यापक पालन में योगदान करने तथा ईद अल-अज़्ਹਾ के दौरान साझा करने, पारस्परिक सहायता और सामाजिक एकजुटता की संस्कृति को मजबूत करने का उद्देश्य रखता है।
आनुष्ठानिक बलिदान (उधियाह) इस्लाम में एक महत्वपूर्ण इबादत है जो ईश्वर के प्रति समर्पण और सामाजिक एकजुटता को दर्शाती है। पहले के दैवीय रूप से प्रकट हुए धर्मों में बलिदान की प्रथाएँ मौजूद थीं, जबकि इस्लाम में उधिया की वैधता कुरआन और पैगंबर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) की सुन्नत से प्राप्त होती है और हिजरा के दूसरे वर्ष से ही पैगंबर (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) द्वारा नियमित रूप से इसका पालन किया जाता था। इसे इस्लाम के शा'आइर (यानी इसके दृश्यमान धार्मिक प्रतीकों) में से एक भी माना जाता है।
फिर भी, इसके कानूनी दर्जे के संबंध में इस्लामी कानूनी स्कूलों के बीच शब्दावली और पद्धतिगत मतभेद सामने आए हैं।
उधिया पर मौजूदा अकादमिक अध्ययनों ने मुख्य रूप से इसके कानूनी दर्जे, शास्त्रीय प्रमाण, कानूनी जिम्मेदारी की शर्तों, बलिदान के जानवरों के लिए आवश्यक योग्यताओं, और विभिन्न समकालीन मुद्दों पर ध्यान केंद्रित किया है।
इसके विपरीत, हनफ़ी और शफ़ीअई फ़तवों के बीच के मतभेदों, इसके उसूल-आधारित और शब्दात्मक पृष्ठभूमि, और अभ्यास के लिए इसके निहितार्थों की संयुक्त रूप से जांच करने वाले अध्ययन सीमित हैं। इन आयामों को एक साथ संबोधित करना ही वर्तमान अध्ययन का विशिष्ट पहलू है।
विधि
यह अध्ययन गुणात्मक अनुसंधान पद्धति को अपनाता है और तुलनात्मक इस्लामी न्यायशास्त्र (तुलनात्मक फिक़्ह) के ढांचे के भीतर दस्तावेजी विश्लेषण का उपयोग करता है। इसके प्राथमिक स्रोतों में हनफ़ी और शफ़ीअी संप्रदायों की प्रामाणिक कृतियाँ, प्रमुख हदीस संकलन, और उधिया पर अकादमिक अध्ययन शामिल हैं।
कुरआन की आयतें और अनुष्ठानिक बलिदान से संबंधित पैगंबर की परंपराओं का विश्लेषण इस बात पर विचार करते हुए किया जाता है कि दोनों संप्रदाय इन ग्रंथों की व्याख्या कैसे करते हैं, प्रासंगिक साक्ष्य की प्रामाणिकता और कानूनी संकेत (थुबुत और दलालाह) के प्रति उनका दृष्टिकोण क्या है, और मानदंडीय निर्णयों (अल-अहकाम अल-तकलीफियाह) का उनका संबंधित वर्गीकरण क्या है।
चूंकि मज़हब से संबंधित अनुपालन के आधार पर अनुष्ठानिक बलिदान की दरों पर आधिकारिक मात्रात्मक डेटा उपलब्ध नहीं है, इसलिए एक सांख्यिकीय तुलना नहीं की जा सकी। इसलिए, समकालीन प्रथा से संबंधित अवलोकनों का मूल्यांकन मात्रात्मक क्षेत्र अध्ययन के निष्कर्षों के रूप में प्रस्तुत करने के बजाय, न्यायशास्त्रीय विश्लेषण और अवलोकन की सीमाओं के भीतर किया जाता है।
निष्कर्ष
दोनों संप्रदाय अपने निर्णय कुरआन की उन आयतों पर विचार करके तैयार करते हैं जो कुर्बानी से संबंधित हैं, पैगंबर की उन परंपराओं पर जो इसके करने का आदेश देती हैं या प्रोत्साहित करती हैं, उन रिपोर्टों पर जो इसकी सुन्नत होने की स्थिति को दर्शाती हैं, और इन ग्रंथों की प्रामाणिकता और कानूनी निहितार्थों पर। हनफी लोग उन पाठ्य साक्ष्यों पर अधिक जोर देते हैं जो कुर्बानी का आदेश देते हैं और इसे छोड़ने की निंदा करते हैं और परिणामस्वरूप उधियाह को वाजिब के रूप में वर्गीकृत करते हैं।
इसके विपरीत, शाफ़ियों (Shāfiʿīs) इसके सुन्नत होने की स्थिति को दर्शाने वाले प्रमाणों को अधिक महत्व देते हैं और इसे सुन्नत मुअक्कदा (sunnah muʾakkadah) के रूप में वर्गीकृत करते हैं। प्रासंगिक पाठ्य प्रमाण दोनों ही दृष्टिकोणों के लिए व्याख्यात्मक आधार प्रदान करते हैं, जबकि कोई भी संप्रदाय उधिया (uḍḥiyah) की वैधता पर विवाद नहीं करता है, जो कुरान और पैगंबर तथा उनके साथियों के अभ्यास द्वारा स्थापित है।
निष्कर्ष यह दर्शाते हैं कि दोनों संप्रदाय उधिया को मानक फ़ैसलों की श्रेणी में ऐसी स्थिति देते हैं जो उनकी भिन्न शब्दावली से शुरू में लगने वाली दूरी से कहीं अधिक निकट है। शफ़ीई इसे इस्लाम के शाइर (चिन्हों) से जुड़ी एक विशेष ज़ोरदार सुन्नत के रूप में वर्गीकृत करते हैं, इस प्रकार इसे सामान्य ज़ोरदार सुन्नतों से ऊपर का दर्जा देते हैं। हनाफ़ी इसे 'वाजिब' के रूप में वर्गीकृत करते हैं, जो उनके कानूनी सिद्धांत में 'फ़र्ज़' और 'सुन्नत मुअक्कदाह' के बीच एक विशिष्ट श्रेणी है। यद्यपि कुछ सूक्ष्मताएँ बनी हुई हैं, फिर भी उधिया के संबंध में दोनों संप्रदायों के मानक रुख काफी हद तक निकट हैं।
ये विभिन्न वर्गीकरण अपने अनुयायियों के रवैये और प्रथाओं को भी प्रभावित करते प्रतीत होते हैं। तुर्की में, हनफी समुदायों में उधियाह (उद्हियाह) का प्रदर्शन करने पर अधिक जोर देखा जाता है, जबकि कुछ शफीई समुदायों में इसका पालन तुलनात्मक रूप से अधिक सीमित प्रतीत होता है। इसके अलावा, प्रमुख शफीई मत के अनुसार, "यह मेरा कुर्बानी है" जैसे शब्दों का प्रयोग नामित पशु को नذر (नज़र) यानी प्रतिज्ञा की गई कुर्बानी का दर्जा दिला सकता है, जिससे इसे चढ़ाने वाले व्यक्ति और उसके आश्रितों के लिए इसका मांस खाना मना हो जाता है। यह समझ कुछ व्यक्तियों को उधियाह करने से हतोत्साहित कर सकती है या उन्हें निर्धारित दिनों के बाहर, जैसे कि अरफ़ा के दिन, जानवर का वध करने के लिए प्रेरित कर सकती है। यह धार्मिक अभ्यास पर न्यायशास्त्रीय व्याख्याओं के संभावित प्रभाव को दर्शाता है।
निष्कर्ष
यह अध्ययन निष्कर्ष निकालता है कि हनफ़ी संप्रदाय में उधिया को वाजिब और शफ़ीई संप्रदाय में सुन्नाह मुअक्कदा के रूप में वर्गीकृत करना, मुख्य रूप से कानूनी सिद्धांत के प्रति उनके संबंधित दृष्टिकोणों में शब्दावली और पद्धतिगत मतभेदों से उत्पन्न होता है। हालांकि पदनाम भिन्न हैं, उनके सारभूत रुख अपेक्षाकृत निकट हैं: दोनों ही उधिया को फ़र्द से नीचे लेकिन सामान्य सुन्नाह प्रथाओं से ऊपर रखते हैं।
हनाफ़ी संप्रदाय में, वाजिब की बाध्यकारी प्रकृति और जानबूझकर इसे त्यागने से जुड़ी धार्मिक जवाबदेही को ऐसे कारक माना जाता है जो उधिया करने की अधिक प्रवृत्ति में योगदान कर सकते हैं।
शफीई संप्रदाय में, सुन्नाह मुअक्कदाह को छोड़ने पर परलोक में दंड की अनुपस्थिति, इसके पालन को अधिक व्यक्तिगत पहल पर निर्भर कर देती है और यह तुलनात्मक रूप से कम पालन का एक कारण हो सकता है। फिर भी, इस्लाम के शाआइर (प्रतीकों) में इसकी श्रेणीकरण, इसके सामूहिक परित्याग को रोकती है।
कुछ शफीई समुदायों में, "यह मेरा बलिदान है" जैसे प्रथागत अभिव्यक्तियों की व्याख्या एक बाध्यकारी व्रत के रूप में करना और परिणामस्वरूप बलिदान करने वाले व्यक्ति को उसका मांस खाने से मना करना, इस प्रथा को और अधिक कठिन बना सकता है। स्कूल के भीतर वैकल्पिक दृष्टिकोण, जो ऐसी अभिव्यक्तियों की व्याख्या प्रथागत उपयोग के अनुसार व्रत के बजाय घोषणात्मक के रूप में करता है, सुविधा प्रदान करने के सिद्धांत और उधिया के उद्देश्यों के साथ अधिक सुसंगत लगता है और इसलिए इसे प्राथमिकता दी जा सकती है।
कुछ शफीई समुदायों में उधियाह का अपेक्षाकृत सीमित पालन इस प्रकार स्कूल की वैचारिक स्थिति की तुलना में उस स्थिति की अपर्याप्त व्याख्या और सुन्नाह मुअक्कदाह को केवल अनुमेय या सामान्य रूप से अनुशंसित कार्यों के समकक्ष समझने की धारणा से अधिक उत्पन्न हो सकता है।
धार्मिक मामलों के अध्यक्ष कार्यालय की उधिया और प्रतिनिधि बलिदान से संबंधित सूचनात्मक और प्रचार संबंधी गतिविधियों को भी शफीई समुदायों में अधिक भागीदारी में योगदान देने वाला माना जाता है। अंत में, अध्ययन यह दर्शाता है कि उधिया को केवल रक्त बहाने के कार्य तक सीमित नहीं किया जाना चाहिए। इसका वित्तीय और सामाजिक स्वरूप, साथ ही "खाओ और दूसरों को खिलाओ" वाली शास्त्रीय आज्ञाएँ, इसके दान, साझा करने और सामाजिक एकजुटता के आयामों को संरक्षित करने की आवश्यकता को दर्शाता है।
कीवर्ड: इस्लामी कानून, अनुष्ठानिक बलिदान (उधिया), हनफी संप्रदाय, शफीई संप्रदाय, वाजिब, सुन्नत मुअक्कदाह।
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.