Öz: Dil, toplumsal ilişkilerin oluşumunda ve eğitim kurumları içinde eğitimsel söylemin inşasında temel bir araçtır. Özellikle üniversite ortamı, bilişsel, toplumsal ve kültürel boyutların iç içe geçtiği temel bir iletişimsel alan olarak öne çıkar. Arap dünyasında ise dil kullanımının belirgin özelliklerinden biri olarak dilsel ikili yapı (diglossia) dikkat çekmektedir. Bu bağlamda, standart Arapça akademik bilgi ve öğretimin resmî dili olarak kullanılırken, gündelik lehçeler hem akademik kurumlar içinde hem de dışında bireyler arası iletişimin temel aracı olarak varlığını sürdürmektedir. Bu “dilsel ikilik” olgusu, Charles Ferguson tarafından ele alınmış ve aynı toplum içinde iki dilsel düzeyin bulunduğu ortaya konmuştur: Resmî ve eğitimsel bağlamlarda kullanılan yüksek (standart) düzey ile günlük yaşamda ve bireyler arası etkileşimde kullanılan düşük (yerel) düzey. Arap toplumu, dilsel ikiliğin en belirgin şekilde gözlemlendiği toplumlardan biri olup, bu durum standart dil ile yerel lehçeler arasındaki dilsel değişim (kod değiştirme) olgusunu sosyodilbilimsel ve edimbilimsel açıdan önemli bir araştırma konusu hâline getirmektedir. Üniversite söyleminde mesele yalnızca iki dilsel düzeyin varlığıyla sınırlı kalmayıp, bağlama bağlı olarak standart dil ile lehçeler arasında kasıtlı ya da kasıtsız biçimde gerçekleşen kod değiştirme olgusunu da kapsamaktadır. Fishman, konuşurun belirli bir dilsel biçimi tercih etmesinin yalnızca dilsel faktörlere bağlı olmadığını; aynı zamanda toplumsal kimlik, güç ilişkileri, sosyal sınıf ve iletişimsel durumun niteliği gibi unsurlardan etkilendiğini belirtmektedir. Arap üniversite söyleminde bu dilsel değişim; ders anlatımları, sınıf içi tartışmalar, akademik danışmanlık süreçleri ve öğrenci-öğretim üyesi etkileşimlerinde açıkça gözlemlenmektedir. Söylem genellikle resmî nitelik taşıyan standart Arapça ile başlamakta, ardından anlamı yakınlaştırmak, resmiyeti azaltmak veya sosyal etkileşimi güçlendirmek amacıyla yerel lehçelere geçiş yapılmaktadır. Abdusselam el-Mesdî, bu geçişin bir dilsel kusur değil, aksine iletişimsel bağlamın gereklerine göre şekillenen bilinçli bir strateji olduğunu vurgulamaktadır. Bu çalışmanın önemi, söz konusu olguyu Arap üniversite alanı içinde incelemesinden kaynaklanmaktadır. Zira bu alan, bilgi otoritesi ile toplumsal ilişkilerin iç içe geçtiği bir ortam olup, dilsel değişim günlük bir pratik olarak bilimsel incelemeyi hak etmektedir. Ayrıca bu değişimin edimbilimsel ve toplumsal işlevlerinin araştırılması, dil ile bağlam arasındaki ilişkinin daha derin anlaşılmasına ve dilsel ikiliğin akademik iletişimin etkinliği üzerindeki etkisinin ortaya konmasına katkı sağlamaktadır. Araştırmanın temel problemi şu sorular etrafında şekillenmektedir: Standart Arapça ile yerel lehçeler arasındaki kod değiştirme, Arap üniversite söyleminde nasıl ortaya çıkmaktadır? Bu iki dilsel düzey arasındaki geçişi belirleyen toplumsal ve edimbilimsel motivasyonlar nelerdir? Bu doğrultuda araştırma; üniversite ortamında dilsel değişimin görünümlerini tespit etmeyi, bu değişimin edimbilimsel işlevlerini analiz etmeyi, dilsel düzey seçimini etkileyen toplumsal faktörleri ortaya koymayı ve dilsel ikiliğin üniversite söyleminin etkinliği üzerindeki etkisini açıklamayı amaçlamaktadır. Yöntem açısından çalışma, olgunun betimlenmesi ve analiz edilmesi için betimleyici-analitik yönteme; toplumsal boyutlarının yorumlanması için ise sosyodilbilimsel yaklaşıma dayanmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Standart Arapça, Lehçe, Kod Değiştirme, Üniversite Söylemi, Dilsel İkilik, Sosyodilbilim.
Abstract: Language constitutes a fundamental instrument in the formation of social relations and in the construction of educational discourse within academic institutions. The university environment, in particular, represents a primary communicative space in which cognitive, social, and cultural dimensions intersect. In the Arab context, diglossia emerges as a salient feature of language use, whereby Standard Arabic functions as the formal language of education and academic knowledge, while colloquial varieties serve as the primary medium of everyday communication among individuals both within and beyond academic settings. The phenomenon of diglossia was articulated by Charles Ferguson, who posited the coexistence of two linguistic levels within a single speech community: a “high” (H) variety employed in formal and educational contexts, and a “low” (L) variety used in daily interactions. The Arab world represents one of the most prominent contexts in which diglossia is clearly manifested, rendering the study of code-switching between Standard Arabic and colloquial varieties a topic of particular sociolinguistic and pragmatic significance. The issue extends beyond the mere coexistence of two linguistic levels in university discourse to include the phenomenon of intentional or unintentional code-switching between Standard Arabic and colloquial varieties, depending on the communicative context. Fishman argues that speakers’ choices of linguistic forms are not determined solely by linguistic factors, but are also influenced by social identity, power relations, social class, and the nature of the communicative situation. In Arab university discourse, such code-switching is evident in lectures, classroom discussions, academic advising, and interactions between students and faculty members. Discourse often begins in Standard Arabic, reflecting its formal character, and then shifts to colloquial varieties to facilitate comprehension, reduce formality, or enhance social interaction between instructors and students. Abdessalam Al-Mesdi emphasizes that such shifts do not constitute linguistic deficiencies; rather, they represent conscious communicative strategies governed by the requirements of the pragmatic context. The significance of this study lies in its attempt to analyze this phenomenon within the Arab university setting, which constitutes a domain where epistemic authority intersects with social relations. Consequently, code-switching emerges as a routine communicative practice that warrants systematic scholarly investigation. Moreover, examining the pragmatic and social functions of code-switching contributes to a deeper understanding of the relationship between language and context, as well as the impact of diglossia on the effectiveness of academic communication. The research problem is framed by the following questions: How does code-switching between Standard Arabic and colloquial varieties manifest in Arab university discourse? What social and pragmatic motivations govern the transition between these two linguistic levels? Accordingly, this study aims to identify the patterns of code-switching within the university environment, analyze its pragmatic functions, uncover the social factors influencing the selection of linguistic varieties, and elucidate the impact of diglossia on the efficiency and effectiveness of university discourse. Methodologically, the study adopts a descriptive-analytical approach to observe and characterize the phenomenon, alongside a sociolinguistic framework to interpret its social dimensions and communicative functions within the university context.
Keywords: Standard Arabic, Colloquial Varieties, Code-Switching, University Discourse, Diglossia, Sociolinguistics.
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.
