The Role of the Father in the Family in the Context of the Qur’an and the Modern Era

Kur’ân ve Modern Dönem Bağlamında Ailede Baba Rolü
Author:

Number of pages:
2645-2679
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 2

Abstract

Kur’ân’da baba figürü, çocuğun dinî bilinç kazanımı ve ahlaki gelişiminin yönlendirilmesinde merkezi bir konuma sahiptir. Hz. İbrahim’in oğlu İsmail ile kurduğu ilişkide teslimiyet, güven ve ilahi iradeye bağlılık; Hz. Yakup’un Yusuf’a yönelik tutumunda şefkat, sabır ve umut; Lokman’ın oğluna verdiği öğütlerde ise hikmet, sorumluluk ve ahlaki duyarlılık ön plana çıkmaktadır. Bu örnekler, Kur’ân’daki babalık anlayışının yalnızca fiziksel ve ekonomik sorumluluklarla sınırlı olmadığını, aynı zamanda duygusal ve ruhsal rehberliği kapsayan bütüncül bir yapı arz ettiğini göstermektedir. Modern dönemde toplumsal yapıdaki dönüşümler, kentleşme, teknolojik gelişmeler, kadınların iş gücüne katılımı ve değişen toplumsal roller, babalık anlayışında önemli değişimlere yol açmıştır. Geleneksel olarak otorite, disiplin ve ekonomik teminat ile özdeşleştirilen baba figürü, günümüzde daha demokratik, katılımcı ve iletişim temelli bir modele evrilmiştir. Modern baba, çocukların bakımında, eğitiminde ve duygusal gelişiminde aktif rol üstlenen bir aktör olarak değerlendirilmektedir. Kur’ânî babalık modeli ile modern babalık anlayışı arasında hem süreklilik hem de farklılaşma söz konusudur. Her iki yaklaşımda da çocuğun eğitimi ve değer aktarımı temel bir hedef olarak öne çıkarken, Kur’ân’da dinî-ahlaki rehberlik öncelikli bir konuma sahiptir. Buna karşılık modern yaklaşımlar, bireysel özerklik, duygusal yakınlık ve eşitlikçi ilişkileri daha fazla vurgulamaktadır. Bu iki perspektifin sentezi, çağdaş aile yapısında daha dengeli, sürdürülebilir ve çok boyutlu bir babalık modelinin inşasına katkı sunmaktadır.

Keywords

Abstract

This study examines fatherhood in the Qur’an through religious, moral, and communicative dimensions and compares it with modern understandings. The family is the primary institution shaping personality, values, and social roles, and the father plays a key role not only as a provider but also as a moral guide and role model. In the Qur’an, figures such as Abraham, Jacob, and Lokman exemplify fatherhood grounded in love, patience, wisdom, and faith. Abraham’s relationship with Ishmael reflects trust and submission; Jacob’s approach to Joseph highlights compassion and hope; and Lokman’s advice demonstrates moral awareness and responsibility. These examples show that fatherhood extends beyond material provision to include emotional and spiritual guidance. In the modern era, social transformations such as urbanisation, technological change, and shifting gender roles have reshaped fatherhood. The traditional model, centred on authority and economic responsibility, has evolved into a more participatory and emotionally engaged role. Fathers are now seen as active contributors to childcare, education, and emotional development, building relationships based on communication and cooperation. Despite differences, both Qur’anic and modern models emphasise education, value transmission, and individual development. While the Qur’an prioritises moral and religious guidance within the family, modern approaches highlight emotional closeness and autonomy. Their integration offers a balanced and comprehensive model of fatherhood.

Keywords

Structured Abstract:

This study aims to examine the father figures presented in the Qur’an in comparison with the transforming understanding of fatherhood in the modern era from a comparative perspective. The research is based on the assumption that fatherhood is not merely a biological status but a social institution encompassing multidimensional functions such as authority, guidance, protection, moral direction, and the transmission of values. In this context, the Qur’an portrays the father as a central actor who assumes both material and spiritual responsibilities within the family, standing out as a guide who actively contributes to the religious, moral, and psychosocial development of children. Thus, the Qur’anic conception of fatherhood represents not only a figure of familial authority but also an educational model that plays a decisive role in value formation, identity development, and the continuity of society. The study adopts a qualitative research design, employing document analysis as the primary data collection method and comparative analysis as the main evaluative technique. Within this framework, father figures in the Qur’an—particularly those presented through prophetic narratives—are analysed in light of relevant verses and interpreted through both classical and contemporary exegetical literature. The findings obtained are then compared with theoretical approaches and empirical studies in modern sociology, psychology, and religious education. In this way, both the continuities and divergences between the Qur’anic model of fatherhood and modern conceptions are systematically identified across key themes such as perceptions of authority, patterns of family communication, child-rearing practices, value transmission, role distribution, and parenting approaches. A review of the literature indicates that, although studies on family, parenting, and child education in the Qur’an are relatively abundant, research that directly centres on the concept of fatherhood, especially in a comparative framework with modern fatherhood, is limited. Notable contributions in this field include postgraduate theses by Necla Öztürk (2010), Ayşegül Kip (2021), Muhammed Said Önal (2023), and Çiğdem Yazıcı (2024), as well as the article by İbrahim Turan (2013). However, these studies tend to focus on specific subthemes, and comprehensive analyses that relate Qur’anic fatherhood models to contemporary socio-cultural transformations remain scarce. This study seeks to address this gap by offering a multidimensional comparison between Qur’anic father figures and modern fatherhood roles. The findings reveal that father figures in the Qur’an are depicted not merely as individuals responsible for economic provision but as active guides in the moral, religious, and social development of their children. One of the most striking characteristics of these figures is their direct, sincere, and value-orientated communication with their children. This mode of communication, shaped by compassion, patience, wisdom, and affection, reflects a pedagogical approach centred on counsel and guidance. An examination of father–child dialogues in prophetic narratives shows that authority is not constructed through coercion or force but rather through persuasion, understanding, and emotional closeness. This highlights the relational and communicative dimensions of the Qur’anic model of fatherhood. With the process of modernisation, significant transformations have occurred in family structures, leading to a redefinition of the paternal role. Processes such as industrialisation, urbanisation, secularisation, and individualisation have accelerated the shift from extended to nuclear family models, resulting in a redistribution of roles and responsibilities within families. In particular, the delegation of child education and care to institutional structures has contributed to a narrowing of the family’s traditional functions. In this context, the modern father is expected not only to maintain economic responsibilities but also to establish closer emotional bonds with children. However, factors such as demanding work schedules, digitalisation, social media use, and increasingly individualised lifestyles have weakened the quality of father–child relationships. In this study, Qur’anic models of fatherhood are analysed under ten main themes: child education and upbringing, encouragement of faith and worship, protection from harm, non-discrimination among children, healthy communication, patience, consultation (shura), fostering a sense of responsibility, supplication (du‘a), and valuing children. The analysis demonstrates that Qur’anic father figures adopt a compassionate, inclusive, patient, and conscious approach towards their children. They take into account individual differences, value their children’s opinions, and encourage their participation in decision-making processes. Furthermore, they prioritise not only worldly success but also the moral and spiritual development of their children. Particular emphasis is placed on the centrality of patience, consultation, and supplication as integral components of the paternal role. The Qur’anic examples consistently show fathers responding to familial challenges not through violence or coercion, but through constructive, solution-orientated, and compassionate approaches. In this respect, the Qur’anic model of fatherhood offers a significant point of reference for addressing contemporary issues such as family conflicts, communication breakdowns, and intergenerational tensions. In conclusion, this study demonstrates that the models of fatherhood presented in the Qur’an embody universal principles and possess the potential to offer solutions to the multifaceted problems observed in modern family structures. A framework grounded in love, patience, communication, consultation, guidance, and responsibility can make substantial contributions to the reconstruction of contemporary fatherhood. In this regard, reinterpreting the Qur’anic model of fatherhood in light of changing social conditions and adapting it to contemporary family contexts is of great importance for both individual development and social cohesion. Within this framework, providing premarital education programmes and courses for prospective couples, certifying those who successfully complete such training, and employing professional family counsellors emerge as essential measures in today’s world.

Keywords: Tafsīr, al-Ḳurʾān, Modern Era, Father, Child, Role.

Yapılandırılmış Özet:

Bu çalışma, Kuran’da sunulan baba figürlerini, modern çağda babalığa dair değişen anlayışla karşılaştırmalı bir bakış açısıyla incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, babalığın yalnızca biyolojik bir statü değil, otorite, rehberlik, koruma, ahlaki yönlendirme ve değerlerin aktarımı gibi çok boyutlu işlevleri kapsayan bir sosyal kurum olduğu varsayımına dayanmaktadır. Bu bağlamda Kur’an, babayı aile içinde hem maddi hem de manevi sorumluluklar üstlenen merkezi bir aktör olarak tasvir etmekte ve çocukların dini, ahlaki ve psikososyal gelişimine aktif olarak katkıda bulunan bir rehber olarak öne çıkarmaktadır. Dolayısıyla Kur’an’daki babalık anlayışı, yalnızca aile içi otorite figürünü değil, aynı zamanda değer oluşumu, kimlik gelişimi ve toplumun sürekliliğinde belirleyici bir rol oynayan bir eğitim modelini de temsil etmektedir. Çalışma, nitel bir araştırma tasarımı benimsemekte olup, birincil veri toplama yöntemi olarak belge analizini ve ana değerlendirme tekniği olarak karşılaştırmalı analizi kullanmaktadır. Bu çerçeve içinde, Kuran’daki baba figürleri—özellikle peygamberlik anlatıları aracılığıyla sunulanlar—ilgili ayetler ışığında analiz edilmekte ve hem klasik hem de çağdaş tefsir literatürü aracılığıyla yorumlanmaktadır. Elde edilen bulgular daha sonra modern sosyoloji, psikoloji ve din eğitimindeki teorik yaklaşımlar ve ampirik çalışmalarla karşılaştırılmaktadır. Bu şekilde, otorite algıları, aile içi iletişim kalıpları, çocuk yetiştirme uygulamaları, değer aktarımı, rol dağılımı ve ebeveynlik yaklaşımları gibi temel temalar üzerinden Kuran’daki babalık modeli ile modern kavramlar arasındaki hem süreklilikler hem de farklılıklar sistematik olarak tespit edilmektedir. Literatür taraması, Kuran’da aile, ebeveynlik ve çocuk eğitimi üzerine çalışmaların nispeten bol olmasına rağmen, özellikle modern babalıkla karşılaştırmalı bir çerçevede babalık kavramına doğrudan odaklanan araştırmaların sınırlı olduğunu göstermektedir. Bu alandaki önemli katkılar arasında Necla Öztürk (2010), Ayşegül Kip (2021), Muhammed Said Önal (2023) ve Çiğdem Yazıcı (2024) tarafından yazılan yüksek lisans tezleri ile İbrahim Turan (2013) tarafından yazılan makale sayılabilir. Ancak bu çalışmalar genellikle belirli alt temalara odaklanmakta ve Kuran’daki babalık modellerini çağdaş sosyo-kültürel dönüşümlerle ilişkilendiren kapsamlı analizler hâlâ azdır. Bu çalışma, Kuran’daki baba figürleri ile modern babalık rolleri arasında çok boyutlu bir karşılaştırma sunarak bu boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Bulgular, Kuran’daki baba figürlerinin yalnızca ekonomik geçimden sorumlu bireyler olarak değil, çocuklarının ahlaki, dini ve sosyal gelişiminde aktif rehberler olarak tasvir edildiğini ortaya koymaktadır. Bu figürlerin en çarpıcı özelliklerinden biri, çocuklarıyla kurdukları doğrudan, samimi ve değer odaklı iletişimdir. Şefkat, sabır, bilgelik ve sevgiyle şekillenen bu iletişim biçimi, öğüt ve rehberliğe odaklanan pedagojik bir yaklaşımı yansıtmaktadır. Peygamberlik anlatılarındaki baba-çocuk diyaloglarının incelenmesi, otoritenin zorlama veya güç yoluyla değil, ikna, anlayış ve duygusal yakınlık yoluyla inşa edildiğini göstermektedir. Bu durum, Kur’an’daki babalık modelinin ilişkisel ve iletişimsel boyutlarını vurgulamaktadır. Modernleşme süreciyle birlikte aile yapılarında önemli dönüşümler meydana gelmiş ve bu da babalık rolünün yeniden tanımlanmasına yol açmıştır. Sanayileşme, kentleşme, sekülerleşme ve bireyselleşme gibi süreçler, geniş aile modellerinden çekirdek aile modellerine geçişi hızlandırmış ve bunun sonucunda aileler içindeki rol ve sorumlulukların yeniden dağılımına yol açmıştır. Özellikle, çocuk eğitimi ve bakımının kurumsal yapılara devredilmesi, ailenin geleneksel işlevlerinin daralmasına katkıda bulunmuştur. Bu bağlamda, modern babadan sadece ekonomik sorumluluklarını yerine getirmesi değil, aynı zamanda çocuklarla daha yakın duygusal bağlar kurması da beklenmektedir. Ancak, yoğun çalışma programları, dijitalleşme, sosyal medya kullanımı ve giderek bireyselleşen yaşam tarzları gibi faktörler, baba-çocuk ilişkilerinin kalitesini zayıflatmıştır. Bu çalışmada, Kuran’daki babalık modelleri on ana tema altında analiz edilmektedir: çocuk eğitimi ve yetiştirilmesi, iman ve ibadetin teşvik edilmesi, zararlardan korunma, çocuklar arasında ayrımcılık yapmama, sağlıklı iletişim, sabır, istişare (şura), sorumluluk duygusunun geliştirilmesi, dua ve çocuklara değer verme. Analiz, Kuran’daki baba figürlerinin çocuklarına karşı şefkatli, kapsayıcı, sabırlı ve bilinçli bir yaklaşım benimsediğini göstermektedir. Babanın, bireysel farklılıkları dikkate aldığı, çocuklarının görüşlerine değer verdiği ve karar alma süreçlerine katılımlarını teşvik ettiği görülmektedir. Ayrıca, babanın önceliği sadece dünyevi başarı değil, aynı zamanda çocuklarının ahlaki ve manevi gelişimidir. Baba rolünün ayrılmaz bileşenleri olarak sabır, istişare ve duanın merkezi önemi üzerinde özellikle durulmaktadır. Kur’an’daki örnekler, babaların ailevi zorluklara şiddet veya zorlama yoluyla değil, yapıcı, çözüm odaklı ve şefkatli yaklaşımlarla yanıt verdiklerini tutarlı bir şekilde göstermektedir. Bu bakımdan, Kur’an’daki babalık modeli, aile çatışmaları, iletişim kopuklukları ve nesiller arası gerilimler gibi güncel sorunların ele alınması için önemli bir referans noktası sunmaktadır. Sonuç olarak, bu çalışma, Kuran’da sunulan babalık modellerinin evrensel ilkeleri somutlaştırdığını ve modern aile yapılarında gözlemlenen çok yönlü sorunlara çözümler sunma potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir. Sevgi, sabır, iletişim, danışma, rehberlik ve sorumluluğa dayalı bir çerçeve, çağdaş babalığın yeniden inşasına önemli katkılar sağlayabilir. Bu bağlamda, değişen sosyal koşullar ışığında Kuran’daki babalık modelini yeniden yorumlamak ve onu çağdaş aile bağlamlarına uyarlamak, hem bireysel gelişim hem de sosyal uyum açısından büyük önem taşımaktadır. Bu çerçeve içinde, evlenmeyi planlayan çiftlere evlilik öncesi eğitim programları ve kursları sunmak, bu eğitimi başarıyla tamamlayanlara sertifika vermek ve profesyonel aile danışmanları istihdam etmek, günümüz dünyasında hayati öneme sahip tedbirler olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Tefsir, Kur’an, Modern Dönem, Baba, Çocuk, Rol.

ملخص منظم

تهدف هذه الدراسة إلى تحليل صورة الأب كما تظهر في القرآن الكريم، ومقارنتها مع الفهم المتغير لمفهوم الأبوة في العصر الحديث من منظور مقارن. ويستند البحث إلى فرضية أن الأبوة ليست مجرد وضع بيولوجي، بل هي مؤسسة اجتماعية تشمل وظائف متعددة الأبعاد مثل السلطة، والإرشاد، والحماية، والتوجيه الأخلاقي، ونقل القيم. وفي هذا السياق، يصور القرآن الأب باعتباره فاعلًا رئيسيًا يتحمل المسؤوليات المادية والروحية داخل الأسرة، ويبرز كمرشد يساهم بشكل فعال في النمو الديني والأخلاقي والنفسي والاجتماعي للأطفال. وبالتالي، فإن المفهوم القرآني للأبوة لا يمثل مجرد شخصية للسلطة الأسرية، بل يمثل أيضًا نموذجًا تربويًا يلعب دورًا حاسمًا في تكوين القيم، وتطوير الهوية، واستمرارية المجتمع. وتتبنى الدراسة تصميمًا بحثيًا نوعيًا، مستخدمةً تحليل الوثائق كطريقة أساسية لجمع البيانات والتحليل المقارن كأسلوب تقييمي رئيسي. وفي هذا الإطار، تُحلَّل شخصيات الآباء في القرآن — لا سيما تلك التي تُقدَّم من خلال الروايات النبوية — في ضوء الآيات ذات الصلة وتُفسَّر من خلال الأدبيات التفسيرية الكلاسيكية والمعاصرة. ثم تُقارن النتائج التي تم التوصل إليها مع المناهج النظرية والدراسات التجريبية في علم الاجتماع الحديث وعلم النفس والتربية الدينية. وبهذه الطريقة، يتم تحديد أوجه الاستمرارية والاختلاف بين نموذج الأبوة القرآني والمفاهيم الحديثة بشكل منهجي عبر مواضيع رئيسية مثل تصورات السلطة، وأنماط التواصل الأسري، وممارسات تربية الأطفال، ونقل القيم، وتوزيع الأدوار، وأساليب التربية. تشير مراجعة الأدبيات إلى أنه على الرغم من وفرة الدراسات حول الأسرة وتربية الأبناء وتعليم الأطفال في القرآن نسبيًا، فإن الأبحاث التي تركز بشكل مباشر على مفهوم الأبوة، خاصة في إطار مقارن مع الأبوة الحديثة، محدودة. ومن المساهمات البارزة في هذا المجال أطروحات الدراسات العليا التي أعدتها نيكلا أوزتورك (2010)، وآيشيغول كيب (2021)، ومحمد سعيد أونال (2023)، وشيغديم يازيجي (2024)، بالإضافة إلى المقالة التي كتبها إبراهيم توران (2013). ومع ذلك، تميل هذه الدراسات إلى التركيز على مواضيع فرعية محددة، ولا تزال التحليلات الشاملة التي تربط نماذج الأبوة القرآنية بالتحولات الاجتماعية والثقافية المعاصرة نادرة. تسعى هذه الدراسة إلى سد هذه الفجوة من خلال تقديم مقارنة متعددة الأبعاد بين شخصيات الآباء القرآنية وأدوار الأبوة الحديثة. تكشف النتائج أن شخصيات الآباء في القرآن لا تُصوَّر كمجرد أفراد مسؤولين عن الإعالة الاقتصادية، بل كمرشدين فاعلين في النمو الأخلاقي والديني والاجتماعي لأبنائهم. ومن أبرز سمات هذه الشخصيات تواصلها المباشر والصادق والموجه نحو القيم مع أطفالها. ويعكس أسلوب التواصل هذا، الذي يتسم بالرحمة والصبر والحكمة والمودة، نهجًا تربويًا يركز على النصيحة والإرشاد. ويُظهر فحص الحوارات بين الأب والطفل في الروايات النبوية أن السلطة لا تُبنى من خلال الإكراه أو القوة، بل من خلال الإقناع والتفاهم والتقارب العاطفي. وهذا يسلط الضوء على الأبعاد العلائقية والتواصلية لنموذج الأبوة القرآني. ومع عملية التحديث، حدثت تحولات كبيرة في الهياكل الأسرية، مما أدى إلى إعادة تعريف دور الأب. وقد ساهمت عمليات مثل التصنيع والتحضر والعلمانية والتفرد في تسريع التحول من نماذج الأسرة الممتدة إلى نماذج الأسرة النووية، مما أدى إلى إعادة توزيع الأدوار والمسؤوليات داخل الأسر. وعلى وجه الخصوص، ساهم تفويض تعليم الأطفال ورعايتهم إلى المؤسسات في تضييق نطاق الوظائف التقليدية للأسرة. وفي هذا السياق، يُتوقع من الأب المعاصر ألا يقتصر دوره على تحمل المسؤوليات الاقتصادية فحسب، بل أن يقيم أيضًا روابط عاطفية أوثق مع أطفاله. ومع ذلك، فقد أضعفت عوامل مثل جداول العمل المزدحمة، والرقمنة، واستخدام وسائل التواصل الاجتماعي، وأنماط الحياة التي تتسم بفردية متزايدة، من جودة العلاقات بين الأب والطفل. في هذه الدراسة، يتم تحليل نماذج الأبوة القرآنية في إطار عشرة مواضيع رئيسية: تعليم الأطفال وتربيتهم، وتشجيعهم على الإيمان والعبادة، وحمايتهم من الأذى، وعدم التمييز بينهم، والتواصل الصحي، والصبر، والشورى، وغرس حس المسؤولية، والدعاء، وتقدير الأطفال. يُظهر التحليل أن شخصيات الآباء القرآنية تتبنى نهجًا رحيمًا وشاملًا وصبورًا وواعٍ تجاه أطفالها. فهي تأخذ في الاعتبار الاختلافات الفردية، وتُقدّر آراء أطفالها، وتشجع مشاركتهم في عمليات صنع القرار. علاوة على ذلك، فإنها لا تُعطي الأولوية للنجاح الدنيوي فحسب، بل أيضًا للتنمية الأخلاقية والروحية لأطفالها. ويُركز بشكل خاص على مركزية الصبر والشورى والدعاء كعناصر أساسية لدور الأب. تُظهر الأمثلة القرآنية باستمرار أن الآباء يتعاملون مع التحديات الأسرية ليس من خلال العنف أو الإكراه، بل من خلال نُهج بناءة وموجهة نحو الحلول ورحيمة. وفي هذا الصدد، يُقدم نموذج الأبوة القرآني مرجعاً مهماً لمعالجة القضايا المعاصرة مثل النزاعات الأسرية، وانقطاع التواصل، والتوترات بين الأجيال. في الختام، تثبت هذه الدراسة أن نماذج الأبوة الواردة في القرآن تجسد مبادئ عالمية وتمتلك القدرة على تقديم حلول للمشاكل المتعددة الأوجه التي تُلاحظ في الهياكل الأسرية الحديثة. يمكن لإطار عمل قائم على الحب والصبر والتواصل والتشاور والإرشاد والمسؤولية أن يسهم إسهامًا جوهريًا في إعادة بناء الأبوة المعاصرة. وفي هذا الصدد، فإن إعادة تفسير نموذج الأبوة القرآني في ضوء الظروف الاجتماعية المتغيرة وتكييفه مع السياقات الأسرية المعاصرة له أهمية كبيرة لكل من التنمية الفردية والتماسك الاجتماعي. وفي هذا الإطار، يبرز تقديم برامج ودورات تثقيفية قبل الزواج للأزواج المحتملين، ومنح شهادات لمن يكملون هذا التدريب بنجاح، وتوظيف مستشارين أسريين محترفين، كإجراءات أساسية في عالم اليوم.

الكلمات المفتاحية: التفسير، القرآن، العصر الحديث، الأب، الطفل، الدور.

Résumé Structuré:

Cette étude vise à examiner les figures paternelles présentées dans le Coran en les comparant à la conception évolutive de la paternité à l'ère moderne, dans une perspective comparative. La recherche repose sur l'hypothèse selon laquelle la paternité n'est pas seulement un statut biologique, mais une institution sociale englobant des fonctions multidimensionnelles telles que l'autorité, l'accompagnement, la protection, l'orientation morale et la transmission de valeurs. Dans ce contexte, le Coran dépeint le père comme un acteur central qui assume des responsabilités tant matérielles que spirituelles au sein de la famille, se distinguant comme un guide qui contribue activement au développement religieux, moral et psychosocial des enfants. Ainsi, la conception coranique de la paternité représente non seulement une figure d’autorité familiale, mais aussi un modèle éducatif qui joue un rôle décisif dans la formation des valeurs, le développement de l’identité et la pérennité de la société. L'étude adopte une méthodologie de recherche qualitative, utilisant l'analyse documentaire comme principale méthode de collecte de données et l'analyse comparative comme principale technique d'évaluation. Dans ce cadre, les figures paternelles du Coran — en particulier celles présentées à travers les récits prophétiques — sont analysées à la lumière des versets pertinents et interprétées à travers la littérature exégétique classique et contemporaine. Les résultats obtenus sont ensuite comparés aux approches théoriques et aux études empiriques en sociologie moderne, en psychologie et en éducation religieuse. De cette manière, les continuités et les divergences entre le modèle coranique de la paternité et les conceptions modernes sont systématiquement identifiées à travers des thèmes clés tels que les perceptions de l’autorité, les schémas de communication familiale, les pratiques d’éducation des enfants, la transmission des valeurs, la répartition des rôles et les approches parentales. Une revue de la littérature indique que, bien que les études sur la famille, la parentalité et l’éducation des enfants dans le Coran soient relativement abondantes, les recherches qui se concentrent directement sur le concept de paternité, en particulier dans un cadre comparatif avec la paternité moderne, sont limitées. Parmi les contributions notables dans ce domaine figurent les thèses de troisième cycle de Necla Öztürk (2010), Ayşegül Kip (2021), Muhammed Said Önal (2023) et Çiğdem Yazıcı (2024), ainsi que l’article d’İbrahim Turan (2013). Cependant, ces études ont tendance à se concentrer sur des sous-thèmes spécifiques, et les analyses exhaustives reliant les modèles coraniques de paternité aux transformations socioculturelles contemporaines restent rares. La présente étude vise à combler cette lacune en proposant une comparaison multidimensionnelle entre les figures paternelles coraniques et les rôles de la paternité moderne. Les résultats révèlent que les figures paternelles dans le Coran sont dépeintes non seulement comme des individus chargés de subvenir aux besoins économiques, mais aussi comme des guides actifs dans le développement moral, religieux et social de leurs enfants. L’une des caractéristiques les plus frappantes de ces figures est leur communication directe, sincère et axée sur des valeurs avec leurs enfants. Ce mode de communication, façonné par la compassion, la patience, la sagesse et l’affection, reflète une approche pédagogique centrée sur le conseil et l’accompagnement. L’examen des dialogues père-enfant dans les récits prophétiques montre que l’autorité ne se construit pas par la coercition ou la force, mais plutôt par la persuasion, la compréhension et la proximité affective. Cela met en évidence les dimensions relationnelles et communicatives du modèle coranique de la paternité. Avec le processus de modernisation, des transformations significatives se sont produites dans les structures familiales, conduisant à une redéfinition du rôle paternel. Des processus tels que l’industrialisation, l’urbanisation, la sécularisation et l’individualisation ont accéléré le passage des modèles de famille élargie aux modèles de famille nucléaire, entraînant une redistribution des rôles et des responsabilités au sein des familles. En particulier, la délégation de l’éducation et de la prise en charge des enfants à des structures institutionnelles a contribué à un rétrécissement des fonctions traditionnelles de la famille. Dans ce contexte, on attend du père moderne non seulement qu’il assume ses responsabilités économiques, mais aussi qu’il établisse des liens affectifs plus étroits avec ses enfants. Cependant, des facteurs tels que des horaires de travail exigeants, la numérisation, l’utilisation des réseaux sociaux et des modes de vie de plus en plus individualisés ont affaibli la qualité des relations père-enfant. Dans cette étude, les modèles coraniques de paternité sont analysés à travers dix thèmes principaux : l’éducation et l’éducation des enfants, l’encouragement à la foi et au culte, la protection contre le mal, la non-discrimination entre les enfants, une communication saine, la patience, la consultation (shura), le développement du sens des responsabilités, la supplication (du‘a) et la valorisation des enfants. L’analyse démontre que les figures paternelles coraniques adoptent une approche compatissante, inclusive, patiente et consciente envers leurs enfants. Elles tiennent compte des différences individuelles, valorisent les opinions de leurs enfants et encouragent leur participation aux processus décisionnels. En outre, elles accordent la priorité non seulement à la réussite matérielle, mais aussi au développement moral et spirituel de leurs enfants. Un accent particulier est mis sur le rôle central de la patience, de la consultation et de la supplication en tant que composantes intégrantes du rôle paternel. Les exemples coraniques montrent systématiquement que les pères répondent aux défis familiaux non pas par la violence ou la coercition, mais par des approches constructives, axées sur les solutions et empreintes de compassion. À cet égard, le modèle coranique de la paternité offre un point de référence important pour aborder des problèmes contemporains tels que les conflits familiaux, les ruptures de communication et les tensions intergénérationnelles. En conclusion, cette étude démontre que les modèles de paternité présentés dans le Coran incarnent des principes universels et ont le potentiel d’offrir des solutions aux problèmes multiformes observés dans les structures familiales modernes. Un cadre fondé sur l’amour, la patience, la communication, la consultation, l’accompagnement et la responsabilité peut apporter une contribution substantielle à la reconstruction de la paternité contemporaine. À cet égard, réinterpréter le modèle coranique de la paternité à la lumière de l’évolution des conditions sociales et l’adapter aux contextes familiaux contemporains revêt une grande importance tant pour le développement individuel que pour la cohésion sociale. Dans ce cadre, proposer des programmes et des cours d’éducation prénuptiale aux futurs couples, délivrer des certificats à ceux qui terminent avec succès cette formation et faire appel à des conseillers familiaux professionnels apparaissent comme des mesures essentielles dans le monde d’aujourd’hui.

Mots-clés : Tafsīr, al-Ḳurʾān, ère moderne, père, enfant, rôle.

Resumen estructurado:

El presente estudio tiene por objeto examinar las figuras paternas que aparecen en el Corán, comparándolas con la evolución del concepto de paternidad en la era moderna desde una perspectiva comparativa. La investigación parte de la premisa de que la paternidad no es meramente una condición biológica, sino una institución social que abarca funciones multidimensionales como la autoridad, la orientación, la protección, la guía moral y la transmisión de valores. En este contexto, el Corán retrata al padre como un actor central que asume responsabilidades tanto materiales como espirituales dentro de la familia, destacándose como un guía que contribuye activamente al desarrollo religioso, moral y psicosocial de los hijos. Así, la concepción coránica de la paternidad representa no solo una figura de autoridad familiar, sino también un modelo educativo que desempeña un papel decisivo en la formación de valores, el desarrollo de la identidad y la continuidad de la sociedad. El estudio adopta un diseño de investigación cualitativa, empleando el análisis documental como método principal de recopilación de datos y el análisis comparativo como técnica evaluativa clave. En este contexto, se estudian las figuras de padres en el Corán, especialmente aquellas que aparecen en las historias de los profetas. Se comentan los versículos pertinentes y se les interpreta con textos exegéticos clásicos y modernos. Los resultados obtenidos se comparan con enfoques teóricos y estudios empíricos de la sociología, la psicología y la educación religiosa modernas. Así, se hacen visibles de forma sistemática tanto los puntos de continuidad como los de divergencia entre el modelo coránico de paternidad y las concepciones modernas sobre temas clave. Estos incluyen las percepciones de la autoridad, los patrones de comunicación familiar, las prácticas de crianza de los hijos, la transmisión de valores, la distribución de roles y los enfoques de crianza. Una revisión de la literatura indica que, aunque los estudios sobre la familia, la crianza de los hijos y la educación infantil en el Corán son relativamente abundantes. La investigación que se centra directamente en el concepto de paternidad, especialmente en un marco comparativo con la paternidad moderna, se limita. Entre las contribuciones destacadas en este campo se incluyen las tesis de posgrado de Necla Öztürk (2010), Ayşegül Kip (2021), Muhammed Said Önal (2023) y Çiğdem Yazıcı (2024), así como el artículo de İbrahim Turan (2013). Sin embargo, estos estudios tienden a centrarse en subtemas específicos, y siguen siendo escasos los análisis exhaustivos que relacionan los modelos de paternidad coránicos con las transformaciones socioculturales contemporáneas. Este estudio pretende abordar esta laguna ofreciendo una comparación multidimensional entre las figuras paternas coránicas y los roles de la paternidad moderna. Los resultados revelan que las figuras paternas en el Corán se describen no solo como individuos responsables del sustento económico, sino como guías activos en el desarrollo moral, religioso y social de sus hijos. Una de las características más llamativas de estas figuras es su comunicación directa, sincera y orientada a los valores con sus hijos. Este modo de comunicación, marcado por la compasión, la paciencia, la sabiduría y el afecto, refleja un enfoque pedagógico centrado en el consejo y la orientación. Un examen de los diálogos entre padres e hijos en las narraciones proféticas muestra que la autoridad no se construye a través de la coacción o la fuerza, sino más bien a través de la persuasión, la comprensión y la cercanía emocional. Esto pone de relieve las dimensiones relacionales y comunicativas del modelo coránico de paternidad. Con el proceso de modernización, se han producido transformaciones significativas en las estructuras familiares, lo que ha llevado a una redefinición del papel paterno. Procesos como la industrialización, la urbanización, la secularización y la individualización han acelerado el paso de los modelos de familia extensa a los de familia nuclear, lo que ha dado lugar a una redistribución de los roles y las responsabilidades dentro de las familias. En particular, la delegación de la educación y el cuidado de los hijos a estructuras institucionales ha contribuido a una reducción de las funciones tradicionales de la familia. En este contexto, se espera que el padre moderno no solo asuma las responsabilidades económicas, sino que también establezca vínculos emocionales más estrechos con los hijos. Sin embargo, los horarios laborales cada vez más apretados, la digitalización, las redes sociales y unos estilos de vida cada vez más individualizados han contribuido a que las relaciones entre padres e hijos se debiliten. Se analizan los modelos coránicos de paternidad en torno a diez temas principales. Estos son la educación y la crianza de los hijos, el fomento de la fe y el culto, la protección frente al daño, la no discriminación entre los hijos, la comunicación sana, la paciencia, la consulta (shura). También incluyen el fomento del sentido de la responsabilidad, la súplica (du‘a) y la valoración de los hijos. El análisis demuestra que las figuras paternas coránicas adoptan un enfoque compasivo, inclusivo, paciente y consciente hacia sus hijos. Tienen en cuenta las diferencias individuales, valoran las opiniones de sus hijos y fomentan su participación en los procesos de toma de decisiones. Además, dan prioridad no solo al éxito mundano, sino también al desarrollo moral y espiritual de sus hijos. Se hace especial hincapié en la importancia central de la paciencia, la consulta y la súplica como componentes integrales del papel paterno. Los ejemplos en el Corán muestran que los padres enfrentan los problemas familiares no con violencia o control, sino con métodos positivos que buscan soluciones y son compasivos. Ofrece un significativo punto de referencia para abordar cuestiones contemporáneas como los conflictos familiares, las rupturas en la comunicación y las tensiones intergeneracionales. En conclusión, este estudio demuestra que los modelos de paternidad que se describen en el Corán reflejan principios universales y que pueden contribuir a resolver los diversos problemas que enfrentan las familias modernas. Un marco basado en el amor, la paciencia, la comunicación, la consulta, la orientación y la responsabilidad puede ayudar mucho a la reconstrucción de la paternidad contemporánea. En este sentido, volver a entender el modelo de paternidad del Corán, considerando los cambios en la sociedad y adaptándolo a las familias de hoy, es importante para el crecimiento personal y la unidad social.En este sentido, volver a entender el modelo de paternidad del Corán, considerando los cambios en la sociedad y adaptándolo a las familias de hoy, es importantea el crecimiento personal y la unidad social. Dentro de este marco, ofrecer programas y cursos de educación prematrimonial para futuras parejas, certificar a quienes completan con éxito dicha formación y contratar a consejeros familiares profesionales se perfilan como medidas esenciales en el mundo actual.

Palabras clave: Tafsīr, al-Ḳurʾān, Era Moderna, Padre, Hijo, Papel.


 结构化摘要:

本研究旨在从比较视角出发,探讨《古兰经》中呈现的父亲形象,并将其与现代社会中不断演变的父亲角色认知进行对比。本研究基于这样一种假设:父亲角色不仅仅是一种生物学上的身份,更是一种社会制度,涵盖着权威、引导、保护、道德指引以及价值观传承等多维功能。在此背景下,《古兰经》将父亲描绘为家庭中的核心角色,既承担物质责任,也肩负精神责任,更作为一名引导者,积极促进子女在宗教、道德及心理社会层面的发展。因此,《古兰经》中的父亲形象不仅代表着家庭权威,更是一种教育范式,在价值观的形成、身份认同的发展以及社会的延续中发挥着决定性作用。本研究采用定性研究设计,以文献分析为主要数据收集方法,以比较分析为主要评估技术。在此框架下,基于相关经文,结合古典与当代经注文献,对《古兰经》中的父亲形象——尤其是通过先知叙事呈现的形象——进行了分析与解读。随后,将所得研究结果与现代社会学、心理学及宗教教育领域的理论方法和实证研究进行比较。通过这种方式,研究系统地识别了《古兰经》中的父亲形象与现代观念在权威认知、家庭沟通模式、育儿实践、价值观传承、角色分配及养育方式等关键主题上的延续性与差异。文献综述表明,尽管关于《古兰经》中家庭、育儿及儿童教育的研究相对丰富,但直接聚焦于父亲角色概念的研究——尤其是将其与现代父亲角色进行比较的研究——较为有限。该领域的显著研究成果包括内克拉·图尔克(2010)、艾谢古尔·基普(2021)、穆罕默德·赛义德·纳尔(2023)和奇格德姆·亚齐奇(2024)的研究生论文,以及易卜拉欣·图兰(2013)的文章。然而,这些研究往往侧重于特定子主题,而将《古兰经》中的父亲形象与当代社会文化变迁相联系的综合分析仍显匮乏。本研究旨在通过对《古兰经》中的父亲形象与现代父亲角色进行多维度比较,填补这一空白。研究发现表明,《古兰经》中的父亲形象不仅被描绘为承担经济供养责任的个体,更是子女在道德、宗教及社会发展过程中的积极引导者。这些形象最突出的特征之一,是他们与子女之间直接、真诚且以价值观为导向的沟通。这种由慈悲、耐心、智慧和关爱所塑造的沟通模式,体现了一种以劝诫和引导为核心的教育方法。对先知叙事中父子对话的考察表明,权威并非通过胁迫或武力建立,而是通过说服、理解和情感亲近来确立。这凸显了《古兰经》所倡导的父亲角色模式中关系与沟通的维度。随着现代化进程的推进,家庭结构发生了重大转变,导致父亲角色的重新定义。工业化、城市化、世俗化和个体化等进程加速了从大家庭向核心家庭模式的转变,从而导致了家庭内部角色与责任的重新分配。特别是将子女教育和照料委托给制度化机构,导致家庭传统职能的缩减。在此背景下,现代父亲不仅被期望承担经济责任,还需与子女建立更紧密的情感纽带。然而,繁重的工作日程、数字化、社交媒体的使用以及日益个体化的生活方式等因素,却削弱了父子关系的质量。本研究围绕十个主要主题分析了《古兰经》中的父亲形象:子女教育与养育、鼓励信仰与礼拜、免受伤害的保护、不偏袒任何子女、健康沟通、耐心、协商(shura)、培养责任感、祈祷(du‘a)以及珍视子女。分析表明,《古兰经》中的父亲形象对子女采取了充满仁慈、包容、耐心且自觉的态度。他们尊重个体差异,重视子女的意见,并鼓励子女参与决策过程。此外,他们不仅重视世俗的成功,更重视子女的道德与精神发展。研究特别强调了耐心、协商和祈祷作为父亲角色不可或缺组成部分的核心地位。《古兰经》中的事例一贯表明,父亲们面对家庭挑战时,并非诉诸暴力或胁迫,而是采取建设性、以解决问题为导向且充满仁慈的方法。就此而言,《古兰经》中的父亲典范为解决家庭冲突、沟通障碍及代际紧张等当代问题提供了重要的参考依据。综上所述,本研究表明,《古兰经》所呈现的父亲角色模式体现了普世原则,并有潜力为现代家庭结构中观察到的多方面问题提供解决方案。一个以爱、耐心、沟通、商议、引导和责任为基础的框架,能够为当代父亲角色的重塑做出重大贡献。就此而言,根据不断变化的社会条件重新诠释《古兰经》中的父亲角色模式,并将其适应当代家庭背景,对于个人发展和社会凝聚力都具有重要意义。在此框架下,为准夫妻提供婚前教育项目和课程、对成功完成此类培训者颁发证书,以及聘用专业家庭咨询师,已成为当今世界不可或缺的措施。

关键词:经注(Tafsīr)、《古兰经》(al-Ḳurʾān)、现代时代、父亲、子女、角色。

Структурированное резюме:

Цель данного исследования заключается в сравнительном анализе образов отца, представленных в Коране, в контексте меняющегося понимания отцовства в современную эпоху. Исследование основано на предположении, что отцовство — это не просто биологический статус, а социальный институт, включающий в себя многогранные функции, такие как авторитет, наставничество, защита, нравственное руководство и передача ценностей. В этом контексте Коран изображает отца как центральную фигуру, которая берет на себя как материальные, так и духовные обязанности в семье, выступая в роли наставника, активно способствующего религиозному, нравственному и психосоциальному развитию детей. Таким образом, кораническое представление об отцовстве представляет собой не только фигуру семейной власти, но и образовательную модель, играющую решающую роль в формировании ценностей, развитии идентичности и преемственности общества. Исследование построено на основе качественного подхода, в котором в качестве основного метода сбора данных используется анализ документов, а в качестве основной оценочной техники — сравнительный анализ. В этих рамках фигуры отцов в Коране — особенно те, которые представлены в пророческих повествованиях — анализируются в свете соответствующих аятов и интерпретируются с помощью как классической, так и современной экзегетической литературы. Полученные результаты затем сравниваются с теоретическими подходами и эмпирическими исследованиями в области современной социологии, психологии и религиозного образования. Таким образом, как преемственность, так и расхождения между коранической моделью отцовства и современными представлениями систематически выявляются по ключевым темам, таким как восприятие авторитета, модели семейного общения, практики воспитания детей, передача ценностей, распределение ролей и подходы к воспитанию. Обзор литературы показывает, что, хотя исследований по семье, воспитанию детей и детскому образованию в Коране относительно много, научных работ, непосредственно посвященных концепции отцовства, особенно в сравнительном контексте с современным отцовством, ограничено. К значимым работам в этой области относятся диссертации. Неклы Озтюрк (2010), Айшегюль Кип (2021), Мухаммеда Саида Онала (2023) и Чигдем Языджи (2024), а также статья Ибрагима Турана (2013). Однако эти исследования, как правило, сосредоточены на конкретных подтемах, а всеобъемлющие анализы, связывающие модели отцовства в Коране с современными социокультурными преобразованиями, по-прежнему остаются редкими. Настоящее исследование направлено на устранение этого пробела путем проведения многомерного сравнения между образцами отцовства в Коране и современными ролями отцовства. Полученные результаты показывают, что образы отцов в Коране изображаются не просто как лица, ответственные за материальное обеспечение, но как активные наставники в моральном, религиозном и социальном развитии своих детей. Одной из наиболее ярких характеристик этих фигур является их прямое, искреннее и ценностно-ориентированное общение со своими детьми. Этот способ общения, основанный на сострадании, терпении, мудрости и любви, отражает педагогический подход, в центре которого находятся совет и наставление. Анализ диалогов между отцом и ребенком в пророческих повествованиях показывает, что авторитет строится не на принуждении или силе, а на убеждении, понимании и эмоциональной близости. Это подчеркивает взаимоотношенческие и коммуникативные аспекты коранической модели отцовства. В процессе модернизации произошли значительные изменения в семейных структурах, что привело к переосмыслению отцовской роли. Такие процессы, как индустриализация, урбанизация, секуляризация и индивидуализация, ускорили переход от моделей расширенной семьи к моделям ядерной семьи, что привело к перераспределению ролей и обязанностей внутри семей. В частности, передача функций воспитания и ухода за детьми институциональным структурам способствовала сужению традиционных функций семьи. В этом контексте от современного отца ожидается не только выполнение экономических обязанностей, но и установление более тесных эмоциональных связей с детьми. Однако такие факторы, как напряженный график работы, Цифровизация, использование социальных сетей и все более индивидуализированный образ жизни ослабили качество отношений между отцом и ребенком. В данном исследовании модели отцовства в Коране анализируются в рамках десяти основных тем: образование и воспитание детей, поощрение веры и поклонения, защита от вреда, отсутствие дискриминации между детьми, здоровое общение, терпение, консультации (шура), воспитание чувства ответственности, молитва (дуа) и ценность детей. Анализ показывает, что коранические образы отцов демонстрируют сострадательный, инклюзивный, терпеливый и осознанный подход к своим детям. Они учитывают индивидуальные различия, ценят мнения своих детей и поощряют их участие в процессах принятия решений. Кроме того, они уделяют приоритетное внимание не только мирскому успеху, но и нравственному и духовному развитию своих детей. Особый акцент делается на центральной роли терпения, консультации и молитвы как неотъемлемых емлемых компонентов отцовской роли. Примеры из Корана последовательно показывают, что отцы реагируют на семейные проблемы не с помощью насилия или принуждения, а с помощью конструктивных, ориентированных на решение и сострадательных подходов. В этом отношении кораническая модель отцовства предлагает важную точку отсчета для решения таких современных проблем, как семейные конфликты, сбои в коммуникации и межпоколенческие напряжения. В заключение, данное исследование демонстрирует, что модели отцовства, представленные в Коране, воплощают универсальные принципы и обладают потенциалом для предложения решений многогранных проблем, наблюдаемых в современных семейных структурах. Концептуальная основа, основанная на любви, терпении, общении, консультации, наставничестве и ответственности, может внести существенный вклад в реконструкцию современного отцовства. В связи с этим переосмысление коранической модели отцовства в свете меняющихся социальных условий и ее адаптация к современным семейным контекстам имеет огромное значение как для индивидуального развития, так и для социальной сплоченности. В этих рамках организация программ и курсов предбрачного образования для будущих супругов, выдача сертификатов тем, кто успешно прошел такое обучение, а также привлечение профессиональных семейных консультантов представляются важнейшими мерами в современном мире.

Ключевые слова: Тафсир, Коран, современная эпоха, отец, ребенок, роль.

संरचित सारांश:

इस अध्ययन का उद्देश्य तुलनात्मक दृष्टिकोण से आधुनिक युग में पितृत्व की बदलती समझ की तुलना में कुरान में प्रस्तुत पिता की छवियों की जांच करना है। यह शोध इस धारणा पर आधारित है कि पितृत्व केवल एक जैविक दर्जा नहीं है, बल्कि यह एक सामाजिक संस्था है जिसमें अधिकार, मार्गदर्शन, सुरक्षा, नैतिक दिशा, और मूल्यों के संचारण जैसे बहुआयामी कार्य शामिल हैं।

इस संदर्भ में, कुरान पिता को एक केंद्रीय पात्र के रूप में चित्रित करता है जो परिवार के भीतर भौतिक और आध्यात्मिक दोनों जिम्मेदारियों को निभाता है, और एक ऐसे मार्गदर्शक के रूप में उभरता है जो बच्चों के धार्मिक, नैतिक और मनो-सामाजिक विकास में सक्रिय रूप से योगदान देता है। इस प्रकार, पितृत्व की कुरानिक अवधारणा केवल पारिवारिक अधिकार के एक स्वरूप का प्रतिनिधित्व करती है, बल्कि यह एक ऐसे शैक्षिक मॉडल का भी प्रतिनिधित्व करती है जो मूल्य निर्माण, पहचान के विकास और समाज की निरंतरता में एक निर्णायक भूमिका निभाता है। यह अध्ययन एक गुणात्मक अनुसंधान डिजाइन अपनाता है, जिसमें दस्तावेज़ विश्लेषण को प्राथमिक डेटा संग्रह पद्धति और तुलनात्मक विश्लेषण को मुख्य मूल्यांकन तकनीक के रूप में नियोजित किया गया है। इस ढांचे के भीतर, कुरआन में पिता की छवियोंविशेष रूप से उन लोगों का जो पैगंबर संबंधी वृत्तांतों के माध्यम से प्रस्तुत किए गए हैंका प्रासंगिक आयतों के आलोक में विश्लेषण किया जाता है और शास्त्रीय तथा समकालीन व्याख्यात्मक साहित्य दोनों के माध्यम से उनकी व्याख्या की जाती है। फिर प्राप्त निष्कर्षों की तुलना आधुनिक समाजशास्त्र, मनोविज्ञान और धार्मिक शिक्षा में सैद्धांतिक दृष्टिकोणों और अनुभवजन्य अध्ययनों से की जाती है। इस प्रकार, अधिकार की धारणा, पारिवारिक संचार के पैटर्न, बाल-पालन की प्रथाएँ, मूल्य संचरण, भूमिका वितरण, और पालन-पोषण के दृष्टिकोण जैसे प्रमुख विषयों में, पितृत्व के कुरानिक मॉडल और आधुनिक अवधारणाओं के बीच निरंतरता और भिन्नता, दोनों की व्यवस्थित रूप से पहचान की जाती है। साहित्य की समीक्षा से पता चलता है कि, यद्यपि कुरान में परिवार, पालन-पोषण और बाल शिक्षा पर अध्ययन अपेक्षाकृत प्रचुर मात्रा में हैं, फिर भी पिता होने की अवधारणा पर सीधे केंद्रित शोध, विशेष रूप से आधुनिक पितृत्व के साथ तुलनात्मक रूपरेखा में, सीमित है। इस क्षेत्र में उल्लेखनीय योगदानों में नेक्ला ओज़्टर्क (2010), आयशेगुल किप (2021), मुहम्मद सईद ओनाल (2023), और चिग्डेम याज़ीसी (2024) के स्नातकोत्तर शोध-प्रबंध, साथ ही इब्राहीम तुरान (2013) का लेख शामिल हैं। हालाँकि, ये अध्ययन विशिष्ट उप-विषयों पर ध्यान केंद्रित करते हैं, और ऐसे व्यापक विश्लेषण जो कुरानिक पितृत्व के मॉडलों को समकालीन सामाजिक-सांस्कृतिक परिवर्तनों से जोड़ते हैं, वे दुर्लभ हैं। यह अध्ययन कुरानिक पितृ-आकृतियों और आधुनिक पितृत्व की भूमिकाओं के बीच एक बहुआयामी तुलना प्रस्तुत करके इस कमी को दूर करने का प्रयास करता है। निष्कर्षों से पता चलता है कि कुरान में पितृ-आकृतियों को केवल आर्थिक प्रावधान के लिए जिम्मेदार व्यक्तियों के रूप में नहीं, बल्कि अपने बच्चों के नैतिक, धार्मिक और सामाजिक विकास में सक्रिय मार्गदर्शकों के रूप में चित्रित किया गया है। इन व्यक्तियों की सबसे उल्लेखनीय विशेषताओं में से एक अपने बच्चों के साथ उनका सीधा, ईमानदार और मूल्य-आधारित संचार है। करुणा, धैर्य, बुद्धि और स्नेह से आकारित संचार का यह तरीका, परामर्श और मार्गदर्शन पर केंद्रित एक शैक्षिक दृष्टिकोण को दर्शाता है। पैगंबर संबंधी कथाओं में पिता-बच्चे के संवादों की जांच से पता चलता है कि अधिकार जबरदस्ती या बल के माध्यम से नहीं, बल्कि मनाने, समझ और भावनात्मक निकटता के माध्यम से स्थापित होता है। यह पितृत्व के कुरआनी मॉडल के पारस्परिक और संचारी आयामों को उजागर करता है। आधुनिकीकरण की प्रक्रिया के साथ, पारिवारिक संरचनाओं में महत्वपूर्ण परिवर्तन हुए हैं, जिससे पितृत्व की भूमिका की पुनर्परिभाषा हुई है। औद्योगिकीकरण, शहरीकरण, धर्मनिरपेक्षता और व्यक्तिगतकरण जैसी प्रक्रियाओं ने संयुक्त परिवार से एकल परिवार के मॉडल में बदलाव को तेज कर दिया है, जिसके परिणामस्वरूप परिवारों के भीतर भूमिकाओं और जिम्मेदारियों का पुनर्वितरण हुआ है। विशेष रूप से, बच्चों की शिक्षा और देखभाल को संस्थागत संरचनाओं को सौंपने ने पारिवारिक कार्यों के पारंपरिक स्वरूप को संकीर्ण करने में योगदान दिया है। इस संदर्भ में, आधुनिक पिता से केवल आर्थिक जिम्मेदारियों को बनाए रखने की उम्मीद की जाती है, बल्कि बच्चों के साथ घनिष्ठ भावनात्मक बंधन स्थापित करने की भी। हालाँकि, व्यस्त कार्य-सूची, डिजिटलीकरण, सोशल मीडिया का उपयोग और तेजी से व्यक्तिगत होती जीवनशैली जैसे कारकों ने पिता-बच्चे के रिश्ते की गुणवत्ता को कमजोर कर दिया है।

इस अध्ययन में, पितृत्व के कुरआनिक आदर्शों का विश्लेषण दस मुख्य विषयों के अंतर्गत किया गया है: बाल शिक्षा और पालन-पोषण, आस्था और उपासना को प्रोत्साहन, हानि से सुरक्षा, बच्चों के बीच भेदभाव का अभाव, स्वस्थ संचार, धैर्य, परामर्श (शूरा), जिम्मेदारी की भावना को बढ़ावा देना, प्रार्थना (दुआ), और बच्चों का सम्मान करना। विश्लेषण से पता चलता है कि कुरानिक पितृ-आदर्श अपने बच्चों के प्रति एक दयालु, समावेशी, धैर्यवान और सचेत दृष्टिकोण अपनाते हैं। वे व्यक्तिगत मतभेदों को ध्यान में रखते हैं, अपने बच्चों की राय को महत्व देते हैं, और निर्णय लेने की प्रक्रियाओं में उनकी भागीदारी को प्रोत्साहित करते हैं। इसके अलावा, वे केवल सांसारिक सफलता बल्कि अपने बच्चों के नैतिक और आध्यात्मिक विकास को भी प्राथमिकता देते हैं। पितृत्व की भूमिका के अभिन्न अंगों के रूप में धैर्य, परामर्श और प्रार्थना के केंद्रीय महत्व पर विशेष जोर दिया गया है। कुरानिक उदाहरण लगातार दिखाते हैं कि पिता पारिवारिक चुनौतियों का जवाब हिंसा या जबरदस्ती से नहीं, बल्कि रचनात्मक, समाधान-उन्मुख और करुणामय दृष्टिकोणों से देते हैं। इस संबंध में, पितृत्व का कुरानिक मॉडल पारिवारिक संघर्ष, संचार में गिरावट और पीढ़ीगत तनाव जैसे समकालीन मुद्दों को संबोधित करने के लिए एक महत्वपूर्ण संदर्भ बिंदु प्रदान करता है। निष्कर्षतः, यह अध्ययन दर्शाता है कि कुरान में प्रस्तुत पितृत्व के आदर्श सार्वभौमिक सिद्धांतों को समाहित करते हैं और आधुनिक पारिवारिक संरचनाओं में देखी जाने वाली बहुआयामी समस्याओं के समाधान की पेशकश करने की क्षमता रखते हैं। प्रेम, धैर्य, संचार, परामर्श, मार्गदर्शन और जिम्मेदारी पर आधारित एक ढांचा समकालीन पितृत्व के पुनर्निर्माण में महत्वपूर्ण योगदान दे सकता है। इस संबंध में, बदलती सामाजिक परिस्थितियों के आलोक में पितृत्व के कुरआनी मॉडल की पुनर्व्याख्या करना और इसे समकालीन पारिवारिक संदर्भों के अनुरूप ढालना, व्यक्तिगत विकास और सामाजिक एकजुटता दोनों के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण है। इस ढांचे के भीतर, भावी जोड़ों के लिए विवाह-पूर्व शिक्षा कार्यक्रम और पाठ्यक्रम प्रदान करना, ऐसे प्रशिक्षण को सफलतापूर्वक पूरा करने वालों को प्रमाणित करना, और पेशेवर पारिवारिक परामर्शदाताओं को नियुक्त करना आज की दुनिया में आवश्यक उपाय के रूप में उभरते हैं।

कीवर्ड: तफ़सीर, अल-क़ुरआन, आधुनिक युग, पिता, बच्चा, भूमिका।

Article Statistics

Number of reads 106
Number of downloads 19

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.