Bu makale, Kur’an’da çocuk anlamına gelen lafızların kullanım bağlamlarının ve anlam farklarının sözlüklerdeki, tefsirlerdeki ve modern dönem müelliflerinin eserlerindeki ele alınış biçimini konu edinmektedir. Çalışmanın temel amacı, Kur’an’da çocuk anlamını ifade etmek üzere kullanılan “وَلَدٌ”, “غُلَامٌ”, “اِبْن”, “طِفْل” ve “صَبِي” gibi lafızlar ile bunların türevlerinin sözlük anlamları, Kur’an’daki kullanım bağlamları, klasik ve modern dönem eserlerindeki ele alınış biçimlerini ortaya koymaktır. Söz konusu kelimelerin kendilerine has bazı bağlamlarının olduğu gibi ortak kullanıldıkları bağlamlar da bulunmaktadır. Sözlüklerde ve furûk literatüründe söz konusu kelimelerin ve türevlerinin kökenine, diğer kelimelerle anlam ilişkilerine ve çocukluğun hangi evresine, yönüne ya da özelliğine işaret ettiği gibi ayrıntılara yer verildiği görülmektedir. Çalışmada özellikle aynı olay ya da durum bağlamında kullanılan çocuk lafızlarıyla ilgili müfessirlerin çok fazla nüans belirtme ihtiyacı hissetmedikleri, çoğunlukla lafızları birbirleriyle eş anlamlı gibi kullandıkları tespit edilmiştir. Modern dönemde ise Kur’an’ın i‘câzını ortaya koyma amacıyla kaleme alınan bazı çalışmalarda özellikle aynı bağlamda kullanılan bu lafızlar arasında anlam farkları belirleme çabasının öne çıktığı görülmektedir. Bu lafızlar arasındaki fark tespitlerinde ise muhatapların durumları ile ayetlerin sıyâk ve sibâkında yer alan bazı lafızlara odaklanma gibi yöntemler takip edilerek anlam incelikleri ileri sürülmeye çalışılmıştır. Bununla birlikte, bu tür yaklaşımların bazı durumlarda nesnel ölçütlerden ziyade daha çok yorum farklılıklarına dayandığı söylemek mümkündür. Nitekim farklı müelliflerin aynı lafızlara farklı anlam incelikleri atfetmesi, bu yaklaşımların subjektifliğini göstermektedir. Türkçe meallerde ise çocuk anlamına gelen bu lafızların büyük ölçüde eş anlamlı gibi çevrildiği bu nedenle anlam inceliklerinin tam olarak yansıtılamadığı tespit edilmiştir. Netice itibarıyla çalışma sonucunda Kur’an’da çocuk anlamını ifade eden lafızların genellemeci bir yaklaşımla tek bir anlamla sınırlandırılmasının mümkün olmadığı gibi bu lafızlar arasında bütün bağlamlar için geçerli olacak şekilde kesin ve mutlak anlam ayrımları ortaya koyma yönündeki yaklaşımların da usül açısından bazı sorunlar doğurabileceği anlaşılmıştır.
This article examines how the contextual usages and semantic differences of lexemes denoting ‘child’ in the Qur’an are treated in lexicons, tafsīr literature, and the works of modern authors. The primary aim of the study is to elucidate the lexical meanings, Qurʾānic usage contexts, and modes of interpretation in both classical and modern scholarship of terms such as walad (وَلَد), ghulām (غُلَام), ibn (اِبْن), ṭifl (طِفْل), and ṣabī (صَبِي), along with their derivatives, which are employed in the Qurʾān to convey the notion of a child. While each of these terms possesses context-specific nuances, there are also instances in which they are used interchangeably within shared contexts. Lexicons and the furūq literature address in detail the etymology of these terms, their semantic relationships with other words, and the particular stages, aspects, or characteristics of childhood to which they refer. The study finds that mufassirs, especially when dealing with the same narrative or situational context, generally did not feel the need to articulate fine semantic distinctions among these terms and often employed them as near-synonyms. In contrast, certain modern studies—particularly those aiming to demonstrate the iʿjāz of the Qurʾān—have foregrounded efforts to delineate subtle semantic differences between these lexemes, even when they occur within the same context. In identifying such distinctions, these studies tend to focus on factors such as the condition of the addressees and specific lexical elements within the siyāq and sibāq of the verses, thereby proposing nuanced interpretations. However, it may be argued that, in some cases, these approaches rely less on objective criteria and more on interpretive variability. Indeed, the attribution of differing semantic nuances to the same lexemes by various authors points to a degree of subjectivity inherent in such methodologies. Furthermore, it has been observed that Turkish translations (meāl) largely render these child-denoting terms as synonymous, resulting in an incomplete reflection of their semantic subtleties. In conclusion, the study demonstrates that it is not feasible to confine the Qurʾānic lexemes denoting “child” to a single, overarching meaning through a generalizing approach. Likewise, attempts to establish definitive and absolute semantic distinctions among these terms, applicable across all contexts, may give rise to certain methodological problems.
Structured Abstract:
The aim of this study is to comparatively examine how terms such as “وَلَدٌ”, “غُلَامٌ”, “طِفْل”, “اِبْن”, “صَغِير” and “صَبِي”- which fall within the semantic field of "child" in the Qurʾān - are treated in lexicographical works, the exegetical tradition, and modern-period studies. In this context, the contextual usages of the relevant terms in the Qurʾān have been identified, and the views put forward regarding the semantic relationships and distinctions among them have been presented. The research is based on document analysis and comparative textual examination, methods widely employed in the social sciences. In the study, the relevant literature was first surveyed to determine the frequency and contexts of usage in the Qurʾān of the terms denoting "child" and their derivatives. It has been determined that the word اِبْن (ibn), together with its derivatives such as بَنَات (banāt), أبْنَاء (abnāʾ), بَنُوا (banū), بَنِين (banīn), and بُنَيّ (bunayy), occurs 165 times in the Qurʾān; that the word وَلَدٌ (walad), when derivatives carrying the meaning of father, mother, or parent are excluded, appears 74 times together with derivatives such as أوْلَاد (awlād), وِلْدَان (wildān), مَوْلُود (mawlūd), and وَلِيد (walīd); that the word غُلَام (ghulām), together with its derivatives غِلْمَان (ghilmān) and غُلَمَيْن (ghulāmayn), appears 13 times; that the singular form of طِفْل (ṭifl) is used three times while its plural أَطْفَالل (aṭfāl) appears once; and that the word صَبِيًّ (ṣabiyy) is used in two verses. In this connection, it has also been observed that the term صَغِير (ṣaghīr), meaning "small" – defined as the antonym of "big" – although it does not directly denote "child", is employed metaphorically in the sense of "child" in one verse.
As a result of the research, it has been established that some of these terms are particularly prominent within specific thematic domains. For instance, while the term وَلَد (walad) is used in verses that address the attribution of a child to God and the rejection of such attribution, the term اِبْن (ibn) is preferred in the claims that ʿUzayr and the Messiah are sons of God. In these contexts, the other terms for "child" are not encountered. Likewise, while the verbal form of وَلَد (walad) is employed in the Qurʾān, the verbal forms of the other terms are not used. In the verses dealing with the distribution of inheritance, وَلَد (walad) and its derivatives are found. On the other hand, it has been determined that the term غُلَام (ghulām) is used when a child is announced to the Prophet Ibrāhīm, the Prophet Zakariyyāʾ, and Mary. Accordingly, it is understood that غُلَام (ghulām) is preferred to denote a child who has not yet been born but will be born in the future. From this analysis, it can be seen that this term is used in the Qurʾān in the context of the annunciation of a child, while the others are not employed in such a context.
When one examines the explanations of the mufassirs regarding these terms in the tafsīr literature, certain differences are found between classical-period and modern-period approaches. It is understood that classical mufassirs did not devote much space to detailed linguistic explanations of these terms and generally used the words interchangeably with one another. For example, when one looks at the explanations of the mufassirs concerning the verses اِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلٖيمٍ (al-Ḥijr 15:53) and فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلٖيمٍ (al-Ṣāffāt 37:101) in which the Prophet Ibrāhīm is given glad tidings of a child, it can be seen that they explain the term غُلَام (ghulām) as وَلَد (walad). Alongside this, however, one also encounters explanations from certain mufassirs that can be considered definitions of the terms. For instance, mufassirs such as al-Māturīdī (d. 333/944), al-Rāzī (d. 606/1210), and al-Qurṭubī (d. 671/1273) state that the term 'طِفْل' (ṭifl) is used to denote the period from a child's birth until puberty. However, it is possible to say that this semantic determination by the mufassirs is based not so much on the lexicons as on the fact that the verse in which the term is used concerns the awareness of women's private parts.
In conclusion, when the lexical meanings of the terms expressing the concept of "child" in the Qurʾān and their derivatives, their contextual usages in the Qurʾān, the manner in which they are treated in classical and modern works, and their renderings in Turkish translations (meāl) are all evaluated together, it has been established that the relevant terms denote the meaning of "child" through different semantic roots and relationships. The relevant terms are used in their own specific contexts, but they can also appear in similar ones. Linguists have provided detailed explanations and classifications regarding these terms, but classical mufassirs did not dwell on them at length. In other words, it has been determined that the mufassirs gave only limited space to linguistic explanations concerning these terms, generally used them interchangeably with one another, and did not endeavour to establish sharp semantic distinctions between them. It is possible to attribute one of the important reasons for this phenomenon to the fact that the terms in question are among those frequently used in everyday language with well-known meanings. While certain distinctions are drawn in the lexicons – such as some of these terms being of general application and encompassing both male and female – it is observed that in exegetical works and translations, gender emphasis is employed when the gender of the person referred to by a term is explicit, whereas general usage is preferred when it is ambiguous. In the modern period, proceeding from the principle that "if the wording differs, the meaning also differs," a tendency has become pronounced to identify nuances between terms occurring in the same context, with the aim of grounding the iʿjāz of the Qurʾān. In this approach, attempts have been made in particular to determine semantic differences between pairs of words used in the same context, such as وَلَدٌ (walad) and غُلَامٌ (ghulām), and وِلْدَانٌ (wildān) and غِلْمَانٌ (ghilmān). However, it is observed that a significant portion of these distinctions are based on contextually derived subjective inferences and therefore vary from one author to another. This situation demonstrates that such approaches are largely grounded in subjective inferences rather than objective linguistic data. With regard to translations (meāl), the situation is somewhat more complex. These terms are often translated as synonyms, so their meanings are not fully conveyed. Although translating the relevant terms as synonyms provides practical convenience, this approach may lead to the loss of semantic subtleties in the verses and to a superficial understanding of the message. In conclusion, it is clear that the terms expressing the concept of "child" in the Qurʾān cannot be reduced to a single meaning. Nevertheless, it should not be overlooked that the endeavour to find sharp and absolute semantic distinctions among these terms—distinctions valid in every context— may entail certain methodological problems.
Keywords: Tafsīr, Arabic Language, Qur’an, Child, Synonymy, Near-Synonymy.
Yapılandırılmış Özet:
Bu çalışmanın amacı, Kur’an’da “çocuk” anlam alanına giren “وَلَدٌ”, “غُلَامٌ”, “طِفْل”, “اِبْن”, “صَغِير” ve “صَبِي” gibi lafızların sözlüklerdeki, tefsir geleneğindeki ve modern dönem çalışmalarındaki ele alınış biçimlerini karşılaştırmalı olarak incelemektir. Bu bağlamda ilgili lafızların Kur’an’daki kullanım bağlamları tespit edilerek aralarındaki anlam ilişkileri ve fark tespitlerine dair ileri sürülen görüşler ortaya konmaya çalışılmıştır. Araştırma, sosyal bilimlerde yaygın olarak kullanılan doküman analizi ve karşılaştırmalı metin incelemesi yöntemlerine dayanmaktadır. Çalışmada öncelikle ilgili literatür taranarak çocuk anlamına gelen lafızların ve türevlerinin Kur’an’daki kullanım sıklıkları ve bağlamları tespit edilmiştir. Kur’an’da “اِبْن” kelimesinin “بَنَات - أبْنَاء - بَنُوا- بَنِين - بُنَيّ ” gibi türevleriyle beraber 165 defa, “وَلَدٌ” kelimesinin baba, anne ve ebeveyn anlamına gelen diğer türevleri hariç bırakıldığında “أوْلَاد-.وِلْدَان.-.مَوْلُود.-.وَلِيد.” gibi türevlerle birlikte 74 defa, “غُلَام” kelimesinin “غِلْمَان - غُلَمَيْن” gibi türevleriyle birlikte 13 defa, “طِفْل” kelimesinin tekil halinin üç, çoğulu olan “أطْفَال” ise bir defa ve صَبِيًّ” kelimesinin ise iki ayette kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu bağlamda her ne kadar doğrudan çocuk anlamı ifade etmese de büyüğün zıddı olarak tanımlanan küçük “صَغِير” lafzının da bir ayette mecazî olarak çocuk anlamında kullanıldığı görülmüştür.
Araştırma sonucunda zikredilen bu lafızlardan bazılarının belirli bir tematik alanda öne çıktığı görülmüştür. Örneğin, Allah’a çocuk isnadı ve bu isnadın reddini ele alan ayetlerde “وَلَد” lafzı kullanılırken, Üzeyr’in ve Mesih’in Allah’ın oğlu olduğu iddiasında “اِبْن” lafzı tercih edilmiştir. Bu bağlamlarda diğer çocuk lafızlarının kullanımına rastlanmamaktadır. Yine “وَلَد” kelimesinin fiil formu Kur’an’da kullanılırken, diğer lafızların fiil formlarına yer verilmemiştir. Miras paylaşımının ele alındığı ayetlerde ise “وَلَد” ve türevlerinin kullanıldığı görülmektedir. Diğer taraftan gerek Hz. İbrâhim’e gerek Hz. Zekeriyyâ’ya gerekse Hz. Meryem’e çocuk müjdelenirken “غُلَام” lafzının kullanıldığı tespit edilmiştir. Dolayısıyla henüz doğmamış, ileride doğacak çocuğu ifade etmek için “غُلَام” lafzının tercih edildiği anlaşılmaktadır. Buradan hareketle Kur’an’da çocuk müjdesi bağlamında bu lafzın kullanıldığı, diğerlerine ise yer verilmediği görülmektedir.
Tefsir literatüründe müfessirlerin bu lafızlara yönelik açıklamalarına bakıldığında klasik dönem ile modern dönem yaklaşımları arasında bazı farklılıkların bulunduğu anlaşılmıştır. Klasik dönem müfessirlerinin bu lafızlara dair ayrıntılı dilsel açıklamalara fazla yer vermediği, çoğunlukla kelimeleri birbirlerinin yerine kullandıkları görülmüştür. Örneğin Hz. İbrâhim’in çocukla müjdelendiği “اِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلٖيمٍ” (el-Hicr 15/53) ve “فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلٖيمٍ” (es-Sâffât 37/101) ayetlerine dair müfessirlerin izahlarına bakıldığında “غُلَام” lafzını “وَلَد” şeklinde açıkladıkları görülmektedir. Bununla birlikte bazı müfessirlerin ise kelimelere dair tanım sayılabilecek türden açıklamalarına da şahit olunmaktadır. Örneğin Mâtürîdî (öl. 333/944), Râzî (öl. 606/1210) ve Kurtubî (öl. 671/1273) gibi müfessirler, “طِفْل” lafzının, çocuğun doğumundan bulûğa erişinceye kadar olan dönemi ifade etmek üzere kullanıldığını belirtmektedir. Ancak müfessirlerin bu anlam tespitinin sözlüklerden ziyade, kelimenin kullanıldığı ayetin kadınların mahrem yerlerine vakıf olmayla ilgili olmasına dayandığını söylemek mümkündür.
Netice itibariyle, Kur’an’da çocuk anlamını ifade eden lafızlar ile bunların türevlerinin sözlük anlamları, Kur’an’daki kullanım bağlamları, klasik ve modern dönem eserlerindeki ele alınış biçimleri ve Türkçe meallerdeki karşılıkları birlikte değerlendirildiğinde, ilgili kelimelerin farklı anlam kökleri ve anlam ilişkileri üzerinden çocuk anlamına delalet ettikleri tespit edilmiştir. İlgili kelimelerin kendilerine özgü bazı bağlamlarda kullanıldığı gibi benzer bağlamlarda da yer alabildiği görülmüştür. Her ne kadar dilciler bu lafızlara dair detaylı açıklamalar ve tasnifler yapmış olsa da klasik dönem müfessirlerinin bunlar üzerinde fazla durmadıkları anlaşılmaktadır. Diğer bir ifadeyle müfessirlerin söz konusu lafızlara ilişkin dilsel açıklamalara sınırlı ölçüde yer verdikleri, bu kelimeleri çoğunlukla birbirlerinin yerine kullandıkları ve aralarında keskin anlam farkları belirleme çabasına girmedikleri tespit edilmiştir. Bunun önemli nedenlerinden birinin, söz konusu kelimelerin günlük dilde sık kullanılan ve anlamı bilinen lafızlar arasında yer almalarına bağlamak mümkündür. Sözlüklerde ilgili kelimelerin bazılarının umûm ifade ettiği, erkek ve kızı kapsadığı gibi bazı ayrımlar yapılsa da tefsir ve meâllerde, kelimelerin delalet ettiği kişinin açık olduğu durumlarda cinsiyet vurgusuna gidildiği, belirsiz olduğu durumlarda ise genel kullanımın tercih edildiği görülmektedir. Modern dönemde ise “lafız farklıysa anlam da farklıdır” ilkesinden hareketle Kur’an’ın i‘câzını temellendirme amacıyla aynı bağlamda yer alan lafızlar arasındaki nüansları tespit etme eğiliminin belirginleştiği görülmektedir. Bu yaklaşımda özellikle “وَلَدٌ” ve “غُلَامٌ” ile “وِلْدَانٌ” ve “غِلْمَانٌ” gibi aynı bağlamda kullanılan kelime çiftleri arasında anlam farklılıkları belirlenmeye çalışılmıştır. Ancak bu fark tespitlerinin önemli bir kısmının bağlama dayalı öznel çıkarımlara dayandığı dolayısıyla müelliften müellife değişkenlik arz ettiği görülmektedir. Bu durum, söz konusu yaklaşımların nesnel, dilsel verilerden ziyade büyük ölçüde subjektif çıkarımlara dayandığını göstermektedir. Meâller açısından ise durum biraz daha karmaşıktır. Zira bu lafızların büyük ölçüde eş anlamlı kabul edilerek çevrildiği, bu nedenle anlam inceliklerinin tam olarak yansıtılamadığı görülmektedir. Her ne kadar ilgili kelimelerin eş anlamlı olarak çevrilmesi pratik açıdan kolaylık sağlasa da bu yaklaşım, ayetlerdeki anlam inceliklerinin kaybolmasına ve mesajın yüzeysel anlaşılmasına yol açabilmektedir. Sonuç olarak Kur’an’da çocuk anlamını ifade eden lafızların tek bir anlama indirgenemeyeceği açıktır. Bununla birlikte bu lafızlar arasında her bağlamda geçerli, keskin ve mutlak anlam ayrımları bulma çabasının bazı metodolojik sorunlar barındırabileceği de göz ardı edilmemelidir.
Anahtar Kelimeler: Tefsir, Arap Dili, Kur’an, Çocuk, Eş anlam, Yakın anlam.
ملخص منظم
تهدف هذه الدراسة إلى إجراء دراسة مقارنة لكيفية معالجة مصطلحات مثل «وَلَدٌ»، «غُلَامٌ»، و”طِفْل“، و”اِبْن“، و”صَغِير“، و”صَبِي“ - التي تندرج ضمن المجال الدلالي لـ”الطفل“ في القرآن - في الأعمال المعجمية، والتفسيرية، والدراسات الحديثة. وفي هذا السياق، تم تحديد الاستخدامات السياقية للمصطلحات ذات الصلة في القرآن، وعرض الآراء المطروحة بشأن العلاقات الدلالية والتمييزات بينها. ويستند البحث إلى تحليل الوثائق والفحص النصي المقارن، وهما منهجان مستخدمان على نطاق واسع في العلوم الاجتماعية. في هذه الدراسة، تم أولاً استعراض الأدبيات ذات الصلة لتحديد تكرار وسياقات استخدام المصطلحات التي تشير إلى ”الطفل“ ومشتقاتها في القرآن الكريم. وقد تبيّن أن كلمة ”ابن“ (ibn)، إلى جانب مشتقاتها مثل ’بنات‘ (banāt)، و”أبناء“ (abnāʾ)، و”بنوا“ (banū)، بَنِين (banīn)، و بُنَيّ (bunayy)، ترد 165 مرة في القرآن؛ وأن كلمة وَلَدٌ (walad)، عند استبعاد المشتقات التي تحمل معنى الأب أو الأم أو الوالد، تظهر 74 مرة مع مشتقات مثل أوْلَاد (awlād)، وِلْدَان (wildān)، مَوْلُود (mawlūd)، و وَلِيد (walīd)؛ وأن كلمة غُلَام (ghulām)، مع مشتقاتها غِلْمَان و غُلَمَيْن ، تظهر 13 مرة؛ وأن صيغة المفرد من طِفْل تُستخدم ثلاث مرات بينما يظهر جمعها أَطْفَال مرة واحدة؛ وأن كلمة صَبِيًّ تُستخدم في آيتين. وفي هذا الصدد، لوحظ أيضًا أن مصطلح صَغِير (ṣaghīr)، الذي يعني ”صغير“ – ويُعرَّف بأنه نقيض ”كبير“ – على الرغم من أنه لا يشير مباشرةً إلى ’الطفل‘، إلا أنه يُستخدم مجازيًا بمعنى ”الطفل“ في آية واحدة.
ونتيجة لهذا البحث، ثبت أن بعض هذه المصطلحات بارزة بشكل خاص في مجالات موضوعية محددة. على سبيل المثال، في حين يُستخدم مصطلح «وَلَد» (walad) في الآيات التي تتناول نسب طفل إلى الله ورفض هذا النسب، يُفضل مصطلح «اِبْن» (ibn) في الادعاءات بأن عُزَيْر والمسيح هما ابنا الله. في هذه السياقات، لا ترد المصطلحات الأخرى التي تعني ”الطفل“. وبالمثل، في حين تُستخدم صيغة الفعل من كلمة «وَلَد» في القرآن، لا تُستخدم صيغ الأفعال للمصطلحات الأخرى. وفي الآيات التي تتناول توزيع الميراث، ترد كلمة «وَلَد» ومشتقاتها. من ناحية أخرى، تبيّن أن مصطلح غُلَام يُستخدم عند إعلان ولادة طفل للنبي إبراهيم، والنبي زكريا، ومريم. وبناءً على ذلك، يُفهم أن غُلَام يُفضل للإشارة إلى طفل لم يولد بعد ولكنه سيولد في المستقبل. ومن هذا التحليل، يمكن ملاحظة أن هذا المصطلح يُستخدم في القرآن في سياق البشارة بطفل، في حين أن المصطلحات الأخرى لا تُستخدم في مثل هذا السياق.
وعند دراسة تفسيرات المفسرين لهذه المصطلحات في أدبيات التفسير، تظهر بعض الاختلافات بين مناهج الفترة الكلاسيكية والفترة الحديثة. ومن المعلوم أن المفسرين الكلاسيكيين لم يخصصوا مساحة كبيرة للتفسيرات اللغوية التفصيلية لهذه المصطلحات، وكانوا عمومًا يستخدمون الكلمات بالتبادل. على سبيل المثال، عندما ينظر المرء إلى تفسيرات المفسرين بشأن الآيات «إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ» (الحجر 15:53) و«فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ» (الصافات 37:101) التي يُبشَّر فيها النبي إبراهيم بولد، يمكن ملاحظة أنهم يفسرون مصطلح غُلَام (ghulām) على أنه وَلَد (walad). ومع ذلك، إلى جانب هذا، يصادف المرء أيضًا تفسيرات من بعض المفسرين يمكن اعتبارها تعريفات للمصطلحات. على سبيل المثال، يذكر مفسرون مثل الماتريدي (ت. 333/944) والرازي (ت. 606/1210) والقرطبي (ت. 671/1273) أن مصطلح «طفل» يُستخدم للإشارة إلى الفترة من ولادة الطفل حتى بلوغه سن البلوغ. ومع ذلك، يمكن القول إن هذا التحديد الدلالى من قبل المفسرين لا يستند إلى المعاجم بقدر ما يستند إلى حقيقة أن الآية التي استُخدم فيها المصطلح تتعلق بالوعى بأعضاء النساء الخاصة.
في الختام، عند تقييم المعاني المعجمية للمصطلحات التي تعبر عن مفهوم ”الطفل“ في القرآن ومشتقاتها، واستخداماتها السياقية في القرآن، والطريقة التي يتم التعامل بها في الأعمال الكلاسيكية والحديثة، وترجماتها في الترجمات التركية (المعاني)، يتبين أن المصطلحات ذات الصلة تشير إلى معنى ”الطفل“ من خلال جذور وعلاقات دلالية مختلفة. تُستخدم المصطلحات ذات الصلة في سياقاتها الخاصة، ولكنها قد تظهر أيضًا في سياقات مشابهة. وقد قدم اللغويون تفسيرات وتصنيفات مفصلة بشأن هذه المصطلحات، لكن المفسرين الكلاسيكيين لم يتطرقوا إليها باستفاضة. بعبارة أخرى، تبيّن أن المفسرين لم يخصصوا سوى مساحة محدودة للتفسيرات اللغوية المتعلقة بهذه المصطلحات، واستخدموها عمومًا بشكل متبادل، ولم يسعوا إلى إقامة تمييزات دلالية واضحة بينها. ومن الممكن أن يُعزى أحد الأسباب المهمة لهذه الظاهرة إلى حقيقة أن المصطلحات المعنية هي من بين تلك التي تُستخدم بشكل متكرر في اللغة اليومية بمعاني معروفة. وفي حين يتم التمييز في المعاجم – مثل أن بعض هذه المصطلحات عامة الاستخدام وتشمل الذكور والإناث على حد سواء – يُلاحظ أنه في أعمال التفسير والترجمة، يُستخدم التركيز على الجنس عندما يكون جنس الشخص المشار إليه بالمصطلح صريحًا، بينما يُفضل الاستخدام العام عندما يكون غامضًا. في العصر الحديث، انطلاقاً من مبدأ «إذا اختلفت الصيغة، اختلفت المعنى»، أصبح هناك اتجاه واضح لتحديد الفروق الدقيقة بين المصطلحات التي ترد في نفس السياق، بهدف إرساء أساس إعجاز القرآن. وفي هذا النهج، بُذلت محاولات على وجه الخصوص لتحديد الاختلافات الدلالية بين أزواج الكلمات المستخدمة في نفس السياق، مثل «وَلَدٌ» و«غُلَامٌ»، و«وِلْدَانٌ» و«غِلْمَانٌ». ومع ذلك، يُلاحظ أن جزءًا كبيرًا من هذه الفروق يستند إلى استنتاجات ذاتية مستمدة من السياق، وبالتالي تختلف من مؤلف لآخر. ويوضح هذا الوضع أن مثل هذه المناهج تستند إلى حد كبير إلى استنتاجات ذاتية بدلاً من البيانات اللغوية الموضوعية. أما فيما يتعلق بالترجمات (المعاني)، فإن الوضع أكثر تعقيدًا إلى حد ما. فغالبًا ما تُترجم هذه المصطلحات على أنها مرادفات، وبالتالي لا تُنقل معانيها بالكامل. ورغم أن ترجمة المصطلحات ذات الصلة كمرادفات توفر راحة عملية، فإن هذا النهج قد يؤدي إلى فقدان الدقائق الدلالية في الآيات وإلى فهم سطحي للرسالة. وخلاصة القول، من الواضح أن المصطلحات التي تعبر عن مفهوم ”الطفل“ في القرآن لا يمكن اختزالها في معنى واحد. ومع ذلك، لا ينبغي إغفال أن السعي لإيجاد تمييزات دلالية حادة ومطلقة بين هذه المصطلحات — تمييزات صالحة في كل سياق — قد ينطوي على بعض المشاكل المنهجية.
الكلمات المفتاحية: التفسير، اللغة العربية، القرآن، الطفل، الترادف، شبه الترادف.
Résumé Structuré:
Cette étude a pour but d’examiner comparativement la façon dont des termes tels que « وَلَدٌ », « غُلَامٌ », « طِفْل », « اِبْن », « صَغِير » et « صَبِي », qui relèvent du champ sémantique de « l’enfant » dans le Coran, sont traités dans les ouvrages lexicographiques, la tradition exégétique et les études modernes. Dans ce contexte, les usages contextuels des termes concernés dans le Coran ont été identifiés, et les points de vue avancés concernant les relations sémantiques et les distinctions entre eux ont été présentés. La recherche s’appuie sur l’analyse documentaire et l’examen textuel comparatif, méthodes largement utilisées dans les sciences sociales. Dans cette étude, la littérature pertinente a d’abord été passée en revue afin de déterminer la fréquence et les contextes d’utilisation dans le Coran des termes désignant « enfant » et de leurs dérivés. Il a été établi que le mot اِبْن (ibn), ainsi que ses dérivés tels que بَنَات (banāt), أبْنَاء (abnāʾ), بَنُوا (banū), بَنِين (banīn) et بُنَيّ (bunayy), apparaît 165 fois dans le Coran ; que le mot وَلَدٌ (walad), lorsque l’on exclut les dérivés ayant le sens de père, mère ou parent, apparaît 74 fois avec des dérivés tels que أوْلَاد (awlād), وِلْدَان (wildān), مَوْلُود (mawlūd) et وَلِيد (walīd) ; que le mot غُلَام (ghulām), ainsi que ses dérivés غِلْمَان (ghilmān) et غُلَمَيْن (ghulāmayn), apparaît 13 fois ; que la forme singulière de طِفْل (ṭifl) est utilisée trois fois tandis que son pluriel أَطْفَال (aṭfāl) apparaît une fois ; et que le mot صَبِيًّ (ṣabiyy) est utilisé dans deux versets. À cet égard, il a également été observé que le terme صَغِير (ṣaghīr), signifiant « petit » – défini comme l’antonyme de « grand » –, bien qu’il ne désigne pas directement un « enfant », est employé métaphoriquement dans le sens d’« enfant » dans un verset.
À l’issue de cette recherche, il a été établi que certains de ces termes occupent une place particulièrement importante dans des domaines thématiques spécifiques. Par exemple, alors que le terme وَلَد (walad) est utilisé dans les versets traitant de l’attribution d’un enfant à Dieu et du rejet d’une telle attribution, le terme اِبْن (ibn) est privilégié dans les affirmations selon lesquelles ʿUzayr et le Messie sont les fils de Dieu. Dans ces contextes, les autres termes désignant un « enfant » n’apparaissent pas. De même, alors que la forme verbale de وَلَد (walad) est employée dans le Coran, les formes verbales des autres termes ne le sont pas. Dans les versets traitant de la répartition de l’héritage, on trouve وَلَد (walad) et ses dérivés. D'autre part, il a été établi que le terme غُلَام (ghulām) est utilisé lorsqu'un enfant est annoncé au prophète Ibrāhīm, au prophète Zakariyyāʾ et à Marie. En conséquence, on comprend que غُلَام (ghulām) est privilégié pour désigner un enfant qui n'est pas encore né mais qui naîtra à l'avenir. Il ressort de cette analyse que ce terme est utilisé dans le Coran dans le contexte de l’annonce d’un enfant, tandis que les autres ne sont pas employés dans un tel contexte.
Lorsque l’on examine les explications des mufassirs concernant ces termes dans la littérature du tafsīr, on constate certaines différences entre les approches de la période classique et celles de la période moderne. Il apparaît que les mufassirs classiques ne consacraient pas beaucoup d’espace à des explications linguistiques détaillées de ces termes et utilisaient généralement ces mots de manière interchangeable. Par exemple, lorsqu’on examine les explications des mufassirs concernant les versets اِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلٖيمٍ (al-Ḥijr 15:53) et فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلٖيمٍ (al-Ṣāffāt 37:101), dans lesquels le prophète Ibrāhīm reçoit la bonne nouvelle d’un enfant, on constate qu’ils expliquent le terme غُلَام (ghulām) par وَلَد (walad). Parallèlement à cela, on trouve toutefois également des explications de certains mufassirs qui peuvent être considérées comme des définitions de ces termes. Par exemple, des mufassirs tels qu’al-Māturīdī (mort en 333/944), al-Rāzī (mort en 606/1210) et al-Qurṭubī (mort en 671/1273) affirment que le terme « طِفْل » (ṭifl) est utilisé pour désigner la période allant de la naissance d’un enfant jusqu’à la puberté. On peut toutefois affirmer que cette détermination sémantique des mufassirs repose moins sur les lexiques que sur le fait que le verset dans lequel le terme est utilisé concerne la conscience des parties intimes des femmes.
En conclusion, lorsque l’on évalue conjointement les significations lexicales des termes exprimant le concept d’« enfant » dans le Coran et leurs dérivés, leurs usages contextuels dans le Coran, la manière dont ils sont traités dans les ouvrages classiques et modernes, ainsi que leurs rendus dans les traductions turques (meāl), il apparaît que les termes concernés désignent la notion d’« enfant » à travers différentes racines et relations sémantiques. Les termes concernés sont utilisés dans leurs propres contextes spécifiques, mais ils peuvent également apparaître dans des contextes similaires. Les linguistes ont fourni des explications et des classifications détaillées concernant ces termes, mais les mufassirs classiques ne s’y sont pas attardés longuement. En d’autres termes, il a été déterminé que les mufassirs n’ont accordé qu’une place limitée aux explications linguistiques concernant ces termes, les ont généralement utilisés de manière interchangeable et n’ont pas cherché à établir de distinctions sémantiques nettes entre eux. L’une des raisons importantes de ce phénomène peut être attribuée au fait que les termes en question font partie de ceux fréquemment utilisés dans le langage courant et dont les significations sont bien connues. Bien que certaines distinctions soient établies dans les lexiques – comme le fait que certains de ces termes aient une application générale et englobent à la fois les hommes et les femmes –, on observe que dans les ouvrages exégétiques et les traductions, l’accent est mis sur le genre lorsque le genre de la personne désignée par un terme est explicite, tandis que l’usage général est préféré lorsqu’il est ambigu. À l'époque moderne, partant du principe que « si la formulation diffère, le sens diffère également », une tendance s'est affirmée à identifier les nuances entre les termes apparaissant dans un même contexte, dans le but d'étayer l'iʿjāz du Coran. Dans cette approche, des tentatives ont notamment été faites pour déterminer les différences sémantiques entre des paires de mots utilisés dans le même contexte, tels que وَلَدٌ (walad) et غُلَامٌ (ghulām), ainsi que وِلْدَانٌ (wildān) et غِلْمَانٌ (ghilmān). On observe toutefois qu’une part importante de ces distinctions repose sur des déductions subjectives dérivées du contexte et varie donc d’un auteur à l’autre. Cette situation démontre que de telles approches s’appuient largement sur des déductions subjectives plutôt que sur des données linguistiques objectives. En ce qui concerne les traductions (meāl), la situation est quelque peu plus complexe. Ces termes sont souvent traduits comme des synonymes, de sorte que leurs significations ne sont pas pleinement rendues. Bien que la traduction des termes concernés en synonymes offre une commodité pratique, cette approche peut entraîner la perte des subtilités sémantiques des versets et une compréhension superficielle du message. En conclusion, il est clair que les termes exprimant le concept d’« enfant » dans le Coran ne peuvent être réduits à une seule signification. Néanmoins, il ne faut pas oublier que la tentative de trouver des distinctions sémantiques nettes et absolues entre ces termes — des distinctions valables dans tous les contextes — peut entraîner certains problèmes méthodologiques.
Mots-clés : tafsīr, langue arabe, Coran, enfant, synonymie, quasi-synonymie.
Resumen Estructurado:
El objetivo de este estudio es examinar de forma comparativa cómo términos como «وَلَدٌ», «غُلَامٌ», «طِفْل», «اِبْن», «صَغِير» y «صَبِي» —que se inscriben en el campo semántico de «niño» en el Corán— son tratados en las obras lexicográficas, la tradición exegética y los estudios de la época moderna. En este contexto, se han identificado los usos contextuales de los términos relevantes en el Corán y se han presentado las opiniones expuestas sobre las relaciones semánticas y las distinciones entre ellos. La investigación se basa en el análisis documental y el examen textual comparativo, métodos ampliamente empleados en las ciencias sociales. En el estudio, se revisó en primer lugar la bibliografía pertinente para determinar la frecuencia y los contextos de uso en el Corán de los términos que denotan «niño» y sus derivados. Se ha determinado que la palabra اِبْن (ibn), junto con sus derivados como بَنَات (banāt), أبْنَاء (abnāʾ), بَنُوا (banū), بَنِين (banīn) y بُنَيّ (bunayy), aparece 165 veces en el Corán; que la palabra وَلَدٌ (walad), cuando se excluyen los derivados que llevan el significado de padre, madre o progenitor, aparece 74 veces junto con derivados como أوْلَاد (awlād), وِلْدَان (wildān), مَوْلُود (mawlūd) y وَلِيد (walīd); que la palabra غُلَام (ghulām), junto con sus derivados غِلْمَان (ghilmān) y غُلَمَيْن (ghulāmayn), aparece 13 veces; que la forma singular de طِفْل (ṭifl) se utiliza tres veces, mientras que su plural أَطْفَال (aṭfāl) aparece una vez; y que la palabra صَبِيًّ (ṣabiyy) se utiliza en dos versículos. A este respecto, también se ha observado que el término صَغِير (ṣaghīr), que significa «pequeño» —definido como el antónimo de «grande»—, aunque no denota directamente «niño», se emplea metafóricamente en el sentido de «niño» en un versículo.
Como resultado de la investigación, se ha establecido que algunos de estos términos son particularmente prominentes dentro de ámbitos temáticos específicos. Por ejemplo, mientras que el término وَلَد (walad) se utiliza en versículos que abordan la atribución de un hijo a Dios y el rechazo de dicha atribución, se prefiere el término اِبْن (ibn) en las afirmaciones de que ʿUzayr y el Mesías son hijos de Dios. En estos contextos, no aparecen los demás términos para «hijo». Del mismo modo, mientras que la forma verbal de وَلَد (walad) se emplea en el Corán, las formas verbales de los demás términos no se utilizan. En los versículos que tratan de la distribución de la herencia, se encuentran وَلَد (walad) y sus derivados. Por otra parte, se ha determinado que el término غُلَام (ghulām) se utiliza cuando se anuncia un hijo al profeta Ibrāhīm, al profeta Zakariyyāʾ y a María. En consecuencia, se entiende que se prefiere غُلَام (ghulām) para denotar a un hijo que aún no ha nacido, pero que nacerá en el futuro. A partir de este análisis, se observa que este término se utiliza en el Corán en el contexto del anuncio de un hijo, mientras que los demás no se emplean en dicho contexto.
Al examinar las explicaciones de los mufassir sobre estos términos en la literatura tafsir, se observan ciertas diferencias entre los enfoques del periodo clásico y los del periodo moderno. Se entiende que los mufassir clásicos no dedicaron mucho espacio a explicaciones lingüísticas detalladas de estos términos y, en general, utilizaban las palabras de forma intercambiable entre sí. Por ejemplo, al examinar las explicaciones de los mufassir sobre los versículos إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلِيمٍ (al-Ḥijr 15:53) y فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلِيمٍ (al-Ṣāffāt 37:101), en los que se da la buena nueva de un hijo al profeta Ibrāhīm, se observa que cuentan el término غُلَام (ghulām) como وَلَد (walad). Sin embargo, junto a esto, también se encuentran explicaciones de ciertos mufassirs que pueden considerarse definiciones de los términos. Por ejemplo, exégetas como al-Māturīdī (m. 333/944), al-Rāzī (m. 606/1210) y al-Qurṭubī (m. 671/1273) afirman que el término «طِفْل» (ṭifl) se utiliza para denotar el período comprendido desde el nacimiento del niño hasta la pubertad. Sin embargo, cabe señalar que esta determinación semántica de los mufassir se basa no tanto en los léxicos como en el hecho de que el versículo en el que se emplea el término se refiere a la conciencia de las partes íntimas de la mujer.
En conclusión, al evaluar conjuntamente los significados léxicos de los términos que expresan el concepto de «niño» en el Corán y sus derivados, sus usos contextuales en el Corán, la forma en la que se tratan en las obras clásicas y modernas y sus traducciones al turco (meāl), se ha establecido que los términos relevantes denotan el significado de «niño» a través de diferentes raíces y relaciones semánticas. Los términos relevantes se utilizan en sus propios contextos específicos, pero también pueden aparecer en contextos similares. Los lingüistas han proporcionado explicaciones y clasificaciones detalladas sobre estos términos, pero los mufassir clásicos no se detuvieron en ellos en profundidad. En otras palabras, se ha determinado que los mufassirs dedicaron solo un espacio limitado a las explicaciones lingüísticas relativas a estos términos, los utilizaron generalmente de forma intercambiable entre sí y no se esforzaron por establecer distinciones semánticas claras entre ellos. Es posible atribuir una de las razones importantes de este fenómeno al hecho de que los términos en cuestión se encuentran entre los que se utilizan con frecuencia en el lenguaje cotidiano con significados bien conocidos. Si bien en los léxicos se establecen ciertas distinciones —como que algunos de estos términos son de aplicación general y abarcan tanto a hombres como a mujeres—, se observa que en las obras exegéticas y las traducciones se emplea el énfasis de género cuando el género de la persona a la que se refiere un término es explícito, mientras que se prefiere el uso general cuando es ambiguo. En la época moderna, partiendo del principio de que «si la redacción difiere, el significado también difiere», se ha acentuado la tendencia a identificar matices entre términos que aparecen en el mismo contexto, con el objetivo de fundamentar el iʿjāz del Corán. En este enfoque, se han realizado intentos, en particular, para determinar las diferencias semánticas entre pares de palabras utilizadas en el mismo contexto, como وَلَدٌ (walad) y غُلَامٌ (ghulām), y وِلْدَانٌ (wildān) y غِلْمَانٌ (ghilmān). Sin embargo, se observa que una parte significativa de estas distinciones se basa en inferencias subjetivas derivadas del contexto y, por lo tanto, varían de un autor a otro. Esta situación demuestra que tales enfoques se basan en gran medida en inferencias subjetivas más que en datos lingüísticos objetivos. En lo que respecta a las traducciones (meāl), la situación es algo más compleja. Estos términos se traducen a menudo como sinónimos, por lo que sus significados no se transmiten plenamente. Aunque traducir los términos relevantes como sinónimos ofrece una comodidad práctica, este enfoque puede conducir a la pérdida de sutilezas semánticas en los versículos y a una comprensión superficial del mensaje. En conclusión, queda claro que los términos que expresan el concepto de «niño» en el Corán no pueden reducirse a un único significado. No obstante, no debe pasarse por alto que el intento de encontrar distinciones semánticas nítidas y absolutas entre estos términos —distinciones válidas en todos los contextos— puede acarrear ciertos problemas metodológicos.
Palabras clave: Tafsīr, lengua árabe, Corán, niño, sinonimia, cuasi-sinonimia.
结构化摘要:
本研究旨在比较分析“وَلَدٌ”、“غُلَامٌ”、 “طِفْل”、 “اِبْن”、 “صَغِير”及“صَبِي”——这些词均属于《古兰经》中“儿童”的语义场——在词典学著作、经注传统及现代研究中是如何被处理的。在此背景下,本文梳理了相关术语在《古兰经》中的语境用法,并呈现了关于这些术语之间语义关系及区别的各种观点。本研究基于文献分析和比较文本考察,这些方法在社会科学中被广泛采用。本研究首先对相关文献进行了梳理,以确定表示“孩子”的术语及其派生词在《古兰经》中的使用频率和语境。研究发现,词汇 اِبْن (ibn) 及其派生词,如 بَنَات (banāt)、أَبْنَاء (abnāʾ)、بَنُوا (banū)、 بَنِين (banīn)及بُنَيّ (bunayy)等词汇,在《古兰经》中共出现165次;而词汇وَلَدٌ (walad)在排除具有父亲、母亲或父母含义的派生词后,连同其派生词如أولاد (awlād)、وِلْدَان (wildān)、 مَوْلُود (mawlūd) 和 وَلِيد (walīd) 等派生词,共出现74次;词汇 غُلَام (ghulām) 及其派生词 غِلْمَان (ghilmān)和غُلَمَيْن (ghulāmayn)等派生词,共出现13次;词汇طِفْل (ṭifl)的单数形式出现三次,其复数形式أَطْفَال (aṭfāl)出现一次;词汇صَبِيًّ (ṣabiyy)则在两节经文中使用。与此相关,还观察到“小”(صَغِير,ṣaghīr)一词——作为“大”的反义词——虽不直接指代“孩子”,但在一节经文中被比喻性地用于表示“孩子”之意。
研究结果表明,其中某些术语在特定主题领域中尤为突出。例如,术语“وَلَد”(walad)用于论及将子女归于真主以及驳斥此类归属的经文中,而术语“اِبْن”(ibn)则更常用于主张乌扎伊尔和麦西哈是真主之子的论述中。在这些语境中,其他表示“孩子”的术语并未出现。同样地,虽然《古兰经》中使用了动词形式“وَلَد”(walad),但其他术语的动词形式则未被采用。在涉及遗产分配的经文中,可见“وَلَد”(walad)及其派生词。另一方面,经研究发现,当向先知易卜拉欣、先知扎卡里亚和玛利亚预告将有子嗣降生时,均使用“غُلَام”(ghulām)一词。据此可知,“غُلَام”(ghulām)一词被优先用于指代尚未出生但将在未来降生的孩子。通过这一分析可以看出,该词在《古兰经》中用于预告孩子的语境,而其他词则未在该语境中使用。
若考察注释学文献中注家对这些术语的阐释,可发现古典时期与现代时期的解读存在一定差异。可见,古典注家并未在这些术语的详细语言学解释上投入太多篇幅,通常将这些词互换使用。例如,若考察注家对以下经文的阐释:“我确已向你报喜,将有一名博学之子”(《石谷章》15:53)以及“于是,我向他报喜,将有一名温和之子”( (《列阵章》37:101)的注释——这两节经文向先知易卜拉欣报喜将得子——可见他们将“غُلَام”(ghulām)解释为“وَلَد”(walad)。然而与此同时,我们也能发现某些经注家给出的解释,这些解释可被视为对相关术语的定义。例如,马图里迪(卒于333/944年)、拉齐(卒于606/1210年)和库尔图比(卒于671/1273年)等经注学家指出,术语“طِفْل” (ṭifl)一词用于指代儿童从出生到青春期的阶段。不过,可以说经注家们的这种语义界定,与其说是基于词典,不如说是基于该词所出现的经文涉及对女性私处的认知这一事实。
综上所述,当综合评估《古兰经》中表达“儿童”概念的术语及其派生词的词典含义、在《古兰经》中的语境用法、古典与现代著作中的处理方式,以及土耳其语译本(meāl)中的译法时,可以确定相关术语是通过不同的语义根源和关联来表达“儿童”这一含义的。相关术语虽在各自特定的语境中使用,但也可能出现在相似的语境中。语言学家对这些术语提供了详细的解释和分类,但古典经注家并未对此进行深入探讨。换言之,研究表明,经注家仅对这些术语的语言学解释给予了有限的篇幅,通常将它们互换使用,且未试图在它们之间建立明确的语义区分。这一现象的一个重要原因可能在于,这些术语属于日常语言中常用且含义明确的词汇。尽管词典中会做出某些区分——例如某些术语具有普遍适用性,涵盖男女两性——但可以观察到,在经注作品和译文中,当术语所指人物的性别明确时,会强调性别;而当性别含糊不清时,则倾向于采用通用用法。在现代时期,基于“措辞不同,含义亦不同”的原则,一种旨在阐明《古兰经》奇迹(iʿjāz)的倾向日益明显,即在同一语境中辨别术语之间的细微差别。在此方法中,学者们特别致力于确定同一语境中成对词汇的语义差异,例如“وَلَدٌ”(walad)与“غُلَامٌ”(ghulām),以及“وِلْدَانٌ”(wildān)与“غِلْمَانٌ”(ghilmān)。然而,观察发现,这些区别中有相当一部分是基于语境推导出的主观推论,因此不同学者之间存在差异。这种情况表明,此类方法主要基于主观推论,而非客观的语言数据。至于译文(meāl),情况则更为复杂。这些术语常被译为同义词,因此其含义未能得到充分传达。尽管将相关术语译为同义词在实践中较为便捷,但这种做法可能导致经文中语义的微妙之处丢失,并导致对经文信息的理解流于表面。综上所述,很明显,《古兰经》中表达“儿童”概念的术语不能被简化为单一含义。然而,不应忽视的是,试图在这些术语之间寻找明确且绝对的语义区别——即在任何语境下都成立的区别——可能会带来某些方法论上的问题。
关键词: 经注(Tafsīr)、阿拉伯语、古兰经、儿童、同义关系、近义关系。
Структурированное резюме:
Цель данного исследования заключается в сравнительном анализе того, как такие термины, как «وَلَدٌ», «غُلَامٌ», «طِفْل», «اِبْن», «صَغِير» и «صَبِي» — относящиеся к семантическому полю «ребенок» в Коране — трактуются в лексикографических трудах, экзегетической традиции и исследованиях современного периода. В этом контексте были выявлены контекстуальные употребления соответствующих терминов в Коране и представлены выдвинутые взгляды относительно семантических отношений и различий между ними. Исследование основано на анализе документов и сравнительном текстовом изучении — методах. широко используемых в социальных науках. В рамках исследования сначала был проведен обзор соответствующей литературы с целью определения частоты и контекстов использования в Коране терминов, обозначающих «ребенок», и их производных. Было установлено, что слово اِبْن (ibn) вместе со своими производными, такими как بَنَات (banāt), أبْنَاء (abnāʾ), بَنُوا (banū), بَنِين (banīn) и بُنَيّ (bunayy), встречается в Коране 165 раз; что слово وَلَدٌ (walad), если исключить производные, несущие значение «отец», «мать» или «родитель», встречается 74 раза вместе с производными, такими как أَوْلَاد (awlād), وِلْدَان (wildān), мавлуд (mawlūd) и валид (walīd); что слово гулам (ghulām) вместе со своими производными гильман (ghilmān) и غُلَمَيْن (ghulāmayn) встречается 13 раз; что форма единственного числа слова طِفْل (ṭifl) используется три раза, в то время как его множественное число أَطْفَالل (aṭfāl) встречается один раз; и что слово صَبِيًّ (ṣabiyy) используется в двух аятах. В этой связи также было отмечено, что термин صَغِير (ṣaghīr), означающий «маленький» — определяемый как антоним к «большому» — хотя и не обозначает непосредственно «ребенка», в одном стихе употребляется метафорически в значении «ребенок».
В результате исследования было установлено, что некоторые из этих терминов особенно часто встречаются в рамках конкретных тематических областей. Например, в то время как термин وَلَد (walad) используется в стихах, посвящённых приписыванию Богу ребёнка и отвержению такого приписывания, термин اِبْن (ibn) предпочтительно используется в утверждениях о том, что Узайр и Мессия являются сыновьями Бога. В этих контекстах другие термины, обозначающие «ребёнок», не встречаются. Аналогично, в то время как глагольная форма وَلَد (walad) используется в Коране, глагольные формы других терминов не употребляются. В аятах, касающихся распределения наследства, встречаются وَلَد (walad) и его производные. С другой стороны, установлено, что термин غُلَام (ghulām) используется, когда Пророку Ибрахиму, Пророку Закарии и Марии возвещают о рождении ребёнка. Соответственно, понимается, что غُلَام (ghulām) предпочтительно используется для обозначения ребенка, который еще не родился, но родится в будущем. Из этого анализа видно, что данный термин используется в Коране в контексте благовещения о ребенке, в то время как другие термины не употребляются в таком контексте.
Если изучить объяснения муфассиров относительно этих терминов в литературе по тафсиру, то можно обнаружить определенные различия между подходами классического и современного периодов. Понятно, что классические муфассиры не уделяли много внимания подробным лингвистическим объяснениям этих терминов и, как правило, использовали эти слова взаимозаменяемо. Например, если рассмотреть толкования муфассиров относительно аятов «Истинно, мы благовествуем тебе о мальчике, обладающем знанием» (аль-Хиджр 15:53) и «И мы благовествовали ему о мальчике, обладающем мудростью» (аль- Саффат 37:101), в которых пророку Ибрахиму дается благая весть о ребенке, можно увидеть, что они объясняют термин غُلَام (гулам) как وَلَد (валад). Однако наряду с этим встречаются и объяснения некоторых муфассиров, которые можно считать определениями этих терминов. Например, такие муфассиры, как аль-Матуриди (ум. 333/944), аль-Рази (ум. 606/1210) и аль-Куртуби (ум. 671/1273), утверждают, что термин «طِفْل» (ṭifl) используется для обозначения периода от рождения ребенка до полового созревания. Однако можно сказать, что это семантическое определение муфассиров основано не столько на лексикографических источниках, сколько на том факте, что аят, в котором используется этот термин, касается осведомлённости о женских интимных частях.
В заключение, если оценить в совокупности лексические значения терминов, выражающих понятие «ребенок» в Коране, и их производных, их контекстуальное употребление в Коране, то, как они трактуются в классических и современных трудах, а также их передачу в турецких переводах (меаль), то можно установить, что соответствующие термины обозначают значение «ребёнок» через различные семантические корни и отношения. Соответствующие термины используются в своих специфических контекстах. но могут также встречаться в схожих. Лингвисты дали подробные объяснения и классификации этих терминов, однако классические муфассиры не уделяли им особого внимания. Другими словами, было установлено, что муфассиры уделяли лишь ограниченное внимание лингвистическим объяснениям этих терминов, обычно использовали их взаимозаменяемо и не стремились проводить чёткие семантические разграничения между ними. Одной из важных причин этого явления можно считать тот факт, что рассматриваемые термины относятся к числу часто употребляемых в повседневном языке слов с общеизвестными значениями. Хотя в лексиконах проводятся определённые различия — например, Некоторые из этих терминов имеют общее применение и охватывают как мужской, так и женский род — отмечается, что в экзегетических трудах и переводах гендерный акцент используется, когда пол лица, обозначенного термином, явно выражен, тогда как общее употребление предпочтительно, когда оно неоднозначно. В современный период, исходя из принципа «если формулировка отличается, то и значение отличается», стала заметной тенденция выявлять нюансы между терминами, встречающимися в одном и том же контексте, с целью обоснования иджаза Корана. В рамках этого подхода предпринимались попытки, в частности, определить семантические различия между парами слов, используемых в одном и том же контексте, такими как وَلَدٌ (walad) и غُلَامٌ (ghulām), а также وِلْدَانٌ (wildān) и غِلْمَانٌ (ghilmān). Однако отмечается, что значительная часть этих различий основана на субъективных выводах. вытекающих из контекста, и поэтому варьируется от одного автора к другому. Эта ситуация демонстрирует, что такие подходы в значительной степени основываются на субъективных выводах, а не на объективных лингвистических данных. Что касается переводов (меал), то ситуация несколько сложнее. Эти термины часто переводятся как синонимы, поэтому их значения не передаются в полной мере. Хотя перевод соответствующих терминов как синонимов обеспечивает практическое удобство, такой подход может привести к утрате семантических тонкостей в аятах и к поверхностному пониманию смысла. В заключение следует отметить, что термины, выражающие понятие «ребенок» в Коране, не могут быть сведены к единому значению. Тем не менее, не следует упускать из виду, что попытка найти четкие и абсолютные семантические различия между этими терминами — различия, действительные в любом контексте — может повлечь за собой определенные методологические проблемы.
Ключевые слова: тафсир, арабский язык, Коран, ребёнок, синонимия, почти-синонимия.
संरचित सारांश:
इस अध्ययन का उद्देश्य तुलनात्मक रूप से यह जांचना है कि "وَلَدٌ" और "غُلَامٌ" जैसे शब्दों को,
"طِفْل", "اِبْن", "صَغِير" और "صَبِي" - जो कुरआन में "बच्चा" के अर्थ क्षेत्र में आते हैं - को शब्दकोश संबंधी कृतियों, व्याख्यापरक परंपरा और आधुनिक-कालीन अध्ययनों में कैसे संबोधित किया गया है, इस पर तुलनात्मक रूप से अध्ययन किया गया है। इस संदर्भ में, कुरआन में संबंधित शब्दों के प्रसंगिक प्रयोगों की पहचान की गई है, और उनके बीच अर्थगत संबंधों और अंतरों के बारे में प्रस्तुत किए गए विचारों को प्रस्तुत किया गया है। यह शोध दस्तावेज़ विश्लेषण और तुलनात्मक पाठ्य परीक्षा पर आधारित है, जो सामाजिक विज्ञानों में व्यापक रूप से उपयोग किए जाने वाले तरीके हैं। इस अध्ययन में, "बच्चा" और उनके उपसर्गों को दर्शाने वाले शब्दों की कुरआन में आवृत्ति और प्रचलन के संदर्भों को निर्धारित करने के लिए सबसे पहले संबंधित साहित्य का सर्वेक्षण किया गया। यह निर्धारित किया गया है कि शब्द اِبْن (ibn), अपने उपसर्गों जैसे بَنَات (banāt), أبْنَاء (abnāʾ), بَنُوا (banū), के साथ, بَنِين (banīn), और بُنَيّ (bunayy), कुरआन में 165 बार आता है; कि शब्द وَلَدٌ (walad), जब पिता, माता या अभिभावक के अर्थ वाले उपसर्गों को छोड़ दिया जाता है, तो यह 74 बार आता है, साथ ही उपसर्गों जैसे أنْوَلاد (anwālād), وِلْدَان (wildān), मौलूद (mawlūd), और वलीद (walīd); कि शब्द गुलाम (ghulām), अपने व्युत्पन्नों गिलमान (ghilmān) के साथ (ghilmān) और غُلَمَيْن (ghulāmayn), 13 बार प्रकट होता है; कि طِفْل (ṭifl) का एकवचन तीन बार उपयोग किया गया है जबकि इसका बहुवचन أَطْفَالل (aṭfāl) एक बार प्रकट होता है; और कि शब्द صَبِيًّ (ṣabiyy) दो आयतों में उपयोग किया गया है। इस संबंध में यह भी देखा गया है कि शब्द صَغِير (ṣaghīr), जिसका अर्थ "छोटा" है - जिसे "बड़े" का विपरीतार्थक परिभाषित किया गया है - यद्यपि यह सीधे तौर पर "बच्चा" को इंगित नहीं करता है, इसका एक आयत में "बच्चे" के अर्थ में रूपक रूप से उपयोग किया गया है।
अनुसंधान के परिणामस्वरूप यह स्थापित हुआ है कि इनमें से कुछ शब्द विशेष विषयगत क्षेत्रों में विशेष रूप से प्रमुख हैं। उदाहरण के लिए, जहाँ وَلَد (walad) शब्द का उपयोग उन आयतों में किया गया है जो ईश्वर को संतान देने और ऐसे आरोप को अस्वीकार करने से संबंधित हैं, वहीं ʿUzayr और मसीहा के ईश्वर के पुत्र होने के दावों में اِبْن (ibn) शब्द को प्राथमिकता दी गई है। इन संदर्भों में, "बच्चे" के लिए अन्य शब्द नहीं मिलते हैं। इसी तरह, जबकि कुरआन में وَلَد (walad) का क्रियारूप प्रयुक्त होता है, अन्य शब्दों के क्रियारूप का उपयोग नहीं किया जाता है। विरासत के वितरण से संबंधित आयतों में, وَلَد (walad) और इसके व्युत्पन्न शब्द पाए जाते हैं।
दूसरी ओर, यह निर्धारित किया गया है कि जब पैगंबर इब्राहीम, पैगंबर ज़करिया और मरियम को एक बच्चे की सूचना दी जाती है, तो غُلَام (ghulām) शब्द का उपयोग किया जाता है। तदनुसार, यह समझा जाता है कि غُلَام (ghulām) शब्द का उपयोग ऐसे बच्चे को दर्शाने के लिए किया जाता है जो अभी पैदा नहीं हुआ है, लेकिन भविष्य में पैदा होगा। इस विश्लेषण से यह देखा जा सकता है कि यह शब्द कुरआन में बच्चे की बशारत (खुशखबरी) के संदर्भ में प्रयुक्त होता है, जबकि अन्य शब्दों का ऐसे संदर्भ में उपयोग नहीं किया जाता है।
जब तफ़सीर साहित्य में इन शब्दों के संबंध में मुफ़स्सिरों की व्याख्याओं की जाँच की जाती है, तो शास्त्रीय-काल और आधुनिक-काल के दृष्टिकोणों के बीच कुछ अंतर पाए जाते हैं। यह समझा जाता है कि शास्त्रीय मुफ़स्सिरों ने इन शब्दों की विस्तृत भाषाई व्याख्याओं के लिए अधिक स्थान नहीं दिया और आम तौर पर इन शब्दों का एक-दूसरे के स्थान पर उपयोग किया। उदाहरण के लिए, जब आयतوں اِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ عَلٖيمٍ (अल-हिज्र 15:53) और فَبَشَّرْنَاهُ بِغُلَامٍ حَلٖيمٍ (अल-सफ्फत 37:101) जिसमें पैगंबर इब्राहीम को एक बच्चे की खुशखबरी दी गई है, यह देखा जा सकता है कि वे शब्द غُلَام (ghulām) की व्याख्या وَلَد (walad) के रूप में करते हैं''। हालाँकि, यह कहना संभव है कि मुफस्सिरों द्वारा यह अर्थ-निर्धारण शब्दकोशों पर उतना आधारित नहीं है, जितना इस तथ्य पर कि जिस आयत में इस शब्द का उपयोग किया गया है, वह महिलाओं के गुप्तां
निष्कर्षतः, जब कुरआन में "बच्चा" की अवधारणा को व्यक्त करने वाले शब्दों और उनके व्युत्पन्नों के शब्दकोशीय अर्थों, कुरआन में उनके प्रसंगीय उपयोग, शास्त्रीय और आधुनिक कृतियों में उनके साथ किए गए व्यवहार, और तुर्की अनुवादों (मीआल) में उनके रूपांतरों का सभी का एक साथ मूल्यांकन किया जाता है, तो यह स्थापित होता है कि संबंधित शब्द विभिन्न अर्थमूलों और संबंधों के माध्यम से "बच्चा" के अर्थ को व्यक्त करते हैं। संबंधित शब्दों का उपयोग उनके अपने विशिष्ट संदर्भों में किया जाता है, लेकिन वे समान संदर्भों में भी दिखाई दे सकते हैं। भाषाविदों ने इन शब्दों के संबंध में विस्तृत व्याख्याएं और वर्गीकरण प्रदान किए हैं, लेकिन शास्त्रीय मुफस्सिरों ने उन पर विस्तार से चर्चा नहीं की। दूसरे शब्दों में, यह निर्धारित किया गया है कि मुफस्सिरों ने इन शब्दों से संबंधित भाषाई व्याख्याओं को केवल सीमित स्थान दिया, आम तौर पर उन्हें एक-दूसरे के साथ परस्पर विनिमय योग्य के रूप में इस्तेमाल किया, और उनके बीच स्पष्ट अर्थगत अंतर स्थापित करने का प्रयास नहीं किया। इस घटना का एक महत्वपूर्ण कारण यह हो सकता है कि प्रश्न में आए शब्द उन शब्दों में से हैं जो रोजमर्रा की भाषा में जाने-पहचाने अर्थों के साथ अक्सर उपयोग किए जाते हैं। हालाँकि शब्दकोशों में कुछ अंतर किए गए हैं - जैसे कि इनमें से कुछ शब्द सामान्य प्रयोजन के हैं और उनमें पुरुष और महिला दोनों शामिल हैं - यह देखा जाता है कि व्याख्यात्मक कृतियों और अनुवादों में, जब किसी शब्द द्वारा संदर्भित व्यक्ति का लिंग स्पष्ट होता है तो लिंग पर जोर दिया जाता है, जबकि जब यह अस्पष्ट होता है तो सामान्य उपयोग को प्राथमिकता दी जाती है। आधुनिक काल में, इस सिद्धांत से आगे बढ़ते हुए कि "यदि शब्द-रचना भिन्न है, तो अर्थ भी भिन्न है," एक ही संदर्भ में आने वाले शब्दों के बीच सूक्ष्म अंतरों की पहचान करने की प्रवृत्ति प्रबल हुई है, जिसका उद्देश्य कुरआन की इ'जाज़ (अद्वितीयता) को स्थापित करना है। इस दृष्टिकोण में, विशेष रूप से एक ही संदर्भ में प्रयुक्त शब्दों के जोड़ों के बीच अर्थगत अंतर निर्धारित करने के प्रयास किए गए हैं, जैसे कि وَلَدٌ (walad) और غُلَامٌ (ghulām), और وِلْدَانٌ (wildān) और غِلْمَانٌ (ghilmān)। हालाँकि, यह देखा जाता है कि इन अंतरों का एक महत्वपूर्ण हिस्सा संदर्भ से उत्पन्न व्यक्तिपरक अनुमानों पर आधारित है और इसलिए एक लेखक से दूसरे लेखक तक भिन्न होता है। यह स्थिति दर्शाती है कि इस प्रकार के दृष्टिकोण वस्तुनिष्ठ भाषाई डेटा के बजाय काफी हद तक व्यक्तिपरक अनुमानों पर आधारित हैं। अनुवाद (मीअल) के संबंध में, स्थिति कुछ अधिक जटिल है। इन शब्दों का अक्सर पर्यायवाची के रूप में अनुवाद किया जाता है, इसलिए उनके अर्थ पूरी तरह से व्यक्त नहीं होते हैं। हालाँकि प्रासंगिक शब्दों का समानार्थी के रूप में अनुवाद करना व्यावहारिक सुविधा प्रदान करता है, यह दृष्टिकोण छंदों में अर्थ की सूक्ष्मता के नुकसान और संदेश की सतही समझ को जन्म दे सकता है। निष्कर्षतः, यह स्पष्ट है कि कुरआन में "बच्चा" की अवधारणा को व्यक्त करने वाले शब्दों को एक ही अर्थ तक सीमित नहीं किया जा सकता।
फिर भी, यह नज़रअंदाज़ नहीं किया जाना चाहिए कि इन शब्दों के बीच सटीक और निरपेक्ष अर्थगत अंतर खोजने का प्रयास—ऐसे अंतर जो हर संदर्भ में मान्य हों—में कुछ पद्धतिगत समस्याएँ शामिल हो सकती हैं।
कीवर्ड: तफ़सीर, अरबी भाषा, कुरान, बच्चा, पर्यायवाचिता, निकट-पर्यायवाचिता।
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.