Abstract

Öz: Bu çalışma, Hanefî fıkıh usûlü geleneğinde iman–dil ilişkisi etrafında şekillenen teorik tartışmaları, Fahrü’l-İslâm Ebû’l-Usr el-Pezdevî’nin (ö. 482/1089) iman anlayışı ve bu anlayışın “kavl-i meşhur” kavramsallaştırması bağlamında ele almaktadır. İslâm düşünce tarihinde iman, kalbî tasdik, dil ile ikrar ve amel unsurları etrafında yoğun tartışmalara konu olmuş; bu tartışmalar, yalnızca kelâmî düzlemde kalmayıp fıkhî ve usûlî sonuçlar doğuran bir mahiyet arz etmiştir. Bununla birlikte literatürde Pezdevî’nin iman anlayışı çoğu zaman dağınık atıflar çerçevesinde ele alınmış, onun iman–ikrar ilişkisini fıkıh usûlünün kavramsal imkânlarıyla nasıl sistematik bir yapıya kavuşturduğu müstakil ve bütüncül bir incelemeye konu edilmemiştir. Bu yönüyle çalışma, Pezdevî’nin iman teorisinin daha önce doğrudan ve kapsamlı biçimde çalışılmamış oluşundan kaynaklanan önemli bir boşluğu doldurmayı amaçlamaktadır. Çalışmanın temel amacı, Hanefî-Mâtürîdî gelenekte “kavl-i meşhur” olarak nitelendirilen iman anlayışının Pezdevî’de hangi kelâmî ve usûlî temeller üzerine inşa edildiğini ortaya koymak ve onun iman tasavvurunu salt bir tanım meselesi olmaktan çıkararak metodolojik bir teori olarak değerlendirmektir. Pezdevî’de iman kalbî tasdik ve dil ile ikrardan oluşan iki rükünlü bir yapı olarak ele alınmakta; tasdikin rükn-i lâzım, ikrarın ise rükn-i zâid oluşu, nazm–mânâ ilişkisi, rükün–delil ayrımı ve azîmet–ruhsat ilkeleri üzerinden açıklanmaktadır. Araştırma, nitel yöntemle yürütülmüş; başta Usûlü’l-Pezdevî olmak üzere Pezdevî’nin görüşleri, şerh geleneği ve ilgili klasik kaynaklar çerçevesinde metin tahlili ve kavramsal çözümleme yöntemleri kullanılarak incelenmiştir. Çalışmada ulaşılan bulgular, Pezdevî’nin imanı ilâhî emre dayalı şer‘î bir fiil olarak konumlandırdığını; iman–ikrar ilişkisini ise hem itikadî hakikati hem de hukukî-toplumsal görünürlüğü koruyan bütüncül bir yapı içinde temellendirdiğini göstermektedir. Sonuç olarak bu makale, Pezdevî’nin iman anlayışının Hanefî usûl düşüncesi içinde kurucu bir rol oynadığını ve kavl-i meşhurun anlaşılmasında temel bir referans çerçevesi sunduğunu ortaya koymaktadır.

Abstract

Abstract: This study examines the theoretical debates surrounding the relationship between faith and speech in the Hanafi fiqh usul tradition, focusing on the understanding of faith by Fahr al-Islam Abu al-Usr al-Pezdawi (d. 482/1089) and the conceptualisation of this understanding within the framework of the "kavl-i meşhur" (well-known saying). In the history of Islamic thought, faith has been the subject of intense debate centred on the elements of heartfelt affirmation, verbal declaration, and action; these debates have not remained solely on the theological plane but have also produced jurisprudential and methodological consequences. However, Pezdevî's understanding of faith has often been addressed in the literature through scattered references, and his systematic structuring of the relationship between faith and affirmation using the conceptual possibilities of fiqh usûl has not been the subject of an independent and comprehensive study. In this respect, the study aims to fill an important gap arising from the fact that Pezdevî's theory of faith has not been studied directly and comprehensively before. The main objective of the study is to reveal the theological and methodological foundations upon which the understanding of faith, described as "kavl-i meşhur" in the Hanafi-Maturidi tradition, is built in Pezdevî, and to evaluate how he approaches his conception of faith not merely as a matter of definition but as a methodological theory. In Pezdevî, faith is approached as a two-pillar structure consisting of heartfelt affirmation and verbal declaration; the fact that affirmation is a necessary pillar and declaration is an additional pillar is explained through the relationship between form and meaning, the distinction between pillar and evidence, and the principles of azîmet and ruhsat. The research was conducted using qualitative methods; Pezdevî's views, primarily Usûlü'l-Pezdevî, were examined using textual analysis and conceptual analysis methods within the framework of the tradition of commentary and relevant classical sources. The findings of the study show that Pezdevî positioned faith as a legal act based on divine command; he grounded the relationship between faith and declaration within a holistic structure that preserves both doctrinal truth and legal-social visibility. Consequently, this article demonstrates that Pezdevî's understanding of faith plays a foundational role within Hanafi usûl thought and provides a fundamental frame of reference for understanding the kavl-imeşhur.

Structured Abstract:

In the history of Islamic thought, faith (īmān) has been addressed not merely as an inner assent realised within the individual’s spiritual realm but also as a constitutive element that determines one’s social position, legal status, and religious affiliation. In this respect, from the earliest periods onwards, faith became the subject of multilayered debates within the literatures of theology (kalām), substantive law (fiqh), and legal theory (uṣūl al-fiqh). In particular, diverse theoretical approaches were developed concerning the respective roles of inward assent (affirmation by the heart), verbal confession, and acts in the constitution of faith. The question of whether faith consists solely in an inward belief realised in the heart or whether it is also a legally binding act that necessitates verbal declaration constituted one of the principal problem areas not only between different theological schools but also within the same school. Within the Ḥanafī-Māturīdī tradition, these discussions were systematised around two principal conceptual frameworks known as 'qawl al-taḥqīq' and 'qawl al-mashhūr'.

In Ḥanafī legal theory, qawl al-mashhūr refers to the widely accepted and preferred position within the school, which defines faith as a twofold structure composed of affirmation by the heart and verbal confession by the tongue. Nevertheless, the theoretical foundations of this view have often been addressed primarily at the level of theological definitions, while the manner in which it is grounded through the conceptual and methodological tools of legal theory has not been sufficiently elucidated. At this point, the conception of faith developed by Fahrü’l-İslâm Ebü’l-Usr el-Pezdevî, one of the founding figures of the Ḥanafī legal-theoretical tradition, assumes particular significance. Pezdevī approaches faith not merely as a definitional issue but also constructs a comprehensive theory of faith within the framework of legal-theoretical concepts such as the relationship between wording (naẓm) and meaning (maʿnā), the distinction between essential element (rukn) and additional component (zāʾid), the principles of indication (dalālah) and implication (ishārah), and the theory of divine address (khiṭāb sharʿī). However, in the existing literature, Pezdevī’s approach has generally remained confined to scattered evaluations, and his theory – centred on the relationship between faith and verbal confession – has not been examined in an independent and systematic manner.

This study places at its centre the conception of faith articulated by Fahr al-Islām al-Pezdevī. Its primary aim is to demonstrate the theological and legal-theoretical foundations upon which the understanding of faith known in the Ḥanafī-Māturīdī tradition as qawl al-mashhūr is constructed in Pezdevī’s thought and to analyse, from a holistic perspective, the manner in which he grounds faith as a twofold structure consisting of affirmation and confession. In this respect, the study seeks to make an original contribution to the literature by addressing Pezdevī’s conception of faith directly and comprehensively.

The research adopts a qualitative methodology. Drawing primarily upon Uṣūl al-Pezdevī and other classical sources, it employs textual analysis and conceptual examination. In addition, by taking into account the commentary tradition and relevant theological debates, Pezdevī’s views are evaluated within their broader theoretical context. Accordingly, the study aims to reread the discussions concerning the relationship between faith and verbal confession through the internal dynamics of Ḥanafī legal theory and to render more visible the theoretical character of qawl al-mashhūr.

In conclusion, this article has examined the scholarly personality of Abū’l-Usr al-Pezdevī and his foundational role within the Ḥanafī legal-theoretical tradition by situating him in relation to the theological debates that developed around the nexus of faith and verbal confession. The findings of the study demonstrate that Pezdevī was not merely a technical jurist of legal theory, but rather developed an original model of thought in which he addressed central theological themes—such as faith, confession, moral value (ḥusn–qubḥ), and moral responsibility (taklīf)—within a structured pattern of legal-theoretical reasoning. In this respect, his system points to an approach that establishes the relationship between kalām and uṣūl without excluding theology, yet subjects it to the internal logic of legal theory.

From a biographical perspective, Pezdevī’s upbringing in Pezde, within the region of Nasaf, in a family possessing a strong scholarly tradition; his initial education within that familial milieu; and the systematic formation of his intellectual orientation through Shams al-Aʾimma al-Ḥalwānī—one of the leading figures of the Bukhara madrasa tradition—make it possible to regard him as a representative of the Bukhara-centred Ḥanafī legal-theoretical mindset. The breadth of his literary production and the wide circulation of his works—particularly the numerous manuscripts and various editions of Uṣūl al-Pezdevī—confirm the lasting influence of his method upon subsequent Ḥanafī jurists of legal theory. Moreover, the theological and exegetical works attributed to Pezdevī suggest that he was not confined solely to the domains of furūʿ and uṣūl but benefited, to a certain extent, from the scholarly legacy pioneered by al-Māturīdī in Samarqand.

With regard to the discussions on faith and confession that constitute the main axis of the study, the principal conclusion reached is as follows: Pezdevī’s conception of faith—conceptualised as qawl al-mashhūr—rests not merely upon a theological definition but upon an internally coherent legal-theoretical logic of construction. Faith is explained through two pillars: inward affirmation by the heart and verbal confession by the tongue. Affirmation is regarded as the “essential pillar” (rukn lāzim) that never falls under any circumstance, whereas confession is positioned as an “additional pillar” (rukn zāʾid) which, particularly in situations such as coercion, may be subject to legal concession; yet, when omitted without valid excuse, it constitutes an indication of the absence of affirmation. This gradation seeks to preserve simultaneously both the ontological reality of faith (affirmation) and its juridical and legal visibility (confession).

Within this framework, Pezdevī’s understanding of faith may be read as a systematic expression of the approach known in the Ḥanafī-Māturīdī tradition as qawl al-mashhūr. This position does not reduce faith to a purely internal realm of belief confined to the heart; rather, it treats faith as a legal act recognised in the external world through confession and enabling the application of worldly legal rulings. In this respect, Pezdevī preserves inward affirmation as the indispensable core of faith, while at the same time evaluating the absence of confession not merely as a formal deficiency but as a legal deficiency that affects the existence of faith itself. Thus, faith is grounded as an integrated structure encompassing both individual belief and juridical-social status.

One of the most noteworthy aspects of this approach is the close connection it establishes between the theory of faith and the philosophy of language. In this context, Pezdevī analogises the relationship between wording (naẓm) and meaning (maʿnā) in the Qurʾān to the discussion of faith. Just as he positions meaning as the indispensable “essential pillar” (rukn lāzim) of the text and wording as an “additional pillar” (rukn zāʾid) that may, under certain circumstances, be dispensed with, he similarly considers inward affirmation in faith as the essential and non-omissible pillar, and verbal confession as a complementary pillar that may be subject to legal concession depending on circumstances. The same methodological line becomes even more apparent in his analysis of the structure of negation and affirmation (nafy–ithbāt) within the formula of divine unity (kalimat al-tawḥīd). Pezdevī interprets negation as corresponding to inward affirmation in the heart and affirmation as corresponding to the completion of that inward assent through verbal confession. This reading transforms the declaration of divine unity from a merely doctrinal formula into a legal-theoretical discourse that integrates the internal and external dimensions of faith—affirmation and confession—within a single linguistic structure.

Yapalandırılmış Özet:

İslâm düşünce tarihinde iman, yalnızca bireyin iç dünyasında gerçekleşen bir tasdik hâli olarak değil; aynı zamanda kişinin toplumsal konumunu, hukukî statüsünü ve dinî aidiyetini belirleyen kurucu bir unsur olarak ele alınmıştır. Bu sebeple iman, erken dönemlerden itibaren kelâm, fıkıh ve fıkıh usûlü literatürlerinde çok katmanlı tartışmaların konusu hâline gelmiştir. Özellikle kalbî tasdikin, dil ile ikrarın ve amelin imanın mahiyetindeki konumuna dair farklı teorik yaklaşımlar geliştirilmiştir. İmanın yalnızca kalpte gerçekleşen bir inançtan mı ibaret olduğu, yoksa dil ile açıklanmasını gerekli kılan şer‘î bir fiil mi olduğu sorusu, yalnızca mezhepler arası değil, aynı mezhep içerisindeki tartışmaların da temel problem alanlarından birini oluşturmuştur. Hanefî-Mâtürîdî gelenekte ise bu tartışmalar, “kavl-i tahkik” ve “kavl-i meşhur” şeklinde ifade edilen iki temel kavramsal çerçeve etrafında sistemleştirilmiştir.

Hanefî usûl geleneğinde kavl-i meşhur, imanı kalbin tasdiki ile dilin ikrarından oluşan iki unsurlu bir yapı şeklinde tanımlayan ve mezhep içerisinde yaygın kabul gören görüşü ifade etmektedir. Bununla birlikte bu yaklaşımın teorik temelleri çoğu zaman yalnızca kelâmî tarifler düzeyinde ele alınmış; fıkıh usûlünün kavramsal ve metodolojik araçlarıyla nasıl temellendirildiği yeterince açıklığa kavuşturulamamıştır. Bu noktada Hanefî usûl geleneğinin kurucu isimlerinden biri olan Fahrü’l-İslâm Ebû’l-Usr el-Pezdevî’nin iman anlayışı özel bir önem taşımaktadır. Zira Pezdevî, imanı yalnızca bir tanım problemi olarak ele almamakta; nazm-mânâ ilişkisi, rükün-i lâzım ile rükün-i zâid ayrımı, delâlet ve işaret ilkeleri ile hitâb-ı şer‘î teorisi gibi usûlî kavramlar çerçevesinde kapsamlı bir iman teorisi inşa etmektedir. Ancak mevcut literatürde Pezdevî’nin yaklaşımı çoğunlukla dağınık değerlendirmelerle sınırlı kalmış; iman-ikrar ilişkisini merkeze alan teorisi müstakil ve sistematik biçimde incelenmemiştir.

Bu çalışma, Fahrü’l-İslâm Ebû’l-Usr el-Pezdevî’nin iman anlayışını merkeze almaktadır. Çalışmanın temel amacı, Hanefî-Mâtürîdî gelenekte kavl-i meşhur olarak bilinen iman anlayışının Pezdevî düşüncesindeki kelâmî ve usûlî temellerini ortaya koymak ve onun imanı tasdik ve ikrardan oluşan iki unsurlu bir yapı olarak nasıl temellendirdiğini bütüncül bir bakış açısıyla incelemektir. Bu yönüyle çalışma, Pezdevî’nin iman anlayışını doğrudan ve kapsamlı biçimde ele alarak literatüre özgün bir katkı sunmayı hedeflemektedir.

Araştırmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiştir. Başta Usûlü’l-Pezdevî olmak üzere klasik kaynaklar esas alınmış; metin tahlili ve kavramsal çözümleme yöntemleri kullanılmıştır. Ayrıca şerh geleneği ve ilgili kelâmî tartışmalar dikkate alınarak Pezdevî’nin görüşleri daha geniş teorik bağlamı içerisinde değerlendirilmiştir. Böylece çalışma, iman-ikrar ilişkisine dair tartışmaları Hanefî usûl düşüncesinin kendi iç dinamikleri üzerinden yeniden okumayı ve kavl-i meşhur yaklaşımının teorik karakterini daha görünür hâle getirmeyi amaçlamaktadır.

Sonuç olarak bu makalede, Ebû’l-Usr el-Pezdevî’nin ilmî kişiliği ve Hanefî usûl geleneğindeki kurucu rolü, iman ve ikrar ilişkisi etrafında gelişen kelâmî tartışmalar bağlamında incelenmiştir. Çalışmanın ulaştığı sonuçlara göre Pezdevî, yalnızca teknik bir usûlcü olmayıp; iman, ikrar, hüsün-kubuh ve teklif gibi temel kelâmî meseleleri usûl düşüncesinin sistematik yapısı içerisinde ele alan özgün bir düşünce modeli geliştirmiştir. Bu yönüyle onun sistemi, kelâm ile usûl arasındaki ilişkiyi kelâmı dışlamadan, fakat usûlün iç mantığına tâbi kılarak kuran bir yaklaşımı temsil etmektedir.

Biyografik açıdan bakıldığında Pezdevî’nin Nesef bölgesine bağlı Pezde’de güçlü bir ilmî geleneğe sahip bir aile içerisinde yetişmesi, ilk eğitimini bu aile çevresinde alması ve ilmî yönelişinin Buhara medrese geleneğinin önde gelen isimlerinden Şemsü’l-eimme el-Halvânî tarafından sistematik biçimde şekillendirilmesi, onun Buhara merkezli Hanefî usûl zihniyetinin temsilcilerinden biri olarak değerlendirilmesini mümkün kılmaktadır. Eserlerinin geniş çapta yayılması, özellikle Usûlü’l-Pezdevî’nin çok sayıdaki yazma nüshası ve farklı baskıları, onun yönteminin sonraki Hanefî usûlcüler üzerindeki kalıcı etkisini göstermektedir. Ayrıca Pezdevî’ye nispet edilen kelâm ve tefsir eserleri, onun yalnızca furû ve usûl alanıyla sınırlı kalmadığını; Semerkant merkezli Mâtürîdî ilmî mirastan da belirli ölçüde faydalandığını ortaya koymaktadır.

Çalışmanın ana eksenini oluşturan iman ve ikrar tartışmaları bakımından ulaşılan temel sonuç ise şudur: Pezdevî’nin kavl-i meşhur olarak sistemleştirdiği iman anlayışı, yalnızca kelâmî bir tariften değil, kendi içerisinde tutarlı bir usûlî inşa mantığından hareket etmektedir. İman, kalbin tasdiki ve dilin ikrarı olmak üzere iki rükün üzerinden açıklanmaktadır. Tasdik, hiçbir durumda düşmeyen “rükün-i lâzım”; ikrar ise özellikle ikrah gibi durumlarda ruhsata konu olabilen, ancak özürsüz terk edildiğinde tasdikin yokluğuna delâlet eden “rükün-i zâid” olarak konumlandırılmaktadır. Bu derecelendirme, imanın hem ontolojik hakikatini (tasdik) hem de hukukî ve toplumsal görünürlüğünü (ikrar) aynı anda korumayı amaçlamaktadır.

Bu çerçevede Pezdevî’nin iman anlayışı, Hanefî-Mâtürîdî gelenekte kavl-i meşhur olarak bilinen yaklaşımın sistematik bir ifadesi olarak okunabilir. Bu yaklaşım, imanı yalnızca kalpte gerçekleşen içsel bir inanç alanına indirgememekte; aksine onu ikrar yoluyla dış dünyada tanınan ve dünyevî hükümlerin uygulanmasına imkân veren hukukî bir fiil olarak değerlendirmektedir. Bu bakımdan Pezdevî, kalbî tasdiki imanın vazgeçilmez özü olarak korurken, ikrarın yokluğunu yalnızca biçimsel bir eksiklik değil, imanın varlığını etkileyen hukukî bir eksiklik olarak ele almaktadır. Böylece iman, hem bireysel inancı hem de hukukî-toplumsal statüyü kapsayan bütüncül bir yapı olarak temellendirilmektedir.

Bu yaklaşımın en dikkat çekici yönlerinden biri de iman teorisi ile dil felsefesi arasında kurduğu yakın ilişkidir. Bu bağlamda Pezdevî, Kur’ân’daki nazm-mânâ ilişkisini iman tartışmasına taşımaktadır. Nasıl ki metinde mânâyı vazgeçilmez “rükün-i lâzım”, lafzı ise belirli durumlarda düşebilen “rükün-i zâid” olarak konumlandırıyorsa; aynı şekilde imanda da kalbî tasdiki asli ve vazgeçilmez rükün, dil ile ikrarı ise şartlara bağlı olarak ruhsata konu olabilen tamamlayıcı bir rükün olarak değerlendirmektedir. Aynı metodolojik çizgi, kelime-i tevhiddeki nefiy ve isbat yapısını yorumlayışında daha belirgin hâle gelmektedir. Pezdevî, nefyi kalpteki içsel tasdike, isbatı ise bu tasdikin dil ile tamamlanmasına karşılık gelecek şekilde yorumlamaktadır. Böylece tevhid kelimesi, yalnızca itikadî bir formül olmaktan çıkmakta; tasdik ile ikrarı, yani imanın iç ve dış boyutlarını aynı dilsel yapı içerisinde bütünleştiren usûlî bir söyleme dönüşmektedir.

ملخص منظم

في تاريخ الفكر الإسلامي، لم يُنظر إلى الإيمان (الإيمان) كمجرد قبول داخلي يتحقق في المجال الروحي للفرد فحسب، بل كعنصر أساسي يحدد المكانة الاجتماعية للفرد ووضعه القانوني وانتماءه الديني. وفي هذا الصدد، أصبح الإيمان منذ العصور المبكرة موضوعًا لنقاشات متعددة الأبعاد في أدبيات علم الكلام، والفقه، وأصول الفقه. وعلى وجه الخصوص، تم تطوير مناهج نظرية متنوعة بشأن الأدوار المختلفة للموافقة الداخلية (التأكيد بالقلب)، والاعتراف اللفظي، والأفعال في تكوين الإيمان. كانت مسألة ما إذا كان الإيمان يتكون فقط من اعتقاد داخلي يتحقق في القلب أم أنه أيضًا فعل ملزم قانونًا يتطلب إعلانًا لفظيًا تشكلت واحدة من المجالات الرئيسية للمشاكل ليس فقط بين المدارس اللاهوتية المختلفة ولكن أيضًا داخل المدرسة نفسها. في التقليد الحنفي-الماتريدي، تم تنظيم هذه المناقشات حول إطارين مفاهيميين رئيسيين يُعرفان بـ«قول التحقيق» و«قول المشهور».

في النظرية الفقهية الحنفية، يشير «قول المشهور» إلى الموقف المقبول على نطاق واسع والمفضل داخل المدرسة، والذي يعرّف الإيمان بأنه بنية مزدوجة تتألف من الإقرار بالقلب والاعتراف اللفظي باللسان. ومع ذلك، غالبًا ما تمت معالجة الأسس النظرية لهذا الرأي بشكل أساسي على مستوى التعريفات اللاهوتية، في حين لم يتم توضيح الطريقة التي يستند بها هذا الرأي من خلال الأدوات المفاهيمية والمنهجية للنظرية الفقهية بشكل كافٍ. في هذه المرحلة، يكتسب مفهوم الإيمان الذي طوره فخر الإسلام أبو العصر البزديوي، أحد الشخصيات المؤسسة للتقليد الفقهي النظري الحنفي، أهمية خاصة. لا يتناول البزدي الإيمان كمجرد مسألة تعريفية فحسب، بل يبني أيضًا نظرية شاملة للإيمان في إطار المفاهيم النظرية القانونية مثل العلاقة بين الصياغة (النظم) والمعنى (المعنى)، والتمييز بين العنصر الأساسي (الركن) والمكون الإضافي (الزائد)، ومبادئ الدلالة والإشارة، ونظرية الخطاب الشرعي. ومع ذلك، في الأدبيات الحالية، ظل نهج بيزديفي عمومًا محصورًا في تقييمات متفرقة، ولم يتم فحص نظريته – التي تركز على العلاقة بين الإيمان والاعتراف اللفظي – بطريقة مستقلة ومنهجية.

تركز هذه الدراسة على مفهوم الإيمان الذي صاغه فخر الإسلام البيزديوي. ويتمثل هدفها الأساسي في إظهار الأسس اللاهوتية والنظرية القانونية التي يُبنى عليها فهم الإيمان المعروف في التقليد الحنفي-الماتريدي بـ«قول المشهور» في فكر بيزديوي، وتحليل الطريقة التي يؤسس بها الإيمان، من منظور شامل، كهيكل مزدوج يتألف من التأكيد والاعتراف. وفي هذا الصدد، تسعى الدراسة إلى تقديم مساهمة أصلية في الأدبيات من خلال معالجة مفهوم بيزديفي للإيمان بشكل مباشر وشامل.

وتتبنى الدراسة منهجية نوعية. وبالاعتماد بشكل أساسي على «أصول بيزديفي» ومصادر كلاسيكية أخرى، تستخدم الدراسة التحليل النصي والفحص المفاهيمي. بالإضافة إلى ذلك، من خلال أخذ تقاليد التفسير والمناقشات اللاهوتية ذات الصلة في الاعتبار، يتم تقييم آراء البزدوي ضمن سياقها النظري الأوسع. وبناءً على ذلك، تهدف الدراسة إلى إعادة قراءة المناقشات المتعلقة بالعلاقة بين الإيمان والاعتراف اللفظي من خلال الديناميات الداخلية للنظرية الفقهية الحنفية وإبراز الطابع النظري لـ «قول المشهور».

في الختام، تناولت هذه المقالة الشخصية العلمية لأبي العصر البيزدي ودوره التأسيسي في التقليد الفقهي النظري الحنفي من خلال وضعه في سياق المناقشات اللاهوتية التي تطورت حول العلاقة بين الإيمان والاعتراف اللفظي. تُظهر نتائج الدراسة أن بيزديفي لم يكن مجرد فقيه تقني في النظرية الفقهية، بل طور نموذجًا فكريًا أصيلًا تناول فيه موضوعات لاهوتية مركزية — مثل الإيمان، والاعتراف، والقيمة الأخلاقية (الحسن والقبح)، والمسؤولية الأخلاقية (التكليف) — ضمن نمط منظم من الاستدلال الفقهي النظري. وفي هذا الصدد، يشير نظامه إلى نهج يربط بين الكلام والأصول دون استبعاد اللاهوت، بل يخضعه للمنطق الداخلي للنظرية القانونية.

من منظور سيرة حياته، نشأ بيزديفي في بيزدي، بمنطقة ناصاف، في أسرة تتمتع بتقاليد علمية راسخة؛ وتعليمه الأولي في ذلك الوسط العائلي؛ والتكوين المنهجي لتوجهه الفكري على يد شمس الأئمة الحلواني — أحد الشخصيات البارزة في تقاليد المدارس البخارية — كل ذلك يجعل من الممكن اعتباره ممثلاً للعقلية النظرية الفقهية الحنفية المتمركزة في بخارى. ويؤكد اتساع نطاق إنتاجه الأدبي وانتشار أعماله على نطاق واسع — لا سيما المخطوطات العديدة والطبعات المختلفة لكتاب «أصول البزدوي» — التأثير الدائم لمنهجه على فقهاء الحنفية اللاحقين في مجال النظرية الفقهية. علاوة على ذلك، تشير الأعمال اللاهوتية والتفسيرية المنسوبة إلى البيزدي إلى أنه لم يقتصر فقط على مجالات الفروع والأصول، بل استفاد، إلى حد ما، من الإرث العلمي الذي ابتكره الماتريدي في سمرقند.

وفيما يتعلق بالمناقشات حول الإيمان والاعتراف التي تشكل المحور الرئيسي للدراسة، فإن الاستنتاج الرئيسي الذي تم التوصل إليه هو كما يلي: إن مفهوم بيزديوي للإيمان — الذي تم تصوره على أنه «قول المشهور» — لا يستند فقط إلى تعريف لاهوتي، بل إلى منطق بناء قانوني نظري متماسك داخليًا. ويتم شرح الإيمان من خلال ركيزتين: التأكيد الداخلي بالقلب والاعتراف اللفظي باللسان. يُعتبر التأكيد «الركيزة الأساسية» (ركن لازم) التي لا تسقط أبدًا تحت أي ظرف من الظروف، في حين يُوضع الاعتراف في موقع «الركيزة الإضافية» (ركن زائد) التي قد تخضع لتنازل قانوني، لا سيما في حالات مثل الإكراه؛ ومع ذلك، عندما يُغفل دون عذر مقبول، فإنه يشكل مؤشرًا على غياب التأكيد. ويسعى هذا التدرج إلى الحفاظ في آن واحد على الواقع الوجودي للإيمان (التأكيد) وظهوره الفقهي والقانوني (الاعتراف).

في هذا الإطار، يمكن قراءة فهم بيزديفي للإيمان على أنه تعبير منهجي عن النهج المعروف في التقليد الحنفي-الماتريدي باسم «قول المشهور». لا يختزل هذا الموقف الإيمان إلى مجال داخلي بحت من المعتقدات يقتصر على القلب؛ بل يعامل الإيمان كفعل قانوني معترف به في العالم الخارجي من خلال الاعتراف، مما يتيح تطبيق الأحكام القانونية الدنيوية. وفي هذا الصدد، يحافظ بيزديفي على التأكيد الداخلي باعتباره جوهر الإيمان الذي لا غنى عنه، بينما يقيّم في الوقت نفسه غياب الاعتراف ليس مجرد نقص شكلي، بل نقص قانوني يؤثر على وجود الإيمان نفسه. وهكذا، يرتكز الإيمان كهيكل متكامل يشمل كلاً من المعتقد الفردي والوضع القانوني-الاجتماعي.

أحد الجوانب الجديرة بالملاحظة في هذا النهج هو الصلة الوثيقة التي يقيمها بين نظرية الإيمان وفلسفة اللغة. في هذا السياق، يقارن بيزديفي العلاقة بين الصياغة (النظم) والمعنى (المعنى) في القرآن بمناقشة الإيمان. وكما يضع المعنى باعتباره «الركن اللازم» الذي لا غنى عنه للنص، والصياغة باعتبارها «ركنًا زائدًا» يمكن الاستغناء عنه في ظروف معينة، فإنه يعتبر بالمثل التأكيد الداخلي في الإيمان ركنًا أساسيًا لا يمكن الاستغناء عنه، والاعتراف اللفظي ركنًا تكميليًا قد يخضع لتساهل قانوني حسب الظروف. ويصبح هذا المنهج نفسه أكثر وضوحًا في تحليله لبنية النفي والإثبات (نافي-إثبات) ضمن صيغة التوحيد (كلمات التوحيد). يفسر بيزديفي النفي على أنه يقابل الإقرار الداخلي في القلب، والإثبات على أنه يقابل إتمام ذلك الإقرار الداخلي من خلال الاعتراف اللفظي. تحول هذه القراءة إعلان الوحدانية الإلهية من مجرد صيغة عقائدية إلى خطاب قانوني نظري يدمج الأبعاد الداخلية والخارجية للإيمان — الإثبات والاعتراف — ضمن بنية لغوية واحدة.

Résumé Structuré:

Dans l'histoire de la pensée islamique, la foi (īmān) a été abordée non seulement comme une adhésion intérieure s'inscrivant dans la sphère spirituelle de l'individu, mais aussi comme un élément constitutif qui détermine la position sociale, le statut juridique et l'appartenance religieuse de chacun. À cet égard, dès les premières périodes, la foi est devenue le sujet de débats complexes au sein des écrits de théologie (kalām), de droit substantiel (fiqh) et de théorie juridique (uṣūl al-fiqh). En particulier, diverses approches théoriques ont été développées concernant les rôles respectifs de l’adhésion intérieure (affirmation du cœur), de la profession de foi verbale et des actes dans la constitution de la foi. La question de savoir si la foi consiste uniquement en une croyance intérieure réalisée dans le cœur ou si elle est également un acte juridiquement contraignant nécessitant une déclaration verbale a constitué l’un des principaux points de discorde non seulement entre les différentes écoles théologiques, mais aussi au sein d’une même école. Au sein de la tradition ḥanafī-māturīdī, ces discussions ont été systématisées autour de deux cadres conceptuels principaux connus sous les noms de « qawl al-taḥqīq » et « qawl al-mashhūr ».

Dans la théorie juridique hanafite, le qawl al-mashhūr désigne la position largement acceptée et privilégiée au sein de l’école, qui définit la foi comme une structure double composée d’une affirmation du cœur et d’une confession verbale de la langue. Néanmoins, les fondements théoriques de cette conception ont souvent été abordés principalement au niveau des définitions théologiques, tandis que la manière dont elle s’appuie sur les outils conceptuels et méthodologiques de la théorie juridique n’a pas été suffisamment élucidée. À ce stade, la conception de la foi développée par Fahrü’l-İslâm Ebü’l-Usr el-Pezdevî, l’une des figures fondatrices de la tradition théorique juridique hanafite, revêt une importance particulière. Pezdevî aborde la foi non seulement comme une question de définition, mais élabore également une théorie globale de la foi dans le cadre de concepts de théorie du droit tels que la relation entre la formulation (naẓm) et le sens (maʿnā), la distinction entre l’élément essentiel (rukn) et la composante accessoire (zāʾid), les principes d’indication (dalālah) et d’implication (ishārah), ainsi que la théorie de l’adresse divine (khiṭāb sharʿī). Cependant, dans la littérature existante, l’approche de Pezdevî est généralement restée cantonnée à des évaluations éparses, et sa théorie – centrée sur la relation entre la foi et la profession de foi verbale – n’a pas été examinée de manière indépendante et systématique.

Cette étude place au centre la conception de la foi articulée par Fahr al-Islām al-Pezdevī. Son objectif premier est de démontrer les fondements théologiques et théoriques du droit sur lesquels repose, dans la pensée de Pezdevī, la conception de la foi connue dans la tradition Ḥanafī-Māturīdī sous le nom de qawl al-mashhūr, et d’analyser, dans une perspective holistique, la manière dont il fonde la foi en tant que structure double composée d’affirmation et de confession. À cet égard, l’étude vise à apporter une contribution originale à la littérature en abordant la conception de la foi de Pezdevī de manière directe et exhaustive.

La recherche adopte une méthodologie qualitative. S’appuyant principalement sur l’Uṣūl al-Pezdevī et d’autres sources classiques, elle recourt à l’analyse textuelle et à l’examen conceptuel. De plus, en tenant compte de la tradition des commentaires et des débats théologiques pertinents, les opinions de Pezdevī sont évaluées dans leur contexte théorique plus large. En conséquence, l’étude vise à relire les discussions concernant la relation entre la foi et la confession verbale à travers la dynamique interne de la théorie juridique hanafite et à rendre plus visible le caractère théorique du qawl al-mashhūr.

En conclusion, cet article a examiné la personnalité savante d’Abū’l-Usr al-Pezdevī et son rôle fondateur au sein de la tradition théorique juridique hanafite en le situant par rapport aux débats théologiques qui se sont développés autour du lien entre la foi et la confession verbale. Les résultats de cette étude démontrent que Pezdevī n’était pas simplement un juriste technique de la théorie juridique, mais qu’il a plutôt développé un modèle de pensée original dans lequel il abordait des thèmes théologiques centraux — tels que la foi, la profession de foi, la valeur morale (ḥusn–qubḥ) et la responsabilité morale (taklīf) — au sein d’un schéma structuré de raisonnement théorique juridique. À cet égard, son système met en avant une approche qui établit la relation entre le kalām et l’uṣūl sans exclure la théologie, tout en la soumettant à la logique interne de la théorie juridique.

D’un point de vue biographique, l’éducation de Pezdevī à Pezde, dans la région de Nasaf, au sein d’une famille dotée d’une forte tradition savante ; son éducation initiale au sein de ce milieu familial ; et la formation systématique de son orientation intellectuelle par Shams al-Aʾimma al-Ḥalwānī — l’une des figures de proue de la tradition des madrasas de Boukhara — permettent de le considérer comme un représentant de la pensée juridique et théorique hanafite centrée sur Boukhara. L'ampleur de sa production littéraire et la large diffusion de ses œuvres — en particulier les nombreux manuscrits et les diverses éditions de l'Uṣūl al-Pezdevī — confirment l'influence durable de sa méthode sur les juristes hanafites de théorie juridique qui lui ont succédé. De plus, les ouvrages théologiques et exégétiques attribués à Pezdevī suggèrent qu’il ne se limitait pas uniquement aux domaines du furūʿ et de l’uṣūl, mais qu’il s’inspirait, dans une certaine mesure, de l’héritage savant initié par al-Māturīdī à Samarcande.

En ce qui concerne les discussions sur la foi et la profession de foi qui constituent l’axe principal de l’étude, la conclusion principale à laquelle on parvient est la suivante : la conception de la foi chez Pezdevī — conceptualisée comme qawl al-mashhūr — ne repose pas simplement sur une définition théologique, mais sur une logique de construction théorique et juridique cohérente en soi. La foi s’explique à travers deux piliers : l’affirmation intérieure par le cœur et la profession de foi verbale par la langue. L'affirmation est considérée comme le « pilier essentiel » (rukn lāzim) qui ne vient jamais à manquer en aucune circonstance, tandis que la confession est positionnée comme un « pilier supplémentaire » (rukn zāʾid) qui, en particulier dans des situations telles que la contrainte, peut faire l'objet d'une concession juridique ; pourtant, lorsqu'elle est omise sans excuse valable, elle constitue une indication de l'absence d'affirmation. Cette gradation vise à préserver simultanément à la fois la réalité ontologique de la foi (affirmation) et sa visibilité juridique et légale (confession).

Dans ce cadre, la conception de la foi chez Pezdevī peut être interprétée comme une expression systématique de l’approche connue dans la tradition Ḥanafī-Māturīdī sous le nom de qawl al-mashhūr. Cette position ne réduit pas la foi à un domaine purement interne de croyance confiné au cœur ; elle traite plutôt la foi comme un acte juridique reconnu dans le monde extérieur par la confession et permettant l’application de règles juridiques temporelles. À cet égard, Pezdevī préserve l’affirmation intérieure comme le cœur indispensable de la foi, tout en évaluant l’absence de confession non seulement comme une lacune formelle, mais aussi comme une lacune juridique qui affecte l’existence même de la foi. Ainsi, la foi s’ancre comme une structure intégrée englobant à la fois la croyance individuelle et le statut juridico-social.

L’un des aspects les plus remarquables de cette approche est le lien étroit qu’elle établit entre la théorie de la foi et la philosophie du langage. Dans ce contexte, Pezdevī établit une analogie entre la relation entre la formulation (naẓm) et le sens (maʿnā) dans le Coran et la discussion sur la foi. Tout comme il positionne le sens comme le « pilier essentiel » (rukn lāzim) indispensable du texte et la formulation comme un « pilier supplémentaire » (rukn zāʾid) dont on peut, dans certaines circonstances, se passer, il considère de même l’affirmation intérieure de la foi comme le pilier essentiel et incontournable, et la confession verbale comme un pilier complémentaire pouvant faire l’objet d’une concession juridique selon les circonstances. Cette même ligne méthodologique apparaît encore plus clairement dans son analyse de la structure de la négation et de l’affirmation (nafy–ithbāt) au sein de la formule de l’unité divine (kalimat al-tawḥīd). Pezdevī interprète la négation comme correspondant à l’affirmation intérieure dans le cœur et l’affirmation comme correspondant à l’achèvement de cet assentiment intérieur par la confession verbale. Cette lecture transforme la déclaration de l’unité divine d’une simple formule doctrinale en un discours théorique et juridique qui intègre les dimensions interne et externe de la foi — l’affirmation et la confession — au sein d’une seule structure linguistique.

Resumen Estructurado:

En la historia del pensamiento islámico, la fe (īmān) se ha abordado no solo como una aceptación interior que se produce en el ámbito espiritual del individuo, sino también como un elemento constitutivo que determina la posición social, la condición jurídica y la afiliación religiosa de cada uno. En este sentido, desde los primeros tiempos, la fe se convirtió en objeto de debates de múltiples facetas en la literatura teológica (kalām), el derecho sustantivo (fiqh) y la teoría jurídica (uṣūl al-fiqh). En particular, se desarrollaron diversos enfoques teóricos sobre los respectivos roles del asentimiento interior (afirmación del corazón), la confesión verbal y los actos en la constitución de la fe. La cuestión de si la fe consiste únicamente en una creencia interior realizada en el corazón o si es también un acto jurídicamente vinculante que requiere una declaración verbal constituyó uno de los principales puntos de controversia no solo entre las diferentes escuelas teológicas, sino también dentro de una misma escuela. Dentro de la tradición ḥanafī-māturīdī, estos debates se sistematizaron en torno a dos marcos conceptuales principales conocidos como «qawl al-taḥqīq» y «qawl al-mashhūr».

En la teoría jurídica hanafí, qawl al-mashhūr se refiere a la posición ampliamente aceptada y preferida dentro de la escuela, que define la fe como una estructura doble compuesta por la afirmación del corazón y la confesión verbal de la lengua. No obstante, los fundamentos teóricos de esta visión se han abordado a menudo principalmente a nivel de definiciones teológicas, mientras que la forma en que se fundamenta a través de las herramientas conceptuales y metodológicas de la teoría jurídica no se ha elucidado suficientemente. En este punto, la concepción de la fe desarrollada por Fahrü’l-İslâm Ebü’l-Usr el-Pezdevî, una de las figuras fundadoras de la tradición teórico-jurídica hanafí, adquiere especial relevancia. Pezdevî aborda la fe no solo como una cuestión definitoria, sino que también construye una teoría integral de la fe en el marco de conceptos teórico-jurídicos como la relación entre la formulación (naẓm) y el significado (maʿnā), la distinción entre elemento esencial (rukn) y componente adicional (zāʾid), los principios de indicación (dalālah) e implicación (ishārah), y la teoría del discurso divino (khiṭāb sharʿī). Sin embargo, en la bibliografía existente, el enfoque de Pezdevî se ha limitado generalmente a evaluaciones dispersas, y su teoría —centrada en la relación entre la fe y la confesión verbal— no ha sido examinada de manera independiente y sistemática.

Este estudio se centra en la concepción de la fe articulada por Fahr al-Islām al-Pezdevī. Su objetivo principal es demostrar los fundamentos teológicos y teórico-jurídicos sobre los que se construye, en el pensamiento de Pezdevī, la comprensión de la fe conocida en la tradición Ḥanafī-Māturīdī como qawl al-mashhūr, y analizar, desde una perspectiva holística, la manera en que fundamenta la fe como una estructura doble que consiste en la afirmación y la confesión. En este sentido, el estudio pretende aportar una contribución original a la literatura al abordar la concepción de la fe de Pezdevī de forma directa y exhaustiva.

La investigación adopta una metodología cualitativa. Basándose principalmente en Uṣūl al-Pezdevī y otras fuentes clásicas, emplea el análisis textual y el examen conceptual. Además, al tener en cuenta la tradición comentarial y los debates teológicos pertinentes, las opiniones de Pezdevī se evalúan dentro de su contexto teórico más amplio. En consecuencia, el estudio pretende releer los debates sobre la relación entre la fe y la confesión verbal a través de la dinámica interna de la teoría jurídica hanafí y hacer más visible el carácter teórico del qawl al-mashhūr.

En conclusión, este artículo ha examinado la personalidad académica de Abū’l-Usr al-Pezdevī y su papel fundamental dentro de la tradición teórico-jurídica hanafí, situándolo en relación con los debates teológicos que se desarrollaron en torno al nexo entre la fe y la confesión verbal. Los resultados del estudio demuestran que Pezdevī no fue meramente un jurista técnico de la teoría jurídica, sino que desarrolló un modelo de pensamiento original en el que abordó temas teológicos centrales —como la fe, la confesión, el valor moral (ḥusn–qubḥ) y la responsabilidad moral (taklīf)— dentro de un patrón estructurado de razonamiento teórico-jurídico. En este sentido, su sistema apunta a un enfoque que establece la relación entre kalām y uṣūl sin excluir la teología, pero sometiéndola a la lógica interna de la teoría jurídica.

Desde una perspectiva biográfica, la educación de Pezdevī en Pezde, en la región de Nasaf, en el seno de una familia con una sólida tradición académica; su educación inicial en ese entorno familiar; y la formación sistemática de su orientación intelectual a través de Shams al-Aʾimma al-Ḥalwānī —una de las figuras destacadas de la tradición de las madrasas de Bujará— permiten considerarlo un representante de la mentalidad jurídico-teórica hanafí centrada en Bujará. La amplitud de su producción literaria y la amplia difusión de sus obras —en particular los numerosos manuscritos y diversas ediciones de Uṣūl al-Pezdevī— confirman la influencia duradera de su método sobre los juristas hanafíes posteriores dedicados a la teoría jurídica. Además, las obras teológicas y exegéticas atribuidas a Pezdevī sugieren que no se limitó únicamente a los ámbitos del furūʿ y el uṣūl, sino que se benefició, en cierta medida, del legado académico iniciado por al-Māturīdī en Samarcanda.

En lo que respecta a los debates sobre la fe y la confesión que constituyen el eje principal del estudio, la conclusión principal a la que se llega es la siguiente: la concepción de la fe de Pezdevī —conceptualizada como qawl al-mashhūr— no se basa meramente en una definición teológica, sino en una lógica de construcción jurídico-teórica internamente coherente. La fe se explica a través de dos pilares: la afirmación interior del corazón y la confesión verbal de la lengua. La afirmación se considera el «pilar esencial» (rukn lāzim) que nunca se derrumba bajo ninguna circunstancia, mientras que la confesión se sitúa como un «pilar adicional» (rukn zāʾid) que, especialmente en situaciones como la coacción, puede estar sujeto a concesiones jurídicas; sin embargo, cuando se omite sin excusa válida, constituye un indicio de la ausencia de afirmación. Esta gradación busca preservar simultáneamente tanto la realidad ontológica de la fe (afirmación) como su visibilidad jurídica y legal (confesión).

Dentro de este marco, la concepción de la fe de Pezdevī puede interpretarse como una expresión sistemática del enfoque conocido en la tradición Ḥanafī-Māturīdī como qawl al-mashhūr. Esta posición no reduce la fe a un ámbito puramente interno de creencia confinado al corazón; más bien, trata la fe como un acto jurídico reconocido en el mundo externo a través de la confesión y que permite la aplicación de las normas jurídicas mundanas. En este sentido, Pezdevī preserva la afirmación interior como núcleo indispensable de la fe, al tiempo que evalúa la ausencia de confesión no solo como una deficiencia formal, sino como una deficiencia jurídica que afecta a la existencia misma de la fe. Así, la fe se fundamenta como una estructura integrada que abarca tanto la creencia individual como el estatus jurídico-social.

Uno de los aspectos más destacables de este enfoque es la estrecha conexión que establece entre la teoría de la fe y la filosofía del lenguaje. En este contexto, Pezdevī establece una analogía entre la relación entre la formulación (naẓm) y el significado (maʿnā) en el Corán y el debate sobre la fe. Así como sitúa el significado como el «pilar esencial» (rukn lāzim) indispensable del texto y la formulación como un «pilar adicional» (rukn zāʾid) del que, en determinadas circunstancias, se puede prescindir, considera de manera similar la afirmación interior en la fe como el pilar esencial e ineludible, y la confesión verbal como un pilar complementario que puede estar sujeto a concesiones jurídicas dependiendo de las circunstancias. La misma línea metodológica se hace aún más evidente en su análisis de la estructura de la negación y la afirmación (nafy–ithbāt) dentro de la fórmula de la unidad divina (kalimat al-tawḥīd). Pezdevī interpreta la negación como correspondiente a la afirmación interior en el corazón y la afirmación como correspondiente a la consumación de ese asentimiento interior a través de la confesión verbal. Esta lectura transforma la declaración de la unidad divina de una mera fórmula doctrinal en un discurso teórico-jurídico que integra las dimensiones interna y externa de la fe —la afirmación y la confesión— dentro de una única estructura lingüística.

结构化摘要：

在伊斯兰思想史上，信仰（īmān）不仅被视为个体精神领域内实现的内在认同，更被视为决定个人社会地位、法律地位及宗教归属的构成要素。就此而言，自早期起，信仰便成为神学（kalām）、实体法（fiqh）及法理学（uṣūl al-fiqh）文献中多层次论辩的主题。特别是，关于内在认同（内心确信）、口头宣誓及行为在信仰构成中的各自作用，形成了多种理论观点。信仰究竟仅在于内心确信，还是同时构成一种需要口头宣示的、具有法律约束力的行为，这一问题不仅是不同神学学派之间，也是同一学派内部的主要争议焦点之一。在哈乃斐-马图里迪学派传统中，这些讨论围绕着两个主要的概念框架——“qawl al-taḥqīq”和“qawl al-mashhūr”——进行了系统化。

在哈乃斐法学理论中，“马舒尔学说”指该学派内广为接受且被推崇的立场，它将信仰定义为由内心确信和口头宣誓组成的双重结构。然而，这一观点的理论基础往往主要停留在神学定义层面，而其如何通过法理学的概念和方法论工具来确立，则尚未得到充分阐明。在此背景下，哈乃斐法理学传统奠基人之一法赫鲁·伊斯兰·阿布·乌斯尔·佩兹德维所提出的信仰观便显得尤为重要。佩兹德维不仅将信仰视为一个定义问题，还利用法理学概念框架构建了一套全面的信仰理论，例如措辞（naẓm）与含义（maʿnā）之间的关系、必要要素（rukn）与附加要素（zāʾid）的区别， 指示（dalālah）与暗示（ishārah）的原则，以及神圣启示（khiṭāb sharʿī）理论等法律理论概念的框架内，构建了一套全面的信仰理论。然而，在现有文献中，对佩兹德维方法论的探讨通常仅限于零星的评述，而他以信仰与口头宣誓之间关系为核心的理论，尚未得到独立且系统性的研究。

本研究的核心在于法赫尔·伊斯兰·佩兹德维所阐述的信仰观念。其主要目的是阐明佩兹德维思想中“广为流传的言说”（qawl al-mashhūr）这一信仰理解的构建所依据的神学与法理学基础，并从整体视角分析他如何将信仰确立为由肯定与告白构成的双重结构。就此而言，本研究通过直接且全面地探讨佩兹德维的信仰观，力求为相关文献做出原创性贡献。

本研究采用定性研究方法，主要依据《佩兹德维法理学》（Uṣūl al-Pezdevī）及其他古典文献，运用文本分析与概念考察。此外，通过考量注释传统及相关神学辩论，本研究将佩兹德维的观点置于更广阔的理论语境中加以评析。据此，本研究旨在通过哈乃斐法理学的内在逻辑，重新审视关于信仰与言语忏悔之间关系的讨论，并进一步彰显“卡瓦尔·马什胡尔”（qawl al-mashhūr）的理论特征。

总而言之，本文通过将阿布·乌斯尔·佩兹德维置于围绕信仰与言语告白关联而展开的神学辩论之中，考察了他的学术人格及其在哈乃斐法理学传统中的奠基性作用。研究结果表明，佩兹德维不仅是一位法理学的技术型法学家，更构建了一套独创的思想模型，他在其中通过结构化的法理学推理模式，探讨了信仰、告白、道德价值（ḥusn–qubḥ）和道德责任（taklīf）等核心神学主题。就此而言，他的体系提出了一种既不排斥神学、又将其置于法理学内在逻辑之下的方法，从而确立了卡拉姆（kalām）与乌苏尔（uṣūl）之间的关系。

从传记角度看，佩兹德维在纳萨夫地区的佩兹德长大，出身于一个拥有深厚学术传统的家庭； 他在该家族环境中的早期教育；以及通过布哈拉经院传统领军人物之一——沙姆斯·阿伊玛·哈卢瓦尼——对其思想取向的系统性塑造，使得我们将他视为以布哈拉为中心的哈乃斐法理学思维的代表。其著作的广度及其作品的广泛流传——尤其是《佩兹德维法理学》（Uṣūl al-Pezdevī）的众多手稿与各种版本——证实了他的方法对后世哈乃斐学派法理学家的持久影响。此外，归因于佩兹德维的神学和经注作品表明，他不仅局限于法枝（furūʿ）和法理（uṣūl）领域，而且在一定程度上受益于马图里迪在撒马尔罕开创的学术遗产。

关于构成本研究主轴的信仰与告白讨论，得出的主要结论如下：佩兹德维的信仰观——被概念化为“qawl al-mashhūr”——不仅基于神学定义，更建立在内部自洽的法理学构建逻辑之上。信仰通过两大支柱来阐释：内心的肯定与口头的告白。肯定被视为“必要支柱”（rukn lāzim），在任何情况下都不可或缺；而宣誓则被定位为“附加支柱”（rukn zāʾid），特别是在胁迫等情况下，可能受到法律上的宽容；然而，若无正当理由而省略宣誓，则表明肯定并不存在。这种分级旨在同时维护信仰（确信）的本体论现实及其在教法层面的可见性（言语表白）。

在此框架下，佩兹德维对信仰的理解可被解读为哈乃斐-马图里迪学派传统中所谓“广为流传之说”（qawl al-mashhūr）的系统性表达。这一立场并未将信仰简化为仅限于内心的纯粹信念领域；相反，它将信仰视为一种通过宣示在外部世界获得认可的法律行为，并由此促成世俗法律裁决的适用。就此而言，佩兹德维既将内心的肯定视为信仰不可或缺的核心，同时又将缺乏宣示不仅视为形式上的缺失，更视为影响信仰本身存在的法律缺陷。因此，信仰被确立为一种涵盖个人信念与法律社会地位的整合性结构。

这种方法最值得注意的方面之一，是它在信仰理论与语言哲学之间建立了紧密的联系。在此背景下，佩兹德维将《古兰经》中措辞（naẓm）与意义（maʿnā）之间的关系类比于对信仰的讨论。正如他将意义定位为文本不可或缺的“必要支柱”（rukn lāzim），而将措辞视为在特定情况下可被省略的“附加支柱”（rukn zāʾid）一样，他同样将信仰中的内在确信视为必要且不可省略的支柱，而将口头宣誓视为一种补充性支柱，其是否必要可能因具体情况而受到法律上的宽容。在对“神性唯一”宣言（kalimat al-tawḥīd）中否定与肯定（nafy–ithbāt）结构的分析中，这一方法论脉络显得更为清晰。佩兹德维将否定解释为与内心深处的肯定相对应，将肯定解释为通过口头宣誓来完成这种内心的认同。这种解读将“神性唯一”的宣言从单纯的教义公式，转化为一种法律理论话语，将信仰的内在与外在维度——即肯定与宣誓——整合于单一的语言结构之中。

Структурированное Резюме:

В истории исламской мысли вера (иман) рассматривалась не только как внутреннее согласие, реализующееся в духовной сфере личности, но и как конститутивный элемент, определяющий социальное положение, правовой статус и религиозную принадлежность человека. В этом отношении с самых ранних периодов вера становилась предметом многослойных дебатов в литературе по теологии (калам), материальному праву (фикх) и теории права (усул аль-фикх). В частности, были разработаны разнообразные теоретические подходы, касающиеся соответствующих ролей внутреннего согласия (утверждения сердцем), устного исповедания и действий в формировании веры. Вопрос о том, состоит ли вера исключительно во внутреннем убеждении, осознаваемом сердцем, или же она также является юридически обязывающим актом, требующим устного заявления, составлял одну из основных проблемных областей не только между различными теологическими школами, но и внутри одной и той же школы. В ханафитско-матуридитской традиции эти дискуссии были систематизированы в рамках двух основных концептуальных моделей, известных как «кауль аль-тахкик» и «кауль аль-машур».

В ханафитской правовой теории «каул аль-машхур» относится к широко принятой и предпочтительной позиции внутри школы, которая определяет веру как двойную структуру, состоящую из утверждения сердцем и устного исповедания языком. Тем не менее, теоретические основания этой точки зрения часто рассматривались преимущественно на уровне теологических определений, в то время как то, как она обосновывается с помощью концептуальных и методологических инструментов правовой теории, не было достаточно прояснено. В этой связи особое значение приобретает концепция веры, разработанная Фахруль- Исламом Эбуль-Усром эль- Пездеви, одним из основоположников ханафитской правотеоретической традиции. Пездеви рассматривает веру не просто как вопрос определения, но и строит всеобъемлющую теорию веры в рамках правотеоретических концепций, таких как соотношение между формулировкой (назм) и смыслом (мана), различие между существенным элементом (рукн) и дополнительным компонентом (заид), принципы указания (далала) и подразумевания (ишара), а также теорию божественного обращения (хитаб шари). Однако в существующей литературе подход Пездеви, как правило, оставался предметом лишь разрозненных оценок, а его теория — сосредоточенная на взаимосвязи между верой и словесным исповеданием — не была изучена самостоятельно и систематически.

В центре данного исследования находится концепция веры, сформулированная Фахр аль-Ислам аль- Пездеви. Его основная цель — продемонстрировать теологические и правотеоретические основания, на которых в мысли Пездеви строится понимание веры, известное в ханафитско-матуридитской традиции как кауль аль-машхур, и проанализировать с целостной точки зрения то, как он обосновывает веру как двойственную структуру, состоящую из утверждения и исповедания. В этом отношении исследование стремится внести оригинальный вклад в литературу, непосредственно и всесторонне рассматривая концепцию веры Пездеви.

Исследование использует качественную методологию. Опираясь в основном на «Усул аль- Пездеви» и другие классические источники, оно использует текстовый анализ и концептуальное исследование. Кроме того, с учетом традиции комментариев и соответствующих теологических дебатов взгляды Пездеви оцениваются в более широком теоретическом контексте. Соответственно, исследование направлено на переосмысление дискуссий о взаимосвязи между верой и словесным исповеданием через призму внутренней динамики ханафитской правовой теории и на более четкое раскрытие теоретического характера «кауль аль-машхур».

В заключение, в данной статье рассмотрена научная личность Абу’л-Усра аль- Пездеви и его основополагающая роль в ханафитской правотеоретической традиции путем его рассмотрения в контексте теологических дискуссий, развернувшихся вокруг связи веры и словесного исповедания. Результаты исследования показывают, что Пездеви был не просто техническим специалистом по правовой теории, а разработал оригинальную модель мышления, в которой он рассматривал центральные теологические темы — такие как вера, исповедание, моральные ценности (хусн–кубх) и моральная ответственность (таклиф) — в рамках структурированной схемы правотеоретического рассуждения. В этом отношении его система указывает на подход, который устанавливает связь между каламом и усулом, не исключая теологию, но подчиняя ее внутренней логике правовой теории.

С биографической точки зрения, воспитание Пездеви в Пезде, в регионе Насаф, в семье с сильной научной традицией; его начальное образование в этой семейной среде; а также систематическое формирование его интеллектуальной ориентации под влиянием Шамса аль- Аимма аль-Халвани — одна из ведущих фигур бухарской медресевой традиции — позволяет рассматривать его как представителя бухарского ханафитского правотеоретического мировоззрения. Объем его литературного наследия и широкое распространение его трудов — в частности, многочисленные рукописи и различные издания «Усул аль- «Пездеви» — подтверждают длительное влияние его метода на последующих ханафитских правоведов. Более того, богословские и экзегетические труды, приписываемые Пездеви, позволяют предположить, что он не ограничивался исключительно сферами фуръу’ и усул’, но в определенной степени опирался на научное наследие, заложенное аль- Матуриди в Самарканде.

Что касается дискуссий о вере и исповедании, составляющих основную ось исследования, то сделан следующий главный вывод: концепция веры Пездеви — обозначенная как кауль аль-машхур — основана не просто на теологическом определении, но и на внутренне согласованной правотеоретической логике построения. Вера объясняется через два столпа: внутреннее утверждение сердцем и устное исповедание языком. Утверждение рассматривается как «необходимый столп» (rukn lāzim), который никогда не рушится ни при каких обстоятельствах, тогда как исповедание позиционируется как «дополнительный столп» (rukn zāʾid), который, особенно в таких ситуациях, как принуждение, может быть предметом правовой уступки; однако, когда оно опускается без уважительной причины, это свидетельствует об отсутствии утверждения. Эта градация направлена на одновременное сохранение как онтологической реальности веры (утверждения), так и ее юридической видимости (исповедания).

В этих рамках понимание веры Пездеви можно рассматривать как систематическое выражение подхода, известного в ханафитско-матуридитской традиции как кауль аль-машхур. Эта позиция не сводит веру к чисто внутренней сфере убеждений, ограниченной сердцем; напротив, она рассматривает веру как правовой акт, признаваемый во внешнем мире посредством исповедания и позволяющий применять мирские правовые нормы. В этом отношении Пездеви сохраняет внутреннее утверждение как незаменимое ядро веры, одновременно оценивая отсутствие исповедания не просто как формальный недостаток, но как правовой недостаток, влияющий на само существование веры. Таким образом, вера обосновывается как интегрированная структура, охватывающая как индивидуальное убеждение, так и юридико-социальный статус.

Одним из наиболее примечательных аспектов этого подхода является тесная связь, которую он устанавливает между теорией веры и философией языка. В этом контексте Пездеви проводит аналогию между отношениями между формулировкой (назм) и смыслом (мана) в Коране и обсуждением веры. Подобно тому, как он позиционирует смысл как незаменимую «основную опору» (rukn lāzim) текста, а формулировку — как «дополнительную опору» (rukn zāʾid), от которой при определенных обстоятельствах можно отказаться, он аналогичным образом рассматривает внутреннее утверждение веры как основную и непреложную опору, а устное исповедание — как дополнительную опору, которая может быть предметом правовых уступок в зависимости от обстоятельств. Та же методологическая линия становится еще более очевидной в его анализе структуры отрицания и утверждения (нафи–итбат) в формуле божественного единства (калимат аль-таухид). Пездеви интерпретирует отрицание как соответствующее внутреннему утверждению в сердце, а утверждение — как завершение этого внутреннего согласия посредством устного исповедания. Такое прочтение превращает провозглашение божественного единства из чисто доктринальной формулы в правотеоретический дискурс, который объединяет внутреннее и внешнее измерения веры — утверждение и исповедание — в рамках единой лингвистической структуры.

संरचित सारांश:

इस्लामी विचारधारा के इतिहास में, आस्था (ईमान) को न केवल व्यक्ति के आध्यात्मिक क्षेत्र में महसूस की गई एक आंतरिक सहमति के रूप में संबोधित किया गया है, बल्कि एक ऐसे संरचनात्मक तत्व के रूप में भी संबोधित किया गया है जो किसी की सामाजिक स्थिति, कानूनी दर्जे और धार्मिक संबद्धता को निर्धारित करता है।

इस संबंध में, आरंभिक काल से ही, धर्मग्रंथों (कलाम), वास्तविक कानून (फिक़्ह), और कानूनी सिद्धांत (उसूल अल-फिक़्ह) की विधाओं में धर्म बहुस्तरीय बहसों का विषय बन गया। विशेष रूप से, धर्म की संरचना में हृदय से सहमति (दिल से पुष्टि), मौखिक स्वीकारोक्ति, और कर्मों की संबंधित भूमिकाओं के संबंध में विविध सैद्धांतिक दृष्टिकोण विकसित किए गए। यह प्रश्न कि क्या आस्था केवल हृदय में महसूस किया गया एक आंतरिक विश्वास है या यह एक कानूनी रूप से बाध्यकारी कार्य भी है जिसके लिए मौखिक घोषणा आवश्यक है, न केवल विभिन्न धर्मशास्त्रीय स्कूलों के बीच बल्कि एक ही स्कूल के भीतर भी प्रमुख समस्या क्षेत्रों में से एक था। हनाफी-मतुरीदी परंपरा के भीतर, इन चर्चाओं को 'कौल अल-तहकीक' और 'कौल अल-मशहूर' के रूप में जाने जाने वाले दो प्रमुख वैचारिक ढाँचों के इर्द-गिर्द व्यवस्थित किया गया था।

हनाफी कानूनी सिद्धांत में, 'कौल अल-मशहूर' से अभिप्रेत है स्कूल के भीतर व्यापक रूप से स्वीकृत और पसंदीदा स्थिति, जो आस्था को हृदय द्वारा पुष्टि और जीभ द्वारा मौखिक स्वीकारोक्ति से मिलकर बनी एक दोहरी संरचना के रूप में परिभाषित करती है। फिर भी, इस दृष्टिकोण के सैद्धांतिक आधारों को अक्सर मुख्य रूप से धर्मशास्त्रीय परिभाषाओं के स्तर पर संबोधित किया गया है, जबकि इसे कानूनी सिद्धांत के वैचारिक और पद्धतिगत उपकरणों के माध्यम से जिस तरह से ठोस रूप दिया जाता है, उस पर पर्याप्त रूप से प्रकाश नहीं डाला गया है। इस बिंदु पर, हनफ़ी कानूनी-सैद्धांतिक परंपरा के संस्थापक व्यक्तियों में से एक, फारु'ल-इस्लाम अबू'ल-उसर अल-पेज़देवी द्वारा विकसित आस्था की अवधारणा, विशेष महत्व ग्रहण करती है। पेज़देवी आस्था को केवल एक परिभाषात्मक मुद्दे के रूप में नहीं देखते हैं, बल्कि कानूनी-सैद्धांतिक अवधारणाओं जैसे शब्दावली (नज़्म) और अर्थ (माना) के बीच संबंध, अनिवार्य तत्व (रुक्न) और अतिरिक्त घटक (ज़ाइद) के बीच अंतर, संकेत (dalālah) और इशारा (ishārah) के सिद्धांत, और दैवी संबोधन (khiṭāb sharʿī) का सिद्धांत। हालाँकि, मौजूदा साहित्य में, पेज़देवी का दृष्टिकोण आम तौर पर बिखरे हुए मूल्यांकनों तक ही सीमित रहा है, और उनका सिद्धांत - जो आस्था और मौखिक स्वीकारोक्ति के बीच संबंध पर केंद्रित है - का स्वतंत्र और व्यवस्थित तरीके से परीक्षण नहीं किया गया है।

यह अध्ययन फहर अल-इस्लाम अल-पेज़देवी द्वारा प्रतिपादित आस्था की संकल्पना को अपने केंद्र में रखता है। इसका प्राथमिक उद्देश्य उन धर्मशास्त्रीय और कानूनी-सैद्धांतिक आधारों को प्रदर्शित करना है, जिन पर पेज़देवी के विचार में हनफी-मतुरीदी परंपरा में 'कौल अल-मशहूर' के रूप में ज्ञात आस्था की समझ निर्मित होती है, और एक समग्र दृष्टिकोण से इस बात का विश्लेषण करना है कि वह आस्था को स्वीकृति और इक़रार से मिलकर बनी एक दोहरी संरचना के रूप में कैसे स्थापित करते हैं।

इस संबंध में, यह अध्ययन पेज़देवी की आस्था की अवधारणा को सीधे और व्यापक रूप से संबोधित करके साहित्य में एक मौलिक योगदान देने का प्रयास करता है।

यह शोध एक गुणात्मक कार्यप्रणाली अपनाता है। मुख्य रूप से उसूल अल-पेज़देवी और अन्य शास्त्रीय स्रोतों पर आधारित, यह पाठ्य विश्लेषण और वैचारिक परीक्षा का उपयोग करता है।

इसके अतिरिक्त, व्याख्या की परंपरा और प्रासंगिक धर्मशास्त्रीय बहसों को ध्यान में रखते हुए, पेज़देवी के विचारों का उनके व्यापक सैद्धांतिक संदर्भ में मूल्यांकन किया गया है। तदनुसार, इस अध्ययन का उद्देश्य हनफी कानूनी सिद्धांत की आंतरिक गतिशीलता के माध्यम से विश्वास और मौखिक स्वीकारोक्ति के बीच संबंध से संबंधित चर्चाओं को पुनः पढ़ना और 'कौल अल-मशहूर' के सैद्धांतिक चरित्र को अधिक स्पष्ट रूप से प्रस्तुत करना है।

निष्कर्षतः, इस लेख में अबू-उस्र अल-पेज़देवी की विद्वान व्यक्तित्व और हनफी कानूनी-सैद्धांतिक परंपरा में उनकी आधारभूत भूमिका की पड़ताल की गई है, और उन्हें विश्वास और मौखिक स्वीकारोक्ति के अंतर्संबंध के इर्द-गिर्द विकसित हुई धर्मशास्त्रीय बहसों के संदर्भ में स्थापित किया गया है। अध्ययन के निष्कर्ष दर्शाते हैं कि पेज़देवी केवल कानूनी सिद्धांत के एक तकनीकी विद्वान नहीं थे, बल्कि उन्होंने विचार का एक मौलिक मॉडल विकसित किया जिसमें उन्होंने कानूनी-सिद्धांतगत तर्क के एक संरचित पैटर्न के भीतर केंद्रीय धर्मशास्त्रीय विषयों—जैसे आस्था, इकरार, नैतिक मूल्य (हुस्न-कुब्ह), और नैतिक जिम्मेदारी (तकलीफ़)—को संबोधित किया।

इस संबंध में, उनकी प्रणाली एक ऐसे दृष्टिकोण की ओर इशारा करती है जो धर्मशास्त्र को बाहर किए बिना कलाम और उसूल के बीच संबंध स्थापित करती है, फिर भी इसे कानूनी सिद्धांत की आंतरिक तर्कसंगतता के अधीन रखती है।

जीवनीपरक दृष्टिकोण से, नासफ के क्षेत्र में पेज़दे में एक ऐसे परिवार में पेज़देवी का पालन-पोषण हुआ जिसमें एक मजबूत विद्वान परंपरा थी;

उस पारिवारिक परिवेश में उनकी प्रारंभिक शिक्षा; और बुखारा मदरसा परंपरा के प्रमुख व्यक्तियों में से एक—शम्स अल-अइम्मा अल-हलवानी—के माध्यम से उनके बौद्धिक रुझान का व्यवस्थित गठन, उन्हें बुखारा-केंद्रित हनफी कानूनी-सैद्धांतिक मानसिकता के प्रतिनिधि के रूप में देखने को संभव बनाता है। उनकी साहित्यिक रचनाओं का विस्तार और उनके कार्यों का व्यापक प्रसार—विशेष रूप से 'उसूल अल-पेज़देवी' की अनेक पांडुलिपियाँ और विभिन्न संस्करण—कानूनी सिद्धांत के बाद के हनफी न्यायविदों पर उनकी पद्धति के स्थायी प्रभाव की पुष्टि करते हैं। इसके अलावा, पेज़देवी से जुड़ी धर्मशास्त्रीय और व्याख्यात्मक कृतियाँ यह दर्शाती हैं कि वह केवल फुरुʿ और उसूल के क्षेत्रों तक ही सीमित नहीं थे, बल्कि उन्होंने समरकंद में अल-मातुरीदी द्वारा शुरू की गई विद्वान विरासत से कुछ हद तक लाभ उठाया।

विश्वास और स्वीकारोक्ति पर चर्चाओं के संबंध में, जो इस अध्ययन का मुख्य धुरा हैं, प्राप्त मुख्य निष्कर्ष इस प्रकार है: पेज़देवी की विश्वास की अवधारणा—जिसे 'क़ौल अल-मशहूर' के रूप में अवधारित किया गया है—केवल एक धर्मशास्त्रीय परिभाषा पर ही नहीं, बल्कि निर्माण की एक आंतरिक रूप से सुसंगत कानूनी-सैद्धांतिक तर्क पर आधारित है। विश्वास को दो स्तंभों के माध्यम से समझाया गया है: हृदय द्वारा आंतरिक पुष्टि और जीभ द्वारा मौखिक स्वीकारोक्ति। पुष्टि को "आवश्यक स्तंभ" (रुकन लाज़िम) माना जाता है जो किसी भी परिस्थिति में कभी नहीं गिरता, जबकि इक़रार को एक "अतिरिक्त स्तंभ" (रुकन ज़ाएद) के रूप में स्थापित किया गया है, जो विशेष रूप से जबरदस्ती जैसी स्थितियों में, कानूनी रियायत के अधीन हो सकता है; फिर भी, जब बिना वैध बहाने के छोड़ा जाता है, तो यह पुष्टि की अनुपस्थिति का संकेत देता है।

यह श्रेणीकरण एक साथ विश्वास (पुष्टि) की अस्तित्वगत वास्तविकता और इसकी कानूनी और विधायी दृश्यता (स्वीकृति) दोनों को संरक्षित करने का प्रयास करता है।

इस ढांचे के भीतर, पेज़देवी की आस्था की समझ को हनफी-मतुरीदी परंपरा में 'क़ौल अल-मशहूर' के रूप में जाने जाने वाले दृष्टिकोण की एक व्यवस्थित अभिव्यक्ति के रूप में पढ़ा जा सकता है। यह स्थिति आस्था को केवल हृदय तक सीमित विश्वास के एक आंतरिक क्षेत्र तक नहीं घटाती है; बल्कि, यह आस्था को एक कानूनी कार्य के रूप में मानती है जिसे स्वीकारोक्ति के माध्यम से बाहरी दुनिया में पहचाना जाता है और जो सांसारिक कानूनी निर्णयों के अनुप्रयोग को सक्षम बनाता है। इस संबंध में, पेज़देवी आंतरिक पुष्टि को आस्था के अपरिहार्य मूल के रूप में बनाए रखते हैं, साथ ही वे स्वीकारोक्ति की अनुपस्थिति का मूल्यांकन केवल एक औपचारिक कमी के रूप में नहीं, बल्कि एक कानूनी कमी के रूप में करते हैं जो स्वयं आस्था के अस्तित्व को प्रभावित करती है। इस प्रकार, आस्था एक एकीकृत संरचना के रूप में स्थापित होती है जो व्यक्तिगत विश्वास और कानूनी-सामाजिक स्थिति दोनों को समाहित करती है।

इस दृष्टिकोण का सबसे उल्लेखनीय पहलू विश्वास के सिद्धांत और भाषा के दर्शन के बीच यह घनिष्ठ संबंध है जो यह स्थापित करता है। इस संदर्भ में, पेज़देवी कुरआन में शब्दावली (नज़्म) और अर्थ (माना) के बीच संबंध की तुलना विश्वास पर होने वाली चर्चा से करते हैं। जिस प्रकार वह अर्थ को पाठ का अनिवार्य "आवश्यक स्तंभ" (रुक़्न लाज़िम) और शब्दांकन को एक "अतिरिक्त स्तंभ" (रुक़्न ज़ाएद) मानते हैं, जिसे कुछ परिस्थितियों में त्यागा जा सकता है, उसी प्रकार वह आस्था में आंतरिक पुष्टि को आवश्यक और अपरिहार्य स्तंभ मानते हैं, और मौखिक स्वीकारोक्ति को एक पूरक स्तंभ मानते हैं जो परिस्थितियों के आधार पर कानूनी रियायत के अधीन हो सकता है। इसी पद्धतिगत दृष्टिकोण उसकी दिव्य एकता (कलिमात अल-तौहीद) के सूत्र के भीतर नकार और पुष्टि (नफ़ी-इथबात) की संरचना के विश्लेषण में और भी अधिक स्पष्ट हो जाता है। पेज़देवी नकार की व्याख्या हृदय में आंतरिक पुष्टि के अनुरूप और पुष्टि की व्याख्या मौखिक इकरार के माध्यम से उस आंतरिक सहमति के पूर्ण होने के अनुरूप करता है।

यह व्याख्या दिव्य एकता की घोषणा को केवल एक सैद्धांतिक सूत्र से एक कानूनी-सैद्धांतिक विमर्श में बदल देती है, जो आस्था के आंतरिक और बाहरी आयामों—स्वीकृति और स्वीकारोक्ति—को एक ही भाषाई संरचना के भीतर एकीकृत करती है।