Abstract

Öz: Sözlükte “öne geçmek” anlamına gelen kudûm masdarının “tefʿîl” kalıbından türeyen ism-i fâil şekli olan mukaddime kelimesi, “öne geçen” anlamını ifade etmektedir. Bu anlamdan hareketle, ordunun öncü birliği mukaddimetü’l-ceyş olarak adlandırılmıştır. Aynı şekilde, istiare yoluyla kitapların ve ilmî bahislerin başında yer alan önsöz, sunuş ve giriş mahiyetindeki metinler için de mukaddime terimi kullanılmıştır. (Durmuş, t.y., Mukaddime, s.) Sözlükte “tamamlamak, bitirmek, sona erdirmek” anlamlarına gelen hatm (hitâm) masdarından türeyen hâtime kelimesi, “son, sonuç, nihayet” manalarını ifade etmektedir. İslâmî gelenek içerisinde şekillenen düşünce dünyasında hâtime kavramı, insan hayatının nasıl neticeleneceği ve son nefeste imanın muhafaza edilip edilemeyeceği meselesiyle ilişkilendirilmiştir. Bu bağlamda, kişinin dünyadan imanla ayrılmasını ifade etmek üzere hüsn-i hâtime, imandan yoksun bir şekilde vefat etmesini belirtmek üzere ise sû-i hâtime terimleri kullanılmıştır. Arapça literatürde bu kavramlar sırasıyla hâtimetü’l-hayr veya hüsnü’l-hâtime ve sûü’l-hâtime şeklinde yer almaktadır. (Aruçi, t.y., Hâtime) İlmî ve edebî eserler bağlamında خاتمة (hâtime) terimi, kitabın veya risalenin sonunda yer alan; müellifin ele aldığı meseleleri topluca değerlendirdiği, ulaşılan sonuçları özetlediği ve yer yer genel değerlendirme ile temennilere yer verdiği sonuç ve kapanış bölümünü ifade etmektedir. Nitekim ‘mukaddime’ ve ‘netiçe’ ifadeleri bu anlamda kullanılmaktadır. Mukaddime, cephe ve alın bölgesinden ilk karşılaşılan kısımdır. Aynı şekilde mukaddime, alın ve saçın ön kısmı (nâsiye) anlamına da gelir. Bu anlam daha sonra mecazen her şey için kullanılmaya başlanmış; bu bağlamda ‘kitabın mukaddimesi’ ve ‘sözün mukaddimesi’ ifadeleri ortaya çıkmıştır. Bu kelime genellikle dâlin kesresiyle (mukaddime) kullanılır; ancak bazen fetha ile (mukaddame) de telaffuz edildiği belirtilmiştir. Ayrıca her şeyin mukaddimesinin onun başlangıcı olduğu, ‘mukaddem’in ise ‘muahhar’ın zıddı olduğu ifade edilmiştir.” Mütekaddim âlimlerin, özellikle hadis ve eser ehlinin telif geleneğinde, eserlerine genellikle besmele ile başlamaları, ardından Allah’a hamd ve senâda bulunmaları ve Hz. Peygamber’e salât ve selâm getirmeleri yaygın bir uygulama olmuştur. Bunun ardından ise, müteahhir dönem âlimlerinde görülen uzun mukaddimelere yer vermeksizin, doğrudan eserin bâb ve tercemelerine geçtikleri görülmektedir. Bu durum, İmam Buhârî’nin Ṣaḥîḥ’i ile Sünen-i Erbaa müelliflerinin eserlerinde açıkça müşahede edilmektedir. Ancak bu genel telif geleneğinin dışında kalan İmam Müslim, Ṣahîh adlı eserine oldukça kapsamlı bir mukaddime tahsis etmiştir. Nitekim söz konusu mukaddime, Fuâd Abdülbâkî neşrinde yaklaşık otuz üç sayfaya ulaşmaktadır. Hadis kitapları, hadis ve hadis usûlü ilimleri açısından temel başvuru kaynakları arasında yer almaktadır.(Beydâvî, t.y., s. 2) Bunun başlıca nedeni, bu eserlerin müelliflerinin sahih ile sakîm rivayetleri ayırt etmeye yönelik birtakım usûlî ilkeler ortaya koymuş olmalarıdır. Söz konusu ilkeler, kimi zaman eserlerin tertibinde, kimi zaman mukaddimelerinde, kimi zaman ise hâtimelerinde açıkça görülmektedir. Bu itibarla, müelliflerin mukaddime ve hâtimeleri, hadis ilimlerinin farklı alanlarına dair önemli veriler ihtiva etmektedir. El-ʿİlelü’ṣ-ṣaġīr, Tirmizî’nin el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ adlı eserinin sonunda yer alan ve elli birinci kitap olarak tertip edilen bölümdür. Bu bölüm, müellifin el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ’te benimsediği hadis rivayet yöntemini, başvurduğu kaynakları, eserde yer alan râvileri ve kullandığı hadis terimlerini açıklaması sebebiyle, söz konusu eserin bir mukaddimesi niteliğinde kabul edilmektedir. Bu yönüyle el-ʿİlelü’ṣ-ṣaġīr, Tirmizî’nin hadis anlayışını ve metodolojik yaklaşımını yansıtan temel metinlerden biri olarak öne çıkmaktadır. (Kandemir, t.y., Tirmizî) Hadis usûlüne dair meseleler, her ne kadar hicrî IV. asırda müstakil eserler çerçevesinde sistematik bir yapıya kavuşturulmuş olsa da, bu ilmin temel prensiplerine ilişkin değerlendirmelere hicrî III. asırda telif edilen hadis kitaplarının mukaddime ve hâtimelerinde de yer verildiği görülmektedir. Bu bağlamda, hadis usûlü literatürünün erken dönemine ışık tutan metinler arasında, İmam Müslim’in Sahîh’inin mukaddimesi ile İmam Tirmizî’nin İlelü’s-Sağîr adlı eserinin hâtimesi dikkat çekmektedir. Nitekim bu çalışma, söz konusu iki metni merkeze alarak, hadis usûlü ilmine dair erken dönem yaklaşımların mukayese ve tahlilini amaçlamaktadır.

Abstract

Abstract: The term muqaddima, derived as an active participle in the tafʿīl form from the root kudūm, which lexically means “to precede” or “to come forward,” conveys the sense of “that which comes before.” Based on this meaning, the vanguard unit of an army has been referred to as muqaddimat al-jaysh. By way of metaphorical extension, the term has also been used to denote introductory texts—such as prefaces, forewords, and introductory sections—placed at the beginning of books and scholarly discussions. Likewise, the word khātima, derived from the root khatm (or khitām), meaning “to complete,” “to conclude,” or “to bring to an end,” signifies “end,” “conclusion,” or “final outcome.” Within the intellectual framework shaped by the Islamic tradition, the concept of khātima has been closely associated with the ultimate outcome of human life, particularly the question of whether faith is preserved at the moment of death. In this context, the term ḥusn al-khātima has been used to describe dying with faith, whereas sūʾ al-khātima denotes dying without it. In Arabic literature, these concepts appear respectively as khātimat al-khayr or ḥusn al-khātima, and sūʾ al-khātima. In the context of scholarly and literary works, the term khātima refers to the concluding section of a book or treatise in which the author evaluates the discussed issues as a whole, summarizes the results reached, and occasionally offers general reflections and wishes. In this respect, the terms muqaddima (introduction) and natīja (conclusion) are used as complementary structural elements. The word muqaddima originally denotes the frontal or foremost part, such as the forehead, and later came to be employed metaphorically for the beginning of anything, giving rise to expressions such as “the introduction of a book” or “the introduction of a discourse.” In the authorship tradition of early scholars (mutaqaddimūn), particularly among hadith scholars and transmitters, it was customary to begin their works with the basmala, followed by praise of God and blessings upon the Prophet. Subsequently, without composing lengthy introductions characteristic of later (mutaʾakhkhirūn) scholars, they generally proceeded directly to the chapters and headings of their works. This practice is clearly observable in the Ṣaḥīḥ of al-Bukhārī and in the works of the authors of the Sunan al-Arbaʿa. An exception to this general convention is Imām Muslim, who devoted a substantial introduction to his Ṣaḥīḥ, which extends to approximately thirty-three pages in Fuʾād ʿAbd al-Bāqī’s edition. Hadith collections constitute fundamental reference sources for the disciplines of hadith and hadith methodology, primarily because their authors articulated methodological principles aimed at distinguishing sound (ṣaḥīḥ) reports from defective (saqīm) ones. These principles are sometimes reflected in the structural organization of the works, and at other times explicitly articulated in their introductions or conclusions. In this regard, the muqaddimas and khātimas of hadith compilations contain valuable data pertaining to various aspects of the hadith sciences. Al-ʿIlal al-Ṣaghīr, positioned at the end of al-Tirmidhī’s al-Jāmiʿ al-Ṣaḥīḥ as its fifty-first book, serves as a de facto introduction to the work, as it elucidates the author’s method of hadith transmission, his sources, the transmitters included in the compilation, and the technical terminology he employs. From this perspective, al-ʿIlal al-Ṣaghīr stands out as one of the principal texts reflecting al-Tirmidhī’s understanding of hadith and his methodological approach. Although issues related to hadith methodology were systematized within independent works in the fourth century AH, discussions concerning the foundational principles of this discipline are also found in the introductions and conclusions of hadith works composed in the third century AH. In this context, the introduction to Imām Muslim’s Ṣaḥīḥ and the concluding section of Imām al-Tirmidhī’s al-ʿIlal al-Ṣaghīr are among the texts that shed light on the early development of hadith methodology. Accordingly, this study aims to examine and comparatively analyze early methodological approaches to hadith studies by focusing on these two texts.

Structured Abstract:

The identification and critique of hadiths, one of the fundamental sources of Islamic law and ethics, has been shaped by a meticulous methodology since the early centuries of the Hijra. The third century AH, in particular, is considered the golden age of hadith scholarship in terms of classification and methodology. Two prominent figures of this period, Imam Muslim (d. 261/875) and Imam Tirmidhi (d. 279/892), not only collected hadiths but also explicitly stated their theoretical frameworks for accepting or rejecting these narrations in the introductions or conclusions of their works. The main problem addressed in this research is to identify the methodological differences and similarities between the مقدمة (preface) written by Muslim to his work al-Jami' al-Sahih and al-Ilal al-Saghir, a separate treatise at the end of Tirmidhi's Sunan. This study focuses particularly on the two most controversial types of hadith: "mursal" and "gharib" hadiths. It examines, from a comparative perspective through the texts of these two authorities, how early hadith criticism struck a balance between normative rules (ideal standards) and historical narration practice (actual application). The main objective of the study is to determine the place of different approaches to the evidentiary value of mursal and gharib hadiths within the development of hadith scholarship. The nuances between Imam Muslim's stricter and chain-of-narrator approach and Imam Tirmidhi's more classificatory and flexible approach form the focus of the study. The scope of the research includes: This work includes etymological and terminological analyses of the concepts of mursal and gharib, opinions expressed regarding the legal and scholarly value of such narrations, and the interactions of both authors with other authorities of their time (Shafi'i, Ahmad ibn Hanbal, Yahya ibn Said al-Qattan, etc.).

In this research, comparative text analysis and literature review techniques from qualitative research methods were used. Data mining was performed by examining the introduction of Imam Muslim's Sahih and the conclusion of Tirmidhi's al-Ilal al-Saghir line by line as primary sources. The analysis process was carried out in three stages:

1. Conceptual Analysis: Determining the technical meanings in which the terms mursal and gharib are used by both authors.

2. Evidential Value (Ihtijaj) Analysis: Comparing the theoretical explanations regarding under what conditions these narrations can be accepted as evidence.

3. Exemplification and Narrator Analysis: Evaluating the narrator examples and historical anecdotes given by the authors to support their own views. The findings on the validity of mursal hadith can be expressed as follows: Mursal hadith is generally a hadith narrated by a Tabi'in who omits a Sahabi and narrates from the Prophet Muhammad. Although it refers to narrations attributed to the Prophet, in the texts of Muslim and Tirmidhi, this concept is used in a broader sense of "inkita" (break in the chain of narrators). Muslim considers the continuity of the chain of narrators as a primary condition for the authenticity of a hadith. He argues, using the famous metaphor of "mefawiz (impassable deserts)" which he narrates through Abdullah ibn al-Mubarak, that a break in the chain of narrators completely invalidates the narration. According to Muslim, the narration of hadiths between narrators who have not had any hearing or meeting between them does not constitute evidence, even if the narrators are trustworthy. Muslim's approach is an attempt to establish an "ideal-type" standard for the chain of narrators by purifying the science of hadith from all subjective interpretations.

Tirmidhi, while generally stating that mursal hadiths are considered "weak according to the majority of hadith scholars," devotes considerable space to the differences in practical application. He cites the grading of mursal hadiths by Yahya b. Sa'id al-Qattan among different Tabi'i (Mujahid, Ata, Hasan al-Basri, etc.), demonstrating that mursal hadiths gain value not through absolute rejection, but according to the selectivity of the narrator. Tirmidhi also refers to the criteria of "support by another means" (shawahid and mutabi'at) put forward by Shafi'i for accepting mursal hadiths, arguing that the evidential value of mursal hadiths is not static but dynamic and dependent on contextual clues. His findings regarding the uniqueness of gharib hadiths can be expressed as follows: A gharib hadith is a situation where only one narrator remains (teferrud) in any layer of the chain of narrators. The fundamental difference between the two imams lies in the meaning they attribute to this phenomenon of "uniqueness" (teferrud). Imam Muslim considers it suspicious for a narrator to transmit a rare (gharib) narration. According to him, for a narrator's uniqueness to be acceptable, that narrator must "join" other reliable imams in the science of hadith and not contradict them. Muslim sees it as a sign of ignorance for people to pursue rare narrations simply to appear knowledgeable about hadith. Tirmidhi, on the other hand, technically divides the concept of rare hadith into two categories: those that are originally rare and those that become famous later. He points out that a hadith can originate from a single narrator and later become famous, as in the example of Abdullah ibn Dinar's "wala" hadith, demonstrating that strangeness is not always a flaw, but sometimes a natural characteristic of a chain of narrators.

The fundamental differences between the approaches of Muslim and Tirmidhi can be summarized under the following headings:

1. While Muslim focuses on the "technical structure of the chain of narrators," Tirmidhi focuses on the "practice of narration and the identity of the narrator."

2. While Muslim tends to categorically reject mursal narrations, Tirmidhi subjects mursal narrations to a narrator-based grading.

3. While Muslim advocates for the "ideal" chain of narrators structure, Tirmidhi attempts to describe how the Salaf scholars processed the "practical" narration material in their hands.

Both authors defined mursal and gharib narrations as "risky" areas. However, Muslim aimed to create a safe area by pushing this risk outside the system, while Tirmidhi offered a guide on how this risk can be managed. The data obtained as a result of the research shows that Imam Muslim and Imam Tirmidhi, in the 3rd century AH... These two approaches represent two different but complementary aspects of 17th-century hadith criticism. Muslim's approach is based on a strict and rule-bound structure centered on the chain of narrators (sened), relying on the principle that "a chain of narrators that is not continuous has no scholarly value." This stance played a vital role in establishing the norms of hadith scholarship as a discipline. Imam Tirmidhi, on the other hand, offered a more flexible and comprehensive model showing how mursal and gharib narrations gain meaning through the character of the narrator and supporting elements.

In conclusion, both hadith scholars approached mursal and gharib narrations with caution, but Muslim transformed this caution into a "categorical rejection," while Tirmidhi adopted a "rigorous grading." This study has proven that hadith methodology is not merely a matter of theoretical definitions, but rather a multi-layered discipline shaped by narrator practice, historical accumulation, and methodological choices. For modern hadith research, these two approaches serve as a fundamental point of reference, reminding us that narrations should be analyzed in both their normative (rule-based) and functional (application-based) dimensions.

Yapılandırılmış Özet:

​İslam hukukunun ve ahlakının temel kaynaklarından biri olan hadislerin tespiti ve tenkidi, hicrî ilk asırlardan itibaren titiz bir metodoloji ile şekillenmiştir. Özellikle hicrî III. yüzyıl, hadis ilminin tasnif ve usûl açısından altın çağı olarak kabul edilir. Bu dönemin iki dev ismi olan İmam Müslim (ö. 261/875) ve İmam Tirmizî (ö. 279/892), yalnızca hadisleri toplamakla kalmamış, aynı zamanda bu rivayetlerin kabul veya reddine dair teorik çerçevelerini eserlerinin giriş veya sonuç bölümlerinde bizzat beyan etmişlerdir.

​Bu araştırmanın temel sorunsalı, Müslim’in el-Câmiu’s-Sahîh adlı eserine yazdığı mukaddime ile Tirmizî’nin Süneni’nin hâtimesinde (sonunda) müstakil bir risale mahiyetinde yer alan el-İlelü’s-Sağîr arasındaki usûl farklılıklarını ve benzerliklerini tespit etmektir. Çalışma, özellikle hadis usulünün en tartışmalı iki alanı olan "mürsel" ve "garîb" hadis türlerine odaklanmaktadır. Erken dönem hadis tenkidinin normatif kurallar (ideal standartlar) ile tarihsel rivayet pratiği (fiilî uygulama) arasında nasıl bir denge kurduğu, bu iki otoritenin metinleri üzerinden mukayeseli bir perspektifle irdelenmektedir.

Çalışmanın temel amacı, mürsel ve garîb hadislerin hücciyeti (delil değeri) konusundaki farklı yaklaşımların, hadis ilminin gelişim seyri içindeki yerini belirlemektir. İmam Müslim’in daha katı ve sened merkezli tutumu ile İmam Tirmizî’nin daha tasnif edici ve esnek yaklaşımı arasındaki nüanslar, çalışmanın odak noktasını oluşturur. Araştırma kapsamı; mürsel ve garîb kavramlarının etimolojik ve ıstılahî analizlerini, bu tür rivayetlerin hukukî ve ilmî değerine dair serdedilen görüşleri ve her iki müellifin kendi dönemlerindeki diğer otoritelerle (Şâfiî, Ahmed b. Hanbel, Yahyâ b. Saîd el-Kattân vb.) olan etkileşimlerini içermektedir.

Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden karşılaştırmalı metin analizi ve literatür taraması tekniği kullanılmıştır. Birinci dereceden kaynak olarak İmam Müslim’in Sahîh’inin mukaddimesi ile Tirmizî’nin el-İlelü’s-Sağîr’i hatimesi satır satır incelenerek veri madenciliği yapılmıştır. Analiz süreci üç aşamada gerçekleştirilmiştir:

1. Kavramsal Analiz: Mürsel ve garîb terimlerinin her iki müellif tarafından hangi teknik anlamlarda kullanıldığının tespiti.

2. Delil Değeri (İhticâc) Analizi: Bu rivayetlerin hangi şartlar altında delil kabul edilebileceğine dair teorik açıklamaların karşılaştırılması.

3. Örneklendirme ve Râvi Analizi: Müelliflerin kendi görüşlerini desteklemek için verdikleri râvi örneklerinin ve tarihsel anekdotların değerlendirilmesi.

Mürsel hadisin hücciyeti üzerinedeki bulguları şu şekilde ifade edilebilir: Mürsel hadis, genel olarak tâbiînin sahâbîyi atlayarak Hz. Peygamber’e nispet ettiği rivayetleri ifade etse de, Müslim ve Tirmizî’nin metinlerinde bu kavramın daha geniş bir "inkitâ" (sened kopukluğu) anlamında kullanıldığı görülmüştür.

Müslim, senedin ittisâlini hadisin sıhhati için birincil şart koşar. O, Abdullah b. el-Mübârek üzerinden naklettiği meşhur "mefâviz (aşılmaz çöller)" metaforuyla, seneddeki kopukluğun rivayeti tamamen geçersiz kıldığını savunur. Müslim’e göre, aralarında semâ (işitme) veya mülâkat (görüşme) bulunmayan râvilerin birbirlerinden nakilleri, râviler sika olsa dahi hüccet teşkil etmez. Müslim’in bu yaklaşımı, hadis ilmini her türlü sübjektif yorumdan arındırarak "ideal-tip" bir sened standartı inşa etme çabasıdır.

 Tirmizî ise mürsel hadislerin "hadis ehlinin çoğunluğuna göre zayıf" kabul edildiğini genel bir kural olarak zikretmekle birlikte, fiilî uygulamadaki farklılıklara geniş yer ayırır. Yahyâ b. Saîd el-Kattân’ın farklı tâbiîlerin (Mücâhid, Atâ, Hasan el-Basrî vb.) mürselleri arasında yaptığı derecelendirmeleri aktararak, mürselin mutlak bir reddedişten ziyade, râvinin seçiciliğine göre kıymet kazandığını ortaya koyar. Tirmizî ayrıca, Şâfiî’nin mürseli kabul etmek için öne sürdüğü "başka bir yolla desteklenme" (şevâhid ve mütâbiat) kriterlerine atıfta bulunarak, mürselin delil değerinin statik değil, dinamik ve karinelere bağlı olduğunu savunur.

Garîb hadisin teferrüdü meselesi hakkındaki bulguları şu şekilde ifade edilebilir: Garîb hadis, senedin herhangi bir tabakasında tek bir râvinin kalması (teferrüd) durumudur. İki imam arasındaki temel fark, bu "teferrüd" olgusuna yükledikleri anlamda gizlidir. İmam Müslim, bir râvinin garîb bir rivayette bulunmasını şüpheli karşılar. Ona göre bir râvinin teferrüdünün makbul olması için, o râvinin diğer sika imamlarla hadis ilminde "müşâreket" (ortaklık) etmesi ve onlara muhalefet etmemesi gerekir. Müslim, insanların sırf "çok hadis biliyor" görünmek için garîb/nâdir rivayetlerin peşine düşmesini bir cehalet emaresi olarak görür.

Tirmizî ise garîb hadis kavramını teknik olarak ikiye ayırır: Aslen garîb olanlar ve fer’î olarak (sonradan) meşhur olanlar. Abdullah b. Dînâr’ın "velâ" hadisi örneğinde olduğu gibi, bir hadisin aslen tek bir râviden gelip daha sonra şöhret bulabileceğini belirterek, garîbliğin her zaman bir kusur olmadığını, bazen bir senedin doğal bir özelliği olduğunu ortaya koyar.

                Müslim ve Tirmizî’nin yaklaşımları arasındaki temel farklar şu başlıklar altında toplanabilir:

1. Müslim "senedin teknik yapısına" odaklanırken; Tirmizî "rivayet pratiği ve râvinin kimliğine" odaklanmaktadır.

2. Müslim mürseli kategorik olarak reddetme eğilimindeyken; Tirmizî, mürseli râvi bazlı bir derecelendirmeye tâbi tutar.

3. Müslim, olması gereken "ideal" sened yapısını savunurken; Tirmizî, selef âlimlerinin elindeki "fiilî" rivayet malzemesini nasıl işlediğini betimlemeye çalışır.

Her iki müellif de mürsel ve garîb rivayetleri "riskli" alanlar olarak tanımlamıştır. Ancak Müslim, bu riski sistem dışına iterek güvenli bir alan oluşturmayı amaçlamış; Tirmizî ise bu riskin nasıl yönetilebileceğine dair bir kılavuz sunmuştur.

Araştırma sonucunda elde edilen veriler göstermektedir ki; İmam Müslim ve İmam Tirmizî, hicrî III. yüzyıl hadis tenkidinin iki farklı ama birbirini tamamlayan yüzünü temsil etmektedir.

Müslim’in yaklaşımı, sened merkezli, katı ve kuralcı bir yapıda olup "muttasıl olmayan senedin ilmî bir değer taşımayacağı" ilkesine dayanır. Bu tutum, hadis ilminin bir bilim dalı olarak normlarını belirlemede hayati bir rol oynamıştır. İmam Tirmizî ise, mürsel ve garîb rivayetlerin, râvi karakteri ve destekleyici unsurlarla nasıl anlam kazandığını gösteren daha esnek ve kuşatıcı bir model sunmuştur.

Sonuç olarak; her iki muhaddis de mürsel ve garîb rivayetleri ihtiyatla karşılamış, ancak Müslim bu ihtiyatı "kategorik reddiye"ye, Tirmizî ise "titiz bir derecelendirme"ye dönüştürmüştür. Bu çalışma, hadis usulünün sadece teorik tanımlardan ibaret olmadığını, aksine râvi pratiği, tarihsel birikim ve metodolojik tercihlerle şekillenen çok katmanlı bir disiplin olduğunu kanıtlamıştır. Modern hadis araştırmaları için bu iki yaklaşım, rivayetlerin hem normatif (kurallara dayalı) hem de fonksiyonel (uygulamaya dayalı) boyutuyla analiz edilmesi gerektiğini hatırlatan temel bir referans noktasıdır.