A Comparison of the Approaches to Hadith Methodology in the Introduction to Imam Muslim's Sahih and the Conclusion of Tirmidhi's Ilal al-Saghir: An Example of Mursal and Gharib Hadith.

İmam Müslim’in Ṣaḥîḥ’inin Mukaddimesi ile Tirmizî’nin İlelü’s-Sağîr’inin Hâtimesinde Hadis Usûlüne Dair Yaklaşımların Mukayesesi: Mürsel ve Garîb Hadis Örneği
Author:

Number of pages:
3173-3216
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 2
%>

Abstract

Öz: Sözlükte “öne geçmek” anlamına gelen kudûm masdarının “tefʿîl” kalıbından türeyen ism-i fâil şekli olan mukaddime kelimesi, “öne geçen” anlamını ifade etmektedir. Bu anlamdan hareketle, ordunun öncü birliği mukaddimetü’l-ceyş olarak adlandırılmıştır. Aynı şekilde, istiare yoluyla kitapların ve ilmî bahislerin başında yer alan önsöz, sunuş ve giriş mahiyetindeki metinler için de mukaddime terimi kullanılmıştır. (Durmuş, t.y., Mukaddime, s.) Sözlükte “tamamlamak, bitirmek, sona erdirmek” anlamlarına gelen hatm (hitâm) masdarından türeyen hâtime kelimesi, “son, sonuç, nihayet” manalarını ifade etmektedir. İslâmî gelenek içerisinde şekillenen düşünce dünyasında hâtime kavramı, insan hayatının nasıl neticeleneceği ve son nefeste imanın muhafaza edilip edilemeyeceği meselesiyle ilişkilendirilmiştir. Bu bağlamda, kişinin dünyadan imanla ayrılmasını ifade etmek üzere hüsn-i hâtime, imandan yoksun bir şekilde vefat etmesini belirtmek üzere ise sû-i hâtime terimleri kullanılmıştır. Arapça literatürde bu kavramlar sırasıyla hâtimetü’l-hayr veya hüsnü’l-hâtime ve sûü’l-hâtime şeklinde yer almaktadır. (Aruçi, t.y., Hâtime) İlmî ve edebî eserler bağlamında خاتمة (hâtime) terimi, kitabın veya risalenin sonunda yer alan; müellifin ele aldığı meseleleri topluca değerlendirdiği, ulaşılan sonuçları özetlediği ve yer yer genel değerlendirme ile temennilere yer verdiği sonuç ve kapanış bölümünü ifade etmektedir. Nitekim ‘mukaddime’ ve ‘netiçe’ ifadeleri bu anlamda kullanılmaktadır. Mukaddime, cephe ve alın bölgesinden ilk karşılaşılan kısımdır. Aynı şekilde mukaddime, alın ve saçın ön kısmı (nâsiye) anlamına da gelir. Bu anlam daha sonra mecazen her şey için kullanılmaya başlanmış; bu bağlamda ‘kitabın mukaddimesi’ ve ‘sözün mukaddimesi’ ifadeleri ortaya çıkmıştır. Bu kelime genellikle dâlin kesresiyle (mukaddime) kullanılır; ancak bazen fetha ile (mukaddame) de telaffuz edildiği belirtilmiştir. Ayrıca her şeyin mukaddimesinin onun başlangıcı olduğu, ‘mukaddem’in ise ‘muahhar’ın zıddı olduğu ifade edilmiştir.” Mütekaddim âlimlerin, özellikle hadis ve eser ehlinin telif geleneğinde, eserlerine genellikle besmele ile başlamaları, ardından Allah’a hamd ve senâda bulunmaları ve Hz. Peygamber’e salât ve selâm getirmeleri yaygın bir uygulama olmuştur. Bunun ardından ise, müteahhir dönem âlimlerinde görülen uzun mukaddimelere yer vermeksizin, doğrudan eserin bâb ve tercemelerine geçtikleri görülmektedir. Bu durum, İmam Buhârî’nin Ṣaḥîḥ’i ile Sünen-i Erbaa müelliflerinin eserlerinde açıkça müşahede edilmektedir. Ancak bu genel telif geleneğinin dışında kalan İmam Müslim, Ṣahîh adlı eserine oldukça kapsamlı bir mukaddime tahsis etmiştir. Nitekim söz konusu mukaddime, Fuâd Abdülbâkî neşrinde yaklaşık otuz üç sayfaya ulaşmaktadır. Hadis kitapları, hadis ve hadis usûlü ilimleri açısından temel başvuru kaynakları arasında yer almaktadır.(Beydâvî, t.y., s. 2) Bunun başlıca nedeni, bu eserlerin müelliflerinin sahih ile sakîm rivayetleri ayırt etmeye yönelik birtakım usûlî ilkeler ortaya koymuş olmalarıdır. Söz konusu ilkeler, kimi zaman eserlerin tertibinde, kimi zaman mukaddimelerinde, kimi zaman ise hâtimelerinde açıkça görülmektedir. Bu itibarla, müelliflerin mukaddime ve hâtimeleri, hadis ilimlerinin farklı alanlarına dair önemli veriler ihtiva etmektedir. El-ʿİlelü’ṣ-ṣaġīr, Tirmizî’nin el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ adlı eserinin sonunda yer alan ve elli birinci kitap olarak tertip edilen bölümdür. Bu bölüm, müellifin el-Câmiʿu’ṣ-ṣaḥîḥ’te benimsediği hadis rivayet yöntemini, başvurduğu kaynakları, eserde yer alan râvileri ve kullandığı hadis terimlerini açıklaması sebebiyle, söz konusu eserin bir mukaddimesi niteliğinde kabul edilmektedir. Bu yönüyle el-ʿİlelü’ṣ-ṣaġīr, Tirmizî’nin hadis anlayışını ve metodolojik yaklaşımını yansıtan temel metinlerden biri olarak öne çıkmaktadır. (Kandemir, t.y., Tirmizî) Hadis usûlüne dair meseleler, her ne kadar hicrî IV. asırda müstakil eserler çerçevesinde sistematik bir yapıya kavuşturulmuş olsa da, bu ilmin temel prensiplerine ilişkin değerlendirmelere hicrî III. asırda telif edilen hadis kitaplarının mukaddime ve hâtimelerinde de yer verildiği görülmektedir. Bu bağlamda, hadis usûlü literatürünün erken dönemine ışık tutan metinler arasında, İmam Müslim’in Sahîh’inin mukaddimesi ile İmam Tirmizî’nin İlelü’s-Sağîr adlı eserinin hâtimesi dikkat çekmektedir. Nitekim bu çalışma, söz konusu iki metni merkeze alarak, hadis usûlü ilmine dair erken dönem yaklaşımların mukayese ve tahlilini amaçlamaktadır.

 

Keywords

Abstract

Abstract: The term muqaddima, derived as an active participle in the tafʿīl form from the root kudūm, which lexically means “to precede” or “to come forward,” conveys the sense of “that which comes before.” Based on this meaning, the vanguard unit of an army has been referred to as muqaddimat al-jaysh. By way of metaphorical extension, the term has also been used to denote introductory texts—such as prefaces, forewords, and introductory sections—placed at the beginning of books and scholarly discussions. Likewise, the word khātima, derived from the root khatm (or khitām), meaning “to complete,” “to conclude,” or “to bring to an end,” signifies “end,” “conclusion,” or “final outcome.” Within the intellectual framework shaped by the Islamic tradition, the concept of khātima has been closely associated with the ultimate outcome of human life, particularly the question of whether faith is preserved at the moment of death. In this context, the term ḥusn al-khātima has been used to describe dying with faith, whereas sūʾ al-khātima denotes dying without it. In Arabic literature, these concepts appear respectively as khātimat al-khayr or ḥusn al-khātima, and sūʾ al-khātima. In the context of scholarly and literary works, the term khātima refers to the concluding section of a book or treatise in which the author evaluates the discussed issues as a whole, summarizes the results reached, and occasionally offers general reflections and wishes. In this respect, the terms muqaddima (introduction) and natīja (conclusion) are used as complementary structural elements. The word muqaddima originally denotes the frontal or foremost part, such as the forehead, and later came to be employed metaphorically for the beginning of anything, giving rise to expressions such as “the introduction of a book” or “the introduction of a discourse.” In the authorship tradition of early scholars (mutaqaddimūn), particularly among hadith scholars and transmitters, it was customary to begin their works with the basmala, followed by praise of God and blessings upon the Prophet. Subsequently, without composing lengthy introductions characteristic of later (mutaʾakhkhirūn) scholars, they generally proceeded directly to the chapters and headings of their works. This practice is clearly observable in the Ṣaḥīḥ of al-Bukhārī and in the works of the authors of the Sunan al-Arbaʿa. An exception to this general convention is Imām Muslim, who devoted a substantial introduction to his Ṣaḥīḥ, which extends to approximately thirty-three pages in Fuʾād ʿAbd al-Bāqī’s edition. Hadith collections constitute fundamental reference sources for the disciplines of hadith and hadith methodology, primarily because their authors articulated methodological principles aimed at distinguishing sound (ṣaḥīḥ) reports from defective (saqīm) ones. These principles are sometimes reflected in the structural organization of the works, and at other times explicitly articulated in their introductions or conclusions. In this regard, the muqaddimas and khātimas of hadith compilations contain valuable data pertaining to various aspects of the hadith sciences. Al-ʿIlal al-Ṣaghīr, positioned at the end of al-Tirmidhī’s al-Jāmiʿ al-Ṣaḥīḥ as its fifty-first book, serves as a de facto introduction to the work, as it elucidates the author’s method of hadith transmission, his sources, the transmitters included in the compilation, and the technical terminology he employs. From this perspective, al-ʿIlal al-Ṣaghīr stands out as one of the principal texts reflecting al-Tirmidhī’s understanding of hadith and his methodological approach. Although issues related to hadith methodology were systematized within independent works in the fourth century AH, discussions concerning the foundational principles of this discipline are also found in the introductions and conclusions of hadith works composed in the third century AH. In this context, the introduction to Imām Muslim’s Ṣaḥīḥ and the concluding section of Imām al-Tirmidhī’s al-ʿIlal al-Ṣaghīr are among the texts that shed light on the early development of hadith methodology. Accordingly, this study aims to examine and comparatively analyze early methodological approaches to hadith studies by focusing on these two texts.

Keywords

Structured Abstract:

Hadith methodology is a scholarly discipline that aims to determine the authenticity, reliability, and evidentiary value of narrations attributed to the Prophet Muhammad. From the earliest periods of Islamic history, the preservation of hadith reports and the distinction between sound and unsound narrations became one of the central concerns of Muslim scholars. By the third century AH, methodological discussions began to appear not only in independent works but also in the introductions and concluding sections of hadith compilations. In this context, the introduction to Imam Muslim’s Sahih and the conclusion of Imam al-Tirmidhi’s al-Ilal al-Saghir are important early texts that reflect methodological approaches to hadith criticism. Although both texts have been examined independently in previous studies, their methodological approaches have not been directly compared through the examples of mursal and gharib hadiths. This study, therefore, examines these two texts comparatively and focuses on the evidentiary value of mursal hadiths and the ruling on using gharib hadiths as an argument.

The study addresses the relevant discussions in Imam Muslim’s introduction and Imam al-Tirmidhi’s conclusion through a comparative analysis method. The analysis is organised around two central narration types. First, mursal hadith is discussed with reference to its lexical and technical meanings. Lexically, mursal is related to the meanings of sending, releasing, or leaving something unbound. Technically, it is generally used for a narration in which a tabi'i attributes a report directly to the Prophet. However, the article also shows that the term was used more broadly by some scholars to refer to discontinuity in the chain of transmission. Second, gharib hadith is examined as a type of ahad report involving uniqueness in the chain or the text. A hadith does not need to have only one narrator throughout the entire chain in order to be called gharib; uniqueness in any layer of the isnad may be sufficient for this classification. Within this framework, Muslim’s and Tirmidhi’s approaches are compared in relation to isnad continuity, narrator reliability, narrator selectivity, transmission practice, and the acceptance or rejection of narrations as evidence.

The study shows that Imam Muslim adopts a strict and isnad-centred approach to mursal hadiths. In the introduction to his Sahih, Muslim transmits a report from Abdullah b. al-Mubarak concerning a narration attributed to the Prophet through Hajjaj b. Dinar. Although the narrators mentioned in the report are described as trustworthy, Abdullah b. al-Mubarak draws attention to the serious gap between Hajjaj b. Dinar and the Prophet through the metaphor of "mafawiz", that is, vast and impassable deserts. Muslim’s inclusion of this report reflects his methodological position. For him, the trustworthiness of narrators alone is not sufficient for a narration to have evidentiary value. The chain must also be continuous, and the relationship of hearing or meeting between transmitters must be established. Muslims' use of the term 'mursal' also supports this approach. He does not restrict mursal only to the omission of a companion by a tabi'i but uses it in a broader sense that includes discontinuity in the isnad. Thus, in a Muslim's approach, a break in the chain is a serious defect that directly affects the scholarly value of a narration.

Imam al-Tirmidhi’s treatment of mursal hadiths is more graded and explanatory. In al-Ilal al-Saghir, he transmits reports showing that early hadith scholars were aware of the problem of unsupported or weakly grounded narrations. Al-Zuhri’s criticism of Ishaq b. Abdullah b. Abi Farwa illustrates this sensitivity. At the same time, Tirmidhi records evaluations from Yahya b. Said al-Qattan showing that the mursal reports of different transmitters were not treated alike. The mursal narrations of Mujahid, Said b. Jubayr, and Malik b. Anas are evaluated more favourably than those of narrators considered less selective in their sources. This indicates that Tirmidhi does not assess mursal hadiths only according to formal discontinuity in the chain but also considers the narrator’s reliability, selectivity, and known practice of transmission. Nevertheless, he also explains why mursal hadiths are considered weak by the majority of hadith scholars: since early scholars sometimes transmitted from both reliable and unreliable narrators, a mursal report may have been taken from an unidentified unreliable source.

With regard to gharib hadiths, Imam Muslim approaches the issue through the problem of tafarrud, namely solitary transmission. He does not reject every solitary narration merely because it is unique; however, he requires strict conditions for its acceptance. The narrator must be trustworthy, possess sound memorisation, share a common field of transmission with reliable hadith scholars, and not contradict them. Muslim’s criticism of those who pursue weak or unknown gharib reports in order to appear as prolific transmitters also reveals his cautious stance toward unusual narrations. Imam al-Tirmidhi, on the other hand, clarifies the technical scope of gharib hadith. He explains that a narration may be called gharib because it is transmitted through a single route at a particular level of the isnad. He also shows that a hadith may originally be gharib but later become well known through the increase of transmitters in subsequent layers, as seen in the example of Abdullah b. Dinar’s narration from Ibn Umar. Therefore, gharibness and fame are not necessarily opposed categories.

As a result, Imam Muslim and Imam al-Tirmidhi represent two related tendencies in early hadith criticism. A Muslim's approach reflects a normative and isnad-centred model that gives priority to continuity, hearing, meeting, narrator precision, and conformity with reliable transmitters. Tirmidhi’s approach reflects the diversity of actual narration practice and evaluates reports according to narrator identity, selectivity, supporting indications, and the historical circulation of narrations. Both scholars approach mursal and gharib hadiths with caution. However, these narration types are not treated as automatic indicators of weakness in every case; rather, their scholarly value must be determined through careful examination centred on the isnad and the text. This comparison shows that classical hadith methodology is a multi-layered scholarly tradition shaped by theoretical principles, narrator practice, historical experience, and critical awareness.

Keywords: Hadith, Introduction, Conclusion, Mursal, Gharib.

Yapılandırılmış Özet:

Hadis usûlü, Hz. Peygamber’e nispet edilen rivayetlerin ona aidiyetini, güvenilirliğini ve delil değerini tespit etmeyi amaçlayan temel ilmî disiplinlerden biridir. İslam tarihinin ilk dönemlerinden itibaren hadis rivayetlerinin korunması ve sahih olanların sakîm rivayetlerden ayırt edilmesi, Müslüman âlimlerin üzerinde önemle durduğu başlıca meseleler arasında yer almıştır. Hicrî üçüncü asra gelindiğinde hadis usûlüne dair tartışmalar yalnızca müstakil eserlerde değil, hadis kitaplarının mukaddime ve hâtimelerinde de görünür hâle gelmiştir. Bu çerçevede İmam Müslim’in Sahîh’inin mukaddimesi ile İmam Tirmizî’nin el-İlelü’s-Sağîr adlı eserinin hâtimesi, erken dönem hadis tenkidinin metodolojik yaklaşımlarını yansıtan önemli metinler arasında yer almaktadır. Her iki metin daha önce müstakil çalışmalara konu edilmiş olmakla birlikte, Müslim’in mukaddimesi ile Tirmizî’nin hâtimesinde yer alan hadis usûlüne dair yaklaşımların mürsel ve garîb hadis örnekleri üzerinden doğrudan mukayeseli biçimde incelendiği bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu çalışma, söz konusu iki metni karşılaştırmalı olarak ele almakta ve mürsel hadisin hücciyeti ile garîb hadisle ihticâc meselesine odaklanmaktadır.

Çalışmada, İmam Müslim’in Sahîh’inin mukaddimesi ile İmam Tirmizî’nin el-İlelü’s-Sağîr’inin hâtimesinde yer alan ilgili açıklamalar mukayeseli analiz yöntemiyle incelenmiştir. İnceleme iki temel rivayet türü etrafında yapılandırılmıştır. İlk olarak mürsel hadis kavramının sözlük ve ıstılah anlamları ele alınmıştır. Sözlük bakımından mürsel, “göndermek, salıvermek, serbest bırakmak” anlamlarını taşıyan irsâl köküyle ilişkilidir. Istılahî açıdan ise genel olarak tâbiînin Hz. Peygamber’e doğrudan nispet ettiği rivayet için kullanılmaktadır. Bununla birlikte makalede, bazı âlimlerin mürsel kavramını senedde meydana gelen kopukluğu ifade edecek biçimde daha geniş anlamda kullandıkları da gösterilmektedir. İkinci olarak garîb hadis kavramı incelenmiştir. Âhâd haberin bir türü olan garîb hadis, sened veya metin bakımından tek kalmış rivayetleri ifade etmektedir. Bir hadisin garîb sayılması için senedin tamamında yalnızca tek râvinin bulunması gerekmez; isnadın herhangi bir tabakasında rivayetin tek râviye münhasır kalması da garîblik için yeterli kabul edilmektedir. Bu kavramsal çerçeve içinde Müslim ve Tirmizî’nin yaklaşımları senedin ittisâli, râvinin güvenilirliği, râvi seçiciliği, rivayet pratiği ve rivayetlerin hüccet değeri bakımından karşılaştırılmıştır.

Çalışmada, İmam Müslim’in mürsel hadis konusunda katı ve sened merkezli bir yaklaşım benimsediği görülmüştür. Müslim, Sahîh’inin mukaddimesinde Abdullah b. el-Mübârek’ten naklettiği rivayet aracılığıyla bu konudaki tavrını açık biçimde ortaya koymaktadır. Söz konusu rivayette, Haccâc b. Dînâr yoluyla Hz. Peygamber’e nispet edilen bir haber hakkında Abdullah b. el-Mübârek, râvilerin güvenilir olduğunu kabul etmekle birlikte, Haccâc b. Dînâr ile Hz. Peygamber arasında ciddi bir kopukluk bulunduğunu “mefâviz” metaforuyla ifade etmektedir. Bu metafor, râvi ile Hz. Peygamber arasındaki mesafenin rivayetin ilmî değerini doğrudan etkileyen önemli bir problem olduğunu göstermektedir. Müslim’in bu rivayete yer vermesi, ona göre râvilerin sika olmasının tek başına yeterli olmadığını; senedin muttasıl olması ve râviler arasında semâ veya mülâkat ilişkisinin sabit bulunması gerektiğini ortaya koymaktadır. Müslim’in mürsel kavramını yalnızca tâbiînin sahâbîyi atlayarak Hz. Peygamber’e doğrudan nispet ettiği rivayetlerle sınırlı tutmaması, aksine senedde meydana gelen kopukluğu ifade eden daha geniş bir inkitâʿ çerçevesinde ele alması da bu yaklaşımı desteklemektedir. Bu bakımdan Müslim’e göre seneddeki kopukluk, rivayetin hüccet değerini doğrudan etkileyen ciddi bir illet niteliğindedir.

İmam Tirmizî’nin mürsel hadis konusundaki yaklaşımı ise daha derecelendirici ve açıklayıcı bir yapı arz etmektedir. Tirmizî, el-İlelü’s-Sağîr’in hâtimesinde Zührî’nin İshak b. Abdullah b. Ebî Ferve’ye yönelik eleştirisini aktararak isnadsız veya temelsiz rivayetlere karşı erken dönemde ciddi bir tenkit bilincinin bulunduğunu göstermektedir. Bununla birlikte Yahyâ b. Saîd el-Kattân’dan aktarılan değerlendirmeler, mürsel rivayetlerin erken dönem hadis âlimleri tarafından aynı düzeyde görülmediğini ortaya koymaktadır. Mücâhid, Saîd b. Cübeyr ve Mâlik b. Enes gibi râvilerin mürsel rivayetleri, rivayet aldığı kimseler konusunda yeterince seçici görülmeyen bazı râvilerin mürsellerine tercih edilmiştir. Bu durum, Tirmizî’nin mürsel hadisleri yalnızca seneddeki kopukluk bakımından değil, râvinin güvenilirliği, seçiciliği ve bilinen rivayet pratiği açısından da değerlendirdiğini göstermektedir. Bununla birlikte Tirmizî, erken dönem imamlarının hem sika hem de zayıf râvilerden rivayette bulunmuş olmaları sebebiyle, mürsel bir rivayetin güvenilir olmayan bir kaynaktan alınmış olma ihtimalinin bulunduğunu belirtmektedir. Bu nedenle onun yaklaşımı mürsel rivayetleri tenkitsiz biçimde kabul eden bir yaklaşım değil, ihtiyatı ve râvi merkezli derecelendirmeyi birlikte dikkate alan bir değerlendirmedir.

Garîb hadis konusunda İmam Müslim meseleyi teferrüd olgusu üzerinden ele almaktadır. Müslim, teferrüd eden râvinin rivayetini yalnızca tek kaldığı için mutlak biçimde reddetmemekte; ancak böyle bir rivayetin kabulü için sıkı şartlar ileri sürmektedir. Râvinin sika olması yeterli değildir; ilim ve hıfz sahibi muhaddislerle müşterek rivayet alanına sahip olması, onların rivayet tarzına uyması ve rivayetlerinde onlara muhalefet etmemesi gerekir. Müslim’in zayıf veya meçhul senetlere dayanan garîb rivayetlerin peşine düşen kimselere yönelik eleştirisi de onun dikkat çekici ve nâdir rivayetler karşısındaki ihtiyatlı tutumunu göstermektedir. İmam Tirmizî ise garîb hadis kavramının teknik çerçevesini açıklığa kavuşturmaktadır. Ona göre bir hadis, isnadın belirli bir tabakasında tek tarikle rivayet edildiği için garîb sayılabilir. Ayrıca bir rivayet aslen garîb olmakla birlikte, sonraki tabakalarda râvi sayısının artması sebebiyle meşhur hâle gelebilir. Abdullah b. Dînâr’ın İbn Ömer’den rivayet ettiği hadis bu duruma örnek olarak zikredilmektedir. Bu yaklaşım, garîblik ile şöhret arasında zorunlu bir karşıtlık bulunmadığını göstermektedir.

Sonuç olarak çalışma, İmam Müslim ile İmam Tirmizî’nin erken dönem hadis tenkidinde birbiriyle ilişkili iki farklı eğilimi temsil ettiğini göstermektedir. Müslim’in yaklaşımı, senedin ittisâlini, semâ ve mülâkatın sabit olmasını, râvinin hıfz ve ittibâ ölçütlerini esas alan normatif ve sened merkezli bir modeldir. Tirmizî’nin yaklaşımı ise fiilî rivayet pratiğinin çeşitliliğini, râvi farklılıklarını, destekleyici karineleri ve rivayetlerin tarihsel dolaşımını dikkate alan daha açıklayıcı bir yapı sunmaktadır. Her iki muhaddis de mürsel ve garîb rivayetleri ihtiyatla değerlendirmekte; ancak bu rivayet türlerini her durumda zayıflığın zorunlu göstergesi olarak ele almamaktadır. Bu nedenle mürsel ve garîb hadisler, hadis usûlünde isnad ve metin merkezli ilmî tahkiki gerekli kılan rivayet türleri olarak değerlendirilmelidir.

Anahtar Kelimeler: Hadis, Mukaddime, Hâtime, Mürsel, Garîb.

ملخص منظم

علم الحديث هو فرع علمي يهدف إلى تحديد صحة وموثوقية وقيمة الأدلة المستمدة من الروايات المنسوبة إلى النبي محمد. منذ المراحل المبكرة من التاريخ الإسلامي، أصبح حفظ روايات الحديث والتمييز بين الروايات الصحيحة والضعيفة أحد الشواغل الرئيسية للعلماء المسلمين. وبحلول القرن الثالث الهجري، بدأت المناقشات المنهجية تظهر ليس فقط في الأعمال المستقلة، بل أيضًا في مقدمات وأقسام ختامية لمجموعات الأحاديث. وفي هذا السياق، تُعد مقدمة «صحيح» الإمام مسلم وخاتمة «العلل الصغير» للإمام الترمذي نصوصًا مبكرة مهمة تعكس المناهج المنهجية في نقد الحديث. على الرغم من أن كلا النصين قد تم دراستهما بشكل مستقل في دراسات سابقة، إلا أن مناهجهما المنهجية لم تتم مقارنتها بشكل مباشر من خلال أمثلة الأحاديث المرسلة والغريبة. ولذلك، تدرس هذه الدراسة هذين النصين بشكل مقارن وتركز على القيمة الإثباتية للأحاديث المرسلة والحكم على استخدام الأحاديث الغريبة كحجة.

تتناول الدراسة المناقشات ذات الصلة في مقدمة الإمام مسلم وخاتمة الإمام الترمذي من خلال طريقة التحليل المقارن. وينظم التحليل حول نوعين رئيسيين من الروايات. أولاً، يُناقش الحديث المرسل بالإشارة إلى معانيه اللغوية والفنية. لغوياً، يرتبط مصطلح «مرسل» بمعاني الإرسال أو الإفراج أو ترك شيء ما غير مقيد. أما من الناحية الفنية، فيُستخدم عموماً للإشارة إلى رواية ينسب فيها التابع الحديث مباشرة إلى النبي. ومع ذلك، يوضح المقال أيضًا أن المصطلح استُخدم على نطاق أوسع من قبل بعض العلماء للإشارة إلى انقطاع في سلسلة النقل. ثانيًا، يتم فحص الحديث الغريب باعتباره نوعًا من الأحاديات التي تنطوي على تفرد في السلسلة أو النص. لا يحتاج الحديث إلى أن يكون له راوٍ واحد فقط طوال السلسلة بأكملها ليُسمى غريبًا؛ فقد يكون التفرد في أي طبقة من الإسناد كافيًا لهذا التصنيف. في هذا الإطار، تتم مقارنة نهجي مسلم والترمذي فيما يتعلق باستمرارية الإسناد، ومصداقية الراوي، وانتقائية الراوي، وممارسة الرواية، وقبول أو رفض الروايات كدليل.

تُظهر الدراسة أن الإمام مسلم يتبنى نهجًا صارمًا ومتمحورًا حول الإسناد تجاه الأحاديث المرسلة. في مقدمة صحيحه، ينقل مسلم رواية عن عبد الله بن المبارك بشأن حديث منسوب إلى النبي عن طريق الحجاج بن دينار. على الرغم من وصف الراوين المذكورين في الرواية بأنهما موثوقان، فإن عبد الله بن المبارك يلفت الانتباه إلى الفجوة الكبيرة بين الحجاج بن دينار والنبي من خلال استعارة ”المفاز“، أي الصحاري الشاسعة التي لا يمكن عبورها. إن إدراج مسلم لهذا التقرير يعكس موقفه المنهجي. بالنسبة له، فإن مصداقية الراوين وحدها لا تكفي لكي يكون للرواية قيمة إثباتية. يجب أن تكون السلسلة متصلة أيضًا، ويجب إثبات علاقة السماع أو اللقاء بين الناقلين. كما أن استخدام مسلم لمصطلح «مرسل» يدعم هذا النهج. فهو لا يقصر المرسل على حذف أحد الصحابة من قبل التابعين فحسب، بل يستخدمه بمعنى أوسع يشمل انقطاع الإسناد. وهكذا، في نهج مسلم، يُعد انقطاع السلسلة عيبًا خطيرًا يؤثر بشكل مباشر على القيمة العلمية للرواية.

إن معالجة الإمام الترمذي للأحاديث المرسلة أكثر تصنيفًا وتوضيحًا. في كتاب «الأعاليل الصغير»، ينقل تقارير تظهر أن علماء الحديث الأوائل كانوا على دراية بمشكلة الروايات غير المدعومة أو الضعيفة الأساس. وتوضح انتقادات الزهري لإسحاق بن عبد الله بن أبي فاروة هذه الحساسية. وفي الوقت نفسه، يسجل الترمذي تقييمات من يحيى بن سعيد القطان تظهر أن الروايات المرسلة لمختلف الراوين لم تُعامل على نحو متماثل. فالروايات المرسلة لمجاهد وسعيد بن جبير ومالك بن أنس تُقيَّم تقييماً إيجابياً أكثر من تلك التي ترويها رواة يُعتبرون أقل انتقائية في مصادرهم. وهذا يشير إلى أن الترمذي لا يقيّم الأحاديث المرسلة فقط وفقًا للانقطاع الشكلي في السند، بل يأخذ في الاعتبار أيضًا موثوقية الراوي، وانتقائيته، وممارسته المعروفة في النقل. ومع ذلك، فإنه يشرح أيضًا سبب اعتبار الأحاديث المرسلة ضعيفة من قبل غالبية علماء الحديث: نظرًا لأن العلماء الأوائل كانوا ينقلون أحيانًا عن رواة موثوقين وغير موثوقين على حد سواء، فقد يكون التقرير المرسل قد أُخذ من مصدر غير موثوق به وغير معروف.

فيما يتعلق بالأحاديث الغريبة، يتناول الإمام مسلم هذه المسألة من خلال مشكلة التفرد، أي الرواية المنفردة. فهو لا يرفض كل رواية منفردة لمجرد أنها فريدة؛ لكنه يشترط شروطاً صارمة لقبولها. يجب أن يكون الراوي جديراً بالثقة، وأن يتمتع بحفظ قوي، وأن يشترك في مجال الرواية مع علماء الحديث الموثوقين، وألا يتعارض معهم. كما أن انتقاد مسلم لأولئك الذين يسعون وراء الأحاديث الغريبة الضعيفة أو المجهولة من أجل الظهور بمظهر المروّجين الغزير الإنتاج يكشف أيضًا عن موقفه الحذر تجاه الروايات غير المعتادة. من ناحية أخرى، يوضح الإمام الترمذي النطاق الفني للحديث الغريب. فهو يشرح أن الرواية قد تُسمى غريبة لأنها تُنقل عبر مسار واحد في مستوى معين من الإسناد. كما يوضح أن الحديث قد يكون غريبًا في الأصل، لكنه يصبح معروفًا لاحقًا من خلال زيادة عدد الناقلين في الطبقات اللاحقة، كما يتضح في مثال رواية عبد الله بن دينار عن ابن عمر. لذلك، فإن الغرابة والشهرة ليستا بالضرورة فئتين متعارضتين.

ونتيجة لذلك، يمثل الإمام مسلم والإمام الترمذي اتجاهين مترابطين في نقد الحديث المبكر. يعكس نهج مسلم نموذجًا معياريًا يركز على السند ويعطي الأولوية للاستمرارية، والسماع، واللقاء، ودقة الراوي، والتوافق مع الناقلين الموثوقين. ويعكس نهج الترمذي تنوع ممارسة الرواية الفعلية ويقيّم الأحاديث وفقًا لهوية الراوي، والانتقائية، والدلائل الداعمة، والتداول التاريخي للأحاديث. ويتعامل كلا العالمين مع الأحاديث المرسلة والغريبة بحذر. ومع ذلك، لا تُعامل هذه الأنواع من الروايات على أنها مؤشرات تلقائية على الضعف في كل حالة؛ بل يجب تحديد قيمتها العلمية من خلال فحص دقيق يركز على السند والنص. تُظهر هذه المقارنة أن منهجية الحديث الكلاسيكية هي تقليد علمي متعدد الطبقات تشكلته المبادئ النظرية وممارسة الراوي والتجربة التاريخية والوعي النقدي.

 

الكلمات المفتاحية: الحديث، مقدمة، خاتمة، مرسَل، غريب

Résumé Structuré:

La méthodologie du hadith est une discipline savante qui vise à déterminer l'authenticité, la fiabilité et la valeur probante des récits attribués au prophète Mohammed. Dès les premières périodes de l'histoire islamique, la préservation des récits hadithiques et la distinction entre les récits authentiques et non authentiques sont devenues l'une des préoccupations centrales des savants musulmans. Au IIIᵉ siècle de l'Hégire, des discussions méthodologiques ont commencé à apparaître à la fois dans des ouvrages indépendants, et dans les introductions et les conclusions des recueils de hadiths. Dans ce contexte, l'introduction au Sahih de l'imam Muslim et la conclusion de l'ouvrage al-Ilal al-Saghir de l'imam al-Tirmidhi constituent d'importants textes anciens qui reflètent les approches méthodologiques de la critique des hadiths. Bien que ces deux textes aient été examinés séparément dans des études antérieures, leurs approches méthodologiques n’ont pas été directement comparées à travers les exemples des hadiths mursal et gharib. La présente étude examine donc ces deux textes de manière comparative et se concentre sur la valeur probante des hadiths mursal ainsi que sur la règle relative à l’utilisation des hadiths gharib comme argument.

L’étude aborde les discussions pertinentes de l’introduction de l’imam Muslim et de la conclusion de l’imam al-Tirmidhi à travers une méthode d’analyse comparative. L'analyse s'articule autour de deux types de narration centraux. Premièrement, le hadith mursal est examiné en référence à ses significations lexicales et techniques. Sur le plan lexical, mursal renvoie aux notions d'envoyer, de libérer ou de laisser quelque chose sans contrainte. Sur le plan technique, ce terme est généralement utilisé pour désigner une narration dans laquelle un tabi'i attribue un récit directement au Prophète. Cependant, l’article montre également que le terme a été utilisé de manière plus large par certains savants pour désigner une discontinuité dans la chaîne de transmission. Deuxièmement, le hadith gharib est examiné comme un type de rapport ahad présentant un caractère unique dans la chaîne ou le texte. Un hadith n’a pas besoin d’avoir un seul narrateur sur l’ensemble de la chaîne pour être qualifié de gharib ; un caractère unique à n’importe quel niveau de l’isnad peut suffire pour cette classification. Dans ce cadre, les approches de Muslim et de Tirmidhi sont comparées en ce qui concerne la continuité de l’isnad, la fiabilité des narrateurs, la sélectivité des narrateurs, la pratique de la transmission, ainsi que l’acceptation ou le rejet des récits comme preuves.

L’étude montre que l’imam Muslim adopte une approche stricte et centrée sur l’isnad à l’égard des hadiths mursal. Dans l’introduction de son Sahih, Muslim rapporte un récit d’Abdullah b. al-Mubarak concernant une narration attribuée au Prophète par l’intermédiaire de Hajjaj b. Dinar. Bien que les narrateurs mentionnés dans le récit soient décrits comme dignes de confiance, Abdullah b. al-Mubarak attire l’attention sur le fossé considérable entre Hajjaj b. Dinar et le Prophète à travers la métaphore des « mafawiz », c’est-à-dire de vastes déserts infranchissables. L’inclusion de ce récit par Muslim reflète sa position méthodologique. Pour lui, la fiabilité des narrateurs ne suffit pas à elle seule pour qu’un récit ait une valeur probante. La chaîne doit également être continue, et la relation d’écoute ou de rencontre entre les transmetteurs doit être établie. L’utilisation par Muslim du terme « mursal » vient également étayer cette approche. Il ne limite pas le mursal à la seule omission d’un compagnon par un tabi’i, mais l’utilise dans un sens plus large qui inclut la discontinuité dans l’isnad. Ainsi, dans l’approche de Muslim, une rupture dans la chaîne constitue un grave défaut qui affecte directement la valeur scientifique d’un récit.

Le traitement des hadiths mursal par l’imam al-Tirmidhi est plus nuancé et explicatif. Dans al-Ilal al-Saghir, il transmet des rapports montrant que les premiers savants du hadith étaient conscients du problème des narrations non étayées ou faiblement fondées. La critique d’Al-Zuhri à l’égard d’Ishaq b. Abdullah b. Abi Farwa illustre cette sensibilité. Dans le même temps, Tirmidhi rapporte des évaluations de Yahya b. Sa’id al-Qattan montrant que les rapports mursal de différents transmetteurs n’étaient pas traités de la même manière. Les récits mursal de Mujahid, Sa’id b. Jubayr et Malik b. Anas sont évalués plus favorablement que ceux de narrateurs considérés comme moins sélectifs dans leurs sources. Cela indique que Tirmidhi n’évalue pas les hadiths mursal uniquement en fonction de la discontinuité formelle dans la chaîne, mais tient également compte de la fiabilité du narrateur, de sa sélectivité et de sa pratique connue de transmission. Néanmoins, il explique aussi pourquoi les hadiths mursal sont considérés comme faibles par la majorité des spécialistes du hadith : comme les premiers savants transmettaient parfois à la fois des narrateurs fiables et non fiables, un récit mursal peut avoir été tiré d’une source non identifiée et non fiable.

En ce qui concerne les hadiths gharib, l’imam Muslim aborde la question à travers le problème du tafarrud, à savoir la transmission solitaire. Il ne rejette pas toute narration solitaire simplement parce qu’elle est unique ; cependant, il impose des conditions strictes pour son acceptation. Le narrateur doit être digne de confiance, posséder une bonne mémoire, partager un champ de transmission commun avec des spécialistes du hadith fiables, et ne pas les contredire. La critique de Muslim à l’égard de ceux qui recherchent des rapports gharib faibles ou inconnus afin de paraître comme des transmetteurs prolifiques révèle également sa position prudente envers les narrations inhabituelles. L’imam al-Tirmidhi, quant à lui, clarifie la portée technique du hadith gharib. Il explique qu’une narration peut être qualifiée de gharib parce qu’elle est transmise par une seule voie à un niveau particulier de l’isnad. Il montre également qu’un hadith peut être à l’origine gharib mais devenir par la suite bien connu grâce à l’augmentation du nombre de transmetteurs dans les couches suivantes, comme le montre l’exemple de la narration d’Abdullah b. Dinar provenant d’Ibn Umar. Par conséquent, le caractère gharib et la notoriété ne sont pas nécessairement des catégories opposées.

En conséquence, l’imam Muslim et l’imam al-Tirmidhi représentent deux tendances apparentées dans la critique hadithique primitive. L’approche de Muslim reflète un modèle normatif et centré sur l’isnad qui donne la priorité à la continuité, à l’écoute, à la rencontre, à la précision du narrateur et à la conformité avec des transmetteurs fiables. L’approche de Tirmidhi reflète la diversité de la pratique narrative réelle et évalue les rapports en fonction de l’identité du narrateur, de la sélectivité, des indications à l’appui et de la circulation historique des narrations. Les deux savants abordent les hadiths mursal et gharib avec prudence. Cependant, ces types de narration ne sont pas considérés comme des indicateurs automatiques de faiblesse dans tous les cas ; leur valeur scientifique doit plutôt être déterminée par un examen minutieux centré sur l’isnad et le texte. Cette comparaison montre que la méthodologie classique du hadith est une tradition savante à plusieurs niveaux, façonnée par des principes théoriques, la pratique des narrateurs, l’expérience historique et la conscience critique.

Mots-clés : Hadith, Introduction, Conclusion, Mursal, Gharib

Resumen Estructurado:

La metodología del hadiz es una disciplina académica cuyo objetivo es determinar la autenticidad, la fiabilidad y el valor probatorio de las narraciones atribuidas al profeta Mahoma. Desde los primeros tiempos de la historia islámica, la conservación de los relatos del hadiz y la distinción entre narraciones válidas y no válidas se convirtieron en una de las principales preocupaciones de los eruditos musulmanes. Hacia el siglo III d. H., comenzaron a aparecer debates metodológicos no solo en obras independientes, sino también en las introducciones y conclusiones de las recopilaciones de hadices. En este contexto, la introducción al Sahih del imán Muslim y la conclusión de al-Ilal al-Saghir del imán al-Tirmidhi son textos fundamentales que reflejan los enfoques metodológicos de la crítica del hadiz. Aunque ambos textos han sido examinados de forma independiente en estudios anteriores, sus enfoques metodológicos no se han comparado directamente a través de los ejemplos de los hadices mursal y gharib. Por lo tanto, este estudio examina estos dos textos de forma comparativa y se centra en el valor probatorio de los hadices mursal y en la normativa sobre el uso de los hadices gharib como argumento.

El trabajo de investigación utiliza un método de análisis comparativo para tratar los debates más relevantes en la introducción del Imán Muslim y la conclusión del Imán Al-Tirmidhi. El análisis se articula en torno a dos tipos de narración centrales. En primer lugar, se analiza el hadiz mursal en referencia a sus significados léxicos y técnicos. Lexicalmente, mursal se relaciona con los significados de enviar, liberar o dejar algo sin atar. Técnicamente, se utiliza generalmente para una narración en la que un tabi'i atribuye un relato directamente al Profeta. Sin embargo, el artículo también muestra que el término se utilizó de forma más amplia por algunos eruditos para referirse a la discontinuidad en la cadena de transmisión. En segundo lugar, se examina el hadiz gharib como un tipo de informe ahad que implica singularidad en la cadena o en el texto. Un hadiz no necesita tener un único narrador a lo largo de toda la cadena para ser denominado gharib; la singularidad en cualquier nivel del isnad puede ser suficiente para esta clasificación. En este contexto, se analizan las diferencias entre las formas de Muslim y Tirmidhi en lo que respecta a la continuidad del isnad, la confianza en los narradores, la elección de los narradores, la forma en que se transmiten las historias y cómo se aceptan o se rechazan las narraciones como prueba.

El estudio muestra que el imán Muslim adopta un enfoque estricto y centrado en el isnad respecto a los hadices mursal. En la introducción a su Sahih, Muslim transmite un informe de Abdullah b. al-Mubarak relativo a una narración atribuida al Profeta a través de Hajjaj b. Dinar. Aunque los narradores mencionados en el informe se describen como dignos de confianza, Abdullah b. al-Mubarak llama la atención sobre la grave brecha entre Hajjaj b. Dinar y el Profeta mediante la metáfora de «mafawiz», es decir, desiertos vastos e intransitables. La inclusión de este informe por parte de Muslim refleja su postura metodológica. Para él, la fiabilidad de los narradores por sí sola no es suficiente para que una narración tenga valor probatorio. La cadena también debe ser continua, y debe establecerse la relación de escucha o encuentro entre los transmisores. El uso que hace Muslim del término «mursal» también respalda este enfoque. No restringe el mursal únicamente a la omisión de un compañero por parte de un tabi'i, sino que lo utiliza en un sentido más amplio que incluye la discontinuidad en el isnad. Así, en el enfoque de Muslim, una ruptura en la cadena es un defecto grave que afecta directamente al valor académico de una narración.

El tratamiento que el imán al-Tirmidhi da a los hadices mursal es más matizado y explicativo. En al-Ilal al-Saghir, transmite informes que muestran que los primeros eruditos del hadiz eran conscientes del problema de las narraciones sin respaldo o con fundamentos débiles. La crítica de al-Zuhri a Ishaq b. Abdullah b. Abi Farwa ilustra esta sensibilidad. Al mismo tiempo, Tirmidhi recoge evaluaciones de Yahya b. Said al-Qattan que muestran que los informes mursal de diferentes transmisores no se trataban de la misma manera. Las narraciones mursal de Mujahid, Said b. Jubayr y Malik b. Anas se evalúan más favorablemente que las de narradores considerados menos selectivos en sus fuentes. Esto muestra que Tirmidhi no evalúa los hadices mursal solo por la falta de continuidad en la cadena, sino que también considera la confianza en el narrador, su criterio y su forma de transmitir. No obstante, también explica por qué la mayoría de los eruditos del hadiz consideran débiles los hadices mursal: dado que los primeros eruditos a veces transmitían tanto de narradores fiables como de poco fiables, un relato mursal puede haber sido tomado de una fuente poco verificada no identificada.

En cuanto a los hadices gharib, el imán Muslim aborda la cuestión a través del problema del tafarrud, es decir, la transmisión solitaria. No rechaza toda narración solitaria por el mero hecho de ser única; sin embargo, exige condiciones estrictas para su aceptación. El narrador debe ser digno de confianza, poseer una buena memoria, compartir un ámbito de transmisión común con eruditos del hadiz fiables y no contradecirlos. La crítica de Muslim hacia quienes persiguen informes gharib débiles o desconocidos con el fin de parecer transmisores prolíficos revela también su postura cautelosa hacia las narraciones inusuales. El imán al-Tirmidhi, por su parte, aclara el alcance técnico del hadiz gharib. Explica que una narración puede denominarse gharib porque se transmite a través de una única vía en un nivel concreto del isnad. También muestra que un hadiz puede ser originalmente gharib, pero llegar a ser conocido más tarde debido al aumento de transmisores en las capas posteriores, como se ve en el ejemplo de la narración de Abdullah b. Dinar procedente de Ibn Umar. Por lo tanto, el carácter gharib y la fama no son necesariamente categorías opuestas.

En consecuencia, el imán Muslim y el imán al-Tirmidhi representan dos tendencias relacionadas en la crítica temprana del hadiz. El enfoque de Muslim refleja un modelo normativo y centrado en el isnad que da prioridad a la continuidad, la audición, el encuentro, la precisión del narrador y la conformidad con transmisores fiables. El enfoque de Tirmidhi muestra la variedad en la forma de contar historias y evalúa los relatos según quién los cuenta, su selección, las pruebas que los respaldan y cómo han circulado a lo largo del tiempo. Ambos eruditos abordan los hadices mursal y gharib con cautela. Sin embargo, estos tipos de narración no se tratan como indicadores automáticos de debilidad en todos los casos; más bien, su valor académico debe determinarse mediante un examen cuidadoso centrado en el isnad y el texto. Esta comparación indica que la metodología clásica del hadiz es una tradición académica compleja, influenciada por principios teóricos, las acciones de los narradores, la historia y una reflexión crítica.

Palabras clave: Hadiz, Introducción, Conclusión, Mursal, Gharib.

结构化摘要:

训学是一门旨在确定归因于先知穆罕默德的传述之真实性、可靠性及证据价值的学术学科。自伊斯兰历史的早期阶段起,圣训传述的保存以及对可靠与不可靠传述的区分,便成为穆斯林学者关注的焦点之一。到伊斯兰历第三世纪,方法论讨论不仅开始出现在独立著作中,也出现在圣训汇编的序言和结语部分。在此背景下,伊玛目穆斯林《萨希赫》的序言和伊玛目提尔米兹《伊拉勒·萨吉尔》的结语,是反映圣训批判方法论的重要早期文本。尽管此前已有研究分别探讨过这两部著作,但尚未通过萨尔加里布训的实例对其方法论进行直接比较。因此,本研究对这两部著作进行比较分析,重点探讨穆萨尔圣训的证据价值以及将加里布圣训作为论据的裁决依据。

本研究通过比较分析法,探讨了伊玛目穆斯林《圣训实录》序言与伊玛目提尔米兹《圣训瑕疵小集》结语中的相关论述。分析围绕两种核心传述类型展开。首先,针对穆萨尔圣训,本文从其词义和术语含义两方面进行探讨。就词义而言,萨尔发送释放放任等含义相关。就术语而言,它通常指塔比伊(先知门徒的追随者)将某则传述直接归因于先知的情况。然而,本文亦指出,部分学者对该术语的运用更为广泛,将其用于指代传述链中的断裂。其次,本文将格哈里布圣gharib hadith视为一种涉及传述链或文本独特性的阿哈德ahad报告。圣训无需在整个传述链中仅有一位传述人即可被称为格哈里布传述链(isnad)中任何层面的独特性均足以构成此分类依据。在此框架下,本文就传述链的连续性、传述人的可靠性、传述人的选择性、传述实践,以及是否接受或拒绝相关传述作为证据等方面,对比了穆斯林与提尔米兹的处理方法。

研究表明,伊玛目穆斯林对萨尔圣训采取了严格且以传述链为中心的处理方式。在《萨希赫》的导言中,穆斯林转述了阿卜杜拉··穆巴拉克的一则报告,该报告涉及通过哈贾吉··纳尔传述的、归因于先知的圣训。尽管报告中提到的传述者被描述为可信,但阿卜杜拉··穆巴拉克通mafawiz(即广阔而无法穿越的沙漠)这一比喻,指出了哈贾吉··纳尔与先知之间存在的严重断层。穆斯林收录这一传述,反映了他的方法论立场。对他而言,仅凭传述者的可靠并不足以使一段传述具有证据价值。传述链必须连续,且传述者之间的听闻或会面关系必须得到确立。穆斯林对萨尔(mursal词的用法也印证了这一观点。他并未将萨尔仅限定为塔比伊(tabi'i)省略某位圣门弟子的情况,而是赋予其更广义的内涵,涵盖了传述链中的任何断裂。因此,在穆斯林的学术体系中,传述链的断裂是一种严重缺陷,会直接影响该传述的学术价值。

玛目·尔米兹萨尔训的处理更为细致且具阐释性。在《小圣训瑕疵集》(al-Ilal al-Saghir)中,他转述了早期圣训学者已意识到缺乏佐证或依据薄弱的传述所存在的问题。祖赫里对伊萨克··阿卜杜拉··阿比·尔瓦的批评便体现了这种敏感性。与此同时,提尔米兹还记录了叶海亚··赛义德·卡坦的评述,表明不同传述者的萨尔传述并未受到同等对待。穆贾希德、赛义德··朱拜尔和马利克··纳斯的萨尔传述,其评价要优于那些在来源选择上被认为不够严谨的传述者。这表明提尔米兹在评估萨尔训时,不仅依据传述链的形式断裂,还考量传述人的可靠性、甄别能力及其已知的传述惯例。尽管如此,他也解释了为何大多数圣训学者认为萨尔训是薄弱的:由于早期学者有时会同时从可靠和不可靠的传述人处传述,因此萨尔传述可能源自未被识别的不可靠来源。

关于格哈里布训,伊玛目穆斯林通过塔法鲁德(即孤传)这一问题来探讨该议题。他并非仅因孤传的独特性就全盘否定,但对其采纳设定了严格条件:传述人必须值得信赖、记忆力过硬、与可靠的圣训学者有共同的传述领域,且不与他们相矛盾。穆斯林对那些为彰显传述数量而追逐薄弱或未知格里布传述者的批评,也揭示了他对非常规传述所持的谨慎态度。另一方面,提尔米兹伊玛目则阐明了格里布训的技术范畴。他解释道,某则传述之所以被称为格里布,可能是因为它在传述链(伊斯纳德)的特定层级上仅通过单一传述路径流传。他还指出,某则圣训最初虽属格里布,但随着后续层级中传述者的增加,后来可能变得广为人知,如阿卜杜拉··纳尔传自伊本·欧麦尔的圣训所示。因此,格里布广为人知并非必然对立的范畴。

由此可见,伊玛目穆斯林与伊玛目提尔米兹代表了早期圣训批评中的两种相关倾向。穆斯林的方法体现了一种规范的、以传述链为中心的模式,该模式优先考虑连续性、听闻、会面、传述者的准确性以及与可靠传述者的契合度。提尔米兹的方法则反映了实际传述实践的多样性,并根据传述者的身份、选择性、佐证迹象以及传述的历史流传情况来评估传述。两位学者在对待萨尔格里布训时都持谨慎态度。然而,这些传述类型并非在所有情况下都被视为弱点的自动指标;相反,其学术价值必须通过以传述链和文本为核心的仔细审查来确定。这一比较表明,古典圣训方法论是一种多层次的学术传统,由理论原则、传述者实践、历史经验和批判意识共同塑造。

 关键词:圣训,引言,结论,穆尔萨尔,加里布

Структурированное Резюме:

Методология хадисов — это научная дисциплина, цель которой заключается в определении подлинности, достоверности и доказательной силы преданий, приписываемых пророку Мухаммаду. С самых ранних периодов истории ислама сохранение хадисов и различение достоверных и недостоверных преданий стали одной из центральных задач мусульманских ученых. К III веку хиджры методологические дискуссии стали появляться не только в самостоятельных трудах, но и во введениях и заключительных разделах сборников хадисов. В этом контексте введение к «Сахиху» имама Муслима и заключение к «Аль-Илаль ас- Сагир» имама ат-Тирмизи являются важными ранними текстами, отражающими методологические подходы к критике хадисов. Хотя оба текста уже рассматривались отдельно в предыдущих исследованиях, их методологические подходы не сравнивались напрямую на примерах мурсальских и гарибских хадисов. Поэтому в данном исследовании эти два текста рассматриваются сравнительно, при этом основное внимание уделяется доказательной силе мурсальских хадисов и правилам использования гарибских хадисов в качестве аргументов.

В исследовании рассматриваются соответствующие дискуссии во введении имама Муслима и в заключении имама ат-Тирмизи с помощью метода сравнительного анализа. Анализ построен вокруг двух основных типов пересказов. Во-первых, хадис мурсаль рассматривается с учетом его лексического и технического значений. В лексическом плане «мурсаль» связан со значениями «посылать», «освобождать» или «оставлять что-либо несвязанным». В техническом плане этот термин обычно используется для обозначения пересказа, в котором табии приписывает сообщение непосредственно Пророку. Однако в статье также показано, что этот термин использовался некоторыми учеными в более широком смысле для обозначения разрыва в цепочке передачи. Во-вторых, гариб-хадис рассматривается как тип ахад-сообщения, характеризующийся уникальностью в цепочке или тексте. Хадису не обязательно иметь только одного передатчика на протяжении всей цепочки, чтобы его можно было назвать 'гариб'; для этой классификации может быть достаточно уникальности на любом уровне иснада. В этих рамках сравниваются подходы Муслима и Тирмизи в отношении непрерывности иснада, достоверности передатчиков, избирательности передатчиков, практики передачи, а также принятия или отклонения преданий в качестве доказательства.

Исследование показывает, что имам Муслим применяет строгий и ориентированный на иснад подход к мурсаль-хадисам. Во введении к своему « Сахиху» Муслим передает сообщение от Абдуллаха ибн аль- Мубарака, касающееся предания, приписываемого Пророку через Хаджаджа ибн Динара. Хотя передатчики, упомянутые в сообщении, описываются как заслуживающие доверия, Абдуллах ибн аль- Мубарак обращает внимание на серьезный разрыв между Хаджаджем ибн Динаром и Пророком, используя метафору 'мафавиз', то есть обширных и непроходимых пустынь. Включение Муслимом этого сообщения отражает его методологическую позицию. Для него одной только достоверности передатчиков недостаточно, чтобы предание имело доказательную силу. Цепочка должна быть непрерывной, и должны быть установлены отношения слышания или встречи между передатчиками. Использование Муслимом термина «мурсал» также подтверждает этот подход. Он не ограничивает понятие «мурсал» только пропуском табии одного из сподвижников, но использует его в более широком смысле, включающем разрыв в иснаде. Таким образом, в подходе Муслима разрыв в цепочке является серьезным недостатком, который напрямую влияет на научную ценность пересказа.

Подход имама ат-Тирмизи к мурсальским хадисам более дифференцирован и объяснительный. В «аль-Илаль ас- Сагир» он приводит сообщения, показывающие, что ранние ученые-хадисоведы осознавали проблему неподтвержденных или слабо обоснованных пересказов. Критика аль-Зухри в адрес Исхака ибн Абдуллаха ибн Аби Фарвы иллюстрирует эту чувствительность. В то же время Тирмизи приводит оценки Яхья ибн Саида аль- Каттана, показывающие, что мурсальские сообщения разных передатчиков рассматривались по-разному. Мурсальские пересказы Муджахида, Саида ибн Джубайра и Малика ибн Анаса оцениваются более благосклонно, чем пересказы тех передатчиков, которые считались менее избирательными в выборе источников. Это указывает на то, что Тирмизи оценивает мурсальские хадисы не только по формальной разрывности в цепочке, но также учитывает надежность передатчика, его избирательность и известную практику передачи. Тем не менее, он также объясняет, почему мурсальские хадисы считаются слабыми большинством ученых-хадисоведов: поскольку ранние ученые иногда передавали как от надежных, так и от ненадежных передатчиков, мурсальское сообщение могло быть взято из неустановленного, ненадежного источника.

Что касается гариб-хадисов, имам Муслим подходит к этому вопросу через проблему тафарруд, а именно одиночной передачи. Он не отвергает каждое одиночное повествование лишь потому, что оно уникально; однако он предъявляет строгие условия для его принятия. Передатчик должен быть заслуживающим доверия, обладать надежной памятью, иметь общую сферу передачи с надежными учеными-хадисоведами и не противоречить им. Критика Муслима в адрес тех, Кто стремится к слабым или неизвестным гарибским сообщениям, чтобы выглядеть плодовитыми передатчиками, также раскрывает его осторожную позицию по отношению к необычным пересказам. Имам ат-Тирмизи, с другой стороны, разъясняет технический объем гарибского хадиса. Он объясняет, что пересказ может называться гарибским, поскольку он передается по единственному пути на определенном уровне иснада. Он также показывает, что хадис может изначально быть гарибным, но впоследствии стать широко известным благодаря увеличению числа передатчиков в последующих слоях, как видно на примере пересказа Абдуллаха ибн Динара от Ибн Умара. Таким образом, гарибность и известность не обязательно являются противоположными категориями.

В результате имам Муслим и имам ат-Тирмизи представляют две взаимосвязанные тенденции в ранней критике хадисов. Подход Муслима отражает нормативную и ориентированную на иснад модель, которая отдает приоритет непрерывности, слушанию, встрече, точности передатчика и соответствию надежным передатчикам. Подход Тирмизи отражает разнообразие фактической практики пересказа и оценивает сообщения в соответствии с личностью передатчика, избирательностью, подтверждающими признаками и историческим распространением пересказов. Оба ученого подходят к мурсальским и гарибским хадисам с осторожностью. Однако эти типы пересказов не рассматриваются как автоматические индикаторы слабости в каждом случае; напротив, их научная ценность должна определяться посредством тщательного изучения, сосредоточенного на иснаде и тексте. Это сравнение показывает, что классическая методология хадисов представляет собой многослойную научную традицию, сформированную теоретическими принципами, практикой передатчиков, историческим опытом и критическим сознанием.

Ключевые слова: хадис, Введение, Заключение, Мурсал, Гариб

संरचित सारांश:

हदीस पद्धतिशास्त्र एक विद्वतापूर्ण अनुशासन है जिसका उद्देश्य पैगंबर मुहम्मद से संबंधित रिवायतों की प्रामाणिकता, विश्वसनीयता और साक्ष्य मूल्य को निर्धारित करना है। इस्लामी इतिहास के शुरुआती दौर से ही, हदीस रिपोर्टों का संरक्षण और सही तथा गलत रिवायतों के बीच अंतर करना मुस्लिम विद्वानों की केंद्रीय चिंताओं में से एक बन गया।

तीसरी सदी हिजरी तक, पद्धतिगत चर्चाएँ केवल स्वतंत्र कृतियों में बल्कि हदीस संकलनों के प्रस्तावना और उपसंहार खंडों में भी दिखाई देने लगीं। इस संदर्भ में, इमाम मुस्लिम की 'सह़ीह' की प्रस्तावना और इमाम अल-तिर्मिज़ी की 'अल-इलल अल-सग़ीर' का उपसंहार महत्वपूर्ण प्रारंभिक ग्रंथ हैं जो हदीस आलोचना के पद्धतिगत दृष्टिकोणों को दर्शाते हैं।

हालाँकि दोनों ग्रंथों की पिछली अध्ययनों में स्वतंत्र रूप से जाँच की गई है, लेकिन मुरसल और ग़रीब हदीसों के उदाहरणों के माध्यम से उनके पद्धतिगत दृष्टिकोणों की सीधे तुलना नहीं की गई है। इसलिए, यह अध्ययन इन दोनों ग्रंथों की तुलनात्मक रूप से जाँच करता है और मुरसल हदीसों के साक्ष्य मूल्य और तर्क के रूप में ग़रीब हदीसों के उपयोग पर दिए गए फ़तवे पर ध्यान केंद्रित करता है।

यह अध्ययन तुलनात्मक विश्लेषण पद्धति के माध्यम से इमाम मुस्लिम के परिचय और इमाम अल-तिर्मिधि के निष्कर्ष में प्रासंगिक चर्चाओं को संबोधित करता है।

यह विश्लेषण दो केंद्रीय कथन प्रकारों के इर्द-गिर्द व्यवस्थित है। सबसे पहले, मुरसल हदीस पर इसके शब्दात्मक और तकनीकी अर्थों के संदर्भ में चर्चा की गई है। शब्दात्मक रूप से, मुरसल का संबंध भेजने, रिहा करने, या किसी चीज़ को बिना बंधन के छोड़ देने के अर्थों से है। तकनीकी रूप से, इसका उपयोग आम तौर पर एक ऐसे कथन के लिए किया जाता है जिसमें एक ताबीई सीधे पैगंबर से एक रिपोर्ट का उल्लेख करता है। हालांकि, लेख यह भी दर्शाता है कि कुछ विद्वानों द्वारा इस शब्द का उपयोग प्रसारण श्रृंखला में विराम (discontinuity) को दर्शाने के लिए और भी व्यापक रूप से किया गया था। दूसरा, ग़रीब हदीस की जांच एक अहद रिपोर्ट के प्रकार के रूप में की गई है जिसमें श्रृंखला या पाठ में विशिष्टता शामिल होती है। किसी हदीस को ग़रीब कहने के लिए पूरे प्रसारण श्रृंखला में केवल एक रावी होना आवश्यक नहीं है; इस वर्गीकरण के लिए isnad की किसी भी परत में विशिष्टता पर्याप्त हो सकती है।

इस ढांचे के भीतर, इस्नाद की निरंतरता, रावी की विश्वसनीयता, रावी की चयनात्मकता, संचरण की प्रथा, और साक्ष्य के रूप में रिवायतों को स्वीकार करने या अस्वीकार करने के संबंध में मुस्लिम और तिर्मिधि के दृष्टिकोणों की तुलना की गई है।

अध्ययन से पता चलता है कि इमाम मुस्लिम मरसَل हदीसों के प्रति एक सख्त और इस्नाद-केंद्रित दृष्टिकोण अपनाते हैं।

अपने 'सहीह' के परिचय में, मुस्लिम, हज्जाज बिन दीनार के माध्यम से पैगंबर से संबंधित एक रिवायत के बारे में अब्दुल्लाह बिन अल-मुबारक की एक रिपोर्ट प्रस्तुत करते हैं। हालांकि रिपोर्ट में उल्लेखित रावीओं को विश्वसनीय बताया गया है, अब्दुल्लाह बिन अल-मुबारक 'माफाविज़' के रूपक के माध्यम से हज्जाज बिन दीनार और पैगंबर के बीच गंभीर अंतर की ओर ध्यान आकर्षित करते हैं, यानी, एक विशाल और पार की जा सकने वाली रेगिस्तान। मुस्लिम द्वारा इस रिपोर्ट को शामिल करना उनकी पद्धतिगत स्थिति को दर्शाता है। उनके लिए, किसी कथन को साक्ष्यिक मूल्य प्राप्त करने के लिए केवल रावीओं की विश्वसनीयता पर्याप्त नहीं है। श्रृंखला भी निरंतर होनी चाहिए, और संचारकों के बीच सुनने या मिलने का संबंध स्थापित होना चाहिए। मुस्लिम द्वारा 'मरस' शब्द का उपयोग भी इस दृष्टिकोण का समर्थन करता है। वह मरस को केवल एक ताबीई द्वारा एक साथी की छूट तक ही सीमित नहीं करते हैं, बल्कि इसका उपयोग एक व्यापक अर्थ में करते हैं जिसमें इस्नाद में विराम भी शामिल है। इस प्रकार, मुस्लिम के दृष्टिकोण में, श्रृंखला में एक विराम एक गंभीर दोष है जो सीधे तौर पर एक कथन के विद्वतापूर्ण मूल्य को प्रभावित करता है।

इमाम अल-तिर्मिज़ी द्वारा मरसल हदीसों के साथ किया गया व्यवहार अधिक श्रेणीबद्ध और व्याख्यात्मक है। अल-इलल अल-सगिर में, वे ऐसी रिपोर्टें प्रस्तुत करते हैं जो दर्शाती हैं कि शुरुआती हदीस विद्वान बिना समर्थन वाली या कमजोर आधार वाली रिवायतों की समस्या से अवगत थे। इशाक बिन अब्दुल्लाह बिन अबी फरवा पर अल-जुहरी की आलोचना इस संवेदनशीलता को दर्शाती है।

साथ ही, तिरमिज़ी याह्या बिन सईद अल-क़त्तान के मूल्यांकन को दर्ज करते हैं, जो यह दर्शाता है कि विभिन्न रिवायत करने वालों की मरसल रिवायतों के साथ एक जैसा व्यवहार नहीं किया गया था। मुजाहिद, सईद बिन जुबैर, और मालिक बिन अनस की मरसल रिवायतों का मूल्यांकन उन रिवायत करने वालों की तुलना में अधिक अनुकूल रूप से किया गया है, जिन्हें अपने स्रोतों में कम चयनात्मक माना जाता था। यह दर्शाता है कि तिरमिज़ी मुरसल हदीसों का मूल्यांकन केवल श्रृंखला में औपचारिक विराम के अनुसार नहीं करते हैं, बल्कि रावी की विश्वसनीयता, चयनात्मकता और प्रसारण की ज्ञात प्रथा पर भी विचार करते हैं। फिर भी, वह यह भी स्पष्ट करते हैं कि अधिकांश हदीस विद्वानों द्वारा मुरसल हदीसों को कमजोर क्यों माना जाता है: चूंकि शुरुआती विद्वान कभी-कभी विश्वसनीय और अविश्वसनीय दोनों तरह के रावियों से हदीसें संकलित करते थे, इसलिए एक मुरसल रिपोर्ट किसी अज्ञात अविश्वसनीय स्रोत से ली गई हो सकती है।

ग़रीब हदीसों के संबंध में, इमाम मुस्लिम इस मुद्दे को तफ़र्रुद, यानी एकाकी संचरण की समस्या के माध्यम से देखते हैं। वह हर एकाकी कथन को केवल इसलिए खारिज नहीं करते क्योंकि वह अनोखा है; हालाँकि, वे इसके स्वीकार्य होने के लिए सख्त शर्तें निर्धारित करते हैं। रावी को विश्वसनीय होना चाहिए, उसकी याददाश्त मजबूत होनी चाहिए, उसका संचरण का क्षेत्र विश्वसनीय हदीस विद्वानों के क्षेत्र से मेल खाना चाहिए, और उन्हें उन विद्वानों से असंगत नहीं होना चाहिए। प्रचुर मात्रा में हदीसें نقل करने वाले के रूप में दिखने के लिए कमजोर या अज्ञात ग़रीब रिपोर्टों का पीछा करने वालों पर इमाम मुस्लिम की आलोचना, असामान्य रिवायतों के प्रति उनके सतर्क रुख को भी दर्शाती है। दूसरी ओर, इमाम अल-तिर्मिधि, ग़रीब हदीस के तकनीकी दायरे को स्पष्ट करते हैं। वे समझाते हैं कि किसी रिवायत को ग़रीब इसलिए कहा जा सकता है क्योंकि वह isnad (इस्नाद) के एक विशेष स्तर पर एक ही मार्ग से نقل (नकल) की गई है।

वे यह भी दिखाते हैं कि कोई हदीस मूल रूप से ग़रीब हो सकती है, लेकिन बाद की परतों में रिवायत करने वालों की संख्या बढ़ने से वह प्रसिद्ध हो सकती है, जैसा कि इब्न उमर से अब्दुल्लाह बिन दीनार की रिवायत के उदाहरण में देखा जा सकता है। इसलिए, ग़रीब होना और प्रसिद्ध होना ज़रूरी नहीं कि एक-दूसरे के विरोधी गुण हों।

परिणामस्वरूप, इमाम मुस्लिम और इमाम अल-तिर्मिज़ी प्रारंभिक हदीस आलोचना में दो संबंधित प्रवृत्तियों का प्रतिनिधित्व करते हैं।

मुस्लिम की पद्धति एक मानक और isnad-केंद्रित मॉडल को दर्शाती है जो निरंतरता, सुनने, मिलने, रावी की सटीकता और विश्वसनीय transmitters के साथ अनुपालन को प्राथमिकता देती है। तिरमिज़ी की पद्धति वास्तविक कथन अभ्यास की विविधता को दर्शाती है और रिपोर्टों का मूल्यांकन रावी की पहचान, चयनशीलता, सहायक संकेतों और कथनों के ऐतिहासिक प्रचलन के अनुसार करती है। दोनों विद्वान mursal और gharib hadiths को सावधानी से देखते हैं। हालाँकि, इन प्रकार की रिवायतों को हर मामले में कमजोरी के स्वचालित संकेतक के रूप में नहीं माना जाता है; बल्कि, उनकी विद्वतापूर्ण मूल्य का निर्धारण इसनद और पाठ पर केंद्रित सावधानीपूर्वक जांच के माध्यम से किया जाना चाहिए। यह तुलना दर्शाती है कि क्लासिकल हदीस पद्धतिशास्त्र एक बहु-स्तरीय विद्वतापूर्ण परंपरा है जो सैद्धांतिक सिद्धांतों, रावी की प्रथा, ऐतिहासिक अनुभव और आलोचनात्मक जागरूकता से आकारित है।

कीवर्ड: हदीस, परिचय, निष्कर्ष, मरसल, गारिब

Article Statistics

Number of reads 165
Number of downloads 70

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.