The Life of the Ottoman Qirāʾāt Scholar Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī al-Rūmī and His Work Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām

Osmanlı Dönemi Kırâat Âlimlerinden Hâcî Mü’min b. Ali b. Muhammed er-Rûmî’nin Hayatı ve Câmi‘u’l-Kelâm fî Resmi Mushafi’l-İmâm Adlı Eseri
Author:

Number of pages:
3613-3666
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 2
%>

Abstract

Hz. Osman’ın istinsah ettirdiği mushaflarda özel bir imlâ kullanıldığı bilinmektedir. Bu mushaflar, sonraki dönem mushaf kitabetine kaynaklık teşkil etmiş, daha sonraki dönem nesil mushaflarında bunlar esas alınmıştır. Erken dönemlerden bu yana Mesahif-i Osmâniyye’nin imlâ özelliklerinin tespiti hususunda önemli çalışmalar yapılmıştır. Bu çalışmalar ilk dönem resmü’l-mushaf adı altında sözlü olarak aktarılırken Hicrî ikinci asrın yarısından itibaren bu yönde müstakil eserler verilmeye başlanmıştır. Bu çalışma, Anadolu coğrafyasında Hicrî VIII. asırda yetişmiş olup hayatı hakkında elimizde kısıtlı bilgiler bulunan Osmanlı kurrâ ve müderrislerinden, Hâtibu’r-Rûm lakaplı, Bursa Hüdavendigar Camii İmam Hatibi olarak meşhur olan Hâcî Mü’min b. Ali’nin (799/1397), kaleme aldığı ve resmü’l-mushafa dair yapılan çalışmalar arasında önemi haiz Câmi’u’l-kelâm fî resmi mushafi’l-imâm adlı eserini konu almaktadır. Kur’ân ilimlerinin birçoğunda mâhir olduğu bilinen müellif, daha çok kırâat ilmiyle öne çıkmıştır. Hz. Osman mushafları ve onların aralarındaki farklılıklar ile imlâ özellikleri üzerinde yoğunlaşan müellifin bu konularda geçen tartışmalı meseleleri çeşitli kaynaklar ışığında değerlendirmesi yönüyle araştırmamızın amacını oluşturmuştur. Çalışmada müellifin hayatının yanı sıra eserinde takip ettiği metot ve eserin resmü’l-mushaf yönünden ilmi önemi üzerinde durulmuştur. Bu çerçevede eserde yer alan Kur’ân kelimelerinin imlâ özelliklerindeki illetlerine müteveccih izahlar, müellifin resmü’l-mushaf kaynaklarına dair yaptığı açıklamalar ve imlâ hususiyetlerine yönelik yaptığı tevcihleri ile mukayeseli analiz yöntemlerinin kullanıldığı mushaf imlâsı literatürü, karşılaştırmalı olarak incelenerek ele alınmıştır. Netice itibariyle resmü’l-mushaf meselelerine dair hususların bir arada ele alınması nedeniyle, eserin mushaf imlâsı alanına önemli katkı sunduğu tespit edilmiştir.

Keywords

Abstract

: It is well known that a distinctive orthography was used in the muṣḥafs transcribed under ʿUthmān. These muṣḥafs served as the basis for later muṣḥaf writing and for the muṣḥafs produced by subsequent generations. Since early times, important studies have been devoted to identifying the orthographic features of the maṣāḥif associated with ʿUthmān. Although this material was initially transmitted orally under the name rasm al-muṣḥaf, independent works in the field began to appear from the middle of the second Hijrī century onward. This study examines Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām, an important work on rasm al-muṣḥaf composed by Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī (799/1397), also known by the epithet Hâtibu’r-Rûm, a renowned Ottoman qāriʾ and mudarris who lived in Anatolia in the eighth century AH and whose life remains only sparsely documented. Known to have been proficient in many branches of the Qurʾānic sciences, the author is especially prominent in the science of qirāʾāt. He focuses on the muṣḥafs of ʿUthmān, the differences among them, and their orthographic features. This study aims to evaluate the disputed issues related to these topics in the light of various sources. It therefore considers the author’s life, the method he followed in his work, and the scholarly importance of the work for rasm al-muṣḥaf. Within this framework, the study comparatively examines the author’s explanations of the causes underlying the orthographic features of Qurʾānic words, his statements on the sources of rasm al-muṣḥaf, his interpretations of orthographic phenomena, and the comparative analytical literature on rasm al-muṣḥaf. As a result, the work is shown to make a significant contribution to the field of rasm al-muṣḥaf because it brings together a wide range of issues relating to Qurʾānic orthography.

Keywords

Structured Abstract:

This study examines the life, scholarly profile, and contributions of Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, an important figure in the early Ottoman tradition of qirāʾāt and especially of rasm al-muṣḥaf. It focuses in particular on his understanding of rasm al-muṣḥaf as reflected in Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām, while also showing how this field was received within the Ottoman qirāʾāt tradition, whose sources nourished it, and how it became established. The study therefore goes beyond biography to consider how the relationship between the science of qirāʾāt and muṣḥaf writing was understood in Ottoman scholarly circles. By placing Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī at the centre, it seeks to clarify the intellectual setting in which the science of qirāʾāt and the tradition of rasm al-muṣḥaf intersected in the Ottoman world.

The study addresses the process by which the Qurʾān took muṣḥaf form, the emergence of rasm al-ʿUthmānī, its relationship to qirāʾāt, and the way this accumulated tradition was reflected in Ottoman scholarship. Qurʾānic revelation was conveyed orally by the Prophet, and the Companions both memorised it and recorded it on written materials. During the caliphate of Abū Bakr, the martyrdom of a significant number of those who had memorised the Qurʾān in the Ridda wars made the compilation of the Qurʾān necessary, and this task was entrusted to Zayd b. Thābit. Thereafter, the personal maṣāḥif of the Companions and different qirāʾāt practices were carried to various regions as the Islamic world expanded. Over time, differences among the maṣāḥif and qirāʾāt became more visible. When disputes intensified during the caliphate of ʿUthmān, maṣāḥif were reproduced on the basis of the revelatory materials compiled during the caliphate of Abū Bakr and sent to the regional centres. The writing tradition that emerged in this way later came to be known as rasm al-ʿUthmānī.

Against this historical background, the study argues that rasm al-ʿUthmānī was not merely a writing style but also a determining element in the identification of authentic qirāʾāt and in the formation of the literature of the muṣḥaf sciences. Within this wider framework, the work of Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī is treated as a particularly important case because it shows how questions of rasm al-muṣḥaf were understood and discussed in the Ottoman period.

The study is organised around two central questions: how the relationship between rasm al-ʿUthmānī and qirāʾāt was understood in the Ottoman scholarly world and what place Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī occupied within this literature. Although studies on the history of qirāʾāt and Qurʾānic sciences in Türkiye have increased, the contributions of Ottoman qirāʾāt scholars to the science of rasm al-muṣḥaf have not yet been examined sufficiently. In particular, the limited number of comprehensive studies on the works and views of scholars such as Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, who were influential in the Ottoman qirāʾāt tradition yet remain relatively little known today, forms the starting point of this research.

The study adopts historical and comparative methods and is organised in three main sections. The introduction surveys the general state of the science of qirāʾāt in pre-Ottoman Anatolia and the historical background of the field, thereby establishing the setting in which Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī lived and worked. The first section examines the period in which the author lived, his life, his scholarly setting, and his place within the Ottoman qirāʾāt tradition. In this section, biographical sources, ṭabaqāt works, and data relating to the history of qirāʾāt are evaluated. The second section deals with the author’s work Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām. It focuses on the title of the work, its attribution to the author, its purpose of composition, the method followed, the terminology employed, and its significance for the science of rasm al-muṣḥaf. The third section analyses the author’s views on the principal issues of rasm al-muṣḥaf comparatively in relation to classical sources. In particular, matters such as ḥazf, ziyādah, ibdāl, hamza, faṣl, waṣl, farsh al-ḥurūf, the alif following hamza, the addition of an alif after wāw, the representation of long fatḥah by alif, the omission of lām, and words with variant spellings are examined in accordance with the author’s approach. This analysis takes into account both the sources on which the author relies and the application of the examples he provides to Qurʾānic verses.

The process by which the Qurʾān took muṣḥaf form was thus more than an act of collecting the text. It was also closely tied to the sound preservation and regulation of qirāʾāt differences. The compilation and transcription activities carried out during the caliphates of Abū Bakr and ʿUthmān not only ensured the written integrity of the revelation, but also established a basis that limited possible recitational disputes that might arise later.

Rasm al-ʿUthmānī thus emerges not simply as a historical writing tradition but as one of the basic criteria for the acceptance of authentic qirāʾāt. From the second century AH onwards, the distinction between rasm al-qiyāsī and rasm al-ʿUthmānī became increasingly pronounced, turning muṣḥaf writing into an independent field of scholarly debate. The literature that developed in rasm al-muṣḥaf, especially from the third century AH onwards, firmly established the place of this issue within the Islamic sciences.

Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī’s work shows that, in the Ottoman period, this literature was not merely transmitted but also worked through in a systematic way. The author gave particular attention to questions of farsh al-ḥurūf and did not present issues of rasm al-muṣḥaf only in theoretical terms. Instead, he sought to explain them through examples and applications to Qurʾānic verses. The sources he used also appear to be closely connected with the classical literature on rasm al-muṣḥaf and qirāʾāt. This suggests that he was not merely a transmitter in the Ottoman scholarly world but a scholar who compiled, interpreted, and conveyed the classical heritage to local scholarly circles.

The work also shows that technical detail was not neglected in the treatment of rasm al-muṣḥaf. Differences in spelling are explained together with their underlying causes, which suggests that Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī was a scholar of real competence not only in the field of qirāʾāt but also in the more specialised questions of the muṣḥaf sciences.

The study is significant in three main respects. First, it treats Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, one of the Ottoman qirāʾāt scholars, as an independent subject of inquiry. Many contemporary studies on the history of qirāʾāt remain at a general level, and specific Ottoman figures and texts are often not examined in detail. By placing a relatively little-known author at the centre, this study seeks to address that deficiency. Second, the research brings biographical examination together with textual analysis. In this way, it presents in detail not only the author’s life but also his work and scholarly method. Third, by addressing the relationship between rasm al-muṣḥaf and qirāʾāt in the Ottoman context, the study also fills a conceptual gap. In this respect, the research offers an original contribution from biographical, textual, and intellectual-historical perspectives.

In conclusion, Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī occupied an important place within the Ottoman qirāʾāt and rasm al-muṣḥaf tradition. His work is not merely a technical compilation that records differences in the spelling of words. It is a substantial scholarly text that reveals the connection between muṣḥaf writing andbetween muṣḥaf writing and questions of qirāʾāt, riwāyah, and farsh al-ḥurūf. For this reason, the author should be regarded not simply as a figure who transmitted the qirāʾāt heritage in Ottoman scholarly circles, but as a scholar who systematically sustained and interpreted this tradition.

The study also makes clear that the science of rasm al-muṣḥaf cannot be considered independently of the science of qirāʾāt. In the Ottoman period, these two fields were approached not as disconnected disciplines but as complementary domains. This indicates that Ottoman scholarly tradition possessed a holistic approach to the Qurʾānic sciences.

Finally, the study shows that qirāʾāt activity in the Ottoman world was not limited to teaching circles and chains of transmission. It was also grounded in a deep scholarly basis supported by technical topics such as muṣḥaf writing, issues of rasm al-muṣḥaf, and farsh al-ḥurūf.

 

Keywords: Qirāʾāt, Ottoman Qurʾānic Scholars, Eğirdir, Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām

Yapılandırılmış Özet:

Bu çalışma Osmanlı’nın ilk dönemlerinde kırâat ve özellikle resmü’l-mushaf alanında önemli bir yere sahip olan Hâcî Mü’min b. Ali’nin hayatını, ilmî kişiliğini ve bu alandaki katkılarını ayrıntılı biçimde incelemektedir. Araştırma özellikle müellifin Câmi’u’l-kelâm fî resmi mushafi’l-imâm adlı eseri üzerinde onun resmü’l-mushaf anlayışını incelemeyi; bunun yanında Osmanlı kırâat geleneği içinde bu ilmin nasıl karşılandığını, hangi kaynaklarla beslendiğini ve nasıl yerleştiğini göstermeyi hedeflemektedir. Bu bakımdan çalışma, yalnızca müellifin hayatını konu edinmeyi değil; aynı zamanda kırâat ilmi ile mushaf yazımı arasındaki ilişkinin Osmanlı ilmî çevrelerinde nasıl kavrandığını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Diğer bir ifadeyle Hâcî Mü’min b. Ali’yi merkeze koymak suretiyle Osmanlı’da kırâat ilmiyle resmü’l-mushaf geleneğinin kesiştiği ilmî zeminini ortaya koymayı hedeflemektedir.

Kur’ân’ın mushaf haline geliş süreci, resm-i Osmânî’nin doğuşu ve onun kırâatlerle ilişkisi ve bu birikimin Osmanlı ilim geleneğine yansıması araştırmanın konusunu oluşturmaktadır. Kur’ân vahyi Hz. Peygamber tarafından sözlü olarak tebliğ edilmiş, sahâbe de bu vahyi hem ezberlemiş hem de yazılı malzemeler üzerine kaydetmiştir. Hz. Ebû Bekir döneminde ridde savaşlarında hâfız sahâbilerin önemli bir kısmının şehit düşmesi, Kur’ân’ın derlenmesini zorunlu hale getirmiş, bu görev Zeyd b. Sâbit’e verilmiştir. Ardından sahâbîlerin şahsi mushafları ve farklı kırâat uygulamaları, İslam coğrafyasının genişlemesiyle çeşitli bölgelere taşınmıştır. Bu durum zamanla mushaf ve kırâat faklılıklarının daha da açık hale gelmesine sebep olmuştur. Hz. Osman döneminde ihtilafların büyümesi üzerine, Hz. Ebû Bekir döneminde derlenen vahiy malzemesi esas alınarak mushaflar çoğaltılmış ve emsâr bölgelerine gönderilmiştir. Bu şekilde oluşan yazım geleneği daha sonra resm-i Osmânî adıyla anılmıştır.

Çalışma bu tarihi arka planı esas alarak, resm-i Osmânî’nin yalnızca bir yazım şekli olmayıp; aynı zamanda sahih kırâatlerin belirlenmesi ve mushaf ilimleri literatürünün teşekkülü bakımından belirleyici bir unsur olduğunu ortaya koymaktadır. Bu genel çerçeve içinde Hâcî Mü’min b. Ali’nin eseri, Osmanlı döneminde resmü’l-mushaf meselelerinin nasıl anlaşıldığını ve işlendiğini göstermesi açısından özel olarak ele almıştır.

Resm-i Osmânî ile kırâat arasındaki ilişkinin Osmanlı ilim dünyasında nasıl anlaşıldığı ve Hâcî Mü’min b. Ali’nin bu literatür içindeki yerinin ne olduğu sorularında toplanmaktadır. Türkiye’de kırâat tarihi ve Kur’ân ilimleri sahasında yapılan çalışmalar artmış olmakla birlikte, Osmanlı dönemi kırâat âlimlerinin resmü’l-mushaf ilmine katkıları henüz yeterince incelenmemiştir. Özellikle Hâcî Mü’min b. Ali gibi, Osmanlı kırâat geleneğinde etkili olduğu halde günümüzde nispeten az tanınan âlimlerin eserleri ve görüşleri hakkında kapsamlı çalışmaların sınırlı oluşu, bu araştırmanın hareket noktasını oluşturmuştur.

Çalışma, tarihî ve karşılaştırmalı yöntem esas alınarak hazırlanmıştır. Araştırma üç ana bölümden oluşmaktadır. Giriş kısmında, Osmanlı öncesi Anadolu’da kırâat ilminin genel görünümü ve bu alandaki tarihî zemin özetlenmiştir. Böylece Hâcî Mü’min b. Ali’nin içinde bulunduğu ilmî ortamın arka planı belirlenmiştir. Birinci bölümde müellifin yaşadığı dönem, hayatı, ilmî çevresi ve Osmanlı kırâat geleneği içindeki yeri incelenmiştir. Bu bölümde biyografik kaynaklar, tabakat eserleri ve kırâat tarihine ilişkin veriler değerlendirilmiştir. İkinci bölümde müellifin söz konusu eseri olan Câmi’u’l-kelâm fî resmi mushafi’l-imâm ele alınmıştır. Bu bölümde eserin adı, müellife aidiyeti, yazılış amacı, takip edilen yöntem, kullanılan terminoloji ve resmü’l-mushaf ilmi bakımından önemi üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde ise müellifin resmü’l-mushaf ilminin temel meselelerine dair görüşleri, klasik kaynaklarla karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. Özellikle hazif, ziyade, bedel, hemze, fasl, vasl, ferşü’l-hurûf, hemzeden sonra gelen elif, vavdan sonra elif ziyadesi, uzun fethanın elifle gösterilmesi, lâm harfinin hazfi ve yazılışı farklı kelimeler gibi meseleler, müellifin yaklaşımı doğrultusunda incelenmiştir. Bu incelemede hem müellifin dayandığı kaynaklar hem de verdiği örneklerin âyetler üzerindeki uygulaması dikkate alınmıştır.

Kur’ân’ın mushaf hâline gelişi sürecinin yalnızca metni toplama faaliyeti olmadığı; aynı zamanda kırâat farklılıklarının sağlıklı biçimde korunması ve denetlenmesiyle de ilgili olduğu görülmüştür. Hz. Ebû Bekir ve Hz. Osman dönemlerinde gerçekleştirilen cem ve istinsah faaliyetleri, sadece vahyin yazılı bütünlüğünü sağlamakla kalmamış; aynı zamanda ileride doğabilecek okuyuş ihtilaflarını sınırlayan bir zemin oluşturmuştur.

Resm-i Osmânî’nin yalnız tarihî bir yazım geleneği değil, sahih kırâatin kabulünde temel ölçülerden biri olduğu açık biçimde ortaya çıkmıştır. Hicrî II. asırdan itibaren resm-i kıyâsî ile resm-i Osmânî arasındaki fark belirginleşmiş; bu durum mushaf yazımını müstakil bir ilmî tartışma alanına dönüştürmüştür. Özellikle hicrî III. asırdan itibaren resmü’l-mushaf alanında oluşan literatür, bu meselenin İslam ilimleri içerisindeki yerini iyice sağlamlaştırmıştır.

Hâcı Mü’min b. Ali’nin eseri, Osmanlı döneminde bu literatürün yalnızca aktarıldığını değil, aynı zamanda sistemli biçimde işlendiğini göstermektedir. Müellifin özellikle ferşü’l-hurûf meselelerine ağırlık verdiği, resmü’l-mushaf konularını sadece teorik biçimde aktarmadığı; onları örneklerle ve âyet uygulamalarıyla açıklamaya çalıştığı tespit edilmiştir. Bunun yanı sıra müellifin kullandığı kaynakların klasik resmü’l-mushaf ve kıraat literatürüyle güçlü bir ilişki içinde olduğu anlaşılmıştır. Bu da onun, Osmanlı ilim dünyasında yalnızca nakil yapan bir isim değil; klasik birikimi derleyip yorumlayan ve yerel ilmî çevreye aktaran bir âlim olduğunu göstermektedir.

Eserde resmü’l-mushaf meseleleri işlenirken teknik ayrıntıların ihmal edilmediği; kelimelerin yazım farklılıklarının illetleriyle birlikte açıklanmaya çalışıldığı görülmüştür. Bu durum, Hâcî Mü’min b. Ali’nin yalnız kırâat alanında değil, mushaf ilimlerinin özel meselelerinde de yetkin bir isim olduğunu düşündürmektedir.

Öncelikle araştırma, Osmanlı dönemi kırâat âlimlerinden biri olan Hâcı Mü’min b. Ali’yi müstakil biçimde ele alması bakımından önemlidir. Günümüzde kırâat tarihi üzerine yapılan birçok çalışma genel çerçevede kalmakta; Osmanlı’daki özel isimler ve metinler çoğu zaman ayrıntılı biçimde incelenmemektedir. Bu çalışma, görece az tanınan bir müellifi merkeze alarak bu eksikliği gidermeye çalışmaktadır. İkinci olarak araştırma, biyografik incelemeyi metin çözümlemesiyle birleştirmektedir. Böylece yalnız müellifin hayatı değil, eseri ve ilmî yöntemi de ayrıntılı biçimde ortaya konulmuştur. Üçüncü olarak çalışma, resmü’l-mushaf ile kıraat arasındaki ilişkiyi Osmanlı dönemi bağlamında ele alarak kavramsal düzeyde de bir boşluğu doldurmaktadır. Bu bakımdan araştırma, hem biyografik, hem metinsel, hem de ilmî gelenek açısından özgün bir katkı sunmaktadır.

Sonuç olarak Hâcî Mü’min b. Ali’nin Osmanlı kırâat ve resmü’l-mushaf geleneği içinde önemli bir yere sahip olduğudur. Onun eseri, yalnız kelimelerin yazım farklarını kaydeden teknik bir derleme değil; mushaf yazımının kırâat, rivayet ve ferşü’l-hurûf meseleleriyle bağını ortaya koyan ciddi bir ilmî metindir. Bu yönüyle müellif, Osmanlı ilim çevrelerinde kırâat birikimini sadece taşıyan bir isim değil; bu geleneği sistemli biçimde sürdüren ve yorumlayan bir âlim olarak değerlendirilmelidir.

Araştırma ayrıca, resmü’l-mushaf ilminin kırâat ilminden bağımsız düşünülemeyeceğini açık biçimde ortaya koymuştur. Osmanlı döneminde bu iki alan birbirinden kopuk değil, birbirini tamamlayan sahalar olarak ele alınmıştır. Bu durum, Osmanlı ilim geleneğinin Kur’ân ilimlerine yaklaşımında bütüncül bir bakışın bulunduğunu göstermektedir.

Son olarak çalışma, Osmanlı’daki kırâat faaliyetlerinin yalnız ders halkaları ve rivayet zincirleriyle sınırlı olmadığını; mushaf yazımı, resmü’l-mushaf meseleleri ve ferşü’l-hurûf gibi teknik başlıklarla da desteklenen derin bir ilmî zemine sahip olduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler: Kırâat, Osmanlı Kırâat Âlimleri, Eğirdir, Hâcî Mü’mîn b. Ali, Câmi‘u’l-Kelâm fî Resmi Mushafi’l-İmâm

ملخص منظم

تتناول هذه الدراسة حياة الحاجي مؤمن بن علي، وهو شخصية بارزة في التقاليد العثمانية المبكرة لقراءات القرآن، ولا سيما في مجال «رسم المصحف»، بالإضافة إلى مسيرته العلمية وإسهاماته. وتركز الدراسة بشكل خاص على فهمه لـ«رسم المصحف» كما يتجلى في كتاب «جامع الكلام في رسم مصحف الإمام»، مع إظهار كيفية استقبال هذا المجال ضمن تقاليد القراءات العثمانية، والمصادر التي غذته، وكيف ترسخ. وبالتالي، تتجاوز الدراسة السيرة الذاتية لتنظر في كيفية فهم العلاقة بين علم القراءات وكتابة المصحف في الأوساط العلمية العثمانية. ومن خلال وضع الحاجي مؤمن بن علي في المركز، تسعى الدراسة إلى توضيح السياق الفكري الذي تقاطعت فيه علوم القراءات وتقليد رسم المصحف في العالم العثماني.

تتناول الدراسة العملية التي اتخذ بها القرآن شكل المصحف، وظهور رسم العثماني، وعلاقته بالقراءات، والطريقة التي انعكس بها هذا التقليد المتراكم في الدراسات العثمانية. تم نقل الوحي القرآني شفوياً عن طريق النبي، وقام الصحابة بحفظه وتدوينه على مواد مكتوبة. خلال خلافة أبي بكر، أدى استشهاد عدد كبير ممن حفظوا القرآن في حروب الردة إلى ضرورة جمع القرآن، وعُهد بهذه المهمة إلى زيد بن ثابت. بعد ذلك، انتقلت المصاحف الشخصية للصحابة وممارسات القراءات المختلفة إلى مناطق متنوعة مع توسع العالم الإسلامي. ومع مرور الوقت، أصبحت الاختلافات بين المصاحف والقراءات أكثر وضوحًا. وعندما اشتدت الخلافات في عهد عثمان، أُعيدت طباعة المصاحف استنادًا إلى المواد الوحيية التي جُمعت في عهد أبو بكر وأُرسلت إلى المراكز الإقليمية. أصبحت تقاليد الكتابة التي ظهرت بهذه الطريقة تُعرف لاحقًا باسم «رسم العثماني».

في ظل هذه الخلفية التاريخية، ترى الدراسة أن «رسم العثماني» لم يكن مجرد أسلوب كتابة، بل كان أيضًا عنصرًا حاسمًا في تحديد القراءات الصحيحة وفي تشكيل أدب علوم المصحف. وفي هذا الإطار الأوسع، يُعامل عمل الحاجي مؤمن بن علي كحالة ذات أهمية خاصة لأنه يوضح كيف كانت تُفهم وتُناقش مسائل «رسم المصحف» في العهد العثماني.

تتمحور الدراسة حول سؤالين أساسيين: كيف فُهمت العلاقة بين «الرسم العثماني» والقراءات في الأوساط العلمية العثمانية، وما هو المكانة التي احتلها الحاج مؤمن بن علي ضمن هذه الأدبيات. على الرغم من تزايد الدراسات حول تاريخ القراءات وعلوم القرآن في تركيا، إلا أن مساهمات علماء القراءات العثمانيين في علم رسم المصحف لم تُدرس بعد بشكل كافٍ. وعلى وجه الخصوص، فإن العدد المحدود من الدراسات الشاملة حول أعمال وآراء علماء مثل الحاجي مؤمن بن علي، الذين كان لهم تأثير في تقاليد القراءات العثمانية، لكنهم لا يزالون غير معروفين نسبياً حتى اليوم، يشكل نقطة انطلاق هذا البحث.

وتتبنى الدراسة أساليب تاريخية ومقارنة، وهي منظمة في ثلاثة أقسام رئيسية. تستعرض المقدمة الحالة العامة لعلم القراءات في الأناضول قبل العهد العثماني والخلفية التاريخية لهذا المجال، وبذلك تحدد السياق الذي عاش وعمل فيه الحاج مؤمن بن علي. يبحث القسم الأول في الفترة التي عاش فيها المؤلف، وحياته، وبيئته العلمية، ومكانته ضمن تقاليد القراءات العثمانية. وفي هذا القسم، يتم تقييم المصادر السيرة الذاتية، وأعمال الطبقات، والبيانات المتعلقة بتاريخ القراءات. يتناول القسم الثاني عمل المؤلف جامع الكلام في رسم مصحف الإمام. ويركز على عنوان العمل، ونسبته إلى المؤلف، والغرض من تأليفه، والمنهج المتبع، والمصطلحات المستخدمة، وأهميته لعلم رسم المصحف. ويحلل القسم الثالث آراء المؤلف حول القضايا الرئيسية في رسم المصحف مقارنةً بالمصادر الكلاسيكية. وعلى وجه الخصوص، يتم فحص مسائل مثل الحذف، والإضافة، والإبدال، والحمزة، والفصل، والوصل، وفرش الحروف، والألف التي تلي الحمزة، وإضافة الألف بعد الراء، وتمثيل الفتحة الطويلة بالألف، وحذف اللام، والكلمات ذات التهجئات المختلفة، وفقًا لمنهج المؤلف. ويأخذ هذا التحليل في الاعتبار كلاً من المصادر التي يعتمد عليها المؤلف وتطبيق الأمثلة التي يقدمها على آيات القرآن.

وبالتالي، فإن العملية التي اتخذ بها القرآن شكل المصحف كانت أكثر من مجرد جمع للنص. كما كانت مرتبطة ارتباطًا وثيقًا بالحفاظ على الصوت وتنظيم الاختلافات في القراءات. لم تضمن أنشطة التجميع والنسخ التي تمت خلال خلافة أبي بكر وعثمان سلامة الوحي المكتوبة فحسب، بل أرست أيضًا أساسًا حدّ من الخلافات المحتملة في التلاوة التي قد تنشأ لاحقًا.

وبالتالي، فإن «رسم العثماني» لا يظهر كمجرد تقليد كتابي تاريخي، بل كأحد المعايير الأساسية لقبول القراءات الصحيحة. ومنذ القرن الثاني الهجري فصاعدًا، أصبح التمييز بين «رسم القياسي» و«رسم العثماني» أكثر وضوحًا، مما حوّل كتابة المصحف إلى مجال مستقل للنقاش العلمي. وقد رسخت الأدبيات التي تطورت في مجال «رسم المصحف»، خاصةً من القرن الثالث الهجري فصاعدًا، مكانة هذه المسألة في العلوم الإسلامية.

يُظهر عمل الحاجي مؤمن بن علي أنه في العهد العثماني، لم يتم نقل هذه الأدبيات فحسب، بل تمت معالجتها أيضًا بطريقة منهجية. وقد أولى المؤلف اهتمامًا خاصًا لمسائل فرش الحروف ولم يعرض قضايا رسم المصحف من الناحية النظرية فقط. بل سعى إلى شرحها من خلال أمثلة وتطبيقات على آيات القرآن الكريم. ويبدو أن المصادر التي استخدمها ترتبط ارتباطًا وثيقًا بالأدبيات الكلاسيكية حول رسم المصحف والقراءات. وهذا يشير إلى أنه لم يكن مجرد ناقل في عالم العلماء العثماني، بل كان عالمًا قام بتجميع التراث الكلاسيكي وتفسيره ونقله إلى الأوساط العلمية المحلية.

كما يُظهر العمل أن التفاصيل الفنية لم تُهمل في معالجة رسم المصحف. فاختلافات التهجئة مفسرة مع أسبابها الكامنة، مما يشير إلى أن الحاجي مؤمن بن علي كان عالماً ذو كفاءة حقيقية ليس فقط في مجال القراءات، بل أيضاً في المسائل الأكثر تخصصاً في علوم المصحف.

تتميز هذه الدراسة بأهمية كبيرة من ثلاثة جوانب رئيسية. أولاً، تتناول حجي مؤمن بن علي، أحد علماء القراءات العثمانيين، كموضوع مستقل للبحث. فالعديد من الدراسات المعاصرة حول تاريخ القراءات تظل على مستوى عام، وغالباً ما لا يتم فحص الشخصيات والنصوص العثمانية المحددة بالتفصيل. من خلال وضع مؤلف غير معروف نسبياً في المركز، تسعى هذه الدراسة إلى معالجة هذا النقص. ثانياً، تجمع الدراسة بين الفحص السيرة الذاتية والتحليل النصي. وبهذه الطريقة، فإنها تقدم بالتفصيل ليس فقط حياة المؤلف، بل أيضاً عمله ومنهجه العلمي. ثالثاً، من خلال معالجة العلاقة بين رسم المصحف والقراءات في السياق العثماني، تملأ الدراسة أيضاً فجوة مفاهيمية. وفي هذا الصدد، تقدم الدراسة مساهمة أصلية من المنظورات السيرة الذاتية والنصية والتاريخية الفكرية.

وختاماً، احتل الحاجي مؤمن بن علي مكانة مهمة ضمن تقاليد القراءات وكتابة المصحف العثمانية. ولا يقتصر عمله على مجرد تجميع تقني يسجل الاختلافات في تهجئة الكلمات. بل هو نص علمي جوهري يكشف عن الصلة بين كتابة المصحف ومسائل القراءات والرواية وفرش الحروف. ولهذا السبب، ينبغي النظر إلى المؤلف ليس مجرد شخصية نقلت تراث القراءات في الأوساط العلمية العثمانية، بل كعالم حافظ على هذا التقليد وفسره بشكل منهجي.

توضح الدراسة أيضًا أن علم رسم المصحف لا يمكن النظر إليه بمعزل عن علم القراءات. في العهد العثماني، لم يُنظر إلى هذين المجالين على أنهما تخصصان منفصلان، بل كمجالات متكاملة. وهذا يشير إلى أن التقاليد العلمية العثمانية كانت تتبنى نهجًا شموليًا تجاه علوم القرآن.

وأخيرًا، تُظهر الدراسة أن نشاط القراءات في العالم العثماني لم يقتصر على الدوائر التعليمية وسلاسل النقل. بل كان أيضًا راسخًا على أساس علمي عميق مدعوم بمواضيع فنية مثل كتابة المصحف، وقضايا رسم المصحف، وفرش الحروف.

الكلمات المفتاحية: القراءات، علماء القرآن العثمانيون، إيجيردير، الحاج مؤمن بن علي، جامع الكلام في رسم مصحف الإمام

Résumé Structuré:

Cette étude examine la vie, le parcours universitaire et les contributions de Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, figure majeure de la tradition ottomane primitive de la qirāʾāt et plus particulièrement du rasm al-muṣḥaf. Elle se concentre en particulier sur sa conception du rasm al-muṣḥaf telle qu’elle transparaît dans Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām. En outre, elle montre comment ce domaine a été accueilli au sein de la tradition ottomane du qirāʾāt, quelles sources l’ont nourri et comment il s’est établi. L'étude dépasse donc le cadre biographique pour examiner comment la relation entre la science du qirāʾāt et l'écriture du muṣḥaf était comprise dans les cercles savants ottomans. En plaçant Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī au centre, elle cherche à clarifier le contexte intellectuel dans lequel la science de la qirāʾāt et la tradition du rasm al-muṣḥaf se sont croisées dans le monde ottoman.

L'étude aborde le processus par lequel le Coran a pris la forme du muṣḥaf, l'émergence du rasm al-ʿUthmānī, sa relation avec le qirāʾāt, et la manière dont cette tradition accumulée s'est reflétée dans l'érudition ottomane. La révélation coranique a été transmise oralement par le Prophète, et les Compagnons l'ont à la fois mémorisée et consignée sur des supports écrits. Sous le califat d’Abū Bakr, le martyre d’un nombre important de ceux qui avaient mémorisé le Coran lors des guerres de la Ridda rendit nécessaire la compilation du Coran, et cette tâche fut confiée à Zayd b. Thābit. Par la suite, les maṣāḥif personnels des Compagnons et les différentes pratiques de qirāʾāt furent diffusés dans diverses régions à mesure que le monde islamique s’étendait. Au fil du temps, les différences entre les maṣāḥif et les qirāʾāt sont devenues plus visibles. Lorsque les différends se sont intensifiés sous le califat d’ʿUthmān, les maṣāḥif ont été reproduits sur la base des documents révélés compilés sous le califat d’Abū Bakr et envoyés aux centres régionaux. La tradition d’écriture ainsi apparue fut plus tard connue sous le nom de rasm al-ʿUthmānī.

Dans ce contexte historique, l’étude soutient que le rasm al-ʿUthmānī n’était pas simplement un style d’écriture, mais aussi un élément déterminant dans l’identification des qirāʾāt authentiques et dans la formation de la littérature des sciences du muṣḥaf. Dans ce cadre plus large, l’œuvre de Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī est considérée comme un cas particulièrement important, car elle montre comment les questions relatives au rasm al-muṣḥaf étaient comprises et discutées à l’époque ottomane.

L'étude s'articule autour de deux questions centrales : comment la relation entre le rasm al-ʿUthmānī et les qirāʾāt était-elle comprise dans le monde savant ottoman, et quelle place Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī occupait-il au sein de cette littérature ? Bien que les études sur l’histoire des qirāʾāt et des sciences coraniques en Turquie se soient multipliées, les contributions des savants ottomans spécialistes des qirāʾāt à la science du rasm al-muṣḥaf n’ont pas encore été suffisamment examinées. En particulier, le nombre limité d’études approfondies sur les œuvres et les opinions de savants tels que Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, qui ont exercé une influence dans la tradition ottomane des qirāʾāt mais restent aujourd’hui relativement peu connus, constitue le point de départ de cette recherche.

L'étude adopte des méthodes historiques et comparatives et s'articule en trois sections principales. L'introduction passe en revue l'état général de la science du qirāʾāt dans l'Anatolie pré-ottomane et le contexte historique du domaine, établissant ainsi le cadre dans lequel Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī a vécu et travaillé. La première section examine la période durant laquelle l’auteur a vécu, sa vie, son environnement savant et sa place au sein de la tradition ottomane du qirāʾāt. Dans cette section, des sources biographiques, des ouvrages de ṭabaqāt et des données relatives à l’histoire du qirāʾāt sont évaluées. La deuxième section traite de l’ouvrage de l’auteur, Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām. Elle se concentre sur le titre de l’ouvrage, son attribution à l’auteur, son objectif de composition, la méthode suivie, la terminologie employée et son importance pour la science du rasm al-muṣḥaf. La troisième section analyse les points de vue de l’auteur sur les principales questions du rasm al-muṣḥaf de manière comparative par rapport aux sources classiques. En particulier, des questions telles que le ḥazf, la ziyādah, l’ibdāl, la hamza, le faṣl, le waṣl, le farsh al-ḥurūf, l’alif suivant la hamza, l’ajout d’un alif après le wāw, la représentation de la fatḥah longue par l’alif, l’omission de la lām et les mots présentant des variantes orthographiques sont examinés conformément à l’approche de l’auteur. Cette analyse tient compte à la fois des sources sur lesquelles s’appuie l’auteur et de l’application des exemples qu’il fournit aux versets coraniques.

Le processus par lequel le Coran a pris la forme du muṣḥaf était donc plus qu’un simple acte de collecte du texte. Il était également étroitement lié à la préservation phonétique et à la régulation des différences de qirāʾāt. Les activités de compilation et de transcription menées sous les califats d’Abū Bakr et d’ʿUthmān ont non seulement assuré l’intégrité écrite de la révélation, mais ont également établi une base qui a limité les éventuels différends de récitation susceptibles de surgir par la suite.

Le rasm al-ʿUthmānī apparaît ainsi non seulement comme une tradition d’écriture historique, mais aussi comme l’un des critères fondamentaux pour l’acceptation des qirāʾāt authentiques. À partir du IIᵉ siècle de l’Hégire, la distinction entre le rasm al-qiyāsī et le rasm al-ʿUthmānī s’est accentuée, faisant de l’écriture du muṣḥaf un domaine indépendant de débat savant. La littérature qui s’est développée autour du rasm al-muṣḥaf, en particulier à partir du IIIᵉ siècle de l’Hégire, a fermement établi la place de cette question au sein des sciences islamiques.

L’ouvrage de Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī montre que, sous la période ottomane, cette littérature n’était pas seulement transmise, mais également traitée de manière systématique. L’auteur accorda une attention particulière aux questions de farsh al-ḥurūf et ne présenta pas les problèmes liés au rasm al-muṣḥaf uniquement en termes théoriques. Au contraire, il a cherché à les expliquer à travers des exemples et des applications aux versets coraniques. Les sources qu’il a utilisées semblent également étroitement liées à la littérature classique sur le rasm al-muṣḥaf et les qirāʾāt. Cela suggère qu’il n’était pas simplement un transmetteur dans le monde savant ottoman, mais un érudit qui a compilé, interprété et transmis l’héritage classique aux cercles savants locaux.

L’ouvrage montre également que les détails techniques n’ont pas été négligés dans le traitement du rasm al-muṣḥaf. Les différences orthographiques sont expliquées ainsi que leurs causes sous-jacentes, ce qui suggère que Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī était un érudit doté d’une réelle compétence non seulement dans le domaine des qirāʾāt, mais aussi dans les questions plus spécialisées des sciences du muṣḥaf.

Cette étude revêt une importance particulière à trois égards. Premièrement, elle traite Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, l’un des érudits ottomans du qirāʾāt, comme un sujet d’étude à part entière. De nombreuses études contemporaines sur l’histoire du qirāʾāt restent d’ordre général, et les figures et textes ottomans spécifiques ne sont souvent pas examinés en détail. En plaçant au centre un auteur relativement peu connu, cette étude vise à combler cette lacune. Deuxièmement, la recherche associe l’examen biographique à l’analyse textuelle. Elle présente ainsi en détail non seulement la vie de l’auteur, mais aussi son œuvre et sa méthode savante. Troisièmement, en abordant la relation entre le rasm al-muṣḥaf et les qirāʾāt dans le contexte ottoman, l’étude comble également une lacune conceptuelle. À cet égard, la recherche apporte une contribution originale d’un point de vue biographique, textuel et historico-intellectuel.

En conclusion, Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī occupait une place importante au sein de la tradition ottomane des qirāʾāt et du rasm al-muṣḥaf. Son ouvrage n’est pas simplement une compilation technique qui recense les différences orthographiques des mots. Il s’agit d’un texte savant substantiel qui révèle le lien entre l’écriture du muṣḥaf et les questions de qirāʾāt, de riwāyah et de farsh al-ḥurūf. Pour cette raison, l’auteur doit être considéré non seulement comme une figure ayant transmis l’héritage des qirāʾāt dans les cercles savants ottomans, mais aussi comme un érudit ayant systématiquement perpétué et interprété cette tradition.

L'étude montre également clairement que la science du rasm al-muṣḥaf ne peut être considérée indépendamment de la science du qirāʾāt. À l'époque ottomane, ces deux domaines n'étaient pas abordés comme des disciplines distinctes, mais comme des domaines complémentaires. Cela indique que la tradition savante ottomane possédait une approche holistique des sciences coraniques.

Enfin, l’étude montre que l’activité de qirāʾāt dans le monde ottoman ne se limitait pas aux cercles d’enseignement et aux chaînes de transmission. Elle reposait également sur une base savante solide, étayée par des thèmes techniques tels que l’écriture du muṣḥaf, les questions relatives au rasm al-muṣḥaf et le farsh al-ḥurūf.

Mots-clés: Qirāʾāt, savants coraniques ottomans, Eğirdir, Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām

Resumen Estructurado:

Este estudio analiza la vida, la trayectoria académica y las contribuciones de Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, una figura destacada en la tradición otomana temprana de las qirāʾāt y, en especial, del rasm al-muṣḥaf. Se centra, en particular, en su interpretación del rasm al-muṣḥaf tal y como se refleja en Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām, al tiempo que muestra cómo se acogió este campo dentro de la tradición otomana del qirāʾāt, cuáles fueron las fuentes que lo alimentaron y cómo llegó a consolidarse. El estudio va, por tanto, más allá de la biografía para examinar cómo se entendía la relación entre la ciencia del qirāʾāt y la escritura del muṣḥaf en los círculos académicos otomanos. Al situar a Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī en el centro, pretende aclarar el contexto intelectual en el que la ciencia de la qirāʾāt y la tradición del rasm al-muṣḥaf se cruzaron en el mundo otomano.

El estudio aborda el proceso por el cual el Corán adoptó la forma de muṣḥaf, el surgimiento del rasm al-ʿUthmānī, su relación con los qirāʾāt y la forma en la que esta tradición acumulada se reflejó en la erudición otomana. La revelación coránica fue transmitida oralmente por el Profeta, y los Compañeros la memorizaron y la registraron en materiales escritos. Durante el califato de Abū Bakr, el martirio de un número significativo de quienes habían memorizado el Corán en las guerras de la Ridda hizo necesaria la recopilación del Corán, y esta tarea se encomendó a Zayd b. Thābit. A partir de entonces, los maṣāḥif personales de los Compañeros y las diferentes prácticas de qirāʾāt se llevaron a diversas regiones a medida que se expandía el mundo islámico. Con el tiempo, las diferencias entre los maṣāḥif y las qirāʾāt se hicieron más evidentes. Cuando las disputas se intensificaron durante el califato de ʿUthmān, se reprodujeron los maṣāḥif basándose en los materiales revelatorios recopilados durante el califato de Abū Bakr y se enviaron a los centros regionales. La tradición de escritura que surgió de este modo pasó a conocerse más tarde como rasm al-ʿUthmānī.

En este contexto histórico, el estudio sostiene que el rasm al-ʿUthmānī no fue meramente un estilo de escritura, sino también un elemento determinante en la identificación de las qirāʾāt auténticas y en la formación de la literatura de las ciencias del muṣḥaf. Dentro de este marco más amplio, la obra de Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī se trata como un caso especialmente importante, ya que muestra cómo se entendían y debatían las cuestiones relacionadas con el rasm al-muṣḥaf en el periodo otomano.

El estudio se articula en torno a dos cuestiones centrales: cómo se entendía la relación entre el rasm al-ʿUthmānī y las qirāʾāt en el mundo académico otomano y qué lugar ocupaba Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī dentro de esta literatura. Aunque han aumentado los estudios sobre la historia de las qirāʾāt y las ciencias coránicas en Turquía, las contribuciones de los eruditos otomanos de las qirāʾāt a la ciencia del rasm al-muṣḥaf aún no se han examinado suficientemente. En particular, el escaso número de estudios exhaustivos sobre las obras y opiniones de eruditos como Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, que fueron influyentes en la tradición qirāʾāt otomana pero que siguen siendo relativamente poco conocidos hoy en día, constituye el punto de partida de esta investigación.

El estudio adopta métodos históricos y comparativos y se organiza en tres secciones principales. La introducción repasa el estado general de la ciencia del qirāʾāt en la Anatolia preotomana y los antecedentes históricos del campo, estableciendo así el contexto en el que vivió y trabajó Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī. La primera sección examina el periodo en el que vivió el autor, su vida, su entorno académico y su lugar dentro de la tradición otomana del qirāʾāt. En esta sección se evalúan fuentes biográficas, obras de ṭabaqāt y datos relacionados con la historia del qirāʾāt. La segunda sección trata de la obra del autor Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām. Se centra en el título de la obra, su atribución al autor, el propósito de su composición, el método seguido, la terminología empleada y su importancia para la ciencia del rasm al-muṣḥaf. La tercera sección analiza las opiniones del autor sobre las cuestiones principales del rasm al-muṣḥaf de forma comparativa con respecto a las fuentes clásicas. En particular, se examinan, de acuerdo con el enfoque del autor, cuestiones como el ḥazf, la ziyādah, el ibdāl, la hamza, el faṣl, el waṣl, el farsh al-ḥurūf, la alif que sigue a la hamza, la adición de una alif después de la wāw, la representación de la fatḥah larga mediante la alif, la omisión de la lām y las palabras con variantes ortográficas se examinan de acuerdo con el enfoque del autor. Este análisis tiene en cuenta tanto las fuentes en las que se basa el autor como la aplicación de los ejemplos que proporciona a los versículos coránicos.

El proceso por el cual el Corán adoptó la forma de muṣḥaf fue, por lo tanto, más que un simple acto de recopilación del texto. También estuvo estrechamente ligado a la preservación del sonido y a la regulación de las diferencias en las qirāʾāt. Las actividades de recopilación y transcripción llevadas a cabo durante los califatos de Abū Bakr y ʿUthmān no solo garantizaron la integridad escrita de la revelación, sino que también establecieron una base que limitó las posibles disputas recitativas que pudieran surgir más adelante.

Rasm al-ʿUthmānī emerge así no solo como una tradición histórica de escritura, sino como uno de los criterios básicos para la aceptación de qirāʾāt auténticas. A partir del siglo II d. H., la distinción entre rasm al-qiyāsī y rasm al-ʿUthmānī se hizo cada vez más pronunciada, convirtiendo la escritura del muṣḥaf en un campo independiente de debate académico. La literatura que se desarrolló en torno al rasm al-muṣḥaf, especialmente a partir del siglo III d. H., consolidó firmemente el lugar de esta cuestión dentro de las ciencias islámicas.

La obra de Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī muestra que, en el periodo otomano, esta literatura no solo se transmitió, sino que también se trabajó de manera sistemática. El autor prestó especial atención a las cuestiones del farsh al-ḥurūf y no presentó los temas del rasm al-muṣḥaf únicamente en términos teóricos. En su lugar, trató de explicarlas mediante ejemplos y aplicaciones a versículos coránicos. Las fuentes que utilizó también parecen estar estrechamente relacionadas con la literatura clásica sobre rasm al-muṣḥaf y qirāʾāt. Esto sugiere que no fue un mero transmisor en el mundo académico otomano, sino un erudito que recopiló, interpretó y transmitió el legado clásico a los círculos académicos locales.

La obra también muestra que no se descuidaron los detalles técnicos en el tratamiento del rasm al-muṣḥaf. Las diferencias ortográficas se explican junto con sus causas subyacentes, lo que sugiere que Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī era un erudito de verdadera competencia no solo en el campo de las qirāʾāt, sino también en las cuestiones más especializadas de las ciencias del muṣḥaf.

El estudio es significativo en tres aspectos principales. En primer lugar, trata a Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, uno de los eruditos otomanos del qirāʾāt, como un objeto de investigación independiente. Muchos estudios contemporáneos sobre la historia de los qirāʾāt se quedan en un nivel general, y a menudo no se examinan en detalle figuras y textos otomanos específicos. Al situar en el centro a un autor relativamente poco conocido, este estudio pretende subsanar esa carencia. En segundo lugar, la investigación combina el examen biográfico con el análisis textual. De este modo, presenta en detalle no solo la vida del autor, sino también su obra y su método académico. En tercer lugar, al abordar la relación entre el rasm al-muṣḥaf y las qirāʾāt en el contexto otomano, el estudio también llena un vacío conceptual. En este sentido, la investigación ofrece una contribución original desde las perspectivas biográfica, textual e histórico-intelectual.

En conclusión, Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī ocupó un lugar importante dentro de la tradición otomana de qirāʾāt y rasm al-muṣḥaf. Su obra no es meramente una recopilación técnica que registra diferencias en la ortografía de las palabras. Se trata de un texto académico sustancial que revela la conexión entre la escritura del muṣḥaf y las cuestiones de qirāʾāt, riwāyah y farsh al-ḥurūf. Por esta razón, el autor no debe considerarse simplemente como una figura que transmitió el legado de las qirāʾāt en los círculos académicos otomanos, sino como un erudito que mantuvo e interpretó sistemáticamente esta tradición.

El estudio también deja claro que la ciencia del rasm al-muṣḥaf no puede considerarse independientemente de la ciencia de la qirāʾāt. En el periodo otomano, estos dos campos no se abordaban como disciplinas inconexas, sino como ámbitos complementarios. Esto indica que la tradición académica otomana poseía un enfoque holístico de las ciencias coránicas.

Por último, el estudio muestra que la actividad del qirāʾāt en el mundo otomano no se limitaba a los círculos de enseñanza y a las cadenas de transmisión. También se asentaba en una profunda base académica respaldada por temas técnicos como la escritura del muṣḥaf, cuestiones de rasm al-muṣḥaf y farsh al-ḥurūf.

Palabras clave: Qirāʾāt, eruditos coránicos otomanos, Eğirdir, Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī, Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām

结构化摘要:

本研究探讨了哈吉·穆明··阿里(Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī)的生平、学术成就及其贡献,他是奥斯曼帝国早期《古兰经》诵读学(qirāʾāt传统,尤其是《古兰经》书写规范(rasm al-muṣḥaf领域的重要人物。研究特别关注其著作《伊玛目古兰经书写法言论大全》(Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām)中所体现的对《古兰经》书写法的理解,同时阐明该领域在奥斯曼诵读学传统中的接受情况、其理论渊源,以及该学说的确立过程。因此,本研究超越了传记范畴,探讨了奥斯曼学术界如何理解《古兰经》诵读学与《古兰经》书写之间的关系。本研究以哈吉·穆明··阿里为中心,旨在阐明奥斯曼世界中《古兰经》诵读学与《古兰经》书写传统相互交汇的学术背景。

本研究探讨了《古兰经》形成《穆斯哈夫》的过程、奥斯曼体(rasm al-ʿUthmānī)的出现、其与《古兰经》读法(qirāʾāt)的关系,以及这一积累下来的传统在奥斯曼学术界中的体现。古兰经的启示由先知口头传达,圣门弟子们既将其背诵下来,也将其记录在书面材料上。在阿布·巴克尔哈里发时期,因背教战争中大量《古兰经》背诵者殉难,编纂《古兰经》成为当务之急,此任务遂委托给扎伊德··萨比特。此后,随着伊斯兰世界的扩张,圣门弟子们的个人《古兰经》抄本及不同的诵读派别被传播至各地。随着时间推移,各《古兰经》抄本与不同诵读法之间的差异日益凸显。当奥斯曼哈里发时期争议加剧时,人们依据阿布·伯克时期汇编的启示文本重新印制《古兰经》,并将其分发至各地区中心。由此形成的书写传统后来被称为奥斯曼体rasm al-ʿUthmānī)。

基于这一历史背景,本研究认为,奥斯曼体仅是一种书写风格,更是识别正统诵读法以及形成《古兰经》科学文献体系的关键要素。在此更广阔的框架内,哈吉·穆明··阿里(Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī)的著作被视为一个尤为重要的案例,因为它展现了奥斯曼时期人们如何理解和讨论《古兰经》书写规范(rasm al-muṣḥaf)的问题。

本研究围绕两个核心问题展开:奥斯曼学术界如何理解奥斯曼体与诵读法之间的关系,以及哈吉·穆明··阿里在这类文献中占据什么地位。尽管土耳其境内关于《古兰经》诵读法(qirāʾāt)及《古兰经》科学史的研究日益增多,但奥斯曼诵读法学者对《古兰经》书写规范(rasm al-muṣḥaf)学说的贡献尚未得到充分探讨。特别是,针对哈吉·穆明··阿里等学者的著作与观点,目前综合性研究寥寥无几——这些学者虽在奥斯曼《古兰经》诵读传统中颇具影响力,但如今却鲜为人知,这构成了本研究的出发点。

本研究采用历史与比较研究方法,全书分为三个主要部分。导论概述了奥斯曼帝国之前安纳托利亚地区《古兰经》诵读学的一般状况及该领域的历史背景,从而确立了哈吉·穆明··阿里生活与工作的时代背景。第一部分考察了作者的所处时代、生平、学术环境及其在奥斯曼《古兰经》诵读传统中的地位。本部分对传记资料、《层级志》类著作以及与《古兰经》诵读史相关的数据进行了评析。第二部分论述作者的著作《伊玛目古兰经书写法论述大全》(Jāmiʿ al-Kalām fī Rasmi Muṣḥaf al-Imām)。重点探讨该著作的书名、作者归属、撰写目的、采用的方法、使用的术语,以及其对古兰经书写法(rasm al-muṣḥaf这门学科的意义。第三部分通过与古典文献的比较,分析了作者对《古兰经》书写法主要问题的见解。特别是诸如省略(azf)、增补(ziyādah)、替换(ibdāl)、哈姆扎(hamza)、断字(fal)、连字(wal)、字母铺展(farsh al-urūf)、哈姆扎后的阿利夫(alif)、瓦夫(wāw)后的阿利夫增补、 用阿利夫表示长法塔哈、省略拉姆以及拼写变体词等,均依据作者的研究方法进行了考察。该分析既考量了作者所依据的文献来源,也关注了他所举例证在《古兰经》经文中的具体应用。

《古兰经》形成穆斯哈夫的形式,因此不仅仅是一项文本汇编工作。它还与音韵的保存以及对不同诵读方式的规范紧密相连。在阿布·巴克尔和奥斯曼哈里发时期开展的汇编与抄写工作,不仅确保了启示文本的书面完整性,还奠定了基础,从而限制了日后可能出现的诵读争议。

因此,奥斯曼体Rasm al-ʿUthmānī)不仅是一种历史书写传统,更是判定正统诵读法是否被接受的基本标准之一。自伊斯兰历二世纪起,类比体rasm al-qiyāsī)与奥斯曼体间的区别日益显著,使《古兰经》的书写演变为一个独立的学术争论领域。《古兰经》书写规范领域所产生的文献,尤其是伊斯兰历三世纪以后形成的文献,在伊斯兰科学体系中确立了这一议题的稳固地位。

哈吉·穆明··阿里(Ḥājjī Muʾmin b. ʿAlī)的著作表明,在奥斯曼时期,这一文献不仅被传承下来,而且得到了系统性的研究。作者特别关注字母排列farsh al-urūf)的问题,并未仅从理论层面探讨《古兰经》书写法(rasm al-muṣḥaf)的相关议题。相反,他试图通过实例及对《古兰经》经文的应用来加以阐释。他所援引的文献似乎也与关于《古兰经》书写法(rasm al-muṣḥaf)和诵读法(qirāʾāt)的古典文献有着密切联系。这表明,他在奥斯曼学术界中不仅是一位传承者,更是一位汇编、阐释并将古典遗产传递给当地学术圈的学者。

该著作还表明, 在探讨《古兰经》书写规范时, 术细节并未被忽视. 书中不仅阐释了拼写差异, 还分析了其根本原因, 这表明哈吉·穆明··阿里不仅在读法学领域造诣深厚, 在《古兰经》科学中更为专业的议题上也具备真才实学.

本研究主要在三个方面具有重要意义。首先,它将奥斯曼帝国《古兰经》诵读学学者哈吉·穆明··阿里作为独立的研究对象。许多当代关于《古兰经》诵读学历史的研究仍停留在概括层面,往往未对具体的奥斯曼人物及文本进行详细考察。本研究通过将一位相对鲜为人知的作者置于核心位置,旨在弥补这一缺憾。其次,本研究将传记考察与文本分析相结合,不仅详细呈现了作者的生平,也深入剖析了其著作及学术方法。第三,通过探讨奥斯曼语境下《古兰经》书写规范(rasm al-muṣḥaf)与读法(qirāʾāt)之间的关系,本研究也填补了一个概念上的空白。就此而言,本研究从传记、文本及思想史等视角提供了独创性的贡献。

综上所述,哈吉·穆明··阿里在奥斯曼帝国的《古兰经》读法(qirāʾāt)与《古兰经》书写规范(rasm al-muṣḥaf传统中占据重要地位。其著作绝非仅是记录词汇拼写差异的技术性汇编。这是一部重要的学术著作,揭示了《古兰经》书写与诵读法、传述法以及字母排列法问题之间的联系。因此,作者不应仅被视为在奥斯曼学术圈中传承诵读法遗产的人物,而应被视为系统地维护并阐释这一传统的学者。

本研究还阐明,《古兰经》书写法(rasm al-muṣḥaf这门学问不能脱离诵读学(qirāʾāt)而独立看待。在奥斯曼时期,这两个领域并非被视为互不关联的学科,而是互为补充的领域。这表明奥斯曼学术传统对《古兰经》科学采取了整体性的研究方法。

最后,本研究表明,奥斯曼世界的《古兰经》诵读活动不仅限于教学圈和传承链,更植根于深厚的学术基础,并以《古兰经》书写、经文书写规范(rasm al-muṣḥaf)及字母排列(farsh al-urūf)等技术性议题为支撑。

关键词: 诵读学,奥斯曼《古兰经》学者,埃吉尔迪尔,哈吉·穆明·本·阿里,《伊玛目《古兰经》书写法大全》

Структурированное Резюме:

В данном исследовании рассматриваются жизнь, научная деятельность и вклад Хаджи Мумина ибн Али, важной фигуры в ранней османской традиции кираат и, в особенности, расм аль- Мусхаф. Особое внимание уделяется его пониманию расм аль-мусхафа, отраженному в «Джами аль- Калам фи Расми Мусхаф аль-Имам», а также тому, как эта область была воспринята в османской традиции кираат, какие источники ее питали и как она утвердилась. Таким образом, исследование выходит за рамки биографии и рассматривает, как в османских научных кругах понимались взаимосвязи между наукой о кираате и написанием Мусхафа. Поставив в центр Хаджи Мумина ибн Али, исследование стремится прояснить интеллектуальный контекст, в котором в османском мире пересекались наука о кираатах и традиция расм аль-мусхафа.

В исследовании рассматривается процесс, посредством которого Коран принял форму мусхафа, появление расм аль- Усмани, его связь с кираатом, а также то, как эта накопленная традиция нашла отражение в османской науке. Кораническое откровение было передано Пророком устно, а сподвижники как запомнили его, так и зафиксировали на письменных носителях. Во время халифата Абу Бакра мученическая гибель значительного числа тех Кто запомнил Коран, в войнах Ридды сделала необходимым составление Корана, и эта задача была поручена Зайду ибн Сабиту. Впоследствии личные масахиф сподвижников и различные практики кираат были перенесены в разные регионы по мере расширения исламского мира. Со временем различия между масахифами и кираатами стали более заметными. Когда споры обострились во время халифата Усмана, масахифы были воспроизведены на основе откровенных материалов, собранных во время халифата Абу Бакра, и отправлены в региональные центры. Традиция письма, возникшая таким образом, впоследствии стала известна как расм аль-Усмани.

На этом историческом фоне в исследовании утверждается, что расм аль- Усмани был не просто стилем письма, но и определяющим элементом в идентификации аутентичных кираат и в формировании литературы наук о Мусхафе. В этих более широких рамках работа Хаджи Мумина ибн Али рассматривается как особенно важный случай, поскольку она показывает, как вопросы расм аль-мусхафа понимались и обсуждались в османский период.

Исследование построено вокруг двух центральных вопросов: как в османском научном мире понимались отношения между расм аль-Усмани и кираатами и какое место в этой литературе занимал Хаджи Мумин ибн Али. Хотя количество исследований по истории кираат и наук о Коране в Турции увеличилось, вклад османских ученых-кираат в науку о расм аль-мусхаф еще не был достаточно изучен. В частности, отправной точкой данного исследования служит ограниченное количество комплексных исследований, посвященных трудам и взглядам таких ученых, как Хаджи Мумин ибн Али, которые оказали значительное влияние на османскую традицию кираат, но при этом остаются относительно малоизвестными сегодня.

В исследовании используются исторический и сравнительный методы; оно состоит из трех основных разделов. Во введении дается обзор общего состояния науки о кираатах в доосманской Анатолии и исторического контекста данной области, что позволяет определить условия, в которых жил и творил Хаджи Мумин ибн Али. В первом разделе рассматривается период, в котором жил автор, его жизнь, научная среда и его место в османской традиции кираат. В этом разделе анализируются биографические источники, табакаты и данные, относящиеся к истории кираат. Второй раздел посвящен труду автора «Джами аль- Калам фи Расми Мусхаф аль-Имам». В нем основное внимание уделяется названию труда, его авторству, цели написания, использованной методике, терминологии и его значению для науки о расм аль-мусхаф. В третьем разделе сравнительно анализируются взгляды автора на основные вопросы расм аль-мусхаф в сопоставлении с классическими источниками. В частности, такие вопросы, как хазф, зияда, ибдал, хамза, фасл, васл, фарш аль-хуруф, алиф после хамзы, добавление алифа после вав, обозначение длинной фатхи буквой алиф, опущение лам и слова с вариантами написания рассматриваются в соответствии с подходом автора. Этот анализ учитывает как источники, на которые опирается автор, так и применение приведенных им примеров к аятам Корана.

Таким образом, процесс, в результате которого Коран принял форму мусхафа, был не просто сбором текста. Он также был тесно связан с сохранением звучания и регулированием различий в кираатах. Деятельность по компиляции и транскрипции, проводившаяся во время халифатов Абу Бакра и Усмана не только обеспечили письменную целостность откровения, но и заложили основу, ограничившую возможные споры по поводу чтения, которые могли возникнуть позже.

Таким образом, расм аль-Усмани предстает не просто как историческая традиция письма, но и как один из основных критериев признания аутентичных кираат. Начиная со II века хиджры различие между расм аль-кияси и расм аль-Усмани становилось все более заметным, превращая письмо мусхафа в самостоятельную область научных дискуссий. Литература, развившаяся в области расм аль-мусхаф, особенно начиная с III века хиджры, прочно закрепила место этого вопроса в исламских науках.

Работа Хаджи Мумина ибн Али показывает, что в османский период эта литература не просто передавалась, но и систематически осмыслялась. Автор уделил особое внимание вопросам фарш аль-хуруф и не рассматривал проблемы расм аль-мусхафа исключительно в теоретическом плане. Напротив, он стремился объяснить их с помощью примеров и применения к аятам Корана. Использованные им источники, по-видимому, также тесно связаны с классической литературой по «расм аль-мусхаф» и «кираат». Это позволяет предположить, что он был не просто передатчиком знаний в османском научном мире, а ученым, который компилировал, интерпретировал и передавал классическое наследие местным научным кругам.

Работа также показывает, что при рассмотрении расм аль-мусхафа не были упущены технические детали. Различия в написании объясняются вместе с их основными причинами, что позволяет предположить, что Хаджи Мумин ибн Али был ученым, обладавшим реальной компетенцией не только в области кираат, но и в более специализированных вопросах наук о мусхафе.

Исследование имеет важное значение в трех основных аспектах. Во-первых, оно рассматривает Хаджи Мумина ибн Али, одного из османских ученых-кираатов, как самостоятельный объект исследования. Многие современные исследования по истории кираатов остаются на общем уровне, а конкретные османские деятели и тексты зачастую не изучаются подробно. Поставив в центр внимания относительно малоизвестного автора, данное исследование стремится восполнить этот пробел. Во-вторых, исследование сочетает биографический анализ с текстологическим. Таким образом, в нем подробно представлены не только жизнь автора, но и его творчество, а также научный метод. В-третьих, Рассматривая взаимосвязь между расм аль-мусхаф и кираатом в османском контексте, исследование также восполняет концептуальный пробел. В этом отношении исследование представляет собой оригинальный вклад с биографической, текстологической и интеллектуально-исторической точек зрения.

В заключение следует отметить, что Хаджи Мумин ибн Али занимал важное место в османской традиции кираат и расм аль-мусхаф. Его работа — это не просто технический сборник, фиксирующий различия в написании слов. Это содержательный научный текст, раскрывающий связь между написанием Мусхафа и вопросами кираат, риваи и фарш аль-хуруф. По этой причине автора следует рассматривать не просто как фигуру, передававшую наследие кираат в османских научных кругах, но как ученого, который систематически поддерживал и интерпретировал эту традицию.

Исследование также ясно показывает, что науку о расм аль-мусхаф нельзя рассматривать в отрыве от науки о кираатах. В османский период к этим двум областям подходили не как к разрозненным дисциплинам, а как к взаимодополняющим сферам. Это указывает на то, что османская научная традиция обладала целостным подходом к наукам о Коране.

Наконец, исследование показывает, что деятельность в области кираата в османском мире не ограничивалась кругами обучения и цепочками передачи. Она также опиралась на глубокую научную основу, подкрепленную техническими темами, такими как написание мусхафа, вопросы расм аль-мусхафа и фарш аль-хуруф.

Ключевые слова: Кираат, османские ученые-коранисты, Эгирдир, Хаджи Мумин ибн Али, Джами аль- Калам фи Расми Мусхаф аль-Имам

संरचित सारांश:

यह अध्ययन हाजी मु'मिन बिन अली के जीवन, विद्वतापूर्ण प्रोफ़ाइल और योगदानों की जांच करता है, जो किरा' की प्रारंभिक ओटोमन परंपरा और विशेष रूप से रस्म अल-मुसहफ में एक महत्वपूर्ण हस्ती थे।

यह विशेष रूप से जामिʿ अल-कलाम फि रस्म मुस अल-इमाम में प्रतिबिंबित रस्म अल-मुस की उनकी समझ पर केंद्रित है, साथ ही यह भी दर्शाता है कि इस क्षेत्र को ओटोमन किराʿāt परंपरा में कैसे स्वीकार किया गया, किसने इसके स्रोतों को पोषित किया, और यह कैसे स्थापित हुआ। इसलिए यह अध्ययन जीवनी से आगे बढ़कर यह विचार करता है कि ओटोमन विद्वान हलकों में किराअत के विज्ञान और मुसहफ लेखन के बीच संबंध को कैसे समझा गया। हाजी मु'मिन बिन अली को केंद्र में रखकर, यह उस बौद्धिक परिवेश को स्पष्ट करने का प्रयास करता है जिसमें ओटोमन दुनिया में किराअत के विज्ञान और रस्म अल-मुस्हफ की परंपरा का संगम हुआ।

यह अध्ययन उस प्रक्रिया को संबोधित करता है जिसके द्वारा कुरआन ने मुसहफमुसहफ रूप लिया, रस्म अल-उथमानी का उदय, किराआत के साथ इसका संबंध, और जिस तरह यह संचित परंपरा उस्मानी विद्वत्ताविद्वत्ता में परिलक्षित हुई। कुरआन की wahy (वह्य) पैगंबर द्वारा मौखिक रूप से संप्रेषित की गई थी, और सहाबा (साथियों) ने इसे याद भी किया और लिखित सामग्रियों पर भी दर्ज किया। AbuAbu Bakr के ख़िलाफ़त के दौरान, रिद्दा के युद्धों में क़ुरआन को याद करने वालों में से बड़ी संख्या में शहीदों की मृत्यु ने क़ुरआन संकलन को आवश्यक बना दिया, और यह कार्य ज़ैद बिन साबित को सौंपा गया। इसके बाद, इस्लामी दुनिया के विस्तार के साथ-साथ साथियों की व्यक्तिगत मसहफ़ और विभिन्न क़िराआत प्रथाएँ विभिन्न क्षेत्रों में ले जाई गईं। समय के साथ, मसाहिफ और किराआत के बीच मतभेद और अधिक स्पष्ट हो गए। जब उस्मान के खलीफ़ाकाल के दौरान विवाद तीव्र हो गए, तो मसाहिफ को अबू BakrBakr के खलीफ़ाकाल के दौरान संकलित प्रकटिकृत सामग्रियों के आधार पर पुनः तैयार किया गया और प्रादेशिक केंद्रों में भेजा गया।

इस प्रकार उभरी लेखन परंपरा को बाद में रस्म अल-उथ्माనీ के नाम से जाना जाने लगा।

इस ऐतिहासिक पृष्ठभूमि के विरुद्ध, अध्ययन यह तर्क देता है कि रस्म अल-उथ्माणीअल-उथ्माणी केवल एक लेखन शैली नहीं थी, बल्कि प्रामाणिक किराअतकिराअत की पहचान और मुसहफ विज्ञान के साहित्य के निर्माण में भी एक निर्धारक तत्व थी।

इस व्यापक ढांचे के भीतर, हाजी मुमीन बिन अली के कार्य को एक विशेष रूप से महत्वपूर्ण मामला माना गया है क्योंकि यह दर्शाता है कि उस्मानी काल में रस्म अल-मुस्हफ के प्रश्नों को कैसे समझा और चर्चा किया गया था।

यह अध्ययन दो केंद्रीय प्रश्नों के इर्द-गिर्द व्यवस्थित है: उस्मानी विद्वत् जगत में रस्म अल-उस्मानी और किराअत के बीच संबंध को कैसे समझा गया और इस साहित्य में हाजी मुअमिन बिन अली ने क्या स्थान प्राप्त किया।

हालाँकि तुर्की में क़िरा' और कुरआनिक विज्ञान के इतिहास पर अध्ययनों में वृद्धि हुई है, रस्म अल-मुस्हफ के विज्ञान में उस्मानी क़िरा' विद्वानों के योगदान की अभी तक पर्याप्त रूप से जाँच नहीं की गई है। विशेष रूप से, हाजी मुमिन बिन अली जैसे विद्वानों के कार्यों और विचारों पर व्यापक अध्ययनों की सीमित संख्या, जो ओटोमन क़िराअत परंपरा में प्रभावशाली थे लेकिन आज अपेक्षाकृत कम जाने जाते हैं, इस शोध का प्रारंभिक बिंदु है।

यह अध्ययन ऐतिहासिक और तुलनात्मक विधियों को अपनाता है और तीन मुख्य खंडों में व्यवस्थित है। प्रस्तावना में पूर्व-उस्मानी अनातोलिया में किराअत के विज्ञान की सामान्य स्थिति और इस क्षेत्र की ऐतिहासिक पृष्ठभूमि का सर्वेक्षण किया गया है, जिससे उस परिवेश की स्थापना होती है जिसमें हाजी मु'मिन बिन अली ने जीवन यापन और कार्य किया। पहला खंड उस अवधि की जांच करता है जिसमें लेखक रहते थे, उनका जीवन, उनका विद्वान परिवेश, और ओटोमन किराअत परंपरा में उनका स्थान। इस खंड में, जीवनी संबंधी स्रोत, तबाकात कृतियों, और किराअत के इतिहास से संबंधित आंकड़ों का मूल्यांकन किया जाता है। दूसरा खंड लेखक की कृति 'जामِعُ الْكَلَام فِی رَسْمِ مُصْحَفِ اَلْإِمَام' से संबंधित है। यह कृति के शीर्षक, लेखक से इसके संबंध, रचना के उद्देश्य, अपनाई गई पद्धति, प्रयुक्त शब्दावली और रस्म अल-मुस्हफ के विज्ञान के लिए इसके महत्व पर केंद्रित है। तीसरा खंड रस्म अल-मुस्हफ के प्रमुख मुद्दों पर लेखक के विचारों का शास्त्रीय स्रोतों के संबंध में तुलनात्मक रूप से विश्लेषण करता है। विशेष रूप से, हज़्फ़, ज़ियादाह, इब्दाल, हमज़ा, फस्ल, वस्ल, फर्श् अल-हुरूफ़, हमज़ा के बाद का अलिफ़, वाव के बाद अलिफ़ का जोड़,

दीर्घ फत्ह के अलिफ़ द्वारा निरूपण, लाम का लोप, और विभिन्न वर्तनी वाले शब्दों की जांच लेखक के दृष्टिकोण के अनुसार की जाती है। यह विश्लेषण उन स्रोतों और लेखक द्वारा प्रदान किए गए उदाहरणों के कुरआनी आयतों पर अनुप्रयोग, दोनों को ध्यान में रखता है।

इस प्रकार, वह प्रक्रिया जिसके द्वारा कुरआन ने मुसहफ़ रूप लिया, केवल पाठ को इकट्ठा करने का कार्य नहीं था।

यह क़िराआत के मतभेदों के ध्वन्यात्मक संरक्षण और विनियमन से भी निकटता से जुड़ा था। अबू बक्र और उथमान के खलीफ़ा काल में की गई संकलन और प्रतिलिपि गतिविधियों ने केवल वचन की लिखित अखंडता सुनिश्चित की, बल्कि एक ऐसा आधार भी स्थापित किया जिसने बाद में उत्पन्न होने वाले संभावित पाठ संबंधी विवादों को सीमित कर दिया।

इस प्रकार रस्म-उल-उथ्मानिया केवल एक ऐतिहासिक लेखन परंपरा के रूप में ही नहीं, बल्कि प्रामाणिक किराअतकिराअत की स्वीकृति के लिए बुनियादी मानदंडों में से एक के रूप में उभरी। दूसरी शताब्दी हिजरी से, रस्म-अल-कियासी और रस्म-उल-उथ्मानिया के बीच का अंतर तेजी से स्पष्ट होता गया, जिसने मुसहफ लेखन को विद्वानों की बहस के एक स्वतंत्र क्षेत्र में बदल दिया। रस्म अल-मुसहफअल-मुसहफ में विकसित साहित्य, विशेष रूप से तीसरी शताब्दी हिजरी के बाद से, ने इस्लामी विज्ञानों के भीतर इस मुद्दे के स्थान को दृढ़ता से स्थापित किया।

हाजी मु'मिन बिन अली का काम दर्शाता है कि उस्मानी काल में, यह साहित्य केवल संप्रेषित ही नहीं किया गया बल्कि एक व्यवस्थित तरीके से इस पर काम भी किया गया। लेखक ने फरश अल-हुरूफ के प्रश्नों पर विशेष ध्यान दिया और रस्म अल-मुस्हफ के मुद्दों को केवल सैद्धांतिक रूप में प्रस्तुत नहीं किया। इसके बजाय, उन्होंने उन्हें उदाहरणों और कुरआनी आयतों पर उनके अनुप्रयोगों के माध्यम से समझाने का प्रयास किया। उनके द्वारा उपयोग किए गए स्रोत भी रस्म अल-मुस'हफ और किरा' पर शास्त्रीय साहित्य से घनिष्ठ रूप से जुड़े हुए प्रतीत होते हैं। यह इस बात का सुझाव देता है कि वह ओटोमन विद्वान दुनिया में केवल एक प्रेषक ही नहीं थे, बल्कि एक ऐसे विद्वान थे जिन्होंने स्थानीय विद्वान हलकों तक शास्त्रीय विरासत को संकलित, व्याख्यायित और संप्रेषित किया।

यह कार्य यह भी दर्शाता है कि रस्म अल-मुसहफ के उपचार में तकनीकी विवरण की उपेक्षा नहीं की गई थी। वर्तनी के अंतरों को उनके अंतर्निहित कारणों के साथ समझाया गया है, जो यह दर्शाता है कि हाजी मुमीन बिन अली केवल क़िराअत के क्षेत्र में बल्कि मुसहफ विज्ञान के अधिक विशेषीकृत प्रश्नों में भी वास्तविक क्षमता वाले विद्वान थे।

यह अध्ययन तीन मुख्य पहलुओं में महत्वपूर्ण है। पहला, यह ओटोमन क़िराआत विद्वानों में से एक, हाजी मु'मिन बिन अली को, जांच के एक स्वतंत्र विषय के रूप में मानता है। क़िराआत के इतिहास पर कई समकालीन अध्ययन सामान्य स्तर पर ही रहते हैं, और विशिष्ट ओटोमन व्यक्तियों और ग्रंथों की अक्सर विस्तार से जांच नहीं की जाती है। एक अपेक्षाकृत कम-ज्ञात लेखक को केंद्र में रखकर, यह अध्ययन उस कमी को दूर करने का प्रयास करता है। दूसरा, यह शोध जीवनी संबंधी जांच को पाठ्य विश्लेषण के साथ जोड़ता है। इस प्रकार, यह केवल लेखक के जीवन बल्कि उसके कार्य और विद्वतापूर्ण पद्धति को भी विस्तार से प्रस्तुत करता है। तीसरा, ओटोमन संदर्भ में रस्म अल-मुस्हफ और किराआत के बीच संबंध को संबोधित करके, यह अध्ययन एक वैचारिक अंतराल को भी भरता है।

इस संबंध में, यह शोध जीवनीपरक, पाठ्य और बौद्धिक-ऐतिहासिक दृष्टिकोणों से एक मौलिक योगदान प्रस्तुत करता है।

निष्कर्षतः, हाजी मु'मिन बिन अली ने ओटोमन किरा' और रस्म अल-मुसहफ परंपरा के भीतर एक महत्वपूर्ण स्थान हासिल किया। उनका काम केवल एक तकनीकी संकलन नहीं है जो शब्दों की वर्तनी में मतभेदों को दर्ज करता है।

यह एक ठोस विद्वतापूर्ण ग्रंथ है जो मुसहफ लेखन और किराअत, रिवायह, और फरश अल-हुरूफ के प्रश्नों के बीच संबंध को प्रकट करता है। इसी कारण, लेखक को केवल उतना ही नहीं माना जाना चाहिए कि उन्होंने ओटोमन विद्वतापूर्ण हलकों में किराअत की विरासत को संप्रेषित किया, बल्कि एक ऐसे विद्वान के रूप में भी माना जाना चाहिए जिन्होंने इस परंपरा को व्यवस्थित रूप से बनाए रखा और व्याख्या की।

यह अध्ययन यह भी स्पष्ट करता है कि रस्म अल-मुस्हफ का विज्ञान किराअत के विज्ञान से स्वतंत्र रूप से नहीं माना जा सकता है। ओटोमन काल में, इन दोनों क्षेत्रों को अलग-थलग विषयों के रूप में नहीं बल्कि पूरक क्षेत्रों के रूप में देखा जाता था। यह दर्शाता है कि ओटोमन विद्वान परंपरा में कुरआनिक विज्ञानों के प्रति एक समग्र दृष्टिकोण मौजूद था।

अंत में, यह अध्ययन दर्शाता है कि ओटोमन दुनिया में किराअत गतिविधि केवल शिक्षण मंडलों और प्रसारण श्रृंखलाओं तक ही सीमित नहीं थी। यह गहरे विद्वान आधार पर भी आधारित थी, जिसे मुसहफ लेखन, रस्म अल-मुसहफ के मुद्दों और फरश अल-हुरूफ जैसे तकनीकी विषयों का समर्थन प्राप्त था।

कीवर्ड: किराअत, ओटोमन कुरआनी विद्वान, एगिर्डिर, हाजी मुमिन बिन अली, जामिअ अल-कलाम फि रस्म मुसहाफ अल-इमाम

Article Statistics

Number of reads 106
Number of downloads 26

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.