Ölüm ve sonrasındaki bilinmezlikler insanlık tarihi boyunca tartışılagelmiştir. Ölümün yaşamın hakikati oluşu beraberinde getirdiği ontolojik kaygılarla kolektif bilinçte yer edinmiştir. Felsefi, dinî ve kültürel perspektifler, ölüm hakkında çeşitli tutumların geliştirilmesine neden olmuştur. Bu tutumlar çerçevesinde ölümü inkâr veya çağırma, ölüme meydan okuma gibi çeşitli refleksler oluşmuştur. Bilhassa dinlerin hayatın geçiciliğine dikkat çekmesi söz konusu tepkilerin oluşumuna zemin hazırlamıştır. Evrenin ve içindekilerin bir nihayetinin olduğu düşüncesinin sanatla kesişmesi, ölümün edebî eserlerde estetik bir formda ele alınmasına neden olmuştur. Bu kapsamda ontolojik kaygılar, divan şiirinde teolojik ve eskatolojik metaforlarla birleşerek estetik bir tarzla ifade edilmiştir. Bu araştırmada eskatolojik metaforların divan şiirinde nasıl işlendiği tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmanın kapsamını 17. yüzyıl divan şiiri örnekleri oluşturmaktadır. Bunun nedeni ise dönemin edebî akımlarından biri olan Sebk-i Hindî’nin çok katmanlı ve girift anlatımının derin eskatolojik düşüncelerin ifadesine uygun bir zemin hazırlamasıdır. Çalışmanın verilerini toplamak üzere 17. yüzyıl şairlerinden Neşâtî, Nâilî ve Azmizâde Haletî’nin divanları “kıyamet, ahiret, cennet, cehennem, sûr, mizan, berzah, ölüm, haşr” gibi eskatolojik kelimeler çerçevesinde taranmıştır. Bu kavramların zikredildiği beyitlerde bulunan eskatolojik metaforlar, ilgili ayet ve hadisler ışığında pragmatik yorum tekniğiyle ve klasik belagat açısından muktezâ-yı hâl bağlamında değerlendirilmiştir. Çalışmanın; ilk bölümünde eskatoloji ve apokalipti kavramları hakkında bilgiler sunulmuş, ikinci bölümünde ise örneklem alanı kapsamındaki beyitlerde yer alan eskatolojik metaforlar, muktezâ-yı hâl ve pragmatik yorumla ele alınmıştır.
Death and the uncertainties that follow have been debated throughout human history. As the reality of life, death has taken root in the collective consciousness alongside the ontological anxieties it brings. Philosophical, religious and cultural perspectives have led to the development of various attitudes towards death. Within the framework of these attitudes, various reactions have emerged, such as denying or invoking death, or defying it. In particular, the emphasis placed by religions on the transience of life has laid the groundwork for the formation of such reactions. The intersection of the idea that the universe and its contents have an end with art has led to death being addressed in literary works in an aesthetic form. In this context, ontological anxieties have been expressed in an aesthetic style by merging with theological and eschatological metaphors in divan poetry. This study seeks to identify how eschatological metaphors are employed in divan poetry. The scope of the study comprises examples of 17th-century divan poetry. The reason for this is that the multi-layered and intricate style of the Sebk-i Hindî, one of the literary movements of the period, provides a suitable framework for the expression of profound eschatological ideas. To collect the data for this study, the divans of 17th-century poets Neşâtî, Nâilî and Azmizâde Haletî were examined in the context of eschatological terms such as ‘the Day of Judgement, the Hereafter, Paradise, Hell, the Trumpet, the Balance, the Barzakh, death and the Resurrection’. The eschatological metaphors found in the verses where these concepts are mentioned have been evaluated using a pragmatic interpretation technique in the light of relevant verses and hadiths, and from the perspective of classical rhetoric within the context of muktezâ-yı hâl. In the first section of the study, information regarding the concepts of eschatology and apocalypticism is presented; in the second section, the eschatological metaphors found in the verses within the sample scope are examined through the lens of the ‘muktezâ-yı hâl’ and pragmatic interpretation.
Structured Abstract:
Death and what lies beyond have perpetually occupied the human mind, as death constitutes an undeniable reality of existence that is fundamentally defined by its relationship to life. Ontological anxieties and the inherent uncertainties surrounding death have secured a significant place within the collective consciousness. Various philosophical, religious, and cultural perspectives have led to the development of diverse approaches toward death, a reality that remains fundamentally beyond direct human experience. Within this framework, individuals have manifested various psychological reflexes such as denial, defiance, or even the invocation of death. The emphasis on the transience of life, particularly through religious teachings, has provided a fertile ground for these reactions. When the notion of life's ephemerality intersects with art and culture, death is presented through an aesthetic lens in literary works. In this context, ontological anxieties in Divan poetry are articulated with an elaborate style utilising theological and eschatological metaphors.
Eschatology is a doctrine concerned with the cosmic end and the subsequent developments following this finality. Thoughts regarding the end of existence and humanity fall under the scope of eschatological study, and these beliefs are prominently featured in Abrahamic religions. In the context of Islam, the equivalent of eschatology is the afterlife, a concept that encompasses death and the eternal life that follows. According to Islamic belief, the end of the universe is realised through doomsday, which is categorised into two dimensions: cosmic and individual. The idea of universal annihilation brings with it various visions of the post-apocalyptic realm, including scenes of paradise, hell, the reckoning, punishment, reward, intercession, and forgiveness.
These visions of the end are complemented by the concept of the apocalypsis. Within religious terminology, the Apocalypsis focuses on the expectations and destructions that will bring about the end of the world, constructing vivid scenes of catastrophe. When evaluated together, 'Apocalypsis' and 'eschatology' appear frequently in both literary texts and cultural discourses. Scenarios involving disasters such as earthquakes, floods, and the appearance of the Antichrist or Gog and Magog correspond to the anticipation of Doomsday in the collective mind.
Universal eschatological ideas are frequently encountered in religious and literary texts. Visualisations of the universal end, Doomsday, and life in the Afterlife are extensively featured in various surahs of the Holy Quran and in the hadiths. Parallel to this, eschatological experiences such as universal destruction, death, and the Afterlife are found in Divan poetry, which developed under the influence of Islam. These eschatological visions were processed using metaphorical and artistic styles within the personal discretion of the poets and the aesthetic framework of Divan poetry.
In the context of intertextuality, these visions were expressed sometimes by evoking verses and hadiths, and at other times by making allusions to these sources through direct quotation. The same conceptions were articulated through various metaphors in the expression of their religious and human emotions. Poets utilised eschatological terms to voice their individual suffering, driven by the influence of the Divan poetry tradition and the anxiety provoked by the idea of the “final end”.
This study stems from the need for a multi-layered reading of eschatological thoughts in Divan poetry through a theological and aesthetic approach. The objective is to examine how eschatological thoughts evolved beyond mere content into an aesthetic form centred on verses and hadiths and to reveal the metaphorical discourses of this evolution. By evaluating the interaction between the theological and the poetic, the study aims to address the lack of holistic interpretation in the field.
The research utilises a qualitative method, employing document analysis for data collection and evaluation. The sample area consists of 17th-century Divan poetry. This century was chosen because the Sebk-i Hindî (Indian-style) literary movement, with its multi-layered and intricate narrative, is highly conducive to developing rich metaphorical discourses for eschatological themes. Consequently, the Divans of Neşâtî, Nâilî-i Kadîm, and Azmizâde Hâletî form the core of the data set. The research involved scanning these works for keywords such as 'doomsday', 'the afterlife', 'paradise', 'hell', 'the trumpet', 'the scale', 'the isthmus', 'death', and 'the gathering/resurrection'. The eschatological metaphors found in the couplets were analysed through pragmatic interpretation in light of relevant verses and hadiths and evaluated according to classical rhetoric in terms of relevance to the context.
In the poetry of the 17th-century poet Neşâtî, eschatological thoughts are primarily handled on a religious basis within elegies. Particularly in the elegies written following the deaths of religious figures, he addressed the struggle between good and evil in parallel with the stability of the cosmic order. The themes of divine justice, reward, and punishment emerge as reflections of the Doomsday thought, driven by the deep sorrow and anger felt after significant losses. Neşâtî developed an artistic discourse by sometimes reminding the reader of the eschatological scenes mentioned in verses and hadiths and sometimes alluding to these images via quotation.
Nâilî-i Kadîm, another pivotal representative of 17th-century poetry, expressed eschatological thoughts through multi-layered and subtle imagery influenced by Sebk-i Hindî. He conveyed these ideas through an intricate and veiled style, centred on Sufism and love. Conversely, in the poetry of Azmizâde Hâletî, thoughts regarding the universal end were primarily expressed through the lens of human love (beşerî aşk). He utilised the metaphors of the afterlife and eschatological visions to convey the exuberance and melancholic manifestations of love, often evoking verses and hadiths in a manner similar to his contemporaries.
This study demonstrates that the idea of cosmic destruction was handled relatively through various metaphors in the expression of both religious and human emotions in the works of Neşâtî. Nâilî-i Kadîm, and Azmizâde Hâletî. It reveals how these poets utilised religious terminology as a foundation, validating their thoughts on a theological axis through both explicit and implicit references to verses and hadiths. Ultimately, this work provides a basis for evaluating the poetic and theological interaction of eschatological thoughts across different periods, contributing to the literature and serving as a model for studies centred on the intersection of religion and Divan poetry.
Keywords: Divan Poetry, Death, the Day of Judgement, Eschatology, Nâilî-Neşâtî-Azmizâde Hâletî, Apocalyptic.
Yapılandırılmış Özet:
Ölüm ve ötesi, her daim zihinleri meşgul etmiştir. Varlığı hayatla mümkün olan ölüm, yaşamın inkâr edilmez bir hakikati olmuştur. Ölüme dair ontolojik endişeler ve bilinmezlikler kolektif bilinçte yer edinmiştir. Felsefi, dinî ve kültürel yaklaşımlar, deneyimlenemez bir gerçeklik olan ölüme ilişkin çeşitli yaklaşımların geliştirilmesine neden olmuştur. Bu çerçevede bireylerde kimi zaman ölüme karşı inkâr, meydan okuma ve ölümü çağırma gibi çeşitli refleksler oluşmuştur. Bilhassa dinler aracılığıyla hayatın geçiciliğinin vurgulanması bu tepkilerin oluşumuna uygun zemin hazırlamıştır. Yaşamın faniliği düşüncesinin sanatla ve kültürle bir araya gelmesi, ölümün edebî eserlerde estetik bir söyleyişle sunulmasına neden olmuştur. Bu bağlamda ontolojik endişeler, divan şiirinde teolojik ve eskatolojik metaforlarla sanatlı bir üslupla ifade edilmiştir.
Eskatoloji, kozmik son ve akabindeki gelişmelerle ilgili bir doktrindir. Varlığın ve insanın sonuna dair düşünceler, eskatolojinin kapsamındadır. Söz konusu düşünceler ve inanışlar semavî dinlerde yer almaktadır. Eskatolojinin İslam dinindeki karşılığı ise “ahiret” olup bu kavram ölüm ve sonrasındaki ebedî hayatı ifade eder. Evrenin sonu, İslam dinine göre kıyametle gerçekleşir. Ancak kıyamet de kozmik ve bireysel olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Evrensel yok oluş fikri, kıyamet sonrasına dair tasavvurları da beraberinde getirmiştir. Söz konusu düşünceler içerisinde cennet, cehennem, hesap, cezalandırılma, mükafatlandırılma, şefaat ve affolunma sahneleri yer almaktadır. Sona ilişkin bu tasavvurlar, apokalipsi ile birbirini bütünler niteliktedir. Apokalipsi de dinî terminoloji içerisinde olup dünyanın sonunu getirecek yıkımları ve beklentileri konu edinir, felaket sahneleri kurar. Apokalipsi ve eskatoloji bu çerçevede değerlendirildiğinde söz konusu kavramların edebî metinlerde ve kültürel söylemlerde birlikte anıldığı söylenebilir. Deprem, tufan, Deccal ve Yecuc Mecuc gibi felaket senaryoları zihinlerde kıyamet beklentilerine karşılık gelmektedir.
Evrensel bir niteliğe sahip olan eskatolojik fikirlere bilhassa dinî ve edebî metinlerde rastlamak mümkündür. Söz gelimi evrensel son, kıyamet ve ahiret yaşantılarına dair görüntüler Kur’an-ı Kerim’in çeşitli surelerinde ve hadislerde ekseriyetle yer almıştır. Bunun paralelinde İslamiyet etkisinde gelişen divan şiirinde de evrensel yıkım, ölüm, kıyamet ve ahiret gibi eskatolojik yaşantılara rastlanmaktadır. Eskatolojik tasavvurlar, şairlerin şahsi tasarrufları ve divan şiiri estetiği çerçevesinde metaforik ve sanatlı bir üslupla işlenmiştir. Söz konusu tasavvurlar; metinlerarasılık bağlamında kimi zaman ayet ve hadisleri anımsatma kimi zaman ise iktibas yoluyla bu kaynaklara telmihte bulunma biçiminde ifade edilmiştir. Aynı tasavvurlar, dinî veya beşerî duyguların anlatımında çeşitli metaforlar vasıtasıyla da dile getirilmiştir. Şairler ferdî ıstıraplarını, dile getirirken divan şiiri geleneğinin etkisiyle ve son fikrinin verdiği kaygıyla eskatolojik terimlerden istifade etmişlerdir.
Bu çalışma, divan şiirinde eskatolojik düşüncelerin, teolojik ve estetik bir yaklaşımla çok katmanlı bir biçimde okunması ihtiyacına dayanmaktadır. Bu yönüyle çalışmanın amacı; eskatolojik düşüncelerin divan şiirinde muhteva olmanın ötesine geçerek ayet ve hadis ekseninde nasıl estetik bir forma evrildiğini poetik ve dinî bir perspektifle incelemek, bu evrimin metafor düzeyindeki söylemlerini ortaya koymaktır. Çalışma bu doğrultuda eskatolojik düşüncelerin divan şairlerince nasıl işlendiğini teolojik ve poetik etkileşimle değerlendirerek alandaki bütüncül yorum eksikliğini gidermeyi hedeflemektedir. Çalışma nitel araştırma yöntemiyle oluşturulmuş, veri toplama ve tahlil sürecinde doküman analizi tekniğinden istifade edilmiştir. Çalışmanın örneklem alanını 17. yüzyıl divan şiiri örnekleri teşkil etmektedir. Bu yüzyılın edebî akımlarından biri olan Sebk-i Hindî’nin çok katmanlı ve girift anlatımının, eskatolojik düşüncelerin ifadesinde zengin metaforik söylemler geliştirmeye elverişli olması, çalışmanın örneklem alanının tercihinde etkili olmuştur. Bu doğrultuda veri seti oluşturulurken Sebk-i Hindî üslubunun ve eskatolojik düşüncelerin ağırlıklı olduğu Neşâtî, Nâilî-i Kadîm ve Azmizâde Haletî’nin divanları esas alınmıştır. Veri toplama sürecinde sözü edilen şairlerin divanlarından “kıyamet, ahiret, cennet, cehennem, sûr, mizan, berzah, ölüm, haşr” gibi eskatolojik kelimeler taranmıştır. Bu kavramların geçtiği beyitlerde bulunan eskatolojik metaforlar, ilgili ayet ve hadisler ışığında pragmatik yorumla analiz edilmiştir. Ölüm ve ötesine yönelik kavramlar, beyitlerin bağlamıyla ilişkili olarak ayrıca klasik belagat ekseninde muktezâ-yı hâl bakımından değerlendirilmiştir.
17. yy şairlerinden Neşâtî’nin şiirlerinde eskatolojik düşünceler daha çok mersiyelerde dinî bir zeminde ele alınmıştır. Bilhassa din büyüklerinin ölümlerinin ardından söylemiş olduğu mersiyelerde mevcut kozmik düzenin istikrarına paralel olarak iyi kötü mücadelesine değinmiştir. Bunun paralelinde yaşanılan kayıplar neticesinde duyulan derin bir hüzün ve öfke etkisiyle gereksinim duyulan ilahi adalet, ödül ve ceza, mersiyelerde dile getirdiği kıyamet düşünceleridir. Şair, bu düşünceleri ifade ederken ayet ve hadislerde bahsedilen eskatolojik sahneleri kimi zaman anımsatmış kimi zaman da bu görüntülere iktibas yoluyla telmihte bulunarak sanatlı bir söylem geliştirmiştir.
17. yy divan şiirinin bir diğer önemli temsilcisi olan Nâilî-i Kadîm, eskatolojik düşüncelerini Sebk-i Hindî’nin etkisiyle çok katmanlı ve ince hayallerle örülü olarak ifade etmiştir. Söz konusu düşüncelerini, girift ve kapalı bir üslupla tasavvuf ve aşk ekseninde ele alarak aktarmıştır.
Dönemin bir diğer önemli şairi olan Azmizâde Hâletî’nin şiirlerinde evrensel sona dair düşünceler, daha çok beşerî aşk ekseninde ifade edilmiştir. Aşkın coşkunluğunu ve melankolik tezahürlerini, diğer şairlerde olduğu gibi eskatolojik tasavvurlara ilişkin ayet ve hadisleri anıştırarak veya ahiret sahnelerine telmihte bulunarak metaforik bir zeminde aktarmıştır.
Çalışma, 17.yüzyıl divan şiirinin üç önemli ismi olan Neşâtî, Nâilî-i Kadîm ve Azmizâde Hâletî’nin şiirlerinde kozmik yıkım düşüncesinin kimi zaman dinî kimi zaman ise beşerî duyguların ifadesinde göreceli bir biçimde çeşitli metaforlarla ele alındığını ortaya koymaktadır. Şairlerin dinî ve beşerî düzlemdeki eskatolojik düşüncelerini ifade ederken dinî terminolojiyi nasıl esas aldıklarını; ayet ve hadislere açık veya kapalı göndermelerde bulunarak düşüncelerini teolojik bir eksende nasıl delillendirdikleri görünür kılmaktadır. Çalışma, eskatolojik düşüncelerin farklı dönem şairleri üzerinde poetik ve teolojik etkileşimle değerlendirilmesine zemin hazırlamakta; bu yönüyle alan yazınına katkı sağlayarak din ve edebiyat eksenli divan şiiri çalışmalarına model oluşturmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Divan Şiiri, Ölüm, Kıyamet, Eskatoloji, Nâilî-Neşâtî-Azmizâde Hâletî, Apokaliptik.
ملخص منظم
لطالما شغلت مسألة الموت وما وراءه أذهان البشر، حيث يشكل الموت حقيقة وجودية لا يمكن إنكارها، وتُعرَّف بشكل أساسي من خلال علاقتها بالحياة. وقد احتلت القلق الوجودي والشكوك المتأصلة المحيطة بالموت مكانة بارزة في الوعي الجماعي. وأدت وجهات النظر الفلسفية والدينية والثقافية المتنوعة إلى تطور مقاربات متنوعة تجاه الموت، وهو حقيقة تظل في جوهرها خارج نطاق التجربة البشرية المباشرة. في هذا الإطار، أظهر الأفراد ردود فعل نفسية متنوعة مثل الإنكار أو التحدي أو حتى استحضار الموت. وقد وفر التركيز على زوال الحياة، لا سيما من خلال التعاليم الدينية، أرضية خصبة لهذه التفاعلات. وعندما يتقاطع مفهوم زوال الحياة مع الفن والثقافة، يُقدَّم الموت من خلال منظور جمالي في الأعمال الأدبية. في هذا السياق، يتم التعبير عن القلق الوجودي في شعر الديوان بأسلوب متقن يستخدم الاستعارات اللاهوتية والأخروية.
علم الأمور الأخيرة هو عقيدة تهتم بنهاية الكون والتطورات اللاحقة لهذه النهاية. تندرج الأفكار المتعلقة بنهاية الوجود والإنسانية ضمن نطاق دراسة الأمور الأخيرة، وتظهر هذه المعتقدات بشكل بارز في الديانات الإبراهيمية. في سياق الإسلام، فإن ما يعادل علم الأمور الأخيرة هو الآخرة، وهو مفهوم يشمل الموت والحياة الأبدية التي تليه. وفقًا للعقيدة الإسلامية، تتحقق نهاية الكون من خلال يوم القيامة، الذي يُصنف إلى بعدين: كوني وفردي. تجلب فكرة الفناء الكوني معها رؤى متنوعة للعالم ما بعد نهاية العالم، بما في ذلك مشاهد الجنة، والجحيم، والحساب، والعقاب، والمكافأة، والشفاعة، والمغفرة.
تُستكمل هذه الرؤى للنهاية بمفهوم ”أبوكاليبس“. ضمن المصطلحات الدينية، يركز ”أبوكاليبس“ على التوقعات والدمار الذي سيؤدي إلى نهاية العالم، مكونًا مشاهد حية للكوارث. عند تقييمهما معًا، يظهر مصطلحا ”نهاية العالم“ و”علم الأمور الأخيرة“ بشكل متكرر في كل من النصوص الأدبية والخطابات الثقافية. تتوافق السيناريوهات التي تنطوي على كوارث مثل الزلازل والفيضانات وظهور المسيح الدجال أو ياجوج وماجوج مع توقعات يوم القيامة في العقل الجماعي.
غالبًا ما تصادف الأفكار الميتولوجية الشاملة في النصوص الدينية والأدبية. تظهر تصورات النهاية الكونية ويوم القيامة والحياة في الآخرة بشكل مكثف في سور مختلفة من القرآن الكريم وفي الأحاديث. وبالتوازي مع ذلك، توجد تجارب متعلقة بعلم الأمور الأخيرة مثل الدمار الشامل والموت والآخرة في شعر الديوان، الذي تطور تحت تأثير الإسلام. تمت معالجة هذه الرؤى المتعلقة بعلم الأمور الأخيرة باستخدام أساليب مجازية وفنية ضمن التقدير الشخصى للشعراء والإطار الجمالى لشعر الديوان.
في سياق التداخل النصي، تم التعبير عن هذه الرؤى أحيانًا من خلال استحضار الآيات والأحاديث، وأحيانًا أخرى من خلال الإشارة إلى هذه المصادر عن طريق الاقتباس المباشر. تم التعبير عن نفس المفاهيم من خلال استعارات متنوعة في التعبير عن مشاعرهم الدينية والإنسانية. استخدم الشعراء مصطلحات متعلقة بنهاية العالم للتعبير عن معاناتهم الفردية، مدفوعين بتأثير تقاليد شعر الديوان والقلق الذي تثيره فكرة ”النهاية النهائية“.
تنبع هذه الدراسة من الحاجة إلى قراءة متعددة المستويات للأفكار الميتافيزيقية في الشعر الديواني من خلال نهج لاهوتي وجمالي. والهدف هو دراسة كيف تطورت الأفكار الميتافيزيقية لتتجاوز مجرد المحتوى إلى شكل جمالي يركز على الآيات والأحاديث، وكشف الخطابات المجازية لهذا التطور. ومن خلال تقييم التفاعل بين اللاهوتي والشعري، تهدف الدراسة إلى معالجة النقص في التفسير الشامل في هذا المجال.
تستخدم الدراسة منهجية نوعية، معتمدة على تحليل الوثائق لجمع البيانات وتقييمها. وتشمل العينة شعر الديوان في القرن السابع عشر. وقد تم اختيار هذا القرن لأن الحركة الأدبية ”سبك هندي“ (النمط الهندي)، بسردها متعدد المستويات والمعقد، تساعد بشكل كبير على تطوير خطابات مجازية غنية للمواضيع المتعلقة بأمور الآخرة. وبالتالي، تشكل ديوانات نشتي ونايلي القديم وأزميزاده حليتي جوهر مجموعة البيانات. تضمن البحث مسح هذه الأعمال بحثًا عن كلمات رئيسية مثل ”يوم القيامة“، و”الآخرة“، و”الجنة“، و”الجحيم“، و”البوق“، و”الميزان“، و”البرزخ“، و”الموت“، و”الجمع/القيامة“. تم تحليل الاستعارات المتعلقة بأمور الآخرة الموجودة في الأبيات من خلال التفسير البراغماتي في ضوء الآيات والأحاديث ذات الصلة، وتقييمها وفقًا للخطابة الكلاسيكية من حيث صلتها بالسياق.
في شعر الشاعر نيشاتي الذي عاش في القرن السابع عشر، تُعالج الأفكار المتعلقة بيوم القيامة بشكل أساسي على أساس ديني ضمن المراثي. ولا سيما في المراثي التي كُتبت عقب وفاة شخصيات دينية، تناول الصراع بين الخير والشر بالتوازي مع استقرار النظام الكوني. تظهر موضوعات العدالة الإلهية والمكافأة والعقاب كانعكاسات لفكر يوم القيامة، مدفوعة بالحزن العميق والغضب الذي يشعر به المرء بعد خسائر كبيرة. طور نيشاتي خطابًا فنيًا من خلال تذكير القارئ أحيانًا بالمشاهد المتعلقة بيوم القيامة المذكورة في الآيات والأحاديث، وأحيانًا بالإشارة إلى هذه الصور عبر الاقتباس.
أما نايلي القديم، وهو ممثل محوري آخر لشعر القرن السابع عشر، فقد عبر عن أفكار نهاية العالم من خلال صور متعددة الطبقات ودقيقة متأثرة بـ«سبك هندي». وقد نقل هذه الأفكار من خلال أسلوب معقد ومبهم، يركز على الصوفية والحب. على العكس من ذلك، في شعر أزميزاده حليتي، تم التعبير عن الأفكار المتعلقة بالنهاية الكونية في المقام الأول من خلال منظور الحب البشري (beşerî aşk). استخدم استعارات الحياة الآخرة والرؤى المتعلقة بيوم القيامة للتعبير عن مظاهر الحب المفعمة بالحيوية والحزن؛ غالبًا ما يستحضر آيات وأحاديث بطريقة مشابهة لأقرانه.
تُظهر هذه الدراسة أن فكرة الدمار الكوني عولجت نسبيًا من خلال استعارات متنوعة في التعبير عن المشاعر الدينية والإنسانية في أعمال نيشاتي ونايلي القديم وأزميزاده حليتي. وتكشف الدراسة كيف استخدم هؤلاء الشعراء المصطلحات الدينية كأساس، مؤكدين أفكارهم على محور لاهوتى من خلال الإشارات الصريحة والضمنية إلى الآيات والأحاديث. في النهاية، يوفر هذا العمل أساسًا لتقييم التفاعل الشعري واللاهوتى للأفكار المتعلقة بنهاية العالم عبر فترات مختلفة، مما يساهم في الأدب ويشكل نموذجًا للدراسات التى تركز على التقاطع بين الدين وشعر الديوان. الكلمات المفتاحية: شعر الديوان، الموت، يوم الحساب، علم الأمور الأخيرة، نايلي-نصاتي-أزميزاده حليتي، المروع.
ملخص منظم:
لطالما شغلت مسألة الموت وما وراءه أذهان البشر، حيث يشكل الموت حقيقة وجودية لا يمكن إنكارها، وتُعرَّف بشكل أساسي من خلال علاقتها بالحياة. وقد احتلت القلق الوجودي والشكوك المتأصلة المحيطة بالموت مكانة بارزة في الوعي الجماعي. وأدت وجهات النظر الفلسفية والدينية والثقافية المتنوعة إلى تطور مقاربات متنوعة تجاه الموت، وهو حقيقة تظل في جوهرها خارج نطاق التجربة البشرية المباشرة. في هذا الإطار، أظهر الأفراد ردود فعل نفسية متنوعة مثل الإنكار أو التحدي أو حتى استحضار الموت. وقد وفر التركيز على زوال الحياة، لا سيما من خلال التعاليم الدينية، أرضية خصبة لهذه التفاعلات. وعندما يتقاطع مفهوم زوال الحياة مع الفن والثقافة، يُقدَّم الموت من خلال منظور جمالي في الأعمال الأدبية. في هذا السياق، يتم التعبير عن القلق الوجودي في شعر الديوان بأسلوب متقن يستخدم الاستعارات اللاهوتية والأخروية.
علم الأمور الأخيرة هو عقيدة تهتم بنهاية الكون والتطورات اللاحقة لهذه النهاية. تندرج الأفكار المتعلقة بنهاية الوجود والإنسانية ضمن نطاق دراسة الأمور الأخيرة، وتظهر هذه المعتقدات بشكل بارز في الديانات الإبراهيمية. في سياق الإسلام، فإن ما يعادل علم الأمور الأخيرة هو الآخرة، وهو مفهوم يشمل الموت والحياة الأبدية التي تليه. وفقًا للعقيدة الإسلامية، تتحقق نهاية الكون من خلال يوم القيامة، الذي يُصنف إلى بعدين: كوني وفردي. تجلب فكرة الفناء الكوني معها رؤى متنوعة للعالم ما بعد نهاية العالم، بما في ذلك مشاهد الجنة، والجحيم، والحساب، والعقاب، والمكافأة، والشفاعة، والمغفرة.
تُستكمل هذه الرؤى للنهاية بمفهوم ”أبوكاليبس“. ضمن المصطلحات الدينية، يركز ”أبوكاليبس“ على التوقعات والدمار الذي سيؤدي إلى نهاية العالم، مكونًا مشاهد حية للكوارث. عند تقييمهما معًا، يظهر مصطلحا ”نهاية العالم“ و”علم الأمور الأخيرة“ بشكل متكرر في كل من النصوص الأدبية والخطابات الثقافية. تتوافق السيناريوهات التي تنطوي على كوارث مثل الزلازل والفيضانات وظهور المسيح الدجال أو ياجوج وماجوج مع توقعات يوم القيامة في العقل الجماعي.
غالبًا ما تصادف الأفكار الميتولوجية الشاملة في النصوص الدينية والأدبية. تظهر تصورات النهاية الكونية ويوم القيامة والحياة في الآخرة بشكل مكثف في سور مختلفة من القرآن الكريم وفي الأحاديث. وبالتوازي مع ذلك، توجد تجارب متعلقة بعلم الأمور الأخيرة مثل الدمار الشامل والموت والآخرة في شعر الديوان، الذي تطور تحت تأثير الإسلام. تمت معالجة هذه الرؤى المتعلقة بعلم الأمور الأخيرة باستخدام أساليب مجازية وفنية ضمن التقدير الشخصى للشعراء والإطار الجمالى لشعر الديوان.
في سياق التداخل النصي، تم التعبير عن هذه الرؤى أحيانًا من خلال استحضار الآيات والأحاديث، وأحيانًا أخرى من خلال الإشارة إلى هذه المصادر عن طريق الاقتباس المباشر. تم التعبير عن نفس المفاهيم من خلال استعارات متنوعة في التعبير عن مشاعرهم الدينية والإنسانية. استخدم الشعراء مصطلحات متعلقة بنهاية العالم للتعبير عن معاناتهم الفردية، مدفوعين بتأثير تقاليد شعر الديوان والقلق الذي تثيره فكرة ”النهاية النهائية“.
تنبع هذه الدراسة من الحاجة إلى قراءة متعددة المستويات للأفكار الميتافيزيقية في الشعر الديواني من خلال نهج لاهوتي وجمالي. والهدف هو دراسة كيف تطورت الأفكار الميتافيزيقية لتتجاوز مجرد المحتوى إلى شكل جمالي يركز على الآيات والأحاديث، وكشف الخطابات المجازية لهذا التطور. ومن خلال تقييم التفاعل بين اللاهوتي والشعري، تهدف الدراسة إلى معالجة النقص في التفسير الشامل في هذا المجال.
تستخدم الدراسة منهجية نوعية، معتمدة على تحليل الوثائق لجمع البيانات وتقييمها. وتشمل العينة شعر الديوان في القرن السابع عشر. وقد تم اختيار هذا القرن لأن الحركة الأدبية ”سبك هندي“ (النمط الهندي)، بسردها متعدد المستويات والمعقد، تساعد بشكل كبير على تطوير خطابات مجازية غنية للمواضيع المتعلقة بأمور الآخرة. وبالتالي، تشكل ديوانات نشتي ونايلي القديم وأزميزاده حليتي جوهر مجموعة البيانات. تضمن البحث مسح هذه الأعمال بحثًا عن كلمات رئيسية مثل ”يوم القيامة“، و”الآخرة“، و”الجنة“، و”الجحيم“، و”البوق“، و”الميزان“، و”البرزخ“، و”الموت“، و”الجمع/القيامة“. تم تحليل الاستعارات المتعلقة بأمور الآخرة الموجودة في الأبيات من خلال التفسير البراغماتي في ضوء الآيات والأحاديث ذات الصلة، وتقييمها وفقًا للخطابة الكلاسيكية من حيث صلتها بالسياق.
في شعر الشاعر نيشاتي الذي عاش في القرن السابع عشر، تُعالج الأفكار المتعلقة بيوم القيامة بشكل أساسي على أساس ديني ضمن المراثي. ولا سيما في المراثي التي كُتبت عقب وفاة شخصيات دينية، تناول الصراع بين الخير والشر بالتوازي مع استقرار النظام الكوني. تظهر موضوعات العدالة الإلهية والمكافأة والعقاب كانعكاسات لفكر يوم القيامة، مدفوعة بالحزن العميق والغضب الذي يشعر به المرء بعد خسائر كبيرة. طور نيشاتي خطابًا فنيًا من خلال تذكير القارئ أحيانًا بالمشاهد المتعلقة بيوم القيامة المذكورة في الآيات والأحاديث، وأحيانًا بالإشارة إلى هذه الصور عبر الاقتباس.
أما نايلي القديم، وهو ممثل محوري آخر لشعر القرن السابع عشر، فقد عبر عن أفكار نهاية العالم من خلال صور متعددة الطبقات ودقيقة متأثرة بـ«سبك هندي». وقد نقل هذه الأفكار من خلال أسلوب معقد ومبهم، يركز على الصوفية والحب. على العكس من ذلك، في شعر أزميزاده حليتي، تم التعبير عن الأفكار المتعلقة بالنهاية الكونية في المقام الأول من خلال منظور الحب البشري (beşerî aşk). استخدم استعارات الحياة الآخرة والرؤى المتعلقة بيوم القيامة للتعبير عن مظاهر الحب المفعمة بالحيوية والحزن؛ غالبًا ما يستحضر آيات وأحاديث بطريقة مشابهة لأقرانه.
تُظهر هذه الدراسة أن فكرة الدمار الكوني عولجت نسبيًا من خلال استعارات متنوعة في التعبير عن المشاعر الدينية والإنسانية في أعمال نيشاتي ونايلي القديم وأزميزاده حليتي. وتكشف الدراسة كيف استخدم هؤلاء الشعراء المصطلحات الدينية كأساس، مؤكدين أفكارهم على محور لاهوتى من خلال الإشارات الصريحة والضمنية إلى الآيات والأحاديث. في النهاية، يوفر هذا العمل أساسًا لتقييم التفاعل الشعري واللاهوتى للأفكار المتعلقة بنهاية العالم عبر فترات مختلفة، مما يساهم في الأدب ويشكل نموذجًا للدراسات التى تركز على التقاطع بين الدين وشعر الديوان.
الكلمات المفتاحية: شعر الديوان، الموت، يوم الحساب، علم الأمور الأخيرة، نايلي-نصاتي-أزميزاده حليتي، المروع.
Résumé Structuré:
La mort et ce qui se trouve au-delà ont toujours occupé l'esprit humain, car la mort constitue une réalité indéniable de l'existence, fondamentalement définie par sa relation à la vie. Les angoisses ontologiques et les incertitudes inhérentes à la mort occupent une place importante dans la conscience collective. Diverses perspectives philosophiques, religieuses et culturelles ont conduit à l'élaboration d'approches variées face à la mort, une réalité qui reste fondamentalement hors de portée de l'expérience humaine directe. Dans ce cadre, les individus ont manifesté divers réflexes psychologiques tels que le déni, la défiance, voire l’invocation de la mort. L’accent mis sur le caractère éphémère de la vie, en particulier à travers les enseignements religieux, a fourni un terrain fertile à ces réactions. Lorsque la notion d’éphémère de la vie croise l’art et la culture, la mort est présentée à travers un prisme esthétique dans les œuvres littéraires. Dans ce contexte, les angoisses ontologiques de la poésie du Divan s’expriment dans un style élaboré utilisant des métaphores théologiques et eschatologiques.
L’eschatologie est une doctrine qui traite de la fin du monde et des événements qui suivront cette finalité. Les réflexions sur la fin de l’existence et de l’humanité relèvent du champ de l’eschatologie, et ces croyances occupent une place prépondérante dans les religions abrahamiques. Dans le contexte de l'islam, l'équivalent de l'eschatologie est l'au-delà, un concept qui englobe la mort et la vie éternelle qui s'ensuit. Selon la croyance islamique, la fin de l'univers se réalise à travers le jour du jugement dernier, qui se divise en deux dimensions : cosmique et individuelle. L'idée d'une annihilation universelle s'accompagne de diverses visions du royaume post-apocalyptique, incluant des scènes de paradis, d'enfer, du jugement dernier, du châtiment, de la récompense, de l'intercession et du pardon.
Ces visions de la fin sont complétées par le concept de l'Apocalypse. Dans la terminologie religieuse, l'Apocalypse se concentre sur les attentes et les destructions qui entraîneront la fin du monde, construisant des scènes vivantes de catastrophe. Considérées conjointement, les notions d’« apocalypsis » et d’« eschatologie » apparaissent fréquemment tant dans les textes littéraires que dans les discours culturels. Des scénarios impliquant des catastrophes telles que des tremblements de terre, des inondations et l’apparition de l’Antéchrist ou de Gog et Magog correspondent à l’anticipation du Jour du Jugement dernier dans l’esprit collectif.
Les idées eschatologiques universelles sont fréquemment rencontrées dans les textes religieux et littéraires. Les représentations de la fin universelle, du Jour du Jugement dernier et de la vie dans l’au-delà sont largement présentes dans diverses sourates du Coran et dans les hadiths. Parallèlement, des expériences eschatologiques telles que la destruction universelle, la mort et l’au-delà se retrouvent dans la poésie divan, which developed under the influence of Islam. Ces visions eschatologiques ont été traitées à l’aide de styles métaphoriques et artistiques, selon la discrétion personnelle des poètes et le cadre esthétique de la poésie divan.
Dans un contexte d’intertextualité, ces visions s’exprimaient tantôt en évoquant des versets et des hadiths, tantôt en faisant allusion à ces sources par des citations directes. Les mêmes conceptions s’articulaient à travers diverses métaphores dans l’expression de leurs émotions religieuses et humaines. Les poètes utilisaient des termes eschatologiques pour exprimer leur souffrance individuelle, sous l’influence de la tradition de la poésie divanique et de l’angoisse provoquée par l’idée de la « fin ultime ».
Cette étude découle de la nécessité d’une lecture à plusieurs niveaux des pensées eschatologiques dans la poésie divanique à travers une approche théologique et esthétique. L’objectif est d’examiner comment les pensées eschatologiques ont évolué au-delà du simple contenu pour prendre une forme esthétique centrée sur les versets et les hadiths, et de révéler les discours métaphoriques de cette évolution. En évaluant l’interaction entre le théologique et le poétique, l’étude vise à pallier le manque d’interprétation holistique dans ce domaine.
La recherche utilise une méthode qualitative, recourant à l’analyse documentaire pour la collecte et l’évaluation des données. L’échantillon porte sur la poésie du Divan du XVIIe siècle. Ce siècle a été choisi car le mouvement littéraire Sebk-i Hindî (de style indien), avec son récit complexe et à plusieurs niveaux, se prête particulièrement bien au développement de riches discours métaphoriques sur les thèmes eschatologiques. Par conséquent, les Divans de Neşâtî, Nâilî-i Kadîm et Azmizâde Hâletî constituent le cœur de l'ensemble de données. La recherche a consisté à passer ces œuvres au crible à la recherche de mots-clés tels que « jour du jugement dernier », « l'au-delà », « paradis », « enfer », « la trompette », « la balance », « l'isthme », « mort » et « le rassemblement/la résurrection ». Les métaphores eschatologiques trouvées dans les couplets ont été analysées par le biais d'une interprétation pragmatique à la lumière des versets et hadiths pertinents, puis évaluées selon la rhétorique classique en termes de pertinence par rapport au contexte.
Dans la poésie du poète du XVIIe siècle Neşâtî, les pensées eschatologiques sont principalement abordées sur une base religieuse au sein d’élégies. En particulier dans les élégies écrites à la suite du décès de figures religieuses, il a abordé la lutte entre le bien et le mal en parallèle avec la stabilité de l’ordre cosmique. Les thèmes de la justice divine, de la récompense et du châtiment apparaissent comme des reflets de la pensée du Jour du Jugement dernier, animés par la profonde tristesse et la colère ressenties après des pertes importantes. Neşâtî a développé un discours artistique en rappelant parfois au lecteur les scènes eschatologiques mentionnées dans les versets et les hadiths et en faisant parfois allusion à ces images par le biais de citations.
Nâilî-i Kadîm, autre figure centrale de la poésie du XVIIe siècle, a exprimé des pensées eschatologiques à travers une imagerie subtile et à plusieurs niveaux, influencée par le Sebk-i Hindî. Il a transmis ces idées à travers un style complexe et voilé, centré sur le soufisme et l’amour. À l’inverse, dans la poésie d’Azmizâde Hâletî, les réflexions sur la fin du monde étaient principalement exprimées à travers le prisme de l’amour humain (beşerî aşk). Il utilisait les métaphores de l’au-delà et les visions eschatologiques pour transmettre l’exubérance et les manifestations mélancoliques de l’amour, évoquant souvent des versets et des hadiths d’une manière similaire à ses contemporains.
Cette étude démontre que l’idée de destruction cosmique a été traitée de manière relative à travers diverses métaphores dans l’expression des émotions tant religieuses qu’humaines dans les œuvres de Neşâtî, Nâilî-i Kadîm et Azmizâde Hâletî. Elle révèle comment ces poètes ont utilisé la terminologie religieuse comme fondement, validant leurs pensées sur un axe théologique par le biais de références à la fois explicites et implicites à des versets et des hadiths. En fin de compte, cet ouvrage fournit une base pour évaluer l’interaction poétique et théologique des pensées eschatologiques à travers différentes périodes, contribuant ainsi à la littérature et servant de modèle pour les études centrées sur l’intersection entre la religion et la poésie divan.
Mots-clés: Poésie divan, mort, jour du Jugement dernier, eschatologie, Nâilî-Neşâtî-Azmizâde Hâletî, apocalyptique.
Resumen Estructurado:
La muerte y lo que hay más allá han ocupado desde siempre la mente humana, ya que la muerte constituye una realidad innegable de la existencia que se define fundamentalmente por su relación con la vida. Las ansiedades ontológicas y las incertidumbres inherentes que rodean a la muerte han ocupado un lugar significativo en la conciencia colectiva. Diversas perspectivas filosóficas, religiosas y culturales han dado lugar al desarrollo de distintos enfoques hacia la muerte, una realidad que sigue estando fundamentalmente más allá de la experiencia humana directa. Dentro de este marco, los individuos han manifestado diversos reflejos psicológicos, como la negación, el desafío o incluso la invocación de la muerte. El énfasis en la fugacidad de la vida, particularmente a través de las enseñanzas religiosas, ha proporcionado un terreno fértil para estas reacciones. Cuando la noción de la efímera naturaleza de la vida se cruza con el arte y la cultura, la muerte se presenta a través de una lente estética en las obras literarias. En este contexto, las ansiedades ontológicas en la poesía del Diván se articulan con un estilo elaborado que utiliza metáforas teológicas y escatológicas.
La escatología es una doctrina que se ocupa del fin cósmico y de los acontecimientos posteriores a esta finalidad. Las reflexiones sobre el fin de la existencia y la humanidad entran en el ámbito del estudio escatológico, y estas creencias ocupan un lugar destacado en las religiones abrahámicas. En el contexto del islam, el equivalente a la escatología es la vida después de la muerte, un concepto que abarca la muerte y la vida eterna que le sigue. Según la creencia islámica, el fin del universo se materializa a través del día del juicio final, que se clasifica en dos dimensiones: cósmica e individual. La idea de la aniquilación universal trae consigo diversas visiones del reino postapocalíptico, incluyendo escenas del paraíso, el infierno, el juicio final, el castigo, la recompensa, la intercesión y el perdón.
Estas visiones del fin se complementan con el concepto de la apocalipsis. Dentro de la terminología religiosa, el Apocalipsis se centra en las expectativas y las destrucciones que provocarán el fin del mundo, construyendo vívidas escenas de catástrofe. Cuando se evalúan conjuntamente, «apocalipsis» y «escatología» aparecen con frecuencia tanto en textos literarios como en discursos culturales. Los escenarios que implican desastres como terremotos, inundaciones y la aparición del Anticristo o de Gog y Magog se corresponden con la anticipación del Día del Juicio Final en la mente colectiva.
Las ideas escatológicas universales se encuentran con frecuencia en textos religiosos y literarios. Las visualizaciones del fin universal, el Día del Juicio Final y la vida en el Más Allá aparecen ampliamente en diversas suras del Corán Sagrado y en los hadices. Paralelamente, experiencias escatológicas como la destrucción universal, la muerte y el Más Allá se encuentran en la poesía diván, que se desarrolló bajo la influencia del islam. Estas visiones escatológicas se plasmaron utilizando estilos metafóricos y artísticos dentro de la discreción personal de los poetas y el marco estético de la poesía diván.
En el contexto de la intertextualidad, estas visiones se expresaban a veces evocando versículos y hadices, y otras veces haciendo alusiones a estas fuentes mediante citas directas. Las mismas concepciones se articulaban a través de diversas metáforas en la expresión de sus emociones religiosas y humanas. Los poetas utilizaban términos escatológicos para expresar su sufrimiento individual, impulsados por la influencia de la tradición de la poesía diván y la ansiedad provocada por la idea del «fin definitivo».
Este estudio surge de la necesidad de una lectura multifacética de los pensamientos escatológicos en la poesía diván a través de un enfoque teológico y estético. El objetivo es examinar cómo los pensamientos escatológicos evolucionaron más allá del mero contenido hacia una forma estética centrada en versículos y hadices y revelar los discursos metafóricos de esta evolución. Al evaluar la interacción entre lo teológico y lo poético, el estudio pretende abordar la falta de una interpretación holística en este campo.
La investigación utiliza un método cualitativo, empleando el análisis documental para la recopilación y evaluación de datos. El ámbito de la muestra lo constituye la poesía Diván del siglo XVII. Se eligió este siglo porque el movimiento literario Sebk-i Hindî (estilo indio), con su narrativa intrincada y de múltiples niveles, es muy propicio para desarrollar ricos discursos metafóricos sobre temas escatológicos. En consecuencia, los Divanes de Neşâtî, Nâilî-i Kadîm and Azmizâde Hâletî constitute the nucleus of the dataset. La investigación consistió en examinar estas obras en busca de palabras clave como «el día del juicio final», «la vida después de la muerte», «el paraíso», «el infierno», «la trompeta», «la balanza», «el istmo», «la muerte» y «la reunión/resurrección». Las metáforas escatológicas encontradas en los pareados se analizaron mediante una interpretación pragmática a la luz de versículos y hadices relevantes, y se evaluaron según la retórica clásica en términos de relevancia para el contexto.
En la poesía del poeta del siglo XVII Neşâtî, los pensamientos escatológicos se tratan principalmente desde una perspectiva religiosa en el marco de las elegías. En particular, en las elegías escritas tras la muerte de figuras religiosas, abordó la lucha entre el bien y el mal en paralelo con la estabilidad del orden cósmico. Los temas de la justicia divina, la recompensa y el castigo surgen como reflejos del pensamiento del Día del Juicio Final, impulsados por el profundo dolour y la ira que se sienten tras pérdidas significativas. Neşâtî desarrolló un discurso artístico recordando a veces al lector las escenas escatológicas mencionadas en versículos y hadices y aludiendo en otras ocasiones a estas imágenes mediante citas.
Nâilî-i Kadîm, otro representante fundamental de la poesía del siglo XVII, expresó pensamientos escatológicos a través de un imaginario sutil y de múltiples capas, influenciado por el Sebk-i Hindî. Transmitió estas ideas mediante un estilo intrincado y velado, centrado en el sufismo y el amor. Por el contrario, en la poesía de Azmizâde Hâletî, los pensamientos sobre el fin universal se expresaban principalmente a través del prisma del amor humano (beşerî aşk). Utilizó las metáforas del más allá y las visiones escatológicas para transmitir la exuberancia y las manifestaciones melancólicas del amor, evocando a menudo versículos y hadices de manera similar a sus contemporáneos.
Este estudio demuestra que la idea de la destrucción cósmica se abordaba de manera relativa a través de diversas metáforas en la expresión de emociones tanto religiosas como humanas en las obras de Neşâtî. Nâilî-i Kadîm y Azmizâde Hâletî. Revela cómo estos poetas utilizaban la terminología religiosa como fundamento, validando sus pensamientos en un eje teológico mediante referencias tanto explícitas como implícitas a versículos y hadices. En última instancia, este trabajo proporciona una base para evaluar la interacción poética y teológica de los pensamientos escatológicos a lo largo de diferentes períodos, contribuyendo a la literatura y sirviendo de modelo para estudios centrados en la intersección de la religión y la poesía diván.
Palabras clave: poesía diván, muerte, el Día del Juicio, escatología, Nâilî-Neşâtî-Azmizâde Hâletî, apocalíptico.
结构化摘要:
死亡及其彼岸之事始终萦绕在人类心中,因为死亡是存在中不可否认的现实,其本质由其与生命的关系所界定。围绕死亡的本体论焦虑与固有不确定性,已在集体意识中占据了重要地位。各种哲学、宗教和文化视角催生了针对死亡的多样化态度,而死亡这一现实本质上仍超出人类的直接体验范围。在此框架下,个体表现出否认、反抗甚至召唤死亡等各种心理反应。对生命无常的强调——尤其是通过宗教教义——为这些反应提供了肥沃的土壤。当生命短暂的观念与艺术文化交汇时,死亡便通过美学视角在文学作品中得以呈现。在此背景下,迪万诗歌中的本体论焦虑通过运用神学与末世论隐喻的繁复文体得以阐释。
末世论是一门探讨宇宙终结及其后续发展的学说。关于存在与人类终结的思考均属于末世论研究的范畴,这些信仰在亚伯拉罕诸教中占据显著地位。在伊斯兰教语境中,末世论的对应概念是"来世",这一概念涵盖了死亡及其后的永恒生命。根据伊斯兰教义,宇宙的终结通过"末日"得以实现,该概念分为两个维度:宇宙层面与个体层面。关于宇宙毁灭的观念带来了对末日之后世界的各种设想,包括天堂、地狱、审判、 惩罚、奖赏、代祷和宽恕等场景。
这些关于终局的设想与“启示录”的概念相辅相成。在宗教术语中,“启示录”侧重于将导致世界末日的预言与毁灭,描绘出生动的灾难场景。综合来看,“启示录”与“末世论”在文学文本和文化话语中均频繁出现。涉及地震、洪水以及敌基督或歌革与玛各现身的灾难场景,对应着集体意识中对末日的期待。
普遍的末世论思想在宗教和文学文本中屡见不鲜。关于世界末日、审判日及来世生活的描绘,在《古兰经》的诸多章节及圣训中均有广泛体现。与此相呼应,在受伊斯兰教影响而发展的迪万诗歌中,也能发现诸如世界毁灭、死亡及来世等末世体验。这些末世愿景在诗人的个人创作自由及迪万诗歌的美学框架内,通过隐喻和艺术手法得以呈现。
在互文性语境下,这些意象有时通过援引经文和圣训来表达,有时则通过直接引述对这些来源进行隐喻。在表达宗教与人性情感时,相同的观念通过各种隐喻得以阐释。受迪万诗歌传统的影响以及“最终终结”这一观念所引发的焦虑驱使,诗人们运用末世论术语来倾诉个人的苦难。
本研究源于通过神学与美学双重视角,对迪万诗歌中末世思想进行多层次解读的必要性。其目标在于考察末世思想如何超越单纯的内容层面,演变为以经文和圣训为核心的美学形式,并揭示这一演变过程中的隐喻话语。通过评估神学与诗学之间的互动,本研究旨在弥补该领域整体性解读的缺失。
本研究采用定性研究方法,运用文献分析法进行数据收集与评估。研究样本选自17世纪的迪万诗歌。选择这一时期是因为“印度体”(Sebk-i Hindî)文学运动以其多层次且错综复杂的叙事结构,极有利于围绕末世论主题构建丰富的隐喻话语。因此,内沙提(Neşâtî)和纳伊利-伊-卡迪姆(Nâilî-i Kadîm)和阿兹米扎德·哈莱提(Azmizâde Hâletî)的迪万诗集构成了数据集的核心。研究通过扫描这些作品,搜寻“末日”、“来世”、“天堂”、“地狱”、“号角”、“天秤”、“地峡”、“死亡”以及“聚会/复活”等关键词。通过结合相关经文和圣训进行语用学解读,对诗句中发现的末世论隐喻进行分析,并依据古典修辞学对其语境相关性进行评估。
在17世纪诗人内沙提的诗歌中,末世思想主要以宗教为基础,体现在挽歌之中。特别是在为宗教人物逝世所作的挽歌中,他将善恶之争与宇宙秩序的稳定并置探讨。神圣正义、赏罚等主题作为末日思想的映射浮现,其驱动力源于重大损失后所感受到的深切悲痛与愤怒。内沙提通过时而提醒读者经文与圣训中提及的末世场景,时而借引文暗喻这些意象,从而构建起一种艺术话语。
纳伊利·卡迪姆作为17世纪诗歌的另一位关键代表,受印度诗体(Sebk-i Hindî)影响,通过多层次且精妙的意象表达了末世思想。他以苏菲主义和爱情为核心,采用复杂而隐晦的风格传达这些思想。反观阿兹米扎德·哈莱蒂的诗作,关于世界终结的思考主要通过“人间之爱”(beşerî aşk)的视角来表达。他运用来世隐喻与末世景象来展现爱情的炽热与忧郁,常以与同时代诗人相似的方式援引经文与圣训。
本研究表明,在内沙提、纳伊利-伊-卡迪姆和阿兹米扎德·哈莱提的作品中,宇宙毁灭的观念在表达宗教与人类情感时,均通过多种隐喻得到了相对处理。研究揭示了这些诗人如何以宗教术语为基石,通过明确或隐晦地援引经文与圣训,在神学维度上验证其思想。最终,本研究为评估不同时期末世思想在诗学与神学层面的互动提供了依据,不仅丰富了相关文献,也为聚焦宗教与迪万诗歌交汇点的研究树立了范例。
关键词:迪万诗歌,死亡,审判日,末世论,奈利-内沙提-阿兹米扎德·哈莱提,启示文学。
Структурированное Резюме:
Смерть и то, что лежит за ее пределами, издавна занимают умы людей, поскольку смерть представляет собой неоспоримую реальность бытия, которая в корне определяется её взаимоотношением с жизнью. Онтологические тревоги и присущие смерти неопределённости заняли важное место в коллективном сознании. Различные философские, религиозные и культурные точки зрения привели к формированию разнообразных подходов к смерти — реальности, которая по сути своей остается за пределами непосредственного человеческого опыта. В этих рамках люди проявляют различные психологические реакции, такие как отрицание, неповиновение или даже призыв к смерти. Акцент на мимолетности жизни, особенно в религиозных учениях, создал благодатную почву для таких реакций. Когда представление о бренности жизни пересекается с искусством и культурой, смерть в литературных произведениях предстает через призму эстетики. В этом контексте онтологические тревоги в диванной поэзии выражаются в изысканном стиле с использованием теологических и эсхатологических метафор.
Эсхатология — это учение, посвященное космическому концу и последующим событиям, следующим за этим окончанием. Размышления о конце существования и человечества входят в сферу эсхатологических исследований, и эти верования занимают видное место в авраамических религиях. В контексте ислама эквивалентом эсхатологии является загробная жизнь — концепция, охватывающая смерть и последующую вечную жизнь. Согласно исламским верованиям, конец вселенной наступает в Судный день, который подразделяется на два измерения: космическое и индивидуальное. Идея всеобщего уничтожения несет с собой различные видения постапокалиптического мира, включая сцены рая, ада, расплаты, наказания, награды, заступничества и прощения.
Эти видения конца дополняются концепцией апокалипсиса. В религиозной терминологии апокалипсис фокусируется на ожиданиях и разрушениях. которые приведут к концу света, создавая яркие картины катастрофы. Если рассматривать их вместе, термины «апокалипсис» и «эсхатология» часто встречаются как в литературных текстах, так и в культурных дискурсах. Сценарии, включающие такие бедствия, как землетрясения, наводнения и появление Антихриста или Гога и Магога, соответствуют ожиданию. Судного дня в коллективном сознании.
Универсальные эсхатологические идеи часто встречаются в религиозных и литературных текстах. Визуализации всеобщего конца, Судного дня и жизни в загробном мире широко представлены в различных сурах. Священного Корана и в хадисах. Параллельно с этим эсхатологические переживания, такие как всеобщее разрушение, смерть и загробная жизнь, встречаются в диванной поэзии, которая развивалась под влиянием ислама. Эти эсхатологические видения обрабатывались с использованием метафорических и художественных стилей в рамках личного усмотрения поэтов и эстетических рамок диванной поэзии.
В контексте интертекстуальности эти видения выражались иногда путем отсылки к стихам и хадисам, а иногда путем аллюзий на эти источники посредством прямых цитат. Те же концепции формулировались с помощью различных метафор в выражении религиозных и человеческих эмоций. Поэты использовали эсхатологические термины, чтобы выразить свои личные страдания, движимые влиянием традиции диванной поэзии и тревогой, вызванной идеей «окончательного конца».
Данное исследование вытекает из необходимости многослойного прочтения эсхатологических идей в диванной поэзии через теологический и эстетический подход. Цель состоит в том, чтобы проанализировать, как эсхатологические идеи эволюционировали от простого содержания к эстетической форме, сосредоточенной на стихах и хадисах, и раскрыть метафорические дискурсы этой эволюции. Оценивая взаимодействие между теологическим и поэтическим, исследование направлено на устранение недостатка целостной интерпретации в данной области.
В исследовании используется качественный метод, включающий анализ документов для сбора и оценки данных. Выборочная совокупность состоит из поэзии дивана XVII века. Этот век был выбран потому, что литературное движение «Себк-и Хинди» (индийский стиль) с его многослойным и замысловатым повествованием в значительной степени способствует развитию богатых метафорических дискурсов на эсхатологические темы. Соответственно, основную часть массива данных составляют диваны Нешати, Наили-и Кадим и Азмизаде Халети. Исследование включало сканирование этих произведений на наличие таких ключевых слов, как «судный день», «загробная жизнь», «рай», «ад», «труба», «весы», «перешеек», «смерть» и «собрание/воскресение». Эсхатологические метафоры, обнаруженные в двустишиях, были проанализированы посредством прагматической интерпретации в свете соответствующих стихов и хадисов и оценены в соответствии с классической риторикой с точки зрения их уместности в контексте.
В поэзии Нешати, поэта XVII века, эсхатологические мысли в основном рассматриваются на религиозной основе в элегиях. В частности, в элегиях, написанных после смерти религиозных деятелей, он обращался к теме борьбы добра со злом параллельно с вопросом стабильности космического порядка. Темы божественной справедливости, награды и наказания возникают как отражение мысли о Судном дне, движимой глубокой скорбью и гневом, испытываемыми после значительных утрат. Нешати развивал художественный дискурс, то напоминая читателю об эсхатологических сценах, упомянутых в стихах и хадисах, то ссылаясь на эти образы посредством цитат.
Наили-и Кадим, другой ключевой представитель поэзии XVII века, выражал эсхатологические мысли через многослойные и тонкие образы, на которые оказал влияние стиль Себк-и Хинди. Он передавал эти идеи через замысловатый и завуалированный стиль, сосредоточенный на суфизме и любви. Напротив, в поэзии Азмизаде Халети мысли о вселенском конце выражались в первую очередь через призму человеческой любви (beşerî aşk). Он использовал метафоры загробной жизни и эсхатологические видения, чтобы передать буйство и меланхоличные проявления любви, часто обращаясь к стихам и хадисам, подобно своим современникам.
Данное исследование демонстрирует, что идея космического разрушения относительно трактовалась через различные метафоры в выражении как религиозных, так и человеческих эмоций в произведениях Нешати, Наили-и Кадим и Азмизаде Халети. Оно показывает, как эти поэты использовали религиозную терминологию в качестве основы, обосновывая свои мысли на теологической оси посредством как явных, так и скрытых ссылок на стихи и хадисы. В конечном итоге, данная работа создает основу для оценки поэтического и теологического взаимодействия эсхатологических идей в разные периоды, внося вклад в литературу и служа моделью для исследований, посвященных пересечению религии и диванной поэзии.
Ключевые слова: диванная поэзия, смерть, Судный день, эсхатология, Наили-Нешати- Азмизаде Халети, апокалиптика.
संरचित सारांश:
मृत्यु और उससे परे की दुनिया मानव मन में हमेशा से व्याप्त रही है, क्योंकि मृत्यु अस्तित्व की एक ऐसी अविवादनीय वास्तविकता है जिसे मूल रूप से जीवन के साथ उसके संबंध द्वारा परिभाषित किया जाता है। अस्तित्व संबंधी चिंताएं और मृत्यु से जुड़ी अंतर्निहित अनिश्चितताएं सामूहिक चेतना में एक महत्वपूर्ण स्थान रखती हैं। विभिन्न दार्शनिक, धार्मिक और सांस्कृतिक दृष्टिकोणों ने मृत्यु के प्रति विविध दृष्टिकोणों के विकास को जन्म दिया है, एक ऐसी वास्तविकता जो मूल रूप से प्रत्यक्ष मानवीय अनुभव से परे है।
इस ढांचे के भीतर, व्यक्तियों ने इनकार, अवज्ञा, या मृत्यु का आह्वान करने जैसे विभिन्न मनोवैज्ञानिक प्रतिक्रियाएं प्रकट की हैं। जीवन की क्षणभंगुरता पर जोर, विशेष रूप से धार्मिक शिक्षाओं के माध्यम से, ने इन प्रतिक्रियाओं के लिए एक उपजाऊ जमीन प्रदान की है। जब जीवन की क्षणभंगुरता की अवधारणा कला और संस्कृति के साथ मिलती है, तो साहित्यिक कृतियों में मृत्यु को एक सौंदर्यवादी दृष्टिकोण से प्रस्तुत किया जाता है।
इस संदर्भ में, दीवान कविता में अस्तित्व संबंधी चिंताएँ ईश्वरशास्त्रीय और अंत्यकाल संबंधी रूपकों का उपयोग करते हुए एक विस्तृत शैली में व्यक्त की जाती हैं।
अंत्यकाल-विद्या एक सिद्धांत है जो ब्रह्मांडीय अंत और इस अंतिमता के बाद होने वाले विकासों से संबंधित है। अस्तित्व और मानवता के अंत के बारे में विचार अंत्यकाल-विद्या के अध्ययन के दायरे में आते हैं, और ये मान्यताएँ अब्राहमिक धर्मों में प्रमुख रूप से पाई जाती हैं।
इस्लाम के संदर्भ में, एस्कैटोलॉजी के समकक्ष परलोक है, एक ऐसी अवधारणा जिसमें मृत्यु और उसके बाद का अनंत जीवन शामिल है। इस्लामी विश्वास के अनुसार, ब्रह्मांड का अंत प्रलय के दिन होता है, जिसे दो आयामों में वर्गीकृत किया गया है: ब्रह्मांडीय और व्यक्तिगत।
सार्वभौमिक विनाश का विचार अपने साथ प्रलयोत्तर क्षेत्र के विभिन्न दृष्टिकोण लाता है, जिसमें स्वर्ग, नरक, हिसाब-किताब, दंड, पुरस्कार, मध्यस्थता और क्षमा के दृश्य शामिल हैं।
अंत के इन दृष्टिकोणों को अपोकलिप्सिस की अवधारणा से पूरकता मिलती है। धार्मिक शब्दावली में, अपोकलिप्सिस उन अपेक्षाओं और विनाशों पर केंद्रित है जो दुनिया के अंत को लाएंगे और आपदा के जीवंत दृश्य बनाते हैं। जब एक साथ आंका जाता है, तो 'एपोकैलिप्सिस' और 'एस्कैटोलॉजी' साहित्यिक ग्रंथों और सांस्कृतिक विमर्शों दोनों में अक्सर दिखाई देते हैं। भूकंप, बाढ़ और दज्जाल या याजूज-माजूज की उपस्थिति जैसी आपदाओं से संबंधित परिदृश्य सामूहिक मन में प्रलय की प्रत्याशा से मेल खाते हैं।
सार्वभौमिक एस्कैटोलॉजिकल विचार अक्सर धार्मिक और साहित्यिक ग्रंथों में मिलते हैं।
सार्वभौमिक अंत, प्रलय, और परलोक में जीवन की कल्पनाओं को पवित्र कुरान की विभिन्न सूराओं और हदीसों में व्यापक रूप से प्रस्तुत किया गया है। इसके समानांतर, सार्वभौमिक विनाश, मृत्यु, और परलोक जैसे अंत-विषयक अनुभव दीवान कविता में पाए जाते हैं, जो इस्लाम के प्रभाव में विकसित हुई थी। इन अंत-विषयक दृष्टिकोणों को कवियों की व्यक्तिगत विवेक-बुद्धि और दीवान कविता के सौंदर्यशास्त्रीय ढांचे के भीतर रूपकात्मक और कलात्मक शैलियों का उपयोग करके प्रस्तुत किया गया था।
अंतरपाठिकता के संदर्भ में, इन दृष्टिकोणों को कभी-कभी आयतों और हदीसों का उल्लेख करके, और अन्य समयों में इन स्रोतों का सीधे उद्धरण के माध्यम से संदर्भ देकर व्यक्त किया गया। इन समान अवधारणाओं को उनकी धार्मिक और मानवीय भावनाओं की अभिव्यक्ति में विभिन्न रूपकों के माध्यम से व्यक्त किया गया। कवियों ने दीवान कविता की परंपरा के प्रभाव और "अंतिम अंत" के विचार से उत्पन्न चिंता से प्रेरित होकर, अपनी व्यक्तिगत पीड़ा को व्यक्त करने के लिए अंतिम समय से संबंधित शब्दावली का उपयोग किया।
यह अध्ययन दिवान कविता में दार्शनिक विचारों की एक बहु-स्तरीय व्याख्या की आवश्यकता से उत्पन्न हुआ है, जो एक धर्मशास्त्रीय और सौंदर्यपरक दृष्टिकोण पर आधारित है। इसका उद्देश्य यह जांचना है कि कैसे दार्शनिक विचार केवल सामग्री से आगे बढ़कर छंदों और हदीसों पर केंद्रित एक सौंदर्यपरक रूप में विकसित हुए, और इस विकास के रूपक संवादों को प्रकट करना है। धर्मशास्त्रीय और काव्यात्मक के बीच की परस्पर क्रिया का मूल्यांकन करके, यह अध्ययन इस क्षेत्र में समग्र व्याख्या की कमी को दूर करने का लक्ष्य रखता है।
यह शोध गुणात्मक विधि का उपयोग करता है, जिसमें डेटा संग्रह और मूल्यांकन के लिए दस्तावेज़ विश्लेषण का उपयोग किया जाता है। नमूना क्षेत्र में 17वीं सदी की दीवान कविता शामिल है। इस सदी को इसलिए चुना गया क्योंकि सेबक-ए-हिंदी (भारतीय-शैली) साहित्यिक आंदोलन, अपनी बहु-स्तरीय और जटिल कथा के साथ, परलोक संबंधी विषयों के लिए समृद्ध रूपक विमर्श विकसित करने के लिए अत्यधिक अनुकूल है।
परिणामस्वरूप, नेशाती, नाइली-ए-कादिम, और अज़्मिज़ादे हालती के दीवाने डेटा सेट का मुख्य आधार हैं। इस शोध में इन कृतियों को 'प्रलय', 'परलोक', 'स्वर्ग', 'नरक', 'शंख', 'तराजू', 'जलडमरूमध्य', 'मृत्यु', और 'एकत्रित होना/पुनरुत्थान' जैसे कीवर्ड के लिए स्कैन करना शामिल था। दोहों में पाए गए प्रलय संबंधी रूपकों का प्रासंगिक आयतों और हदीसों के प्रकाश में व्यावहारिक व्याख्या के माध्यम से विश्लेषण किया गया और संदर्भ के अनुसार प्रासंगिकता के मामले में शास्त्रीय अलंकारशास्त्र के अनुसार उनका मूल्यांकन किया गया।
17वीं सदी के कवि नेशाती की कविताओं में, अंतिम समय संबंधी विचार मुख्य रूप से शोक-गीतों के भीतर धार्मिक आधार पर प्रस्तुत किए गए हैं। विशेष रूप से, धार्मिक हस्तियों की मृत्यु के बाद लिखे गए शोक-गीतों में, उन्होंने ब्रह्मांडीय व्यवस्था की स्थिरता के समानांतर अच्छाई और बुराई के बीच के संघर्ष को संबोधित किया। ईश्वरीय न्याय, पुरस्कार और दंड की थीम महाप्रलय के विचार के प्रतिबिंब के रूप में उभरती हैं, जो महत्वपूर्ण नुकसान के बाद महसूस किए गए गहरे दुःख और क्रोध से प्रेरित हैं। नेशाती ने एक कलात्मक विमर्श विकसित किया, जिसमें कभी-कभी पाठक को छंदों और हदीसों में उल्लिखित अंतिम समय के दृश्यों की याद दिलाई और कभी-कभी उद्धरण के माध्यम से इन छवियों का संकेत दिया।
नाइली-ए-कादिम, 17वीं सदी की कविता के एक और प्रमुख प्रतिनिधि, ने सेबक-ए-हिंदी से प्रभावित बहु-स्तरीय और सूक्ष्म चित्रण के माध्यम से अंतिम समय के विचारों को व्यक्त किया। उन्होंने इन विचारों को सूफीवाद और प्रेम पर केंद्रित, एक जटिल और छिपे हुए अंदाज़ में व्यक्त किया। इसके विपरीत, अज़्मिज़ादे हालती की कविता में, सार्वभौमिक अंत से संबंधित विचार मुख्य रूप से मानवीय प्रेम (बेशरी आशक) के परिप्रेक्ष्य में व्यक्त किए गए थे। उन्होंने प्रेम के उल्लास और विषादपूर्ण अभिव्यक्तियों को व्यक्त करने के लिए परलोक और प्रलय संबंधी दृष्टियों के रूपकों का उपयोग किया, और अक्सर अपने समकालीनों की तरह ही आयतों और हदीसों का उल्लेख किया।
यह अध्ययन दर्शाता है कि नेशती, नाइली-ए-कादिम और अज़्मीज़ादे हालती की रचनाओं में धार्मिक और मानवीय भावनाओं की अभिव्यक्ति में ब्रह्मांडीय विनाश के विचार को विभिन्न रूपकों के माध्यम से अपेक्षाकृत रूप से संभाला गया था। यह प्रकट करता है कि कैसे इन कवियों ने धार्मिक शब्दावली को एक आधार के रूप में उपयोग किया, और छंदों तथा हदीसों के स्पष्ट और निहित संदर्भों के माध्यम से अपने विचारों को एक धर्मशास्त्रीय धुरी पर मान्य किया। अंततः, यह कार्य विभिन्न कालखंडों में प्रलय संबंधी विचारों की काव्यात्मक और धर्मशास्त्रीय अंतःक्रिया का मूल्यांकन करने के लिए एक आधार प्रदान करता है, जो साहित्य में योगदान देता है और धर्म तथा दीवान कविता के संगम पर केंद्रित अध्ययनों के लिए एक मॉडल के रूप में कार्य करता है।
कीवर्ड: दीवान कविता, मृत्यु, कयामत का दिन, प्रलय-विद्या, नाइली-नेशती-अज़्मिज़ादे हालती, प्रलय संबंधी।
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.