Identification and Analysis of the Opinions Attributed to Imam Shafi'i by al-Marghinani in the Blood Money Section of Her Work al-Hidayah

Merğînânî’nin el-Hidâye Adlı Eserinin Diyet Bölümünde İmam Şâfiî’ye İsnad Ettiği Görüşlerin Tespit ve Tahlili
Author:

Number of pages:
2609-2644
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 2
%>

Abstract

“El-Hidâye” adlı eseriyle yaklaşık yedi asır boyunca fıkıh düşüncesinin gelişimine yön veren Burhaneddin el-Merğînânî (ö. 593/1197), Hanefî fakihleri arasında müstesna bir konuma sahiptir. Onun en meşhur eseri olan “el-Hidâye”, yalnızca Hanefî mezhebinin temel kaynaklarından biri olmakla kalmamış; üzerine yazılan çok sayıda şerh, haşiye ve yapılan ilmî çalışmalar sayesinde İslam dünyasında uzun süre medrese müfredatının vazgeçilmez eserlerinden biri olmuştur. Eser incelendiğinde, Hanefî mezhebinin görüşlerinin yanı sıra diğer mezhep imamlarının, özellikle de İmam Şâfiî’nin görüşlerine yer verildiği görülmektedir. Bu yönüyle “el-Hidâye”, kitabı mukayeseli fıkıh niteliği de taşımaktadır. Bu çalışmada, Merğînânî’nin “el-Hidâye” adlı eserinin diyet bölümü özelinde İmam Şâfiî’ye isnad ettiği görüşler tespit ve tahlil edilmiştir. Şâfiî mezhebine ait görüşler incelenirken başta İmam Şâfiî’nin “el-Ümm” adlı eseri olmak üzere mezhep içerisinde muteber kabul edilen temel kaynaklara başvurulmuştur. Konuya ilişkin birden fazla görüşün bulunması durumunda mezhep içerisinde tercih edilen görüş esas alınmış, gerekli görülen yerlerde diğer görüşlere de değinilmiştir. Yapılan inceleme sonucunda Merğînânî’nin İmam Şâfiî’ye isnad ettiği toplam yirmi iki görüş tespit edilmiştir. Bu görüşlerden beşinde isnadın isabetli olmadığı, on yedi görüşte ise doğru olduğu sonucuna ulaşılmıştır. Böylece söz konusu bu çalışmada, isnadların doğruluğu Hanefi ve Şâfiî mezheplerinin klasik eserleri başta olmak üzere mezheplerin tercih ettiği görüşler göz önünde bulundurularak mukayeseli bir yöntemle değerlendirilmiştir.

Keywords

Abstract

Burhaneddin al-Marghani (d. 593/1197), who shaped the course of jurisprudence for nearly seven centuries with his work “Al-Hidayah”, holds an important place among the Hanafi jurists. The commentaries and studies written on “Al-Hidayah” and the fact that it has been taught as a course in circles of knowledge for centuries show how important the work is. When the work is examined, it is possible to see that the views of the imams of other schools of thought are included in addition to the Hanafi school of thought. Therefore, it can be said that this work of Imam Marghani is not only a Hanafi source book but also a comparative jurisprudence book. In our study, we tried to determine the views that Marghīnānī attributed to Imam Shafi'ī in his work "al-Hidayah", specifically in the section on blood-money. While applying to Shafi'ī sources, we applied to sources that are reliable within the school of thought, primarily Imam Shafi'ī's work "al-Umm". In cases where there was more than one view on the subject, the view that was preferred within the school of thought was taken, and different views were included here and there. We determined twenty-two of the views that Imam Marghīnī attributed. We observed that the attribution was incorrect in five of these views, and was accurate in the remaining ten views.

Keywords

Structured Abstract:

In his work el-Hidâye, Merghīnānī includes the opinions of other madhhabs and, while presenting these views, in a sense compares them with the Hanafi school. He makes deductions that support and confirm the position of his own madhhab. In particular, he constructs this comparison by taking the Shāfiʿī school as the central point of reference. The purpose of this study is to examine, within the context of criminal law and specifically the section on diyah (blood money), the opinions attributed by Merghīnānī to al-Shāfiʿī and to determine and analyse whether these attributions are accurate. Furthermore, when the opinions attributed to al-Shāfiʿī are found to be inaccurate, the study aims to make inferences regarding the possible reasons for these inaccuracies and to provide the reader with a different perspective.

Merghīnānī’s work el-Hidâye is a commentary (sharḥ) on the book Bidâyetu’l-Mübtedî. The work Bidâyetu’l-Mübtedî itself is based upon al-Qudūrī’s Mukhtaṣar and Imām Muḥammad’s Câmîu’s-Sağîr. The work examined in this study is regarded as one of the authoritative sources of the Hanafi madhhab. It has been observed that el-Hidâye, which occupies the position of a comparative legal work, has been the subject of studies concerning the opinions attributed to Imām al-Shāfiʿī in various areas such as worship and transactions. However, the absence of studies specifically on the section of diyah within criminal law has revealed how important and necessary this study is. This study is significant in that it provides readers of el-Hidâye with an understanding of whether the attributions made to the Shāfiʿī madhhab are accurate. In cases where Merghīnānī errs in attributing opinions, the analysis conducted regarding the possible reasons for these errors not only offers the reader a different perspective but also teaches an objective approach to the legal madhhabs, free from blind imitation and sectarian bias.

While examining and analysing the opinions attributed to the Shāfiʿī madhhab in the section on diyah in el-Hidâye, which is the commentary on Bidâyetu’l-Mübtedî, the study first sought to explain the relevant concepts to the reader and to provide coherence and comprehensibility beyond merely identifying and attributing opinions. Accordingly, the conceptual framework of diyah, its historical background, legitimacy, and conditions were first discussed and examined. Subsequently, the opinions attributed to Imām al-Shāfiʿī in the section on diyah in Merghīnānī’s el-Hidâye were identified. After the classification of these opinions, the study examined whether the attributed opinions were accurately reflected in Shāfiʿī sources. Among the authoritative Shāfiʿī sources, special attention was devoted to Imām al-Shāfiʿī’s el-Ümm in order to determine whether the attributed views genuinely represented his position. Based on the general principle that every madhhab contains opinions that are not accepted within the school and that only the authoritative and relied-upon sources are considered valid references, the study consulted the accepted works within the Shāfiʿī madhhab to investigate the attributed opinions. After presenting the opinions attributed by Imām Merghīnānī, those that were accurately attributed were identified as such, while the opinions in which he erred in attribution were pointed out, and possible reasons for these attributional errors were discussed and evaluated.

Within the context of Merghīnānī’s el-Hidâye, the opinions he attributed to Imām al-Shāfiʿī specifically in the section on diyah were examined in detail. Based primarily on the classical works of the Shāfiʿī madhhab, especially Imām al-Shāfiʿī’s el-Ümm, twenty-two opinions were identified. As a result of the comparative analysis, it was observed that Merghīnānī was accurate in seventeen out of the twenty-two opinions, while he erred in attribution in five cases. It was observed that the incorrectly attributed opinions generally stemmed from attributing al-Shāfiʿī’s old (qadīm) opinions or presenting a non-preferred opinion within the madhhab as though it were the principal view. Examining the opinions in which Merghīnānī erred in attribution, it appears that the opinion he attributed to al-Shāfiʿī, stating that if diyah is paid in silver, it should be fixed at 12,000 dirhams, is inaccurate. Examination of Shāfiʿī sources demonstrates that the correct view is that the original basis of diyah is camels, and the value of the camels should be determined according to time and place. Likewise, Merghīnānī’s attribution that diyah is equal between men and women up to one-third, after which the woman’s diyah is reduced by half, is incorrect, as Shāfiʿī sources indicate that the diyah of a woman is equal to that of a man in all circumstances. Regarding the attribution that intentional killing committed by a child or an insane person is considered deliberate homicide (amd) and that the diyah should therefore be taken from the perpetrator, the Shāfiʿī jurists stated that qiṣāṣ cannot be applied in such a case and that the homicide should instead be treated as accidental, with the diyah being borne by the ʿāqilah. Furthermore, Merghīnānī’s statement that, according to the Shāfiʿī madhhab, the compensation (ghurrah) for killing a foetus in the mother’s womb should be paid as 600 dirhams is also incorrect. The fundamental principle, according to the Shāfiʿī school, is that the ghurrah consists of five camels, while the monetary value should be determined according to the conditions of the relevant region and period. The final incorrectly attributed opinion concerns the claim that the diyah paid by the ʿāqilah should be evaluated similarly to zakāt, with a minimum threshold of half a dinar or five dirhams. In contrast, according to the authoritative and preferred opinion of the Shāfiʿī madhhab, the diyah paid by the ʿāqilah is not considered within the scope of zakāt but rather an act of mutual assistance and solidarity. Moreover, it was observed that there is no fixed minimum amount for the payment required from the ʿāqilah; rather, the amount is evaluated according to the financial circumstances of the ʿāqilah.

As a result of this study conducted within the context of the section on diyah in criminal law in Merghīnānī’s el-Hidâye, the importance of directly consulting the authoritative sources of the relevant madhhab to learn the views of that madhhab has once again become evident. Evaluating or accepting the opinions of a madhhab based on information transmitted through the sources of other madhhabs may lead to misunderstandings and erroneous attributions, especially in comparative fiqh studies. At the same time, being aware of the ijtihād-based differences that emerge within a madhhab and the new applications that arise over time is of vital importance in ensuring the accuracy of attributions. Therefore, both for the sake of legal accuracy and academic rigour, the views of a madhhab should always be examined through its own authoritative and preferred sources.

Keywords: Islamic law, murder, diet, detection, and ruling.

Yapılandırılmış Özet:

Merğînânî  “el-Hidâye” adlı eserinde diğer mezheplerin görüşüne yer vermekte, bu görüşleri serd ederken bir nevi Hanefi mezhebiyle kıyaslamaktadır. Kendi mezhebinin görüşünü teyit edecek mahiyette çıkarımlar yapmaktadır. Özellikle bu kıyası Şâfiî mezhebini merkeze alarak yapmaktadır. Buradaki amaç Merğînânî’nin Şâfiî’ye isnad ettiği görüşleri ceza hukuku bağlamında diyet bölümü özelinde ele alıp isnadın yerinde olup olmadığını tespit ve tahlil etmektir. Şâfiî’ye isnad edilen görüşlerde isabet etmediğinde bunun nereden kaynaklandığı hususunda çıkarımlar yapmak ve okuyucuya farklı bakış açısı sunmaktır. 

Merğînânî’nin “el-Hidâye” adlı eseri, “Bidâyetu’l-Mübtedî” kitabının şerhidir. Bidâyetu’l-Mübtedî eseri de Kudûrî’nin Muhtasarı ile İmam Muhammed’in Câmîu’s- Sağîr eserlerinin şerhidir. İncelemeye çalışılan bu eser, Hanefi mezhebinin muteber kabul edilen eserleri arasındadır. Bir nevi mukayeseli eser konumunda olan “el-Hidâye”, üzerinde ibadet, muamelat gibi farklı konular üzerinde İmam Şâfiî’ye insad edilen görüşlerin tespiti hususunda çalışmalar yapıldığı görülmektedir. Ancak ceza hukuku diyet bölümü üzerinde çalışmaların olmaması bu çalışmanın ne denli önemli ve gerekli olduğunu göz önüne sermiştir. Zira bu çalışma, “el-“Hidâye” adlı eseri okuyan bir kimseye Şâfiî mezhebine yapılan isnadın yerinde olup olmadığı hususunda bir fikir vermesi yönünde önemlidir. Merğînânî’nin görüş isnadında hata etmesi halinde bu hatanın muhtemel nedenleri üzerinde yapılan tahlil, okuyucuya farklı bir bakış açısı sunmakla birlikte isnad edilen görüşte salt taklitten ziyade objektif ve taassup gözlüğünü çıkararak fıkhî mezheplere yaklaşmayı öğretecektir.

Bidâyetu’l-Mübtedî’nin şerhi olan “el-Hidâye”, kitabının diyet bölümünde Şâfiî mezhebine isnad edilen görüşler tetkik ve tahlil edilirken, okuyucuya kavramları izah etmek ve konunun sadece görüş isnad ve tespitinden ziyade konuyu anlaşılır ve bir bütünlük sağlamak adına, öncelikle diyetin kavramsal çerçevesi, tarihçesi, meşrutiyeti ve şartları ele alınıp incelenmeye çalışıldı. Merğînânî’nin “el-Hidâye” adlı eserinin diyet bölümünde, İmam Şâfiî’ye isnad edilen görüşlerin tespiti yapıldı. Görüş tasnifinden sonra Şâfiî kaynaklarında isnad edilen görüşlerin isabet edip etmediği ele alınıp incelenmeye çalışıldı. Muteber Şâfiî kaynakları içerisinde görüş isnad edilirken genellikle İmam Şâfiî’nin görüşünün bu yönde olduğunun belirtilmesi açısından Şâfiî’nin “el-Ümm” adlı eseri etraflıca incelenmeye alındı. Mezheplerin kabul görmeyen görüşleri olduğu ve buna bağlı olarak mezhep içerisinde kabul gören kaynakların hep referans kabul edildiği genel kabulü üzerine Şâfiî mezhebi içerisinde kabul gören eserlere müracaat edilerek, isnad edilen görüş tetkik edilmeye çalışıldı. İmam Merğînânî’nin isnad ettiği görüşler verildikten sonra isabet etmişse isabet ettiği vurgulanmış, isabet etmediğinde ise isnatta isabet etmediği görüşler belirtilmiş ve nispette hata etme sebeplerine değinilmiş ve bu hususta değerlendirme yapılmaya çalışılmıştır.

Merğînânî’nin “el-Hidâye” adlı eseri bağlamında diyet bölümü özelinde İmam Şâfiî’ye isnad ettiği görüşler detaylı olarak incelenmiş ve Şâfiî mezhebinin klasik eserleri, özellikle İmam Şâfiî’nin el-Ümm adlı eseri temel alınarak yirmi iki görüş tespit edilmiştir. Yapılan mukayeseli inceleme sonucunda, Merğînânî’nin yirmi iki görüşten on yedisinde isabet ettiği, beşinde ise isnatta hata ettiği görülmüştür. İsnadın hatalı olduğu görüşler, genellikle Şâfiî mezhebinin kadîm görüşlerine veya mezhep içinde tercih edilmeyen bir görüşün asıl görüş gibi sunulmasına dayanmakta olduğu müşahede edilmiştir. Merğînânî’nin nispetinde hata ettiği görüşlere bakıldığında, Şâfiî’ye isnad etmiş olduğu, diyet gümüşten verilirse 12.000 dirhem olarak sabit verileceği görüşü, Şâfiî kaynaklarından yapılan tetkikten sonra doğru olan görüşün diyette asıl olan devenin verilmesi olup; devenin kıymeti zaman ve zemine göre belirleneceğini belirtildiği görülmektedir. Diyet 1/3’e kadar kadın–erkek eşit, sonra kadının diyeti yarıya düşeceği yönünde Merğînânî’nin yapmış olduğu bu isnad hatalı olduğu, kadının diyetinin her durumda erkeğin diyetiyle aynı olduğunu savunan Şâfiî kaynaklarıyla ortaya çıkmaktadır.  Çocuk ve akıl hastasının kasten öldürmesi amd sayıldığını; diyet failden alınması gerektiği yönünde yapılan görüş isnadında, Şâfiî fukâhası böyle bir durumda kısas uygulanamayacağı, cinayetin hata kapsamında değerlendireceğini belirterek, diyetin âkilenin yüklenmesi gerektiğini ifade etmiştir. Merğînânî’nin Şâfiî mezhebine göre anne karnındaki bebeğin öldürmesine karşılık gurrenin 600 dirhem olarak verileceğine belirtmesinin hatalı olduğu, asıl olan gurrenin beş deve üzerinden verilmesi olup devenin değeri hususuna gelince bölgenin ve zamanın şartlarına göre gurre bir kıymet biçilmesi gerektiği yönündedir. Hatalı isnad edilen son görüş ise; âkilenin diyeti ödemesi zekât gibi değerlendirileceği alt sınır (yarım dinar/5 dirhem) olduğu görüş isnadı olup buna mukabil Şâfiî mezhebinin muteber ve tercih edilen görüşüne göre ise âkilenin ödeyeceği diyetin zekât kapsamında değerlendirmeyeceği bir yardımlaşma dayanışma harekâtı olarak değerlendirilmesi gerektiği yönündedir. Ayrıca âkilenin ödemesi gereken tutarın alt bir limitinin söz konusu olmadığı, ödemenin âkilenin maddi durumuna göre değerlendirileceği ifade edildiği müşahede edilmiştir. 

Merğînânî’nin “el-Hidâye” adlı eserinde ceza hukuku bağlamında diyet bölümü özelinde yapılan çalışma neticesinde mezhep görüşlerinin öğrenilmesinde ilgili mezhebin muteber kaynaklarına doğrudan müracaat etmenin önemini bir kez daha ortaya koymaktadır. Bir mezhebin görüşlerini başka mezheplerin kaynaklarından aktarılan bilgiler ışığında değerlendirmek veya kabul etmek, özellikle mukayeseli fıkıh araştırmalarında yanlış anlamalara ve hatalı isnatlara yol açabilmektedir. Aynı zamanda görüş isnadı yapılan mezhepte meydana gelen içtihadı farklılıklar ve zaman içinde ortaya çıkan yeni uygulamalardan haberdar olmak, isnad doğruluğunu sağlamada hayati öneme sahiptir. Dolayısıyla hem fıkhî doğruluk hem de akademik titizlik açısından, bir mezhebin görüşleri her zaman kendi muteber ve tercih kaynaklarından incelenmelidir.

Anahtar Kelimeler: İslam Hukuku, Cinayet, Diyet, Tespit, Hüküm

ملخص منظم

يورد مرغيناني في مؤلفه «الهداية» آراء المذاهب الأخرى، ويقوم، أثناء عرض هذه الآراء، بمقارنتها بشكل ما بالمذهب الحنفي. ويستخلص استنتاجات تدعم وتؤكد موقف مذهبه. وعلى وجه الخصوص، يبني هذه المقارنة متخذاً المذهب الشافعي نقطة مرجعية مركزية. والغرض من هذه الدراسة هو فحص الآراء التي ينسبها مرغيناني إلى الشافعي، في سياق القانون الجنائي وبالتحديد في القسم المتعلق بالدية، وتحديد وتحليل مدى دقة هذه النسب. علاوة على ذلك، عندما يتبين أن الآراء المنسوبة إلى الشافعي غير دقيقة، تهدف الدراسة إلى استخلاص استنتاجات بشأن الأسباب المحتملة لهذه الأخطاء وتزويد القارئ بمنظور مختلف.

يعد عمل مرغيناني «الهداية» شرحاً لكتاب «بداية المبتدئ». ويستند كتاب «بداية المبتدئ» نفسه إلى «مختصر» القدوري و«جامع الصغير» للإمام محمد. ويُعتبر العمل الذي تم فحصه في هذه الدراسة أحد المصادر الموثوقة للمذهب الحنفي. وقد لوحظ أن «الهداية»، التي تحتل مكانة العمل القانوني المقارن، كانت موضوع دراسات تتعلق بالآراء المنسوبة إلى الإمام الشافعي في مجالات مختلفة مثل العبادة والمعاملات. ومع ذلك، فإن غياب الدراسات التي تركز بشكل خاص على قسم الدية في القانون الجنائي قد كشف عن مدى أهمية وضرورة هذه الدراسة. وتكتسب هذه الدراسة أهميتها من حيث أنها توفر لقراء «الهداية» فهماً لمدى دقة النسب المنسوبة إلى المذهب الشافعي. وفي الحالات التي يخطئ فيها مرغيناني في نسب الآراء، فإن التحليل الذي أجري بشأن الأسباب المحتملة لهذه الأخطاء لا يقدم للقارئ منظوراً مختلفاً فحسب، بل يعلمه أيضاً نهجاً موضوعياً تجاه المذاهب الفقهية، خالياً من التقليد الأعمى والتحيز المذهبي.

أثناء فحص وتحليل الآراء المنسوبة إلى المذهب الشافعي في القسم الخاص بالدية في كتاب "الهداية", وهو شرح لكتاب ”بداية المبتدئ", سعت الدراسة أولاً إلى شرح المفاهيم ذات الصلة للقارئ وتوفير الترابط والوضوح بما يتجاوز مجرد تحديد الآراء ونسبتها. وبناءً على ذلك, تمت أولاً مناقشة ودراسة الإطار المفاهيمي للدية وخلفيتها التاريخية وشرعيتها وشروطها. وبعد ذلك, تم تحديد الآراء المنسوبة إلى الإمام الشافعي في الفصل الخاص بالدية في كتاب «الهداية» لمرجيناني. وبعد تصنيف هذه الآراء, بحثت الدراسة ما إذا كانت الآراء المنسوبة قد انعكست بدقة في المصادر الشافعية. ومن بين المصادر الشافعية الموثوقة, تم إيلاء اهتمام خاص لكتاب «الأم» للإمام الشافعي من أجل تحديد ما إذا كانت الآراء المنسوبة تمثل موقفه حقًا. واستناداً إلى المبدأ العام القائل بأن كل مذهب يحتوي على آراء غير مقبولة داخل المدرسة, وأن المصادر الموثوقة والمعتمدة هي وحدها التي تعتبر مراجع صحيحة, استعان البحث بالأعمال المقبولة في المذهب الشافعي للتحقق من الآراء المنسوبة. وبعد عرض الآراء التي نسبها الإمام المرغيناني, تم تحديد الآراء التي نُسبت بدقة على أنها كذلك, في حين تمت الإشارة إلى الآراء التي أخطأ في نسبتها, ومناقشة وتقييم الأسباب المحتملة لهذه الأخطاء في النسب.

وفي سياق كتاب «الهداية» لمرجيناني، تم فحص الآراء التي نسبها إلى الإمام الشافعي بالتفصيل، خاصة في القسم المتعلق بالدية. وبالاعتماد بشكل أساسي على الأعمال الكلاسيكية للمذهب الشافعي، ولا سيما كتاب «الأم» للإمام الشافعي، تم تحديد اثنين وعشرين رأياً. ونتيجة للتحليل المقارن، لوحظ أن مرغيناني كان دقيقاً في سبعة عشر رأياً من أصل اثنين وعشرين، بينما أخطأ في النسب في خمس حالات. ولوحظ أن الآراء التي نُسبت بشكل غير صحيح نجمت عموماً عن نسب آراء الشافعي القديمة (القديمة) أو تقديم رأي غير مفضل داخل المذهب كما لو كان الرأي الرئيسي. وبدراسة الآراء التي أخطأ ميرغيناني في نسبتها، يبدو أن الرأي الذي نسبه إلى الشافعي، والذي ينص على أنه إذا دُفعت الدية بالفضة، فيجب أن تحدد بـ 12,000 درهم، هو رأي غير دقيق. ويبين فحص المصادر الشافعية أن الرأي الصحيح هو أن الأساس الأصلي للدية هو الإبل، وأن قيمة الإبل يجب أن تحدد وفقاً للزمان والمكان. وبالمثل، فإن ما نسبه ميرغيناني من أن الدية متساوية بين الرجال والنساء حتى الثلث، وبعد ذلك تنخفض دية المرأة إلى النصف، هو غير صحيح، حيث تشير المصادر الشافعية إلى أن دية المرأة تساوي دية الرجل في جميع الأحوال. وفيما يتعلق بالنسب الذي مفاده أن القتل العمد الذي يرتكبه طفل أو مجنون يعتبر قتلًا متعمدًا (أمداً) وأن الدية يجب أن تؤخذ من الجاني، فقد ذكر فقهاء الشافعية أنه لا يمكن تطبيق القصاص في مثل هذه الحالة، وأن القتل يجب أن يُعامل بدلاً من ذلك على أنه عرضي، مع تحمل العاقلة للدية. علاوة على ذلك، فإن قول ميرغيناني بأن التعويض (الغرة) عن قتل جنين في رحم أمه، وفقاً للمذهب الشافعي، يجب أن يُدفع بمبلغ 600 درهم، هو قول غير صحيح أيضاً. والمبدأ الأساسي، وفقاً للمذهب الشافعي، هو أن الغرة تتكون من خمسة جمال، في حين يجب تحديد القيمة النقدية وفقاً لظروف المنطقة والفترة المعنية. أما الرأي الأخير الذي نُسب خطأً فيتعلق بالادعاء بأن الدية التي تدفعها العاقلة يجب تقييمها على غرار الزكاة، بحد أدنى نصف دينار أو خمسة دراهم. في المقابل، وفقاً للرأي الموثوق والمفضل في المذهب الشافعي، لا يُعتبر الدية التي تدفعها العاقلة ضمن نطاق الزكاة، بل هي عمل من أعمال التآزر والتضامن. علاوة على ذلك، لوحظ أنه لا يوجد حد أدنى ثابت للمبلغ المطلوب من العاقلة؛ بل يُقيَّم المبلغ وفقاً للظروف المالية للعاقلة.

ونتيجة لهذه الدراسة التي أُجريت في سياق الفصل الخاص بالدية في القانون الجنائي في كتاب «الهداية» لمرجيناني، أصبحت أهمية الرجوع المباشر إلى المصادر الموثوقة للمذهب المعني لمعرفة آراء ذلك المذهب واضحة مرة أخرى. إن تقييم أو قبول آراء مذهب ما بناءً على معلومات منقولة عبر مصادر مذاهب أخرى قد يؤدي إلى سوء فهم ونسب خاطئة، خاصة في دراسات الفقه المقارن. وفي الوقت نفسه، فإن إدراك الاختلافات القائمة على الاجتهاد التي تظهر داخل المذهب والتطبيقات الجديدة التي تنشأ بمرور الوقت أمر بالغ الأهمية لضمان دقة النسب. لذلك، ومن أجل الدقة القانونية والصرامة الأكاديمية، ينبغي دائمًا فحص آراء المذهب من خلال مصادره الموثوقة والمفضلة.

 

الكلمات المفتاحية: الشريعة الإسلامية، القتل، النظام الغذائي، الكشف، والحكم.

Résumé Structuré:

Dans son ouvrage el-Hidâya, Merghīnānī intègre les opinions d’autres madhhabs et, tout en présentant ces points de vue, les compare en quelque sorte à l’école hanafite. Il en tire des conclusions qui soutiennent et confirment la position de son propre madhhab. Il construit notamment cette comparaison en prenant l’école chaféite comme point de référence central. L'objectif de cette étude est d'examiner, dans le contexte du droit pénal et plus précisément de la section consacrée à la diyah (prix du sang), les opinions attribuées par Merghīnānī à al-Shāfiʿī, ainsi que de déterminer et d'analyser si ces attributions sont exactes. De plus, lorsque les opinions attribuées à al-Shāfiʿī s’avèrent inexactes, l’étude vise à émettre des hypothèses concernant les raisons possibles de ces inexactitudes et à offrir au lecteur une perspective différente.

L’ouvrage de Merghīnānī, el-Hidâye, est un commentaire (sharḥ) du livre Bidâyetu’l-Mübtedî. L’ouvrage Bidâyetu’l-Mübtedî lui-même s’appuie sur le Mukhtaṣar d’al-Qudūrī et le Câmîu’s-Sağîr de l’Imām Muḥammad. L’ouvrage examiné dans cette étude est considéré comme l’une des sources faisant autorité du madhhab hanafite. Il a été observé que l’el-Hidâya, qui occupe la place d’un ouvrage de droit comparé, a fait l’objet d’études concernant les opinions attribuées à l’Imām al-Shāfiʿī dans divers domaines tels que le culte et les transactions. Cependant, l’absence d’études portant spécifiquement sur la section de la diyah au sein du droit pénal a révélé à quel point cette étude est importante et nécessaire. Cette étude est importante en ce qu’elle permet aux lecteurs de l’el-Hidâya de déterminer si les attributions faites au madhhab Shâfiʿī sont exactes. Dans les cas où Merghīnānī se trompe dans l’attribution des opinions, l’analyse menée concernant les raisons possibles de ces erreurs offre non seulement au lecteur une perspective différente, mais enseigne également une approche objective des madhhabs juridiques, exempte d’imitation aveugle et de partialité sectaire.

Tout en examinant et en analysant les opinions attribuées à l’école shafi’ite dans la section sur la diyah de l’el-Hidâya, qui est le commentaire du Bidâyetu’l-Mübtedî, l’étude a d’abord cherché à expliquer les concepts pertinents au lecteur et à assurer une cohérence et une compréhensibilité allant au-delà de la simple identification et attribution d’opinions. En conséquence, le cadre conceptuel de la diyah, son contexte historique, sa légitimité et ses conditions ont d’abord été abordés et examinés. Par la suite, les opinions attribuées à l’Imām al-Shāfiʿī dans la section sur la diyah de l’el-Hidâya de Merghīnānī ont été identifiées. Après la classification de ces opinions, l’étude a examiné si les opinions attribuées étaient fidèlement reflétées dans les sources shafi’ites. Parmi les sources shafi’ites faisant autorité, une attention particulière a été accordée à l’ouvrage el-Ümm de l’Imām al-Shāfiʿī afin de déterminer si les points de vue attribués représentaient véritablement sa position. Partant du principe général selon lequel chaque madhhab contient des opinions non acceptées au sein de l'école, et que seules les sources faisant autorité et considérées comme fiables sont des références valables, l'étude a consulté les ouvrages reconnus du madhhab shafi'ite pour examiner les opinions qui y sont attribuées. Après avoir présenté les opinions attribuées par l’Imām Merghīnānī, celles qui étaient correctement attribuées ont été identifiées comme telles, tandis que les opinions pour lesquelles il s’était trompé dans l’attribution ont été signalées, et les raisons possibles de ces erreurs d’attribution ont été discutées et évaluées.

Dans le cadre de l’ouvrage el-Hidâya de Merghīnānī, les opinions qu’il a attribuées à l’Imām al-Shāfiʿī, en particulier dans la section sur la diyah, ont été examinées en détail. En se basant principalement sur les ouvrages classiques du madhhab Shāfiʿī, notamment el-Ümm de l’Imām al-Shāfiʿī, vingt-deux opinions ont été identifiées. À l’issue de l’analyse comparative, il a été observé que Merghīnānī était exact dans dix-sept des vingt-deux opinions, tandis qu’il s’était trompé dans l’attribution dans cinq cas. Il a été observé que les opinions attribuées à tort provenaient généralement de l’attribution d’opinions anciennes (qadīm) d’al-Shāfiʿī ou de la présentation d’une opinion non privilégiée au sein du madhhab comme s’il s’agissait de la position principale. En examinant les avis dans lesquels Merghīnānī s’est trompé dans l’attribution, il apparaît que l’avis qu’il a attribué à al-Shāfiʿī, selon lequel si la diyah est payée en argent, elle doit être fixée à 12 000 dirhams, est inexact. L'examen des sources shafiites démontre que l'avis correct est que la base originelle de la diyah est constituée de chameaux, et que la valeur de ces chameaux doit être déterminée en fonction du temps et du lieu. De même, l’attribution de Merghīnānī selon laquelle la diyah est égale entre les hommes et les femmes jusqu’à un tiers, après quoi celle de la femme est reduite de moitié, est incorrecte, car les sources shafi’ites indiquent que cette somme est en toutes circonstances égale pour les femmes et les hommes. Pour l’attribution selon laquelle le meurtre intentionnel commis par un enfant ou une personne atteinte d’aliénation mentale est considéré comme un homicide volontaire (amd) et que la diyah doit donc être prélevée sur l’auteur, les juristes shafi’ites ont déclaré que le qiṣāṣ ne peut s’appliquer dans un tel cas et que l’homicide doit plutôt être traité comme accidentel, la diyah étant à la charge de l’ʿāqilah. De plus, l’affirmation de Merghīnānī selon laquelle, selon le madhhab shafi’ite, l’indemnité (ghurrah) pour le meurtre d’un fœtus dans le ventre de sa mère devrait s’élever à 600 dirhams est également incorrecte. Le principe fondamental, selon l’école shafi’ite, est que la ghurrah consiste en cinq chameaux, tandis que la valeur monétaire doit être déterminée en fonction des conditions de la région et de la période concernées. La dernière opinion attribuée à tort concerne l’affirmation selon laquelle la diyah versée par l’ʿāqilah devrait être évaluée de la même manière que la zakāt, avec un seuil minimum d’un demi-dinar ou de cinq dirhams. En revanche, selon l’opinion faisant autorité et privilégiée du madhhab shafi’ite, la diyah versée par l’ʿāqilah n’est pas considérée comme relevant de la zakāt, mais plutôt comme un acte d’entraide et de solidarité. De plus, il a été observé qu’il n’existe pas de montant minimum fixe pour le paiement exigé de l’ʿāqilah ; le montant est plutôt évalué en fonction de la situation financière de l’ʿāqilah.

À la suite de cette étude menée dans le cadre de la section sur la diyah en droit pénal dans l’el-Hidâya de Merghīnānī, l’importance de consulter directement les sources faisant autorité du madhhab concerné pour connaître les points de vue de ce dernier est une fois de plus devenue évidente. Évaluer ou accepter les opinions d’un madhhab sur la base d’informations transmises par les sources d’autres madhhabs peut conduire à des malentendus et à des attributions erronées, en particulier dans les études de fiqh comparé. Parallèlement, il est d’une importance vitale, pour garantir l’exactitude des attributions, d’être conscient des différences issues de l’ijtihād qui émergent au sein d’un même madhhab et des nouvelles applications qui apparaissent au fil du temps. Par conséquent, tant pour des raisons d’exactitude juridique que de rigueur académique, les opinions d’un madhhab doivent toujours être examinées à la lumière de ses propres sources faisant autorité et privilégiées.

Mots-clés : droit islamique, meurtre, régime alimentaire, détection et décision.

Resumen Estructurado:

En su obra El Hidâya, Merghīnānī recoge las opiniones de otras escuelas jurídicas y, al exponerlas, las compara en cierto sentido con la escuela hanafí. Extrae conclusiones que respaldan y confirman la postura de su propia escuela. En concreto, establece esta comparación tomando a la escuela shafií como punto de referencia central. El objetivo de este estudio es examinar, en el contexto del derecho penal y, concretamente, en la sección sobre la diyah (precio de la sangre), las opiniones que Merghīnānī atribuye a al-Shāfiʿī, así como determinar y analizar si dichas atribuciones son correctas. Además, cuando se compruebe que las opiniones atribuidas a al-Shāfiʿī son inexactas, el estudio pretende extraer conclusiones sobre las posibles razones de estas inexactitudes y ofrecer al lector una perspectiva diferente.

La obra de Merghīnānī, el-Hidâye, es un comentario (sharḥ) sobre el libro Bidâyetu’l-Mübtedî. La propia obra Bidâyetu’l-Mübtedî se basa en el Mukhtaṣar de al-Qudūrī y en el Câmîu’s-Sağîr del imán Muḥammad. La obra examinada en este estudio se considera una de las fuentes autorizadas de la madhhab hanafí. Se ha visto que el Hidâye, que es una obra de derecho comparado, ha sido estudiado en relación a las opiniones del Imām al-Shāfiʿī en diferentes áreas, como la religión y los negocios. Sin embargo, la ausencia de estudios específicos sobre la sección de la diyah dentro del derecho penal ha puesto de manifiesto lo importante y necesario que es este estudio. Este estudio es significativo en la medida en que proporciona a los lectores de el-Hidâye una comprensión de si las atribuciones realizadas a la escuela Shāfiʿī son precisas. En los casos en los que Merghīnānī se equivoca al atribuir opiniones, el análisis realizado sobre las posibles razones de estos errores no solo ofrece al lector una perspectiva diferente, sino que también enseña un enfoque objetivo de las escuelas jurídicas, libre de imitación ciega y sesgos sectarios.

Al examinar y analizar las opiniones atribuidas a la escuela Shāfiʿī en la sección sobre la diyah en el-Hidâye, que es el comentario a Bidâyetu’l-Mübtedî, el estudio se propuso en primer lugar explicar los conceptos relevantes al lector. Además, buscó proporcionar coherencia y comprensibilidad más allá de la mera identificación y atribución de opiniones. En consecuencia, se discutieron y examinaron en primer lugar el marco conceptual de la diyah, sus antecedentes históricos, su legitimidad y sus condiciones. Posteriormente, se identificaron las opiniones atribuidas al imán al-Shāfiʿī en la sección sobre la diyah de el-Hidâye de Merghīnānī. Tras la clasificación de estas opiniones, el estudio examinó si las opiniones atribuidas se reflejaban con precisión en las fuentes shafiíes. Entre las fuentes shafiíes autorizadas, se prestó especial atención a el-Ümm del imán al-Shāfiʿī con el fin de determinar si las opiniones atribuidas representaban genuinamente su postura. Basándose en el principio general de que cada madhhab contiene opiniones que no se aceptan dentro de la escuela y de que solo las fuentes autorizadas y fiables se consideran referencias válidas, el estudio consultó las obras aceptadas dentro del madhhab shafií para investigar las opiniones atribuidas. Tras presentar las opiniones atribuidas por el imán Merghīnānī, se identificaron como tales aquellas que estaban correctamente atribuidas, mientras que se señalaron las opiniones en las que se equivocó en la atribución, y se discutieron y evaluaron las posibles razones de estos errores de atribución.

En el contexto de el-Hidâya de Merghīnānī, se examinaron en detalle las opiniones que atribuyó al imán al-Shāfiʿī, concretamente en la sección sobre la diyah. Basándose principalmente en las obras clásicas de la escuela shafií, especialmente en el-Ümm del imán al-Shāfiʿī, se identificaron veintidós opiniones. Como resultado del análisis comparativo, se observó que Merghīnānī fue preciso en diecisiete de las veintidós opiniones, mientras que se equivocó en la atribución en cinco casos. Se observó que las opiniones atribuidas incorrectamente se debían generalmente a la asignación de creencias antiguas (qadīm) de al-Shāfiʿī o a la presentación de una no preferida dentro de la madhhab como si fuera la principal. Al examinar los juicios en los que Merghīnānī se equivocó en la atribución, parece que la postura que asignó a al-Shāfiʿī, en la que se afirma que si la diyah se paga en plata, debe fijarse en 12 000 dirhams, es inexacta. El examen de las fuentes shafiíes demuestra que la opinión correcta es que la base original de la diyah son los camellos, y que el valor de los camellos debe determinarse según el tiempo y el lugar. Del mismo modo, la atribución de Merghīnānī de que la diyah es igual entre hombres y mujeres hasta un tercio, tras lo cual la de la mujer se reduce a la mitad, es incorrecta, ya que las fuentes shafiíes indican que la diyah de una mujer es igual a la de un hombre en todas las circunstancias. En cuanto a la atribución de que el homicidio intencional cometido por un niño o una persona con demencia se considera homicidio deliberado (amd) y que, por lo tanto, la diyah debe ser pagada por el autor, los juristas shafiíes afirmaron que el qiṣāṣ no puede aplicarse en tal caso. En su lugar, el homicidio debe tratarse como accidental, corriendo la diyah a cargo de la ʿāqilah. Además, la afirmación de Merghīnānī de que, según la madhhab shafií, la indemnización (ghurrah) por matar a un feto en el vientre materno debe pagarse en 600 dirhams también es incorrecta. El principio fundamental, según la escuela shafií, es que la ghurrah consiste en cinco camellos, mientras que el valor monetario debe determinarse según las condiciones de la región y el período en cuestión. La última opinión atribuida erróneamente se refiere a la afirmación de que la diyah pagada por la ʿāqilah debe evaluarse de manera similar al zakāt, con un umbral mínimo de medio dinar o cinco dirhams. En cambio, según la opinión reconocida y preferida de la madhhab shafií, la diyah que paga la ʿāqilah no se incluye en el zakāt, sino que se ve como un acto de ayuda y solidaridad. Además, se observó que no existe una cantidad mínima fija para el pago exigido a la ʿāqilah; más bien, esta se evalúa según las circunstancias económicas de la localización familiar.

Como resultado de este estudio realizado en el contexto de la sección sobre la diyah en el derecho penal de el-Hidâye de Merghīnānī, ha quedado una vez más patente la importancia de consultar directamente las fuentes autorizadas de la madhhab pertinente para conocer las opiniones de dicha madhhab. Evaluar o aceptar las opiniones de una madhhab basándose en información transmitida a través de las fuentes de otras madhhabs puede dar lugar a malentendidos y atribuciones erróneas, especialmente en los estudios de fiqh comparado. Al mismo tiempo, ser consciente de las diferencias basadas en el ijtihād que emergen dentro de una madhhab y de las nuevas aplicaciones que surgen con el tiempo es de vital importancia para garantizar la exactitud de las atribuciones. Por lo tanto, tanto en aras de la precisión jurídica como del rigor académico, las opiniones de una madhhab deben examinarse siempre a través de sus propias fuentes autorizadas y preferidas.

Palabras clave: Derecho islámico, asesinato, dieta, detección y fallo.

结构化摘要:

在《埃-希达耶》(el-Hidâye)一书中,默尔吉纳尼收录了其他教法学派的观点,并在阐述这些观点时,从某种意义上将其与哈乃斐学派进行了比较。他通过推论来支持并证实自己所属学派的立场。特别是,他以沙斐仪学派作为核心参照点来进行这种比较。本研究旨在通过刑法领域,特别是关于(血钱)的章节,考察默尔吉纳尼归因于沙斐仪的观点,并确定及分析这些归因是否准确。此外,当发现归因于沙斐仪的观点不准确时,本研究旨在推断导致这些不准确之处的可能原因,并为读者提供一种不同的视角。

尔吉纳尼的著作《引导》(el-Hidâye)是对《初学者入门》(Bidâyetu’l-Mübtedî)一书的注释(sharḥ)。《Bidâyetu’l-Mübtedî》一书本身基于库杜里的《Mukhtaṣar》和伊玛目穆罕默德的《Câmîu’s-Sağîr》。本研究探讨的这部著作被视为哈乃斐学派的权威来源之一。有研究指出,《希达耶》作为一部比较法著作,此前已有学者针对其中归因于沙斐仪伊玛目(Imām al-Shāfiʿī)的关于礼拜和交易等各领域的观点进行过研究。然而,针对刑法中diyah)章节的专门研究尚属空白,这凸显了本研究的重要性和必要性。本研究的意义在于,它能帮助《引导》的读者了解归因于沙斐仪学派的观点是否准确。在默尔吉纳尼归因有误的情况下,针对这些错误可能原因所进行的分析,不仅为读者提供了不同的视角,同时也教导了一种客观对待各法学学派的方法,这种方法既不盲目效仿,也不带有教派偏见。

在考察并分析《引导》(el-Hidâye)中关于血赎(diyah)章节所归因于沙斐仪学派的观点时——该书实为《初学者入门》(Bidâyetu’l-Mübtedî)的注——本研究首先致力于向读者阐释相关概念,旨在超越单纯的观点识别与归因,提供连贯且易于理解的解读。据此,首先讨论并考察了血赎金的概念框架、历史背景、合法性及其适用条件。随后,识别了默尔吉纳尼《引导》中血赎金章节里归因于伊玛目沙斐仪的观点。在对这些观点进行分类后,本研究考察了这些被归因的观点是否在沙斐仪学派的文献中得到了准确反映。在权威的沙斐仪文献中,本研究特别关注伊玛目沙斐仪的《乌姆》,以确定这些被归因的观点是否真正代表了他的立场。基于每个教法学派均包含其内部不被采纳的观点,且仅权威且被依赖的文献才被视为有效参考这一普遍原则,本研究查阅了沙斐仪学派内部公认的著作,以核查所归因的观点。在列举伊玛目·尔吉纳尼归因的观点后,本研究指出了那些归因准确的观点,同时指出了他归因有误的观点,并讨论和评估了这些归因错误的可能原因。

在默尔吉纳尼的《Hidāye》一书中,特别针对节,对其归因于沙斐仪伊玛目的观点进行了详细考察。主要依据沙斐仪学派的经典著作,尤其是沙斐仪伊玛目的《Ümm》,共识别出二十二种观点。通过比较分析发现,默尔吉纳尼在二十二种观点中,有十七种归属准确,而有五种存在归属错误。观察发现,归属错误的观点通常源于将沙斐仪伊玛目的早期(qadīm观点归于他名下,或是将教法学派中非主流的观点当作主要观点加以呈现。审查默尔吉纳尼归属有误的观点,可以发现他归因于沙斐仪的那种观点——即如果以白银支付血钱,应定为12,000纳尔——是不准确的。对沙斐仪学派文献的考证表明,正确的观点是:血钱的原始依据是骆驼,而骆驼的价值应根据时间和地点来确定。同样,梅尔吉纳尼所归因的男女的血钱在三分之一以内相等,超过三分之一后,女人的血钱减半这一说法也是错误的,因为沙斐仪学派的文献表明,在任何情况下,女人的血钱都与男人的血钱相等。关于儿童或精神失常者实施的故意杀人被视为蓄意杀人(amd),因此血钱应由行凶者承担这一说法,沙斐仪学派法学家指出,此类案件不能适用以牙还牙qiṣāṣ),而应将该杀人行为视为过失杀人,其血钱由阿卡拉ʿāqilah)承担。此外,梅尔吉纳尼关于根据沙斐仪学派,杀害母腹中胎儿的赔偿金(古拉)应为600纳尔说法也是错误的。根据沙斐仪学派的基本原则,ghurrah 应为五头骆驼,而其货币价值则应根据相关地区和时期的条件确定。最后一个被错误归因的观点是,认为由阿卡拉支付的血钱应与天课(zakat类似,最低门槛为半第纳尔或五第拉姆。相反,根据沙斐仪学派权威且被采纳的主流观点,亲属团(ʿāqilah)支付的血钱不属于天课范畴,而是一种互助与团结的行为。此外,研究发现亲属团的支付金额并无固定下限,而是根据其经济状况来确定。

过本次针对默尔吉纳尼《引导》一书刑法中节所进行的研究,再次凸显了直接查阅相关学派权威典籍以了解其观点的重要性。基于其他教法学派文献所传信息来评估或采纳某一学派的观点,可能会导致误解和错误归因,尤其是在比较教法研究中。与此同时,了解同一学派内部因教法创见(ijtihād)而产生的分歧,以及随着时间推移出现的新应用,对于确保归因的准确性至关重要。因此,无论是为了法律的准确性还是学术的严谨性,都应始终通过某一学派自身权威且首选的文献来考察其观点。

关键词:伊斯兰法、谋杀、饮食、侦查与裁决。

Структурированное Резюме:

В своем труде «эль-Хидайе» Мергинани приводит мнения представителей других мазхабов и, излагая эти взгляды, в некотором смысле сравнивает их с позицией ханафитской школы. Он делает выводы, которые подкрепляют и подтверждают позицию его собственного мазхаба. В частности, он строит это сравнение, принимая за центральную точку отсчета шафиитскую школу. Цель данного исследования заключается в том, чтобы в контексте уголовного права, а именно в разделе, посвященном дийе (кровной дани), изучить мнения, приписываемые Мергинани аль-Шафии, а также определить и проанализировать, насколько точны эти приписывания. Кроме того, в тех случаях, когда мнения, приписываемые аль-Шафии, оказываются неточными, исследование направлено на вывод возможных причин этих неточностей и предоставление читателю иной точки зрения.

Труд Мергинани «эль-Хидайе» представляет собой комментарий (шарх) к книге « Бидайет аль-Мубтеди». Сама работа « Бидайатуль- Мубтеди» основана на «Мухтасаре» аль- Кудури и «Джамиу-с-Сагире» имама Мухаммада. Работа, рассматриваемая в данном исследовании, считается одним из авторитетных источников ханафитского мазхаба. Было отмечено, что «эль-Хидайе», занимающая положение сравнительного правового труда, была предметом исследований, касающихся мнений, приписываемых имаму аш-Шафии в различных областях, таких как культ и сделки. Однако отсутствие исследований, посвященных конкретно разделу о дие в уголовном праве, показало, насколько важно и необходимо данное исследование. Данное исследование имеет важное значение, поскольку оно позволяет читателям «эль-Хидаи» понять, насколько точны приписываемые мазхабу аш-Шафии мнения. В тех случаях, когда Мергинани ошибается в приписывании мнений, проведенный анализ возможных причин этих ошибок не только предлагает читателю иную точку зрения, но и учит объективному подходу к правовым мазхабам, свободному от слепого подражания и сектантских предубеждений.

При изучении и анализе мнений, приписываемых мазхабу Шафии в разделе о дие в «эль-Хидае», который является комментарием к « Бидайет аль- Мубтеди», в исследовании сначала была сделана попытка объяснить читателю соответствующие концепции и обеспечить связность и понятность, выходящие за рамки простого выявления и приписывания мнений. Соответственно, сначала были обсуждены и рассмотрены концептуальные рамки идеи, ее исторический контекст, правомерность и условия. Затем были выявлены мнения, приписываемые имаму аш- Шафии в разделе о дии в «эль-Хидае» Мергинани. После классификации этих мнений в исследовании проверялась точность отражения приписанных мнений в шафиитских источниках. Среди авторитетных шафиитских источников особое внимание было уделено труду имама аш-Шафии «Аль- Умм», чтобы определить, действительно ли приписанные взгляды отражают его позицию. Исходя из общего принципа, согласно которому в каждом мазхабе содержатся мнения, не принимаемые в рамках данной школы, и что только авторитетные и надежные источники считаются достоверными, в рамках исследования были проанализированы признанные труды в рамках шафиитского мазхаба для изучения приписываемых мнений. После представления мнений, приписываемых имамом Мергинани, те из них, которые были точно приписаны, были обозначены как таковые, в то время как мнения, в которых он ошибся в приписывании, были указаны, а возможные причины этих ошибок в приписывании были обсуждены и оценены.

В контексте книги Мергинани «эль-Хидайе» были подробно изучены мнения, которые он приписывал имаму аш- Шафии, в частности в разделе о дие. Основываясь главным образом на классических трудах шафиитской школы, особенно на книге имама аш-Шафии «эль-Умм», было выявлено двадцать два мнения. В результате сравнительного анализа было отмечено, что Мергинани был точен в семнадцати из двадцати двух мнений, в то время как в пяти случаях он допустил ошибку в атрибуции. Было отмечено, что неверно атрибутированные мнения, как правило, проистекали из приписания старых (кадим) мнений аш- Шафии или из представления непредпочтительного мнения в рамках мазхаба как будто оно было основным взглядом. При изучении мнений, в которых Мергинани допустил ошибку в атрибуции, становится очевидным, что мнение, которое он приписал аш- Шафии, гласящее, что если дия выплачивается серебром, то она должна быть установлена в размере 12 000 дирхамов, является неточным. Изучение шафиитских источников показывает, что правильным является мнение о том, что первоначальной основой дии являются верблюды, а стоимость верблюдов должна определяться в зависимости от времени и места. Точно так же неверно утверждение Мергинани о том, что дия для мужчин и женщин равна до одной трети, после чего дия для женщины уменьшается вдвое, поскольку источники шафиитов указывают на то, что дия для женщины равна дие для мужчины при любых обстоятельствах. Что касается утверждения о том, что умышленное убийство, совершенное ребенком или душевнобольным, считается преднамеренным убийством (амд) и что, следовательно, дия должна взиматься с преступника, то шафиитские правоведы заявили, что кисас не может применяться в таком случае и что убийство следует рассматривать как случайное, при этом дия несет акыла. Кроме того, утверждение Мергинани о том, что, согласно шафиитскому мазхабу, компенсация (гурра) за убийство плода в утробе матери должна выплачиваться в размере 600 дирхамов, также неверно. Согласно школе Шафии, основной принцип заключается в том, что гурра состоит из пяти верблюдов, а денежная стоимость должна определяться в соответствии с условиями конкретного региона и периода. Последнее неверно приписанное мнение касается утверждения о том, что дия, выплачиваемая акилой, должна оцениваться аналогично закяту, с минимальным порогом в полдинара или пять дирхамов. Напротив, согласно авторитетному и предпочтительному мнению мазхаба Шафии, дия, выплачиваемая акилой, не рассматривается в рамках закята, а является актом взаимной помощи и солидарности. Более того, было отмечено, что не существует фиксированной минимальной суммы выплаты, требуемой от акилы; напротив, сумма оценивается в соответствии с финансовыми обстоятельствами акилы.

В результате данного исследования, проведенного в контексте раздела о дие в уголовном праве в книге «эль-Хидайе» Мергинани, вновь стала очевидной важность непосредственного обращения к авторитетным источникам соответствующего мазхаба для изучения взглядов этого мазхаба. Оценка или принятие мнений мазхаба на основе информации, переданной через источники других мазхабов, может привести к недоразумениям и ошибочным атрибуциям, особенно в сравнительных исследованиях фикха. В то же время осознание различий, основанных на иджтихаде, возникающих внутри мазхаба, и новых применений, появляющихся со временем, имеет жизненно важное значение для обеспечения точности атрибуций. Поэтому как в целях юридической точности, так и в целях академической строгости взгляды мазхаба всегда следует изучать на основе его собственных авторитетных и предпочтительных источников.

Ключевые слова: исламское право, убийство, диета, расследование и постановление.

संरचित सारांश:

अपने ग्रंथ अल-हिदाया में, मर्घिनानी अन्य َذहबों की राय को शामिल करते हैं और, इन विचारों को प्रस्तुत करते समय, एक तरह से उनकी तुलना हनफी संप्रदाय से करते हैं। वे ऐसे निष्कर्ष निकालते हैं जो उनके अपने َذहब की स्थिति का समर्थन और पुष्टि करते हैं। विशेष रूप से, वे यह तुलना शाफई संप्रदाय को संदर्भ का केंद्रीय बिंदु मानकर करते हैं।

इस अध्ययन का उद्देश्य आपराधिक कानून के संदर्भ में, और विशेष रूप से दियाह (रक्त-धन) पर अनुभाग में, मर्घीनानी द्वारा अल-शाफ़िई से जुड़े मतों की जांच करना तथा यह निर्धारित और विश्लेषण करना है कि क्या ये आक्षेप सटीक हैं।

इसके अलावा, जब अल-शफीई से जुड़े विचार गलत पाए जाते हैं, तो इस अध्ययन का उद्देश्य इन त्रुटियों के संभावित कारणों के बारे में निष्कर्ष निकालना और पाठक को एक अलग दृष्टिकोण प्रदान करना है।

मरघीनानी का ग्रंथ अल-हिदाया, बिदायतुल मुब्तदी की एक टीका (शरह) है।

यह कृति बिदायतुल-मुब்தदी स्वयं अल-कुदूरी के मुхтаसर और इमाम मुहम्मद के कामियुस-सगिर पर आधारित है। इस अध्ययन में जाँची गई कृति को हनफी मज़हब के प्रामाणिक स्रोतों में से एक माना जाता है। यह देखा गया है कि अल-हिदाया, जो एक तुलनात्मक कानूनी कृति का स्थान रखती है, पूजा और लेन-देन जैसे विभिन्न क्षेत्रों में इमाम अल-शफीई से जुड़े मतों पर अध्ययनों का विषय रही है। हालांकि, आपराधिक कानून के भीतर दियाह (डायह) के खंड पर विशेष रूप से अध्ययनों की अनुपस्थिति ने यह प्रकट किया है कि यह अध्ययन कितना महत्वपूर्ण और आवश्यक है। यह अध्ययन इसलिए महत्वपूर्ण है क्योंकि यह 'अल-हिदाया' के पाठकों को यह समझ प्रदान करता है कि क्या शाफ़ी मज़हब से जो बातें जोड़कर बताई गई हैं, वे सटीक हैं। जिन मामलों में मरघ़ीनानी ने राय का गलत श्रेय दिया है, उन त्रुटियों के संभावित कारणों पर किया गया विश्लेषण केवल पाठक को एक अलग दृष्टिकोण प्रदान करता है, बल्कि अंधाधुंध अनुकरण और संप्रदायिक पक्षपात से मुक्त, कानूनी मज़हबों के प्रति एक वस्तुनिष्ठ दृष्टिकोण भी सिखाता है।

बिदायतुल मुब्तदी पर लिखी गई टीका, अल-हिदाया के दिय्याह खंड में शफीई मज़हब से संबंधित मतों की जांच और विश्लेषण करते हुए, इस अध्ययन ने सबसे पहले पाठक के लिए संबंधित अवधारणाओं को समझाने और केवल मतों की पहचान करने तथा उन्हें श्रेय देने से परे, उनमें सामंजस्य और बोधगम्यता प्रदान करने का प्रयास किया। तदनुसार, दिय्याह के वैचारिक ढांचे, इसके ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, वैधता और शर्तों पर पहले चर्चा और जांच की गई। इसके बाद, मर्घीनानी की अल-हिदाया के दिय्याह पर लिखे गए खंड में इमाम अल-शफीई से जुड़े मतों की पहचान की गई। इन मतों का वर्गीकरण करने के बाद, अध्ययन ने यह जांचा कि क्या इन जिम्मेदार मतों को शफीई स्रोतों में सटीक रूप से प्रतिबिंबित किया गया है। आधिकारिक शफीई स्रोतों में, यह निर्धारित करने के लिए कि जिम्मेदार विचार वास्तव में उनके दृष्टिकोण का प्रतिनिधित्व करते हैं या नहीं, इमाम अल-शफीई की 'अल-उम्म' पर विशेष ध्यान दिया गया। इस सामान्य सिद्धांत के आधार पर कि प्रत्येक मज़हब में ऐसी राय होती है जो उस मज़हब के भीतर स्वीकार नहीं की जाती है और केवल आधिकारिक तथा भरोसेमंद स्रोतों को ही मान्य संदर्भ माना जाता है, इस अध्ययन ने मंसूब की गई राय की जांच करने के लिए शफीई मज़हब के भीतर स्वीकृत कृतियों का परामर्श लिया।

इमाम मर्घिनानी द्वारा बताई गई राय प्रस्तुत करने के बाद, जिन रायों का सही-सही उल्लेख किया गया था, उन्हें वैसा ही पहचाना गया, जबकि जिन रायों में उन्होंने गलत उल्लेख किया था, उन्हें इंगित किया गया, और इन उल्लेख संबंधी त्रुटियों के संभावित कारणों पर चर्चा की गई और उनका मूल्यांकन किया गया।

मरघ़िनानी की 'अल-हिदाया' के संदर्भ में, विशेष रूप से diyāh (दीया) पर लिखे गए खंड में, इमाम अल-शाफ़िई से उनके द्वारा विशेष रूप से जिम्मेदार ठहराई गई रायों की विस्तार से जांच की गई। मुख्य रूप से शाफ़िई मज़हब की शास्त्रीय कृतियों, विशेष रूप से इमाम अल-शाफ़िई की 'अल-उम्म' पर आधारित, कुल बाईस रायों की पहचान की गई। तुलनात्मक विश्लेषण के परिणामस्वरूप, यह देखा गया कि मरघिनानी तेईस में से सत्रह रायों में सटीक थे, जबकि उन्होंने पाँच मामलों में गलत श्रेय दिया। यह देखा गया कि गलत श्रेय दी गई रायें आम तौर पर अल-शाफीई की पुरानी (क़दीम) रायों को श्रेय देने या मदहब के भीतर एक गैर-पसंदीदा राय को इस तरह प्रस्तुत करने से उत्पन्न हुईं मानो वह मुख्य दृष्टिकोण हो। जिन रायों में मर्घिनानी ने श्रेय देने में गलती की, उनका परीक्षण करने पर ऐसा प्रतीत होता है कि अल-शफीई की जो राय उन्होंने बताई, जिसमें कहा गया है कि यदि दीया चांदी में चुकाई जाती है, तो इसे 12,000 दिरहम पर तय किया जाना चाहिए, वह गलत है। श़ाफ़िई स्रोतों की जांच से यह स्पष्ट होता है कि सही दृष्टिकोण यह है कि दीया का मूल आधार ऊँट हैं, और ऊँटों का मूल्य समय और स्थान के अनुसार निर्धारित किया जाना चाहिए। इसी तरह, मर्घिनानी का यह कहना कि एक-तिहाई तक पुरुषों और महिलाओं के बीच दीया बराबर होता है, जिसके बाद महिला का दीया आधा कर दिया जाता है, गलत है, क्योंकि शफीई स्रोत बताते हैं कि एक महिला का दीया सभी परिस्थितियों में एक पुरुष के बराबर होता है। जहाँ तक इस बात के संदर्भ का प्रश्न है कि एक बच्चे या एक पागल व्यक्ति द्वारा की गई जानबूझकर की गई हत्या को जानबूझकर हत्या (amd) माना जाता है और इसलिए दीया अपराधी से लिया जाना चाहिए, शफीई विद्वानों ने कहा है कि ऐसे मामले में क़िसास लागू नहीं किया जा सकता है और इसके बजाय हत्या को आकस्मिक माना जाना चाहिए, जिसका दीया ʿāqilah (परिवार के बुज़ुर्ग) द्वारा वहन किया जाएगा। इसके अलावा, मर्घीनानी का यह कथन कि, शफीई मज़हब के अनुसार, गर्भवती महिला के गर्भ में भ्रूण की हत्या के लिए मुआवज़ा (घरह) 600 दिरहम के रूप में दिया जाना चाहिए, यह भी गलत है। शफ़ीई संप्रदाय के अनुसार, मूल सिद्धांत यह है कि घुर्रह में पाँच ऊँट होते हैं, जबकि मौद्रिक मूल्य को संबंधित क्षेत्र और काल की परिस्थितियों के अनुसार निर्धारित किया जाना चाहिए। अंत में, गलत रूप से जोड़ी गई राय इस दावे से संबंधित है कि अक़ीलाह द्वारा भुगतान किया गया दियाह ज़कात के समान मूल्यांकन किया जाना चाहिए, जिसकी न्यूनतम सीमा आधा दीनार या पाँच दीनार हो। इसके विपरीत, शाफ़िई मज़हब की प्रामाणिक और पसंदीदा राय के अनुसार, 'आक़िला' द्वारा दी जाने वाली दीया को ज़कात के दायरे में नहीं माना जाता है, बल्कि इसे पारस्परिक सहायता और एकजुटता का एक कार्य माना जाता है। इसके अलावा, यह देखा गया कि 'आक़िला' से आवश्यक भुगतान के लिए कोई निश्चित न्यूनतम राशि नहीं है; बल्कि, राशि का मूल्यांकन 'आक़िला' की वित्तीय परिस्थितियों के अनुसार किया जाता है।

मरघीनानी की अल-हिदाया में आपराधिक कानून के दिय्याह अनुभाग के संदर्भ में किए गए इस अध्ययन के परिणामस्वरूप, उस मज़हब के विचारों को जानने के लिए संबंधित मज़हब के प्रामाणिक स्रोतों से सीधे परामर्श करने का महत्व एक बार फिर से स्पष्ट हो गया है। किसी अन्य मज़हब के स्रोतों के माध्यम से प्राप्त जानकारी के आधार पर किसी मज़हब की राय का मूल्यांकन करना या उसे स्वीकार करना गलतफहमियों और गलत श्रेय देने का कारण बन सकता है, विशेष रूप से तुलनात्मक फिक़्ह के अध्ययन में। साथ ही, किसी मज़हब के भीतर उत्पन्न होने वाले इजतिहाद-आधारित मतभेदों और समय के साथ उत्पन्न होने वाले नए अनुप्रयोगों से अवगत होना श्रेय की सटीकता सुनिश्चित करने के लिए अत्यंत महत्वपूर्ण है।

इसलिए, कानूनी सटीकता और शैक्षणिक कठोरता, दोनों की खातिर, किसी मज़हब के विचारों की जांच हमेशा उसके अपने प्रामाणिक और पसंदीदा स्रोतों के माध्यम से ही की जानी चाहिए।

कीवर्ड: इस्लामी कानून, हत्या, आहार, पता लगाना, और निर्णय।

Article Statistics

Number of reads 100
Number of downloads 18

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.