Abstract

Bu çalışma, Türkçenin söz varlığı içinde dedikodu olgusunu yansıtan deyimleri inceleyerek bu ifadelerin dilsel, toplumsal ve kültürel boyutlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmada Ömer Asım Aksoy’un Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, İsmail Parlatır’ın Deyimler ve M. Ertuğrul Saraçbaşı’nın Örnekleriyle Büyük Deyimler Sözlüğü temel kaynak olarak kullanılmış; sözlüklerde yer alan deyimler karşılaştırmalı biçimde değerlendirilmiştir. Doğrudan dedikodu kavramına gönderme yapan veya anlam ve kullanım bağlamları bakımından dedikodunun özelliklerini yansıtan deyimler belirlenerek tematik bir tasnife tabi tutulmuştur. Bu tasnifte dedikodunun yayılım ve dolaşımı, aktarıcının özellikleri, kötüleme ve iftira boyutu, sosyal kontrol işlevi, toplumsal bağ kurma, arkadaşlık, eğlence ve katharsis gibi bireysel ve toplumsal yönleri esas alınmıştır. Böylece dedikodunun Türkçenin deyim varlığında hangi özellikleri ve işlevleriyle temsil edildiği belirlenmeye çalışılmıştır. Elde edilen bulgular, dedikoduyla ilişkili deyimlerin özellikle sözün kişiler arasında aktarılması, yayılması ve dolaşıma girmesi çevresinde yoğunlaştığını göstermektedir. Deyimlerde ağız, dil, kulak ve çene gibi konuşma ve işitmeyle ilişkili organ adlarının öne çıkması, dedikodunun kültürel bellekte sözün dolaşımı üzerinden kavramsallaştırıldığını düşündürmektedir. Bunun yanında dedikoducu; sır saklamayan, çok konuşan ve güven ilişkilerini zedeleyebilen bir kişi olarak olumsuz biçimde temsil edilirken, bilgiye ulaşan ve sözü etkili biçimde kullanabilen etkin bir aktör olarak da belirginleşmektedir. Bulgular ayrıca dedikodunun bireysel düzeyde merak, rahatlama ve yakınlık kurma; toplumsal düzeyde ise normların aktarılması, davranışların denetlenmesi, itibarın biçimlendirilmesi ve grup ilişkilerinin düzenlenmesi gibi farklı işlevlerle ilişkilendirildiğini göstermektedir. Bu yönüyle deyimler, bireysel deneyim ile toplumsal değerler arasındaki etkileşimi görünür kılmaktadır. Sonuç olarak çalışma, deyimlerin yalnızca kalıplaşmış dil birimleri olmadığını; dedikodunun toplumsal ilişkiler, değer yargıları, güç ve denetim mekanizmalarıyla bağlantısını taşıyan kültürel bellek unsurları olduğunu ortaya koymaktadır.

Abstract

This study aims to examine the idioms in the Turkish lexicon that reflect the phenomenon of gossip and to make visible their functions within social and literary contexts. The research is based on three primary sources: Ömer Asım Aksoy’s Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, İsmail Parlatır’s Deyimler, and M. Ertuğrul Saraçbaşı’s Örnekleriyle Büyük Deyimler Sözlüğü. The idioms included in these dictionaries were comparatively evaluated, and those that directly contain the concept of gossip or reflect its features depending on the context were compiled and subjected to a thematic classification. In this classification, idioms that highlight the dissemination of gossip, the identity of the transmitter, aspects of defamation and slander, as well as its role in establishing social ties, friendship, and entertainment came to the fore. The findings reveal that the relationship between the idiomatic repertoire of Turkish and the phenomenon of gossip is manifested not only at the level of linguistic fixity but also within the generative dynamics of social and cultural contexts. The thematic classification positions idioms as discursive indicators operating in the spheres of social interaction, power relations, and cultural memory. This approach shows that idioms are not merely linguistic formulas; rather, they also function as reflections of the normative frameworks that sustain social order and the processes of tension, control, and cohesion that arise in interpersonal relations. Thus, idioms demonstrate that gossip, far from being a trivial mode of conversation, serves as a profound oral practice through which social bonds are organized and maintained, ethical boundaries are defined, and cultural memory is continually reproduced.

Language is not merely a means of communication but also a domain of cultural memory through which societies transmit historical experiences, value judgments, behavioral patterns, and forms of social relations across generations. Idioms, as linguistic structures in which this memory becomes particularly visible, crystallize recurring experiences of everyday life while preserving cultural codes concerning how a society interprets events, individuals, and behaviors. Gossip, one of the most widespread practices of everyday communication, occupies a considerable place in the Turkish idiomatic lexicon; however, these expressions have received limited comprehensive attention in terms of the social and cultural functions of gossip. Although previous studies have addressed gossip through such dimensions as social control, information transmission, group relations, reputation, intimacy, and exclusion, the ways in which Turkish idioms encode this multilayered phenomenon remain open to investigation. This study aims to identify Turkish idioms associated with gossip either directly or through their contexts of use, classify them thematically, and reveal the social relations, value judgments, and cultural assumptions reflected through language. Gossip is thus approached as a multifunctional communicative practice associated with information circulation, reputation, social control, and interpersonal relations. The data were drawn from Ömer Asım Aksoy’s Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, İsmail Parlatır’s Deyimler, and M. Ertuğrul Saraçbaşı’s Örnekleriyle Büyük Deyimler Sözlüğü. These works were selected for their extensive collections of Turkish idiomatic expressions and complementary lexicographical approaches. The dictionaries were comparatively surveyed, and the corpus was not restricted to expressions directly denoting gossip; idioms capable of acquiring gossip-related functions through their communicative characteristics and contexts of use were also included. This approach is based on the premise that not every instance of conversation or information transmission constitutes gossip and that the same expression may assume different functions depending on context. The idioms were therefore evaluated according to both their dictionary definitions and their communicative and social functions. The resulting data were subjected to comparative and thematic analysis and classified into functional domains including dissemination and circulation, characteristics of the gossip transmitter, denigration and slander, social control, social bonding, friendship and entertainment, and catharsis. The findings demonstrate that dissemination and circulation constitute the most prominent thematic domain in the Turkish idiomatic conceptualization of gossip. The concentration of idioms within this category indicates that gossip is represented primarily as speech and information in motion. Rather than being conceptualized as fixed information, it emerges as a dynamic discourse that moves between individuals and may acquire new meanings during transmission. The frequent use of body parts associated with speaking and hearing, particularly the mouth, tongue, ear, and jaw, further reveals the embodied and sensory character of this circulation. These linguistic patterns suggest that the cultural representation of gossip is shaped not only by what is said but also by how speech travels and becomes socially visible. The analysis of idioms referring to gossip transmitters reveals another significant dimension. The gossiper is predominantly represented negatively as someone who talks excessively, fails to keep secrets, undermines trust, or provokes conflict. At the same time, this representation points to a socially active actor who has access to information and participates in shaping its circulation. The transmitter may select, reshape, emphasize, or redirect information rather than merely repeating what has been heard. Access to information and the ability to introduce it into social circulation may therefore function as a form of relational power, establishing a close connection among speech, reputation, and social position. The findings also reveal the morally and socially ambivalent nature of gossip. Idioms associated with denigration, ridicule, condemnation, accusation, and reputational damage demonstrate that gossip may function as an informal mechanism of social control. Through evaluative speech, individual behavior becomes subject to collective judgment, thereby reinforcing boundaries between socially accepted and disapproved conduct. Reputation emerges as a central area upon which gossip operates, since circulating evaluations may affect how individuals are perceived within a community. At the same time, Turkish idioms do not represent gossip exclusively as a harmful or exclusionary practice. The categories of social bonding, friendship, entertainment, and catharsis indicate that gossip may also facilitate sharing, intimacy, commonality, and emotional relief. It may strengthen existing relationships while simultaneously creating the possibility of conflict, exclusion, or reputational damage. The idiomatic lexicon also reflects skepticism concerning the reliability of circulating information, suggesting that the social effectiveness of gossip does not necessarily depend on factual accuracy. Once information enters circulation, it may influence perceptions and relationships even when its source or truth value remains uncertain. In conclusion, Turkish idioms represent gossip as a multilayered communicative and social practice rather than simply as everyday conversation about absent individuals. The findings highlight the centrality of circulation, the active role of the transmitter, and the ambivalent functions of gossip in regulating behavior, shaping reputation, and establishing social bonds. The original contribution of this study lies in moving beyond the identification of individual gossip-related expressions and examining Turkish idioms as a discursive and cultural domain in which speech circulation, reputation, power, social control, and interpersonal relations intersect. From this perspective, idioms function as markers of cultural memory that preserve collective assumptions concerning speech, information, privacy, trust, and reputation.

Dil, yalnızca bireyler arasında iletişimi sağlayan bir araç değil, toplumların tarihsel deneyimlerini, değer yargılarını, davranış kalıplarını ve ilişki biçimlerini kuşaklar arasında taşıyan kültürel bir bellek alanıdır. Bu belleğin görünür olduğu dilsel yapılardan biri olan deyimler, gündelik hayatın tekrar eden deneyimlerini kalıplaştırırken toplumun olayları, kişileri ve davranışları nasıl anlamlandırdığına ilişkin kültürel kodları da muhafaza eder. Gündelik iletişimin yaygın pratiklerinden biri olan dedikodu da Türkçenin deyim varlığında geniş bir ifade alanı oluşturmasına rağmen, bu söz varlığının dedikodunun toplumsal ve kültürel işlevleri açısından bütünlüklü biçimde değerlendirilmesi sınırlı kalmıştır. Dedikodu üzerine yapılan çalışmalar olguyu sosyal kontrol, bilgi aktarımı, grup ilişkileri, itibar, yakınlık ve dışlama gibi farklı boyutlarıyla ele alırken, Türkçe deyimlerin bu çok katmanlı yapıyı nasıl kodladığı ayrıca incelenmesi gereken bir problem alanı oluşturmaktadır. Bu çalışmanın amacı, Türkçenin söz varlığında dedikoduyla doğrudan veya kullanım bağlamı bakımından ilişkilendirilebilen deyimleri belirlemek, bunları tematik özellikleri doğrultusunda sınıflandırmak ve dedikodunun dil aracılığıyla hangi toplumsal ilişkileri, değer yargılarını ve kültürel kabulleri yansıttığını ortaya koymaktır. Bu doğrultuda dedikodu, yalnızca bir kişinin yokluğunda onun hakkında yapılan yargılayıcı konuşma ya da doğruluğu kesinleşmemiş bilginin aktarımı olarak değil; bilgi dolaşımı, sosyal denetim, itibar ve kişiler arası ilişkilerle bağlantılı çok işlevli bir iletişim pratiği olarak ele alınmaktadır. Araştırmanın veri kaynağını Ömer Asım Aksoy’un Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, İsmail Parlatır’ın Deyimler Sözlüğü ve M. Ertuğrul Saraçbaşı’nın Örnekleriyle Büyük Deyimler Sözlüğü oluşturmaktadır. Bu eserlerin seçiminde kapsamlı deyim malzemesi sunmaları ve farklı sözlükçülük yaklaşımlarıyla birbirlerini tamamlamaları belirleyici olmuştur. Araştırma kapsamında sözlükler karşılaştırmalı olarak taranmış; yalnızca “dedikodu” kavramını doğrudan karşılayan ifadeler değil, iletişimsel niteliği ve kullanım bağlamı bakımından dedikoduya özgü işlevler kazanabilen deyimler de incelemeye dâhil edilmiştir. Bu tercih, her konuşma ve söz aktarımının tek başına dedikodu olarak değerlendirilemeyeceği; aynı ifadenin bağlama göre sohbet, küçük konuşma, ağ kurma veya itibarı zedeleyen bir söylem niteliği kazanabileceği kabulüne dayanmaktadır. Deyimler bu nedenle sözlük anlamlarının yanı sıra iletişimsel ve toplumsal işlevleri bakımından değerlendirilmiştir. Elde edilen veriler karşılaştırmalı ve tematik çözümlemeye tabi tutularak dedikodunun yayılım ve dolaşımı, aktarıcının özellikleri, kötüleme ve iftira, sosyal kontrol, toplumsal bağ kurma, arkadaşlık ve eğlence ile katharsis gibi işlev alanları çerçevesinde sınıflandırılmıştır. Araştırmanın bulguları, Türkçenin deyim varlığında dedikodunun en belirgin biçimde yayılım ve dolaşım üzerinden kavramsallaştırıldığını göstermektedir. Deyimlerin en yoğun biçimde bu tematik alanda toplanması, dedikodunun kültürel bellekte öncelikle hareket hâlindeki söz ve bilgi üzerinden anlamlandırıldığına işaret etmektedir. “Dilden dile dolaşmak”, “diline düşmek”, “herkesin ağzına düşmek”, “kulağına çalınmak”, “laf gezdirmek”, “laf taşımak”, “haber uçurmak” ve “söz çıkmak” gibi ifadeler, sözün kişiler arasındaki hareketini ve topluluk içinde görünür hâle gelişini somutlaştırmaktadır. Ağız, dil, kulak ve çene gibi konuşma ve işitmeyle ilişkili beden unsurlarının belirginliği de dedikodunun bedensel ve duyusal bir söz dolaşımı üzerinden temsil edildiğini göstermektedir. Sözün çıkması, yayılması ve yeniden dolaşıma girmesi, dedikoduyu sabit bir bilgi içeriğinden çok aktarım sırasında değişebilen ve yeni anlamlar kazanabilen dinamik bir söylem olarak görünür kılmaktadır. Dedikoduyu aktaran kişiye ilişkin deyimler ise dedikoducuyu çoğunlukla çok konuşan, sır saklamayan, güven ilişkilerini zedeleyen ve kimi zaman kışkırtıcı bir kişi olarak olumsuz biçimde kodlamaktadır. Bununla birlikte bu temsilin arkasında bilgiye ulaşabilen, bilgiyi seçerek başkalarına aktarabilen ve çevresindeki kişilere ilişkin algıların oluşumuna müdahale edebilen etkin bir toplumsal aktör bulunmaktadır. Dedikoducu böylece yalnızca duyduğu sözü ileten edilgen bir aracı değil, bilgiyi seçen, yeniden biçimlendiren ve dolaşıma sokan bir özne niteliği kazanmaktadır. Bu durum bilgiye erişme, başkaları hakkında konuşabilme ve sözü dolaşıma sokma kapasitesinin kişinin toplumsal konumu ve başkalarının itibarı üzerinde etkili olabilecek bir güce dönüşebildiğini göstermektedir. Bulguların ortaya koyduğu bir diğer önemli özellik, dedikodunun ahlaki ve toplumsal açıdan çift yönlü yapısıdır. Kötüleme, alay, küçümseme, kınama, suçlama ve itibarı zedeleme eksenindeki deyimler, dedikodunun sosyal denetim mekanizması olarak işleyebildiğini göstermektedir. Bireyin davranışı söz aracılığıyla değerlendirilmekte, böylece kabul edilen ve edilmeyen davranışların sınırları topluluk içinde yeniden üretilmektedir. Bununla birlikte deyimler dedikoduyu yalnızca zarar verici ve dışlayıcı bir pratik olarak kodlamamaktadır. Konuşma, paylaşma, yakınlık kurma, ortaklık duygusu yaratma, eğlenme ve duygusal rahatlama gibi işlevler, dedikodunun kişiler arasındaki bağları güçlendirebilen yönünü de ortaya koymaktadır. Bu nedenle Türkçenin deyim varlığında dedikodu, ilişkileri hem kurabilen hem zedeleyebilen çok işlevli bir toplumsal pratik olarak belirginleşmektedir. “Aslı esası olmamak” gibi ifadeler ise dolaşıma giren bilginin doğruluğu ve kaynağına ilişkin kültürel kuşkuyu yansıtırken sözün doğruluğundan bağımsız olarak topluluk içinde etkili olabileceğine işaret etmektedir. Sonuç olarak Türkçe deyimler dedikoduyu basit bir gündelik konuşma biçiminin ötesinde; bilgi dolaşımı, itibar, sosyal kontrol, kişiler arası yakınlık ve kültürel bellekle ilişkili çok katmanlı bir iletişim pratiği olarak kodlamaktadır. Sözün çıkması, yayılması ve dolaşmasının deyimlerdeki belirginliği, hareket ve dolaşımın dedikodunun Türkçedeki temel kavramsallaştırmalarından biri olduğunu göstermektedir. Dedikoducunun hem olumsuzlanan hem de bilgi dolaşımını etkileyebilen bir aktör olarak temsil edilmesi ise söz, itibar ve güç arasındaki ilişkiyi görünür kılmaktadır. Çalışmanın özgün katkısı, Türkçe deyimlerde dedikoduyu yalnızca ilgili ifadelerin tespiti düzeyinde bırakmayarak sözün dolaşımı, aktarıcının konumu, itibar, güç, sosyal kontrol ve toplumsal bağ arasındaki ilişkilerin birlikte izlenebildiği söylemsel ve kültürel bir alan olarak sınıflandırmasıdır. Bu çerçevede deyimler, toplumun konuşma, bilgi, mahremiyet, güven, itibar ve kişiler arası ilişkilere dair ortak kabullerini taşıyan kültürel bellek göstergeleri olarak değerlendirilebilir.