Bu çalışma, Budist edebiyatın en önemli biyografik eserlerinden biri olan Buddhacarita’ya ait Eski Uygurca fragmanları filolojik açıdan yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Sanskritçe aslından farklı dillere çevrilerek geniş bir kültürel dolaşım alanı kazanan eser, Eski Uygur Türkçesinde yalnızca sınırlı parçalarla temsil edilmesine rağmen Budist düşüncenin Türkçe ifade biçimlerini anlamak bakımından önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır.
Araştırma kapsamında Berlin Turfan Koleksiyonu’nda muhafaza edilen Ch/U 7528 ve U 5369 numaralı fragmanlar karşılaştırmalı filolojik yöntemle incelenmiştir. Belgelerin paleografik özellikleri değerlendirilmiş; harf çevrimi, yazı çevrimi ve Türkiye Türkçesine aktarımı yapılmıştır. Tahripli satırlar, paralel metin tanıklıkları ve bağlamsal onarım yöntemi kullanılarak yeniden okunmuş; fragmanların metin içindeki muhtemel konumları tartışılmıştır.
Çalışmada özellikle aşnu, yavaltur-, törü, tegşüt etöz, avantlıg, vainike ve teriŋ nom gibi kavramların Budist terminoloji içerisindeki işlevleri üzerinde durulmuştur. İncelemeler, Eski Uygurca Buddhacarita fragmanlarının yalnızca bir çeviri faaliyeti olmadığını; Budist kavramların Türkçe düşünce dünyası içinde yeniden yorumlanarak yerelleştirildiğini göstermektedir. Özellikle törü biriminin Skr. Dharma karşılığı olarak kullanılması, çeviri dilinin kavramsal üretkenliğini ortaya koymaktadır.
U 5369 numaralı fragmanda yer alan Avalokiteśvara övgüsü ile Ajātaśatru anlatısına ilişkin bölümler ise metnin yalnızca biyografik değil, aynı zamanda doktrinel ve litürjik bir çevre içinde değerlendirildiğini düşündürmektedir. Paralel metinler yardımıyla önerilen yeni okumalar ve satır onarımları, fragmanların Buddhacarita geleneği içerisindeki yerini daha belirgin hâle getirmektedir.
Sonuç olarak bu çalışma, Eski Uygurca Budist metinlerin yeniden okunması ve onarımı konusunda yeni filolojik değerlendirmeler sunmakta; Budist-Türkçe terminolojinin oluşum sürecine dair kavramsal ve metodolojik katkılar sağlamaktadır.
This study aims to re-evaluate the Old Uyghur fragments of the Buddhacarita, one of the most important biographical works of Buddhist literature, from a philological perspective. Although the work, which gained wide cultural circulation through translations from its Sanskrit original into various languages, survives in Old Uyghur Turkic only in fragmentary form, it remains an important source for understanding the linguistic expression of Buddhist thought in Turkic.
Within the scope of the study, fragments numbered Ch/U 7528 and U 5369 preserved in the Berlin Turfan Collection were examined through a comparative philological method. The paleographical features of the documents were analyzed, and their transliteration, transcription, and translation into Modern Turkish were prepared. Damaged lines were reconsidered through parallel textual witnesses and contextual restoration methods, while the possible positions of the fragments within the textual sequence were also discussed.
Particular attention was paid to the functions of terms such as ašnu, yavaltur-, törü, tegşüt etöz, avantlıg, vainike, and teriŋ nom within Buddhist terminology. The analysis demonstrates that the Old Uyghur Buddhacarita fragments are not merely products of translation activity, but also reflect the reinterpretation and localization of Buddhist concepts within the Turkish intellectual and cultural sphere. In particular, the use of törü as an equivalent of Sanskrit Dharma reveals the conceptual productivity of the translation language.
The Avalokiteśvara praise text and the passages related to the Ajātaśatru narrative contained in fragment U 5369 further suggest that the text should be evaluated not only within a biographical framework but also within a doctrinal and liturgical context. The new readings and textual restorations proposed through parallel textual evidence clarify the place of these fragments within the Buddhacarita tradition.
In conclusion, this study offers new philological evaluations concerning the re-reading and reconstruction of Old Uyghur Buddhist texts and provides conceptual as well as methodological contributions to the formation of Buddhist-Turkic terminology.
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.
