Bu çalışma, çeviri evrenselleri programı içinde merkezi bir konum işgal eden açıklaştırma kavramının "evrensel" statüsünü kuramsal olarak yeniden değerlendirmektedir. Söz konusu kavram, Baker'ın 1990'larda korpus tabanlı çeviribilim için önerdiği araştırma programının çekirdek kategorilerinden biri olarak ortaya çıkmış; ardından Laviosa, Toury ve Chesterman'ın katkılarıyla disiplinin başat tartışma alanlarından birine dönüşmüştür. Çalışmanın ele aldığı temel soru şudur: Açıklaştırma, çeviri sürecinin kendisine içkin, tüm diller ve kültürler arasında geçerli bir evrensel midir; yoksa çevirmenin kültürel konumlanmışlığına, hedef okur tasarımına ve üretim bağlamının ideolojik koşullarına bağlı olarak şekillenen normatif-stratejik bir karar mıdır? Çalışma, kuramsal-kavramsal sorgulama yöntemini benimsemekte ve iki ekseni birlikte ele almaktadır. Birinci eksende uluslararası literatürdeki eleştirel katkılar — Tymoczko'nun epistemolojik müdahalesi, Mauranen ve Kujamäki derlemesindeki yöntemsel itirazlar, House'un yön- ve tür-bağımlılığı argümanları, Pym'in risk yönetimi modeli ve Becher'in metodolojik incelmesi — sistematik biçimde değerlendirilmektedir. İkinci eksende ise Türkiye'deki çeviribilim literatüründen seçilen örüntüler (Karadağ vd., Tahir Gürçağlar, Erguvan, Tekgül Akın ve Abdal'ın çalışmaları) açıklaştırmanın ideolojik boyutuna dair somut bir tablo sunmaktadır. Çalışmanın savunduğu tez, evrensellik iddiasının üç düzeyli — epistemolojik, yöntemsel ve kuramsal — bir aşınmaya uğradığı; ancak bunun kavramı reddetmeyi değil, yeniden konumlandırmayı gerektirdiğidir. Bu bağlamda makalenin özgün kuramsal katkısı, Pym, Becher, Lefevere ve Baker'ın birbirini tamamlayan hatlarını birleştirerek açıklaştırmayı evrensel–norm–ideolojik karar sarkacı olarak adlandırılan üçlü bir analitik çerçevede yeniden konumlandırmasıdır. Klaudy'nin dörtlü sınıflandırmasını yatay bir kuramsal düzlemde yeniden okuyan bu çerçeve, korpus tabanlı çeviribilim ile ideoloji-eleştirel çeviribilim arasındaki tarihsel bölünmeyi aşmayı; aynı zamanda çevirmen eğitimi ve çeviri eleştirisi için daha duyarlı bir analitik araç sunmayı amaçlamaktadır.
This study theoretically reassesses the "universal" status of explicitation, a concept that occupies a central position within the translation universals programme. Emerging in the 1990s as one of the core categories of Baker's corpus-based research programme, the concept has subsequently — through the contributions of Laviosa, Toury and Chesterman — developed into one of the discipline's principal debates. The paper addresses the following question: Is explicitation a universal inherent in the translation process itself, valid across all languages and cultures, or is it a normative-strategic decision shaped by the translator's cultural positioning, the design of the target reader, and the ideological conditions of the production context? Adopting a theoretical-conceptual mode of inquiry, the paper engages two complementary axes. The first axis systematically reviews critical interventions from the international literature — Tymoczko's epistemological critique, the methodological objections raised in the Mauranen and Kujamäki volume, House's arguments concerning directionality and genre-specificity, Pym's risk-management model, and Becher's methodological refinement. The second axis turns to selected studies from the Turkish translation studies literature (Karadağ et al., Tahir Gürçağlar, Erguvan, Tekgül Akın and Abdal) to provide a concrete picture of the ideological dimension of explicitation. The thesis advanced is that the claim to universality undergoes a three-layered erosion — epistemological, methodological and theoretical — yet this erosion calls for a repositioning rather than an abandonment of the concept. The paper's distinctive theoretical contribution lies in synthesising the complementary lines developed by Pym, Becher, Lefevere and Baker, repositioning explicitation within a three-tiered analytical framework termed the universal–norm–ideological decision pendulum. By rereading Klaudy's fourfold classification along a horizontal theoretical plane, this framework seeks to bridge the long-standing divide between corpus-based and ideologically-oriented translation studies, while offering a more responsive analytical instrument for translator training and translation criticism.
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.
