Edebiyat eserlerinin kurmaca dünyasında sosyolojik ve tarihî yansımaların izleri her dönemde sürülebilmiştir. Yakın zamanda Latin harflerine aktarılan Mazi ve Ati piyesinde de içerdiği tarihî ve sosyal gerçeklik aracılığıyla II. Meşrutiyet Dönemi’nin panoraması sunulmaktadır. Sait Hikmet’in 1910’da Aşiyan mecmuasında tefrika ettikten sonra aynı yıl yayımladığı bu eser, dört perde ve yirmi dört meclisten oluşmaktadır. Her ne kadar “komedi” türünde nitelendirilmişse de daha çok hiciv unsurlarına yaslanmaktadır. Bu çalışmada Mazi ve Ati, kurgusal yapısı, ideolojik çerçevesi ve tarihsel göndermeleri bakımından ilk kez kapsamlı bir şekilde ele alınmıştır. Tarihî gerçekliğin, sosyal ve siyasi olayların kurguya dâhil edildiği edebî metinler, aynı zamanda toplumların belleğine ışık tutan önemli kaynaklardır. Bu doğrultuda belli bir tarihe, yaşanmış olaylara ve gerçek kişi, kurum ve kuruluş adlarına ve dönemin süreli yayınlarına yer vermesi bakımından Mazi ve Ati, “kolektif bellek metni” bağlamında değerlendirilmiştir. Eserde II. Meşrutiyet’in ilanı, Jön Türklerin gayretine atfedilerek İstibdat Dönemi ve sonrasındaki toplumsal yaşam ana hatlarıyla aktarılmıştır. Özellikle hafiyecilik, baskı, sürgün, iş hayatında adam kayırma, liyakatsizlik, haksız kazanç gibi meselelere değinildiği görülmektedir. Ayrıca aile bireylerinin birbirleriyle ilişkileri, kadının aile içindeki konumu ve söz hakkı gibi hususlarda sosyolojik çıkarımlar yapmak da mümkündür. Bu yönüyle eser, hem dönemin tarihsel atmosferine tanıklık eden hem de toplumsal kolektif belleği besleyen bir kaynak hüviyeti taşımaktadır. Kurguda yönetim sistemine dair sorunların aktarımı ise saltanata yönelik kontrollü bir eleştirel üslup aracılığıyla gerçekleştirilmiştir.

Traces of sociological and historical reflections can consistently be discerned in the fictional world of literature. Mazi ve Ati, which has recently been transcribed into Latin letters, offers a panorama of the Second Constitutional Era through its historical and social realities. Serialized in Aşiyan magazine in 1910 and published as a book in the same year, Sait Hikmet’s play comprises four acts and twenty-four scenes. Although categorized as a “comedy”, the work predominantly relies on satirical elements. This study provides the first comprehensive analysis of Mazi ve Ati in terms of its fictional structure, ideological framework, and historical references. Literary texts that incorporate historical realities and socio-political events serve not only as fictional narratives but also as significant sources illuminating the collective memory of societies. In this regard, Mazi ve Ati is examined as a “collective memory text”, since it refers to specific dates, real events, historical figures, institutions, and contemporary periodicals. The play attributes the proclamation of the Second Constitutional Monarchy to the efforts of the Young Turks while broadly depicting social life during and after the Hamidian Era. It particularly addresses issues such as surveillance, repression, exile, favoritism in professional life, lack of meritocracy, and illicit gain. Moreover, it offers sociological insights into family relations, the position of women within the household, and their right to speak. In this respect, the play functions both as a testimony to the historical atmosphere of its time and as a source that sustains collective social memory. Its critique of the political system is conveyed through a measured and controlled critical tone directed at the monarchy.