Abstract

Köktürk, Eski Uygur, Karahanlı, Harezm ve Kıpçak Türkçesi dönemlerinde sık bir kullanıma sahip olan y(ė)me edatı araştırmacılar tarafından kuvvetlendirme edatları içinde ele alınmış ve edata yine, ve, tekrar, hem, yeniden, ayrıca, aynı şekilde anlamları verilmiştir. Eski Uygur Türkçesi dönemi sonlarından itibaren metinlerde y(ė)me edatından gelişen ya da onun bir varyantı olduğu düşünülen mA edatının da görülmeye başlaması dikkate değer bir durum arz etmektedir. mA edatı Eski Uygur, Karahanlı ve Harezm Türkçelerinde sık bir kullanıma sahiptir ve dA, ve bağlama ve kuvvetlendirme edatlarının işlevindedir. Edatın ayrıca Eski Uygur Türkçesi Dönemi metinlerinde ançama “o kadar”, nėmen “nasıl”, nėgükeme “bir şeye karşı” kelimeleri içinde de yer aldığı görülür. Ancak bu kelimelerde edat kalıplaşmış durumdadır ve bağlama ve kuvvetlendirme işlevini ayırt etmek mümkün görünmemektedir. mA edatının Çağatay Türkçesinde kullanıldığına ilişkin şimdiye kadar herhangi bir bulguya rastlanmamıştır. Bilindiği üzere, Çağatay Türkçesinde dA bağlama ve kuvvetlendirme edatı Farsça hem; ve bağlama edatı işlevi ise Arapça ve edatıyla karşılanmaktadır. Bu durum bu çalışmada ele alınan Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi’nde de genellikle bu şekildedir; ancak bunun yanı sıra metinde ve ve de işlevleri, mu ve mu hem biçimleriyle de teşkil edilmiştir. mA edatının Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi’nde mu şeklinde yuvarlak ünlülü olarak kullanıldığı ve dA, ve edatlarının işlevinde olduğu görülmektedir. Ekteki yuvarlaklaşmanın “m” dudak ünsüzü etkisiyle gerçekleştiği düşünülmektedir. Ayrıca edatın incelenen metinde bağlamanın yanı sıra kuvvetlendirme işlevinde de kullanıldığı açıktır. Bu çalışmada Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi’ndeki mu bağlama ve kuvvetlendirme edatı ele alınacak ve bunların şekli ve mahiyeti ortaya konulmaya çalışılacaktır.

Abstract

The particle y(ė)me, which was frequently used in the Old Turkic, Old Uyghur, Karahanid, Khwarezmian, and Kipchak Turkish periods, has been classified by researchers as a strengthening particle and given meanings such as again, and, once more, both, once more, additionally, in the same way. It is noteworthy that the particle mA, which developed from the y(ė)me particle or is considered to be a variant of it, began to appear in texts from the late Old Uyghur period onwards. The mA particle is frequently used in Old Uyghur, Karahanid, and Khwarezmian Turkish and functions as the conjunction and intensification particles dA and ve. The preposition is also found in Old Uyghur texts in the words ançama “that much,” nėmen “how,” and nėgükeme “against something.” However, in these words, the preposition is fossilized, and it is not possible to distinguish its connecting and intensification function. No evidence has been found so far that the preposition mA was used in Chagatai Turkish. As is known, in Chagatai Turkish, the conjunction and intensification dA is replaced by the Persian hem, and the conjunction ve is replaced by the Arabic ve. This is generally the case in the Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi examined in this study; however, in addition to this, the functions of ve and de are also formed with the forms mu and mu hem in the text. It is seen that the preposition mA is used with a rounded vowel as mu in the Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi, and that it has the function of the prepositions dA and ve. It is thought that the rounding in the appendix is due to the effect of the “m” labial consonant. Furthermore, it is clear that the particle is used in the examined text not only for connection but also for intensification. In this study, the conjunction and intensification mu in the Seyyid Âfâk Hoca Tezkire will be examined, and its form and nature will be revealed.

Structured Abstract:

Works written in Chagatai Turkic may exhibit linguistic variations depending on their place and time of composition. These variations are primarily concentrated in the phonetic and morphological structure of the language, though to a lesser extent, differences in spelling, syntax, etc., may also be encountered. The basis for these differences in Chagatai Turkic texts, which deviate from the general grammatical features of Chagatai Turkic, is largely that the dialect was used as a common written and literary language by all Turkic tribes across a wide area, such as Turkistan. As a result of being a common written language, each Turkic tribe reflected its own dialectal characteristics in the works through authors/copyists.

Various biographies were written in late Chagatai Turkic about Seyyid Âfâk Hoca, who held an important place in the religious and cultural life of the Uyghurs. The first of these biographical works is titled Hidâyetnâme. It was written to guide the followers of Âfâk Hoca and to transmit his thoughts and way of life to younger generations. The second biographical work is Tezkiretü’l-Hidâyet, and it was written in the late 19th century. The third biographical work, titled Tezkire-i Seyyid Âfâk Hâcem, is registered in the Jarring Collection of the Lund University Library in Sweden. Variants of this work exist in the same library and collection under different registration numbers. Although biographies generally cover the same subjects and events, they may differ in volume and linguistic features. These differences stem from the fact that the works were written in different geographical areas, at different times, and by different Turkic tribes. The differences in volume between the works may stem from the authors summarising and condensing the main events that expanded in the public imagination. This study examines Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi, a late Chagatai Turkic work, and reveals the uses of the conjunction mu and the intensifying particle. Although the text provides no information about where the work was written, the names of people and places in the work, and especially the fact that a copy was purchased by Gunnar Yarring from Kashgar in February 1930, suggest that it was written in the East Turkistan region and copied there. Therefore, the use of the Old Uyghur Turkic particle 'mA' in the form of 'mu' with a connecting and reinforcing function can be considered a remnant of its use in the Uyghur dialects, from Old Uyghur Turkic to Khwarezmian Turkic. In other words, the particle preserved in the Uyghur dialects became visible in Chagatai Turkic with this work.

The 'mA' particle, which began to appear in the late Old Uyghur Turkic period and was frequently used in the Karakhanid and Khwarezmian Turkic periods, is referred to in Turkic language literature with terms such as 'particle', 'suffix', 'suffix/particle', and 'enclitic'. There is disagreement among researchers regarding the origin of the particle, but early studies suggested that it developed from 'yėme', which has persisted in almost all historical and many contemporary Turkic dialects since Kokturk Turkic, either in its entirety or with minor sound changes. In recent studies, however, the view that the particle is more of an independent form has come to the fore. This view is greatly influenced by the existence of an independent 'mA' form used for intensification in Altaic languages.

The 'mA' particle is not found in Kokturk Turkic texts, but towards the end of the Old Uyghur Turkic period, it began to be used alongside the 'yėme' particle. The fact that the particle cannot be identified in Kokturk Turkic may be related to the smaller volume of texts from this period compared to Old Uyghur Turkic texts. From the Old Uyghur Turkic period to the end of Khwarezmian Turkic, the particle served to strengthen and connect with the meanings of 'da', 've', and 'dahi'; therefore, researchers have invariably classified it as a strengthening particle. It is known that from the Old Uyghur Turkic period onwards, the particle was mostly used in fixed patterns with various words, primarily with the question word 'nė'. For example, the particles ançama ("that much"), nėmen ("how"), and nėgükeme "against something" are fixed in Old Uyghur Turkic. Therefore, it does not seem possible to distinguish the functions of connection and reinforcement in such words.

The particle 'mA' is seen to be used in a fixed, suffixed, or independent form in the dialects of Uzbek, New Uyghur, Turkmen, Gagauz, Kyrgyz, Kazan, Baraba, Siberian Tatar, Kumyk, Bashkir, Karachay-Malkar, Karakalpak, Altay, Teleut, Taranchi, and in some dialects of Turkish.

To date, no independent use of the particle has been found in Chagatai Turkic, but it is known to be used in a fixed form in the words "nėme" ("which"), "nėmerse" ("which one"), and "nėçeme" ("even though, no matter what").

In Chagatai Turkic, the function of conjunction and intensification is usually expressed by the Persian hem (equivalent to "dA") or the Arabic ve (equivalent to "ve"). In Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi, these forms are generally present, but the present study demonstrates that 'mu' and 'mu hem' also fulfil these syntactic roles. The use of mA as mu, with a rounded vowel caused by the initial labial m, provides both coordination (as in "dA" and "ve") and emphasis. This pattern is significant because it underscores how regional Uyghur features, preserved from earlier Turkic stages, manifest in this Chagatai Turkic text, directly supporting the main thesis that the work reflects dialectal continuity and innovation.

Yapılandırılmış Özet:

Çağatay Türkçesiyle yazılan eserler yazıldığı yere ve döneme göre dil bakımından farklılıklar gösterebilmektedir. Bu farklılıklar daha çok dilin fonetik ve morfolojik yapısında yoğunlaşmakta, ancak az da olsa yazım, sentaks vb. farklılıklarla da karşılaşılabilmektedir. Çağatay Türkçesi metinlerinde görülen ve Çağatay Türkçesinin genel gramer özelliklerinden ayrılan bu farklılıkların temelinde lehçenin Türkistan gibi geniş bir sahada, bütün Türk boyları tarafından ortak yazı ve edebiyat dili olarak kullanılmasının büyük payı vardır. Bu ortak yazı dili olmanın bir sonucu olarak her Türk boyu kendi ağız özelliklerini müellif/müstensihler eliyle eserlere yansıtmıştır.

Uygurların dinî ve kültürel hayatında önemli bir yere sahip olan Seyyid Âfâk Hoca ile ilgili geç dönem Çağatay Türkçesiyle çeşitli tezkireler kaleme alınmıştır. Bu tezkirelerin ilki Hidâyetnâme adını taşır. Eser Âfâk Hoca’nın takipçilerine yol gösterme, onun düşüncelerini ve hayat tarzını genç nesillere aktarma amacıyla yazılmıştır. İkinci tezkire Tezkiretü’l-Hidâyet olup 19. yüzyıl sonlarında yazılmıştır. Üçüncü tezkire Tezkire-i Seyyid Âfâk Hâcem adıyla İsveç Lund Üniversitesi Kütüphanesi, Jarring Koleksiyonu’nda kayıtlıdır. Bu eserin aynı kütüphane ve koleksiyonda farklı kayıt numaralarıyla varyantları mevcuttur. Tezkireler genelde aynı konu ve olayları işlese de bunlar hacim ve dil özellikleri bakımından birbirinden farklılıklar gösterebilmektedir. Bu farklılıklar eserlerin farklı coğrafyalarda, farklı dönemlerde ve farklı Türk boyları tarafından yazılmasından kaynaklanmaktadır. Eserlerin hacimce birbirinden farklı olmasının nedeniyse halkın muhayyilesinde şekillenen genişleyen ana olayın müelliflerce özetlenmesi, kısaltılması olabilir. İşte bu çalışmada geç dönem Çağatay Türkçesiyle yazılan Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi adlı eser incelenmiş ve eserdeki mu bağlama ve kuvvetlendirme edatının kullanımları ortaya konulmuştur. Her ne kadar eserin yazılış yeriyle ilgili olarak metinde bilgi olmasa da eserdeki kişi ve yer isimleriyle özellikle bir nüshanın Gunnar Yarring tarafından Şubat 1930 yılında Kaşgar’dan satın alınması, onun Doğu Türkistan sahasında yazıldığını ve yine orada istinsah edildiğini düşündürür. Dolayısıyla eserde Eski Türkçe mA edatının bağlama ve kuvvetlendirme işleviyle mu şeklinde kullanılması Eski Uygur Türkçesinden Harezm Türkçesine kadarki kullanımın Uygur ağızlarındaki kalıntısı olarak düşünülebilir. Diğer bir ifadeyle Uygur ağızlarında saklanan edat, Çağatay Türkçesinde bu eserle görünür olmuştur.

Eski Uygur Türkçesi Dönemi sonlarından itibaren görülmeye başlayan, Karahanlı ve Harezm Türkçesi dönemlerinde de sıkça kullanılan mA edatı; Türk dili literatüründe edat, ek, ek/edat, enklitik gibi terimlerle ifade edilmektedir. Edatın kökeniyle ilgili olarak araştırmacılar arasında ihtilaflar bulunmaktadır, ancak ilk çalışmalarda edatın Köktürkçeden itibaren hemen hemen bütün tarihî ve pek çok çağdaş Türk lehçesinde varlığını bütünüyle veya küçük ses farklılıklarıyla devam ettiren yėme’den kısalarak geliştiği ifade edilmiştir. Son dönem çalışmalarda ise edatın daha çok bağımsız bir biçim olduğu görüşü öne çıkmıştır. Bu görüşte Altay dillerinde kuvvetlendirme görevinde kullanılan bağımsız bir mA biçimbiriminin bulunmasının etkisi büyüktür.

mA edatına Köktürkçe metinlerde rastlanmaz, ancak Eski Uygur Türkçesi Dönemi’nin sonlarına doğru yėme edatıyla eş zamanlı olarak mA edatı da kullanılmaya başlar. Edatın Köktürkçede tespit edilememesi, bu dönem metinlerinin Eski Uygur Türkçesi metinlerine göre daha az hacimli olmasıyla ilgili olabilir. Edat; Eski Uygur Türkçesi Dönemi’nden Harezm Türkçesinin sonuna kadar dA, ve, dahi anlamlarıyla kuvvetlendirme ve bağlama görevindedir, bu nedenle araştırmacılarca istisnasız olarak kuvvetlendirme edatları içerisinde tasnif edilmiştir. Edatın Eski Uygur Türkçesi Dönemi’nden itibaren çoğunlukla nė soru kelimesiyle olmak üzere çeşitli kelimelerle kalıplaşarak kullanıldığı bilinmektedir. Örneğin edat, Eski Uygur Türkçesindeki ançama “o kadar”, nėmen “nasıl”, nėgükeme “bir şeye karşı” kelimelerinde kalıplaşmıştır. Bu yüzden böyle kelimeler üzerinde bağlama ve kuvvetlendirme işlevini ayırt etmek pek mümkün gözükmemektedir.

mA edatının kalıplaşmış, ekleşmiş veya müstakil olarak Özbek, Yeni Uygur, Türkmen, Gagavuz, Kırgız, Kazan, Baraba, Sibirya Tatar, Kumuk, Başkurt, Karaçay-Malkar, Karakalpak, Altay, Teleüt, Tarançı lehçeleriyle Türkiye Türkçesinin bazı ağızlarında kullanıldığı görülmektedir.

Bügüne kadar edatın; Çağatay Türkçesinde müstakil bir kullanımına rastlanmamıştır, ancak nėme “hangi”, nėmerse “hangisi”, nėçeme “her ne kadar, her ne kadarsa da” kelimelerinde kalıplaşmış olarak kullanıldığı bilinmektedir.

Çağatay Türkçesinde dA bağlama ve kuvvetlendirme işlevi Farsça hem, “ve” bağlama edatı işleviyse Arapça ve edatıyla karşılanmıştır. Bu çalışmada incelenen Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi adlı eserde de durum genel olarak bu şekildedir, ancak bunun yanı sıra metinde ve ve de işlevleri, mu ve mu hem biçimleriyle oluşturulmuştur. Eserde mA edatının mu şeklinde yuvarlak ünlülü olarak kullanıldığı, dA, ve edatlarının işlevinde olduğu görülmektedir. Ekteki yuvarlaklaşmanın ön sesteki m dudak ünsüzünün etkisiyle gerçekleştiği açıktır. Edat eserde bağlamanın yanı sıra kuvvetlendirme işlevinde de kullanılmıştır. 

ملخص منظم

 قد تظهر الاختلافات اللغوية في الأعمال المكتوبة باللغة التركية الشاغاتائية تبعًا لمكان وزمان تأليفها. وتركز هذه الاختلافات في المقام الأول على البنية الصوتية والصرفية للغة، وإن كان من الممكن أيضًا ملاحظة اختلافات، وإن كانت بدرجة أقل، في قواعد الإملاء والنحو وما إلى ذلك. ويعود السبب الرئيسي لهذه الاختلافات في النصوص التركية الشغاتائية، التي تحيد عن السمات النحوية العامة للغة الشغاتائية، إلى أن هذه اللهجة كانت تستخدم كلغة مكتوبة وأدبية مشتركة بين جميع القبائل التركية في منطقة واسعة، مثل تركستان. ونتيجة لكونها لغة مكتوبة مشتركة، عكست كل قبيلة تركية خصائص لهجتها الخاصة في الأعمال من خلال المؤلفين/النساخ.

كُتبت سير ذاتية متنوعة باللغة التركية الشاغاتائية المتأخرة عن سيد أفاك هوجا، الذي احتل مكانة مهمة في الحياة الدينية والثقافية للأويغور. أول هذه الأعمال السيرة الذاتية بعنوان Hidâyetnâme. وقد كُتبت لتوجيه أتباع أفاك هوجا ونقل أفكاره وأسلوب حياته إلى الأجيال الشابة. أما العمل السيرة الذاتية الثاني فهو تزكيرت الهداية، وقد كُتب في أواخر القرن التاسع عشر. أما العمل السيرة الذاتية الثالث، الذي يحمل عنوان تزكير سيد أفاك حاجيم، فهو مسجل في مجموعة جارينغ بمكتبة جامعة لوند في السويد. توجد نسخ مختلفة من هذا العمل في نفس المكتبة والمجموعة تحت أرقام تسجيل مختلفة. على الرغم من أن السير الذاتية تغطي عمومًا نفس الموضوعات والأحداث، إلا أنها قد تختلف في الحجم والسمات اللغوية. تنبع هذه الاختلافات من حقيقة أن الأعمال كُتبت في مناطق جغرافية مختلفة، وفي أوقات مختلفة، ومن قبل قبائل تركية مختلفة. قد تنبع الاختلافات في الحجم بين الأعمال من قيام المؤلفين بتلخيص وتكثيف الأحداث الرئيسية التي توسعت في مخيلة الجمهور. تدرس هذه الدراسة Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi، وهو عمل تركي شاغاتاي متأخر، وتكشف عن استخدامات حرف العطف mu وجسيم التشديد. على الرغم من أن النص لا يقدم أي معلومات عن مكان كتابة العمل، فإن أسماء الأشخاص والأماكن الواردة فيه، وخاصة حقيقة أن غونار يارينغ اشترى نسخة منه من كاشغار في فبراير 1930، تشير إلى أنه كُتب في منطقة تركستان الشرقية ونُسخ هناك. لذلك، يمكن اعتبار استخدام الجسيم التركي الأويغوري القديم ’mA‘ في شكل ’mu‘ بوظيفة ربط وتعزيز بقايا لاستخدامه في اللهجات الأويغورية، من التركية الأويغورية القديمة إلى التركية الخوارزمية. بعبارة أخرى، أصبح الجسيم المحفوظ في اللهجات الأويغورية مرئيًا في التركية الشغاتائية مع هذا العمل.

يُشار إلى الجسيم ’mA‘، الذي بدأ في الظهور في أواخر الفترة التركية الأويغورية القديمة واستُخدم بكثرة في الفترتين التركيتين الكاراخانية والخوارزمية، في أدبيات اللغة التركية بمصطلحات مثل ”جسيم“ و”لاحقة“ و”لاحقة/جسيم“ و”ملحق“. هناك خلاف بين الباحثين بشأن أصل الجسيم، لكن الدراسات المبكرة أشارت إلى أنه تطور من ”yėme“، التي استمرت في جميع اللهجات التركية التاريخية تقريبًا والعديد من اللهجات المعاصرة منذ اللغة التركية الكوكتوركية، إما بشكل كامل أو مع تغييرات صوتية طفيفة. ومع ذلك، في الدراسات الحديثة، برزت وجهة النظر التي ترى أن الجسيم هو شكل مستقل إلى حد كبير. وتتأثر هذه النظرة بشكل كبير بوجود شكل مستقل ’mA‘ يُستخدم للتأكيد في اللغات الألتائية.

لا توجد الجسيمات ’mA‘ في النصوص التركية الكوكتوركية، ولكن قرب نهاية الفترة التركية الأويغورية القديمة، بدأ استخدامها جنبًا إلى جنب مع الجسيمات ’yėme‘. قد يكون عدم إمكانية تحديد الجسيمات في اللغة التركية الكوكتوركية مرتبطًا بقلة حجم النصوص من هذه الفترة مقارنة بالنصوص التركية الأويغورية القديمة. من الفترة التركية الأويغورية القديمة وحتى نهاية اللغة التركية الخوارزمية، كانت الجسيمات تُستخدم لتعزيز وربط معاني ’da‘ و've' و'dahi'؛ ولذلك، صنفها الباحثون دائمًا على أنها جسيمات تعزيز. ومن المعروف أنه منذ الفترة التركية الأويغورية القديمة فصاعدًا، كانت الجسيمات تُستخدم في الغالب في أنماط ثابتة مع كلمات مختلفة، وبشكل أساسي مع كلمة الاستفهام ’nė‘. على سبيل المثال، الجسيمات ançama (”تلك الكمية“)، و”nėmen“ (’كيف‘)، وnėgükeme (”ضد شيء ما“) ثابتة في اللغة التركية الأويغورية القديمة. ولذلك، لا يبدو من الممكن التمييز بين وظيفتي الربط والتقوية في مثل هذه الكلمات.

يُلاحظ استخدام الجسيم ’mA‘ في صيغة ثابتة أو ملحقة أو مستقلة في لهجات الأوزبكية، والأويغورية الحديثة، والتركمانية، والغاغوزية، والقرغيزية، والكازانية، والبارابية، والتتارية السيبيرية، والكوميكية، والباشكيرية، والكاراشاي-مالكارية، والكاراكالباكية، والألتائية، والتيلوتية، والتارانشية، وفي بعض لهجات اللغة التركية.

حتى الآن، لم يتم العثور على استخدام مستقل لهذه الجسيمات في اللغة التركية الشغاتائية، ولكن من المعروف أنها تُستخدم في صيغة ثابتة في الكلمات ”nėme“ (’التي‘)، و”nėmerse“ (”أي واحدة“)، و”nėçeme“ (”على الرغم من، مهما كان“).

في اللغة التركية الشاغاتائية، تُعبَّر عادةً عن وظيفة العطف والتأكيد بالحرف الفارسي hem (المكافئ لـ ”dA“) أو الحرف العربي ve (المكافئ لـ ”ve“). في Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi، توجد هذه الأشكال عمومًا، لكن هذه الدراسة تثبت أن ’mu‘ و ’mu hem‘ تؤديان أيضًا هذه الأدوار النحوية. إن استخدام mA بمعنى mu، مع حرف علة مدور ناتج عن حرف الشفة الأولي m، يوفر كلاً من التنسيق (كما في ”dA“ و”ve“) والتأكيد. هذا النمط مهم لأنه يبرز كيف تظهر السمات الإقليمية للأويغور، المحفوظة من المراحل التركية السابقة، في هذا النص التركي الشغاتاي، مما يدعم بشكل مباشر الفكرة الرئيسية بأن العمل يعكس استمرارية اللهجة والابتكار.

Résumé Structuré:

Les œuvres rédigées en turc chagataï peuvent présenter des variations linguistiques selon le lieu et la période de leur rédaction. Ces variations concernent principalement la structure phonétique et morphologique de la langue, bien que l'on puisse également observer, dans une moindre mesure, des différences au niveau de l'orthographe, de la syntaxe, etc. Ces différences dans les textes en turc chagataï, qui s'écartent des caractéristiques grammaticales générales de cette langue, s'expliquent en grande partie par le fait que ce dialecte était utilisé comme langue écrite et littéraire commune par toutes les tribus turques sur un vaste territoire, tel que le Turkistan. Du fait qu'il s'agissait d'une langue écrite commune, chaque tribu turque a reflété ses propres caractéristiques dialectales dans les œuvres par l'intermédiaire des auteurs/copistes.

Diverses biographies ont été rédigées en turc chagataï tardif au sujet de Seyyid Âfâk Hoca, qui occupait une place importante dans la vie religieuse et culturelle des Ouïghours. La première de ces œuvres biographiques s’intitule Hidâyetnâme. Elle a été écrite pour guider les disciples d’Âfâk Hoca et pour transmettre ses pensées et son mode de vie aux jeunes générations. Le deuxième ouvrage biographique est Tezkiretü’l-Hidâyet, et il a été rédigé à la fin du XIXᵉ siècle. Le troisième ouvrage biographique, intitulé Tezkire-i Seyyid Âfâk Hâcem, est référencé dans la collection Jarring de la bibliothèque de l’université de Lund en Suède. Des variantes de cet ouvrage existent dans la même bibliothèque et la même collection sous différents numéros d’enregistrement. Bien que les biographies couvrent généralement les mêmes sujets et événements, elles peuvent différer en termes de volume et de caractéristiques linguistiques. Ces différences tiennent au fait que les ouvrages ont été rédigés dans des zones géographiques différentes, à des époques différentes et par des tribus turques différentes. Les différences de volume entre les ouvrages peuvent s’expliquer par le fait que les auteurs ont résumé et condensé les principaux événements qui ont marqué l’imaginaire collectif. Cette étude examine Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi, un ouvrage tardif en turc chaghatay, et met en lumière les usages de la conjonction mu et de la particule d’intensification. Bien que le texte ne fournisse aucune information sur le lieu de rédaction de l'ouvrage, les noms de personnes et de lieux qui y figurent, et en particulier le fait qu'un exemplaire ait été acheté par Gunnar Yarring à Kashgar en février 1930, suggèrent qu'il a été rédigé dans la région du Turkistan oriental et copié sur place. Par conséquent, l'emploi de la particule du turc oughour ancien “mA” sous la forme “mu” avec une fonction de liaison et de renforcement peut être considéré comme un vestige de son usage dans les dialectes oughours, du turc oughour ancien au turc khwarezmien. En d'autres termes, la particule préservée dans les dialectes oughour est apparue dans le turc chagataï avec cet ouvrage.

La particule « mA », qui a commencé à apparaître à la fin de la période du vieux turc ouïghour et a été fréquemment utilisée aux périodes turques karakhanide et khwarezmienne, est désignée dans la littérature sur les langues turques par des termes tels que « particule », « suffixe », « suffixe/particule » et « enclitique ». Les chercheurs ne s’accordent pas sur l’origine de cette particule, mais les premières études suggéraient qu’elle provenait de « yėme », qui a persisté dans presque tous les dialectes turcs historiques et dans de nombreux dialectes contemporains depuis le turc kokturk, soit dans sa forme intégrale, soit avec des changements phonétiques mineurs. Dans des études récentes, cependant, l'idée selon laquelle la particule serait davantage une forme indépendante s'est imposée. Ce point de vue est fortement influencé par l'existence d'une forme indépendante « mA » utilisée pour l'intensification dans les langues altaïques.

La particule « mA » n’apparaît pas dans les textes en turc kokturk, mais vers la fin de la période du turc ouïghour ancien, elle a commencé à être utilisée parallèlement à la particule « yėme ». Le fait que cette particule ne puisse être identifiée en turc kôktürk est peut-être lié au volume plus restreint de textes de cette période par rapport à ceux en turc ouïghour ancien. De la période du turc oughour ancien à la fin du turc khwarezmien, la particule servait à renforcer et à relier les significations de « da », « ve » et « dahi » ; c'est pourquoi les chercheurs l'ont invariablement classée comme particule de renforcement. On sait qu'à partir de la période du turc oughour ancien, la particule était principalement utilisée dans des schémas fixes avec divers mots, principalement avec le mot interrogatif « nė ». Par exemple, les particules ançama (« autant »), nėmen (« comment ») et nėgükeme (« contre quelque chose ») sont figées en vieux turc ouïghour. Il ne semble donc pas possible de distinguer les fonctions de liaison et de renforcement dans ces mots.

La particule “mA” semble être utilisée sous une forme fixe, suffixée ou indépendante dans les dialectes de l'ouzbek, du nouveau ouïghour, du turkmène, du gagaouze, du kirghize, du kazan, du baraba, du tatar de Sibérie, du kumyk, du bachkir, du karatchaï-malkar, du karakalpak, de l'altaï, du téléout, du taranchi, ainsi que dans certains dialectes du turc.

À ce jour, aucun usage indépendant de la particule n'a été relevé en turc chagataï, mais on sait qu'elle est utilisée sous une forme fixe dans les mots « nėme » (« qui »), « nėmerse » (« lequel ») et « nėçeme » (« même si, quoi qu'il arrive »).

En turc chagataï, la fonction de conjonction et d'intensification est généralement exprimée par le persan hem (équivalent à « dA ») ou l'arabe ve (équivalent à « ve »). Dans Seyyid Âfâk Hoca et Tezkiresi, ces formes sont généralement présentes, mais la présente étude démontre que « mu » et « mu hem » remplissent également ces rôles syntaxiques. L'utilisation de mA comme mu, avec une voyelle arrondie due à la labiale initiale m, assure à la fois la coordination (comme dans « dA » et « ve ») et l'emphase. Ce schéma est significatif car il souligne comment les traits régionaux ouïghours, préservés depuis les étapes antérieures du turc, se manifestent dans ce texte en turc chagataï, soutenant directement la thèse principale selon laquelle l'ouvrage reflète la continuité dialectale et l'innovation.

Resumen Estructurado:

Las obras escritas en turco chagatai pueden presentar variaciones lingüísticas en función del lugar y la época en que se compusieron. Estas variaciones se concentran principalmente en la estructura fonética y morfológica de la lengua, aunque, en menor medida, también pueden observarse diferencias en la ortografía, la sintaxis, etc. La base de estas diferencias en los textos en turco chagatai, que se desvían de las características gramaticales generales de esta lengua, radica en gran medida en que el dialecto se utilizaba como lengua escrita y literaria común por todas las tribus turcas en una amplia zona, como Turquestán. Al ser una lengua escrita común, cada tribu turca reflejaba sus propias características dialectales en las obras a través de los autores o copistas.

Se escribieron varias biografías en turco chagatai tardío sobre Seyyid Âfâk Hoca, quien ocupó un lugar importante en la vida religiosa y cultural de los uigures. La primera de estas obras biográficas se titula Hidâyetnâme. Se escribió para guiar a los seguidores de Âfâk Hoca y para transmitir sus pensamientos y su forma de vida a las generaciones más jóvenes. La segunda obra biográfica es Tezkiretü’l-Hidâyet, y fue escrita a finales del siglo XIX. La tercera obra biográfica, titulada Tezkire-i Seyyid Âfâk Hâcem, está catalogada en la Colección Jarring de la Biblioteca de la Universidad de Lund, en Suecia. Existen variantes de esta obra en la misma biblioteca y colección con diferentes números de registro. Aunque las biografías suelen abarcar los mismos temas y acontecimientos, pueden diferir en volumen y características lingüísticas. Estas diferencias se deben a que las obras fueron escritas en distintas zonas geográficas, en diferentes épocas y por diferentes tribus turcas. Las diferencias de volumen entre las obras pueden deberse a que los autores resumieron y condensaron los principales acontecimientos que se habían ampliado en el imaginario colectivo. Este estudio examina Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi, una obra tardía en turco chagatai, y revela los usos de la conjunción mu y de la partícula intensificadora. Aunque el texto no proporciona información sobre dónde se escribió la obra, los nombres de personas y lugares que aparecen en ella, y especialmente el hecho de que Gunnar Yarring comprara un ejemplar en Kashgar en febrero de 1930, sugieren que fue escrita en la región del Turquestán Oriental y copiada allí. Por lo tanto, el uso de la partícula del turco uigur antiguo “mA” en la forma de “mu” con una función de conexión y refuerzo puede considerarse un vestigio de su uso en los dialectos uigures, desde el turco uigur antiguo hasta el turco jorezmiano. En otras palabras, la partícula conservada en los dialectos uigures se hizo visible en el turco chagatai con esta obra.

La partícula «mA», que comenzó a aparecer a finales del periodo del turco uigur antiguo y se utilizó con frecuencia en los periodos turcos karajánida y jorezmiano, se denomina en la literatura sobre lenguas turcas con términos como «partícula», «sufijo», «sufijo/partícula» y «enclítico». Existe desacuerdo entre los investigadores respecto al origen de la partícula, pero los primeros estudios sugerían que se desarrolló a partir de «yėme», que ha persistido en casi todos los dialectos turcos históricos y en muchos contemporáneos desde el turco kokturco, ya sea en su totalidad o con cambios fonéticos menores. Sin embargo, en estudios recientes ha cobrado protagonismo la opinión de que la partícula es más bien una forma independiente. Esta opinión está muy influenciada por la existencia de una forma independiente «mA» utilizada para la intensificación en las lenguas altaicas.

La partícula «mA» no aparece en los textos del turco kokturk, pero hacia el final del periodo del turco uigur antiguo comenzó a utilizarse junto con la partícula «yėme». El hecho de que la partícula no pueda identificarse en el turco kokturk puede estar relacionado con el menor volumen de textos de este periodo en comparación con los textos del turco uigur antiguo. Desde el período del turco uigur antiguo hasta el final del turco jorezmiano, la partícula sirvió para reforzar y conectar con los significados de «da», «ve» y «dahi»; por lo tanto, los investigadores la han clasificado invariablemente como una partícula de refuerzo. Se sabe que, a partir del período del turco uigur antiguo, la partícula se utilizaba principalmente en patrones fijos con diversas palabras, sobre todo con la palabra interrogativa «nė». Por ejemplo, las partículas ançama («tanto»), nėmen («cómo») y nėgükeme («contra algo») son fijas en el turco uigur antiguo. Por lo tanto, no parece posible distinguir las funciones de conexión y refuerzo en tales palabras.

Se observa que la partícula “mA” se utiliza en forma fija, como sufijo o de forma independiente en los dialectos del uzbeko, el uigur moderno, el turcomano, el gagauzo, el kirguís, el kazano, el baraba, el tártaro siberiano, el kumiko, el bashkirio, el karachay-malkar, el karakalpak, el altaico, el teleut, el taranchi y en algunos dialectos del turco.

Hasta la fecha, no se ha encontrado ningún uso independiente de la partícula en el turco chagatai, pero se sabe que se utiliza en forma fija en las palabras «nėme» («que»), «nėmerse» («cuál») y «nėçeme» («aunque, pase lo que pase»).

En el turco chagatai, la función de conjunción e intensificación suele expresarse mediante el persa hem (equivalente a «dA») o el árabe ve (equivalente a «ve»). En Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi, estas formas están generalmente presentes, pero el presente estudio demuestra que «mu» y «mu hem» también cumplen estas funciones sintácticas. El uso de μA como μ, con una vocal redondeada causada por la m labial inicial, proporciona tanto coordinación (como en «dA» y «ve») como énfasis. Este patrón es significativo porque subraya cómo las características regionales uigures, conservadas de etapas turcas anteriores, se manifiestan en este texto en turco chagatai, lo que respalda directamente la tesis principal de que la obra refleja continuidad dialectal e innovación.

结构化摘要：

用察合台突厥语撰写的著作可能会因创作的时间和地点不同而呈现出语言上的差异。这些差异主要集中在该语言的语音和形态结构上，尽管在较小程度上，拼写、句法等方面也可能存在差异。查加泰突厥语文本中这些与该语言一般语法特征相悖的差异，主要源于该方言曾被中亚等广大地区的所有突厥部落作为通用书面语和文学语言使用。正因为是通用书面语，各突厥部落才通过作者或抄写员，在其作品中反映出各自的方言特征。

关于在维吾尔族宗教和文化生活中占据重要地位的赛义德·阿法克·霍加，晚期察合台突厥语中曾撰写过多种传记。其中第一部传记作品名为《希达耶特纳梅》（Hidâyetnâme）。该书旨在引导阿法克·霍加的追随者，并将他的思想与生活方式传承给后代。第二部传记作品是《Tezkiretü’l-Hidâyet》，成书于19世纪末。第三部传记作品题为《Tezkire-i Seyyid Âfâk Hâcem》，现藏于瑞典隆德大学图书馆的贾林藏品中。该图书馆同一馆藏中还存有该著作的不同版本，登记编号各异。尽管这些传记通常涵盖相同的主题和事件，但在篇幅和语言特征上可能存在差异。这些差异源于这些作品是在不同的地理区域、不同的时间以及由不同的突厥部落撰写的。各部作品篇幅的差异，可能源于作者对公众想象中那些被无限扩大的主要事件进行了概括与浓缩。本研究以晚期察合台突厥语作品《赛义德·阿法克·霍贾及其传记》为对象，揭示了连词“mu”及强化助词的使用情况。尽管文本未提供该作品的成书地点，但作品中的人名和地名，尤其是1930年2月冈纳尔·亚林（Gunnar Yarring）在喀什购得该手抄本这一事实，均表明该作品成书于东突厥斯坦地区，并誊抄于该地。因此，古维吾尔突厥语助词‘mA’以‘mu’的形式出现并具有连接和强化功能，可视为从古维吾尔突厥语到花剌子模突厥语期间，该助词在维吾尔方言中使用习惯的遗存。换言之，维吾尔方言中保留的这一助词，正是通过这部作品在察合台突厥语中得以显现。

该‘mA’助词始现于古突厥语晚期，并在喀喇汗王朝及花剌子模突厥语时期被频繁使用，突厥语文献中常以“助词”、“后缀”、“后缀/助词”及“附着词”等术语指代。学者们对该助词的起源存在分歧，但早期研究认为它源自‘yėme’，该词自古突厥语时期起便以完整形式或经微小音变的形式，一直延续于几乎所有历史突厥语方言及许多当代突厥语方言之中。然而，在近期研究中，认为该助词更接近于独立形式的观点已占据主导地位。这一观点很大程度上受到阿尔泰语系中存在用于加强语义的独立‘mA’形式的影响。

‘mA’这一助词在古突厥语文献中尚未出现，但在古维吾尔突厥语时期末期，它开始与‘yėme’助词并用。该助词在古突厥语中无法被识别的事实，可能与该时期的文献数量远少于古维吾尔突厥语文献有关。从古维吾尔突厥语时期到花剌子模突厥语时期结束，该助词主要起到强化及连接‘da’、've'和'dahi'等词义的作用；因此，研究者们普遍将其归类为强化助词。已知从古维吾尔突厥语时期起，该助词主要与各类词汇构成固定句式，尤其是与疑问词‘nė’搭配使用。例如，ançama（“那么多”）、nėmen（“如何”）和nėgükeme（“反对某事”）在古维吾尔突厥语中已是固定表达。因此，似乎无法在这些词中区分连接与强化这两种功能。

该助词‘mA’在乌兹别克语、新维吾尔语、土库曼语、加高兹语、吉尔吉斯语、喀山语、巴拉巴语、西伯利亚鞑靼语、库米克语、巴什基尔语、卡拉恰伊-马尔卡尔语、卡拉卡尔帕克语、阿尔泰语、特列乌特语、塔兰奇语以及土耳其语的某些方言中，均可见其以固定形式、后缀形式或独立形式出现。

迄今为止，尚未在察合台突厥语中发现该助词的独立用法，但已知其以固定形式出现在“nėme”（“哪个”）、“nėmerse”（“哪一个”）和“nėçeme”（“即使……，无论如何”）等词中。

在察合台突厥语中，连词和强调的功能通常由波斯语的hem（相当于“dA”）或阿拉伯语的ve（相当于“ve”）来表达。在《赛义德·阿法克·霍贾及其传记》中，这些形式普遍存在，但本研究表明，“mu”和“mu hem”也承担着这些句法功能。mA作为mu使用时，因开头的双唇音m导致元音圆唇化，既起并列作用（如“dA”和“ve”），又起强调作用。这一模式意义重大，因为它凸显了从早期突厥语阶段保留下来的维吾尔语地域特征如何体现在这部察合台突厥语文本中，直接支持了该著作反映了方言连续性与创新性的主要论点。

Структурированное резюме:

Произведения, написанные на чагатайском тюркском языке, могут демонстрировать лингвистические вариации в зависимости от места и времени их создания. Эти вариации в основном касаются фонетической и морфологической структуры языка, хотя в меньшей степени могут встречаться и различия в орфографии, синтаксисе и т. д. Основанием для этих различий в чагатайско-тюркских текстах, которые отклоняются от общих грамматических особенностей чагатайского тюркского языка, в значительной степени является то, что этот диалект использовался в качестве общего письменного и литературного языка всеми тюркскими племенами на обширной территории, такой как Туркестан. В результате того, что он был общим письменным языком, каждое тюркское племя отражало свои собственные диалектные особенности в произведениях через авторов/переписчиков.

На позднем чагатайском языке были написаны различные биографии о Сейиде Афаке Ходже, занимавшем важное место в религиозной и культурной жизни уйгуров. Первое из этих биографических произведений носит название «Хидайетнаме». Оно было написано с целью наставить последователей Афака Ходжи и передать его мысли и образ жизни молодому поколению. Второе биографическое произведение — «Тезкирету’л-Хидайет», и оно было написано в конце XIX века. Третье биографическое произведение, озаглавленное «Тезкире-и Сейид Афак Хацем», зарегистрировано в коллекции Ярринга библиотеки Лундского университета в Швеции. Варианты этого произведения хранятся в той же библиотеке и коллекции под разными регистрационными номерами. Хотя биографии в целом охватывают одни и те же темы и события, они могут различаться по объему и лингвистическим особенностям. Эти различия обусловлены тем, что произведения были написаны в разных географических регионах. в разное время и разными тюркскими племенами. Различия в объеме между работами могут быть связаны с тем, что авторы обобщали и сжимали основные события, которые расширялись в общественном воображении. В данном исследовании рассматривается «Сейид Афак Ходжа ве Тезкиреси» — позднее тюркско-чагатайское произведение — и раскрываются случаи употребления союза «му» и усилительной частицы. Хотя в тексте нет сведений о том, где было написано произведение, имена людей и мест в нем, и особенно тот факт, что экземпляр был приобретен Гуннаром Яррингом в Кашгаре в феврале 1930 года, позволяют предположить, что оно было написано в регионе. Восточного Туркестана и переписано там. Таким образом, использование частицы древнеуйгурского тюркского языка „mA“ в форме „mu“ с соединительной и усиливающей функцией можно считать пережитком ее использования в уйгурских диалектах. начиная с древнеуйгурского тюркского языка и заканчивая хорезмским тюркским языком. Иными словами, частица, сохранившаяся в уйгурских диалектах, стала заметной в чагатайском тюркском языке благодаря этому произведению.

Частица 'mA', которая начала появляться в поздний период древнеуйгурского тюркского языка и часто использовалась в караханидский и хорезмский периоды, упоминается в литературе по тюркским языкам с помощью таких терминов, как 'частица', 'суффикс', 'суффикс/частица' и 'энклитика'. Среди исследователей нет единого мнения относительно происхождения этой частицы; однако ранние исследования предполагали, что она развилась из «yėme», которая сохранилась почти во всех исторических и многих современных тюркских диалектах. начиная с коктюркского, либо в полном виде, либо с незначительными звуковыми изменениями. Однако в последних исследованиях на первый план вышла точка зрения, согласно которой частица представляет собой скорее самостоятельную форму. На эту точку зрения в значительной степени повлияло существование самостоятельной формы «mA», используемой для усиления в алтайских языках.

Частица «mA» не встречается в текстах коктюркского языка, но к концу периода древнеуйгурского тюркского языка она начала использоваться наряду с частицей «yėme». Тот факт, что эту частицу невозможно идентифицировать в коктюркском языке, может быть связан с меньшим объемом текстов этого периода по сравнению с текстами древнеуйгурского тюркского языка. С периода древнеуйгурского тюркского языка до конца хорезмского тюркского языка эта частица служила для усиления и соединения со значениями «da», «ve» и «dahi»; поэтому исследователи неизменно классифицировали ее как усиливающую частицу. Известно, что начиная с периода древнеуйгурского тюркского языка эта частица в основном использовалась в фиксированных конструкциях с различными словами, прежде всего с вопросительным словом «nė». Например, частицы ançama («столько»), nėmen («как») и nėgükeme («против чего-либо») являются фиксированными в древнеуйгурском тюркском языке. Поэтому, по-видимому, невозможно различить функции связи и усиления в таких словах.

Частица „mA“ используется в фиксированной, суффиксальной или самостоятельной форме в диалектах узбекского, новоуйгурского, туркменского, гагаузского, киргизского, казанского, барабского, сибирско-татарского, кумыкского, башкирского, карачаево-маларского, каракалпакского, алтайского, телеутского, таранчинского языков, а также в некоторых диалектах турецкого языка.

На сегодняшний день независимое употребление этой частицы в чагатайском тюркском языке не обнаружено, однако известно, что она используется в фиксированной форме в словах «nėme» («который»), «nėmerse» («который из») и «nėçeme» («хотя бы, несмотря ни на что»).

В чагатайском языке функции союза и усиления обычно выражаются персидским hem (эквивалент «dA») или арабским ve (эквивалент «ve»). В Seyyid Âfâk Hoca ve Tezkiresi эти формы, как правило, присутствуют, но настоящее исследование демонстрирует, что «mu» и «mu hem» также выполняют эти синтаксические роли. Использование mA в качестве mu с округленной гласной, обусловленной начальной губной m, обеспечивает как координацию (как в «dA» и «ve»), так и подчеркивание. Эта модель важна, поскольку она подчеркивает, как региональные особенности уйгурского языка, сохранившиеся с более ранних этапов развития тюркских языков, проявляются в этом чагатайском тексте, что напрямую подтверждает основную тезу о том, что данное произведение отражает диалектную преемственность и инновации.

संरचित सारांश:

चगाताई तुर्की में लिखे गए कार्य रचना के स्थान और समय के आधार पर भाषाई भिन्नताएँ प्रदर्शित कर सकते हैं। ये भिन्नताएँ मुख्य रूप से भाषा की ध्वन्यात्मक और रूपगत संरचना में केंद्रित होती हैं, हालांकि कम मात्रा में वर्तनी, वाक्य रचना आदि में भी अंतर देखा जा सकता है।

चागाताई तुर्कीक ग्रंथों में इन मतभेदों का आधार, जो चागाताई तुर्कीक की सामान्य व्याकरणिक विशेषताओं से हटते हैं, काफी हद तक यह है कि इस बोली का उपयोग तुर्किस्तान जैसे एक बड़े क्षेत्र में सभी तुर्कीक जनजातियों द्वारा एक सामान्य लिखित और साहित्यिक भाषा के रूप में किया जाता था। एक सामान्य लिखित भाषा होने के परिणामस्वरूप, प्रत्येक तुर्कीक जनजाति ने लेखकों/प्रतिलिपिकारों के माध्यम से ग्रंथों में अपनी बोली की विशेषताओं को प्रतिबिंबित किया।

उइघरों के धार्मिक और सांस्कृतिक जीवन में एक महत्वपूर्ण स्थान रखने वाले सय्यद आफ़ाक हुसैन के बारे में देर से चघताई तुर्की में विभिन्न जीवनी लिखी गईं। इनमें से पहली जीवनी का शीर्षक हिदायतनामा है। यह आफ़ाक हुसैन के अनुयायियों का मार्गदर्शन करने और उनकी विचारधारा और जीवन शैली को युवा पीढ़ी तक पहुँचाने के लिए लिखी गई थी। दूसरा जीवनीपरक ग्रंथ 'तेज़किरेतु'ल-हिदायत' है, और यह 19वीं सदी के अंत में लिखा गया था। तीसरा जीवनीपरक ग्रंथ, जिसका शीर्षक 'तेज़किरे-ई सय्यद आफ़ाक हाजेम' है, स्वीडन में लुंड विश्वविद्यालय पुस्तकालय के जारिंग संग्रह में पंजीकृत है। इस कृति के विभिन्न संस्करण उसी पुस्तकालय और संग्रह में विभिन्न पंजीकरण संख्याओं के अंतर्गत मौजूद हैं। यद्यपि जीवनी आम तौर पर एक ही विषयों और घटनाओं को कवर करती हैं, वे मात्रा और भाषाई विशेषताओं में भिन्न हो सकती हैं। ये अंतर इस तथ्य से उत्पन्न होते हैं कि ये कृतियाँ विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रों में, विभिन्न समयों पर, और विभिन्न तुर्किक जनजातियों द्वारा लिखी गई थीं। रचनाओं के बीच मात्रा में अंतर का कारण यह हो सकता है कि लेखकों ने उन मुख्य घटनाओं का सारांश और संक्षेप प्रस्तुत किया है जो जन कल्पना में विस्तृत हो गई थीं। यह अध्ययन सेय्यद आफ़ाक होजा वे तेज़किरेसी, एक उत्तरकालीन चगताई तुर्की रचना, की जांच करता है, और संयोजक 'मु' और तीव्रता बढ़ाने वाले कण के उपयोग को प्रकट करता है। यद्यपि पाठ यह जानकारी नहीं देता कि यह कृति कहाँ लिखी गई थी, लेकिन कृति में लोगों और स्थानों के नाम, और विशेष रूप से यह तथ्य कि फरवरी 1930 में गुन्नार यार्रिंग ने काशगर से इसकी एक प्रति खरीदी थी, यह सुझाव देते हैं कि यह पूर्व तुर्किस्तान क्षेत्र में लिखी गई और वहाँ ही प्रतिलिपि बनाई गई थी। इसलिए, 'mu' के रूप में एक जोड़ने और सुदृढ़ करने वाले कार्य के साथ पुराने उइघुर तुर्की कण 'mA' का उपयोग, पुराने उइघुर तुर्की से ख्वारज़मियानी तुर्की तक की उइघुर बोलियों में इसके उपयोग के अवशेष के रूप में माना जा सकता है। दूसरे शब्दों में, उइघुर बोलियों में संरक्षित कण इस कृति के साथ चगताई तुर्की में दिखाई दिया।

'mA' कण, जो पुराने उइघुर तुर्की काल के उत्तरार्ध में दिखाई देना शुरू हुआ और कराखानिद तथा ख्वारज़मियानी तुर्की काल में अक्सर इस्तेमाल किया जाता था, तुर्की भाषा साहित्य में 'कण', 'प्रत्यय', 'प्रत्यय/कण', और 'एन्क्लिटिक' जैसे शब्दों से संदर्भित किया जाता है। इस कण की उत्पत्ति को लेकर शोधकर्ताओं में असहमति है, लेकिन शुरुआती अध्ययनों से पता चलता है कि यह 'yėme' से विकसित हुआ, जो कोकतुर्क तुर्की से लेकर लगभग सभी ऐतिहासिक और कई समकालीन तुर्की बोलियों में, या तो अपनी पूरी अवस्था में या छोटे ध्वन्यात्मक परिवर्तनों के साथ, बना हुआ है।

हालांकि, हाल के अध्ययनों में, यह दृष्टिकोण सामने आया है कि यह कण अधिकतर एक स्वतंत्र रूप है। यह दृष्टिकोण आलताई भाषाओं में तीव्रता व्यक्त करने के लिए उपयोग किए जाने वाले एक स्वतंत्र 'mA' रूप के अस्तित्व से बहुत प्रभावित है।

'mA' कण कोकतुर्क तुर्की ग्रंथों में नहीं पाया जाता है, लेकिन पुराने उइगर तुर्की काल के अंत के करीब, इसका उपयोग 'yėme' कण के साथ होने लगा। इस तथ्य कि इस कण की पहचान कोकतुर्क तुर्की में नहीं की जा सकती, का संबंध पुराने उइगर तुर्की ग्रंथों की तुलना में इस अवधि के ग्रंथों की कम मात्रा से हो सकता है। पुराने उइघुर तुर्की काल से ख्वारज़्मियाई तुर्की के अंत तक, यह कण 'दा', 'वे', और 'दाही' के अर्थों को मजबूत करने और जोड़ने का काम करता था; इसलिए, शोधकर्ताओं ने इसे हमेशा एक सुदृढ़ीकरण कण के रूप में वर्गीकृत किया है। यह ज्ञात है कि पुराने उइघुर तुर्की काल से, यह कण विभिन्न शब्दों के साथ, मुख्य रूप से प्रश्नवाचक शब्द 'ने' के साथ, स्थिर पैटर्न में सबसे अधिक उपयोग किया जाता था। उदाहरण के लिए, पुरातन उइगर तुर्किक में ançama ("इतना"), nėmen ("कैसे"), और nėgükeme "किसी चीज़ के विरुद्ध" जैसे कण स्थिर हैं। इसलिए, ऐसे शब्दों में संबंध और सुदृढ़ीकरण के कार्यों को अलग करना संभव नहीं लगता।

'mA' कण को उज़्बेक, नए उइगर, तुर्कमेन, गागाउज़, किर्गिज़, कज़ान, बाराबा, साइबेरियन टाटार, कुमिक, बाशकीर, काराचय-मल्कर, कराकलपेक, अलताय, तेलियुत, तारानची, और तुर्की की कुछ बोलियों में एक निश्चित, प्रत्ययगत, या स्वतंत्र रूप में उपयोग किया जाता हुआ देखा जाता है।

अब तक, चगताई तुर्की में इस कण का कोई स्वतंत्र उपयोग नहीं मिला है, लेकिन यह "nēme" ("जो"), "nēmerse" ("कौन"), और "nēçeme" ("फिर भी, चाहे जो भी हो") शब्दों में एक निश्चित रूप में प्रयुक्त होता है।

चगाताई तुर्की में, संयोजक और तीव्रता के कार्य को आमतौर पर फ़ारसी 'हेम' (जो 'दा' के बराबर है) या अरबी 'वे' (जो 'वे' के बराबर है) द्वारा व्यक्त किया जाता है। 'सेय्यद आफाक हुज़ा व तेज़किरेसी' में, ये रूप आम तौर पर मौजूद हैं, लेकिन यह अध्ययन दर्शाता है कि 'मु' और 'मु हेम' भी इन वाक्य रचनात्मक भूमिकाओं को पूरा करते हैं। प्रारंभिक ओष्ठ्य 'm' के कारण उत्पन्न गोल स्वर के साथ 'mA' का 'mu' के रूप में उपयोग, समन्वय (जैसा कि "dA" और "ve" में) और जोर दोनों प्रदान करता है। यह पैटर्न महत्वपूर्ण है क्योंकि यह इस बात पर प्रकाश डालता है कि कैसे क्षेत्रीय उइघुर विशेषताएँ, जो शुरुआती तुर्की चरणों से संरक्षित हैं, इस चगताई तुर्की पाठ में प्रकट होती हैं, जो इस मुख्य सिद्धांत का सीधे समर्थन करता है कि यह कृति बोलचाल की निरंतरता और नवाचार को दर्शाती है।