The Problem of Phonetic Representation in Ottoman Turkish: Orthographic Strategies for Western-Origin Loanwords in Mehmed Bahaeddin Toven’s Dictionaries (1912-1924)

Osmanlı Türkçesinde Fonetik Temsil Sorunu: Mehmed Bahaeddin Toven’in Sözlüklerinde Batı Kökenli Alıntıların İmlâ Stratejileri (1912-1924)
Author:

Ayşegül KILIÇ NİYAZİ-

Number of pages:
2555-2598
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue Ö1
%>

Abstract

ÖZET

Bu çalışma, Mehmed Bahaeddin Toven’in Türkçe Lügat (1912) ve Yeni Türkçe Lügat (1924) adlı sözlüklerinde yer alan Batı kökenli alıntı sözcüklerin imlâ ve fonetik temsil özelliklerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Araştırmanın veri seti, Batı dillerinden alındığı tespit edilen 2088 madde başından oluşmaktadır.

Çalışmada, söz konusu alıntıların ünlü ve ünsüz temsilleri, Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arap harfli yazı sisteminin fonetik sınırlılıkları çerçevesinde değerlendirilmiştir. Özellikle Toven’in 1924 baskısında imlâyı telaffuza yaklaştırmak amacıyla sistematik biçimde kullandığı keşide, hareke ve ayırt edici işaretler, bilinçli bir ortografik müdahale olarak ele alınmıştır. Bunun yanı sıra, ötümlü–ötümsüz ünsüz karşıtlığının yazıya yansıtılması ve bazı varyantların madde başı düzeyinde ayrıştırılması, dönemin telaffuz pratiklerini belgeleyen göstergeler olarak analiz edilmiştir.

Elde edilen bulgular, Toven’in sözlüklerinin yalnızca Batı kökenli alıntıların tarihsel imlâsını yansıtan pasif metinler olmadığını; aksine, Osmanlı yazı sisteminin fonetik yetersizliklerini aşmaya yönelik bilinçli ve sistematik stratejiler içerdiğini ortaya koymaktadır. Bu yönüyle çalışma, geç Osmanlı döneminde sözlükçülüğün imlâ–ses bilgisi ilişkisini yeniden düşünmeye imkân tanımakta ve erken Cumhuriyet öncesi dil politikalarına zemin hazırlayan ortografik arayışlara dair yeni bir perspektif sunmaktadır.

Keywords

Abstract

ABSTRACT

This study examines the orthographic and phonetic representation of Western-origin loanwords in Mehmed Bahaeddin Toven’s Türkçe Lügat (1912) and Yeni Türkçe Lügat (1924) through a comparative framework. The dataset consists of 2,088 headwords identified as borrowings from Western languages.

The analysis focuses on vowel and consonant representations within the structural constraints of the Arabic-based Ottoman writing system. Particular attention is given to Toven’s systematic use of kashida, diacritics, and other distinguishing marks in the 1924 edition, which are interpreted as deliberate orthographic interventions aimed at approximating pronunciation. Furthermore, the representation of voiced–voiceless consonant oppositions and the differentiation of variant forms at the headword level are evaluated as evidence of contemporary pronunciation practices.

The findings demonstrate that Toven’s dictionaries function not merely as repositories of historical orthography but as sites of active negotiation with the phonetic limitations of the Ottoman script. In this respect, the study argues that these works reflect a conscious effort to develop orthographic strategies for phonetic precision and provide critical insight into late Ottoman lexicographical practices, contributing to broader discussions on the relationship between orthography and phonology in pre-Republican Turkish.

 

Keywords

Keywords: Mehmed Bahaeddin Toven, loanwords, orthography, phonetic representation, Ottoman Turkish, lexicography

Structured Abstract:

Aım

The idea that the Arabic-based writing system used in Ottoman Turkish could not adequately represent the phonetic characteristics of Turkish, particularly its vowel system, became one of the main issues discussed in Turkish language studies from the second half of the 19th century onwards (Berkes, 2003, p. 264). During this period, the modernization movements that intensified with the Tanzimat era and the expansion of press and publishing activities brought the functionality of the writing system into question. The increasing number of Western loanwords entering Turkish made the phonetic limitations of the existing script more visible. Since the Arabic script did not systematically represent short vowels, reading often depended on contextual interpretation, which created difficulties in the accurate pronunciation of scientific and technical terminology (Acar, 2014, p. 103).

The discussions on alphabet reform, which began with the structural criticisms expressed by Ahmed Cevdet Pasha in 1851, gained a more technical and public dimension through the proposals of figures such as Münif Pasha and Ahundzâde. The main concerns of these discussions were the clear representation of vowels, the facilitation of literacy, and the establishment of orthographic consistency. These efforts were not limited to theoretical discussions but were also reflected in the dictionaries of the period. Mehmed Bahaeddin Toven (1881-1959) was one of the important figures who combined the theoretical discussions on alphabet reform with practical lexicographical experience and directly addressed the need for reform through his dictionary studies.

The main purpose of this study is to comparatively examine the orthographic and phonetic representation of Western-origin loanwords included in Mehmed Bahaeddin Toven’s Türkçe Lügat (1912) and Yeni Türkçe Lügat (1924). The study aims to identify the changes in the spelling of Western loanwords between the two editions and to evaluate the significance of these changes in terms of the orthographic practices and pronunciation characteristics of the period. In addition, it examines the place of Toven’s pragmatic solutions developed against the phonetic limitations of the Arabic script within the process of Turkish linguistic simplification and nationalization.

Method

This study was designed as a comparative analysis within a qualitative research framework. The dataset consists of 2,088 words identified as Western-origin loanwords appearing as headwords in Mehmed Bahaeddin Toven’s Türkçe Lügat (1912) and Yeni Türkçe Lügat (1924). These words were determined based on the etymological information provided in the dictionaries, while Arabic and Persian-origin words were excluded from the scope of the study.

In the analysis process, the orthographic characteristics of loanwords in both dictionaries were classified according to vowel and consonant representations, the use of distinctive signs, and the application of elongation marks (keşide) and vowel signs (hareke). The explanations provided in the “Signs” (İşaretler) section of the 1924 edition were used as the main reference point, and the application of these signs in the headwords was compared with the 1912 edition.

Particular attention was given to the representation of the voiced and voiceless consonant distinctions (k/g/ğ) and the representation of the eight Turkish vowels, especially the distinctions between o/u and ö/ü. Furthermore, different spelling variants of the same word found in the dictionaries were evaluated within the framework of the pronunciation characteristics of the period and Toven’s descriptive approach to lexicography.

Fındıngs

The findings demonstrate that Yeni Türkçe Lügat (1924) adopted a more systematic orthographic approach aimed at increasing phonetic clarity compared to the 1912 edition. Toven used various phonetic devices in the 1924 edition to overcome the limitations of the Arabic script. For instance, he employed different signs to represent /o/ (او), /u/ (اوَ), /ü/ (اۏ), and /ö/ (اۊ), making pronunciation differences more visible in the headwords.

In the 1912 edition, these distinctions were either absent or applied inconsistently. For example, the word recorded as isḳumri (اِسقومرى) in 1912 was changed into usḳumri (اُسقوَمرى) in the 1924 edition in order to reflect its pronunciation more accurately.

In terms of consonant representation, the use of keşide marks on the letter kef is particularly significant. Toven altered the position and number of these marks to distinguish between k, g, and ğ sounds. The use of double upper keşide to represent the g sound in words such as gidon (گيدون) demonstrates that keşide functioned not only as a writing element but also as a phonetic marker.

The findings also indicate that Toven adopted a pronunciation-oriented approach in recording loanwords. Instead of preserving their original foreign forms, many words were included according to their pronunciation in Turkish. Examples such as ipnotize (ايپنوتيزە) and kanalizasyon (قاناليزاسيون) illustrate this tendency.

Moreover, the dictionaries contain multiple spelling variants of the same word. The recording of ḳanaviça in two different forms (قاناويچەٰ / قَناويچە) or the different spellings of pantalon indicate that a fixed orthographic standard had not yet been established. These variants reflect the transitional forms emerging during the adaptation process of Western loanwords into Turkish (Kartallıoğlu, 2016, pp. 53-54).

Conclusıon

This study reveals that Mehmed Bahaeddin Toven’s dictionaries provide a significant source for tracing the phonetic adaptation process of Western loanwords during the transition from Ottoman Turkish to Republican Turkish. The differences between the 1912 and 1924 editions demonstrate not only an increase in vocabulary but also a conscious attempt to develop a writing system based on the phonological structure of Turkish.

The analysis shows that Toven’s orthographic preferences were descriptive and pragmatic rather than purely normative. The marking system intensified in the 1924 edition represents an attempt to bring written forms closer to pronunciation by expanding the possibilities of the Arabic script. This approach reflects the transition from an orthographic tradition shaped by an elite literary language toward a system that prioritizes the phonetic characteristics of Turkish (Öner, 2007, pp. 76-77).

As a result, Toven’s dictionaries should be considered significant examples of phonetic representation efforts in late Ottoman lexicography and important sources for studies on the history of Turkish orthography.

 

Keywords: Mehmed Bahaeddin Toven, loanwords, orthography, phonetic representation, Ottoman Turkish, lexicography

Yapılandırılmış Özet:

Amaç

Osmanlı Türkçesinde kullanılan Arap harfli yazı sisteminin Türkçenin ses özelliklerini, özellikle de ünlü sistemini yeterince karşılayamadığı düşüncesi, XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Türk dili çalışmalarının temel tartışma konularından biri hâline gelmiştir (Berkes, 2003, s. 264). Bu dönemde Tanzimat’la birlikte hız kazanan modernleşme hareketleri ve basın-yayın faaliyetlerinin gelişmesi, mevcut yazı sisteminin işlevselliğinin yeniden değerlendirilmesine yol açmıştır. Özellikle Batı dillerinden Türkçeye giren kelimelerin sayısındaki artış, Arap harfli sistemin fonetik sınırlılıklarını daha belirgin hâle getirmiştir. Arap yazısının kısa ünlüleri düzenli biçimde göstermemesi, okuma sürecini büyük ölçüde bağlama dayalı bir hâle getirmiş, bu durum özellikle teknik ve bilimsel terimlerin doğru seslendirilmesinde çeşitli güçlükler ortaya çıkarmıştır (Acar, 2014, s. 103).

Alfabe meselesi, Ahmed Cevdet Paşa’nın 1851 yılında ortaya koyduğu yapısal eleştirilerle başlamış, Münif Paşa ve Ahundzâde gibi isimlerin önerileriyle daha teknik ve kamusal bir tartışma alanına dönüşmüştür. Bu tartışmaların temelinde, ünlülerin açık biçimde gösterilmesi, okuma yazmanın kolaylaştırılması ve yazımda birliğin sağlanması gibi konular yer almıştır. Söz konusu arayışlar yalnızca teorik düzeyde kalmamış, dönemin sözlük çalışmalarında da uygulama alanı bulmuştur. Mehmed Bahaeddin Toven (1881-1959), alfabe ıslahı tartışmalarını sözlükçülük pratiğiyle birleştiren ve Arap harfli yazı sisteminin sorunlarına doğrudan çözüm arayan önemli sözlükçülerden biridir.

Bu çalışmanın temel amacı, Mehmed Bahaeddin Toven’in Türkçe Lügat (1912) ve Yeni Türkçe Lügat (1924) adlı eserlerinde yer alan Batı kökenli alıntı kelimelerin imlâ ve fonetik temsil özelliklerini karşılaştırmalı olarak incelemektir. Çalışmada, iki sözlük arasındaki yazım farklılıkları belirlenerek bu değişikliklerin dönemin imlâ anlayışı ve telaffuz özellikleri açısından taşıdığı anlam değerlendirilmektedir. Ayrıca Toven’in, Arap harfli sistemin fonetik yetersizliklerine karşı geliştirdiği çözüm yollarının Türkçenin sadeleşme ve millîleşme sürecindeki yeri ele alınmaktadır.

Yöntem

Araştırma, nitel araştırma yaklaşımı içerisinde karşılaştırmalı inceleme yöntemiyle hazırlanmıştır. Çalışmanın veri grubunu, Mehmed Bahaeddin Toven’in Türkçe Lügat (1912) ve Yeni Türkçe Lügat (1924) adlı eserlerinde madde başı olarak yer alan ve etimolojik bilgiler aracılığıyla Batı dillerinden (Fransızca, İtalyanca, İngilizce vb.) alındığı belirlenen toplam 2.088 kelime oluşturmaktadır. İncelemenin kapsamını belirlemek amacıyla Arapça ve Farsça kökenli kelimeler değerlendirme dışında bırakılmıştır.

Çalışmada, söz konusu alıntı kelimelerin her iki sözlükteki imlâ özellikleri, ünlü ve ünsüzlerin gösterimi, ayırt edici işaretlerin kullanımı, keşide ve hareke uygulamaları bakımından sınıflandırılmıştır. Özellikle Yeni Türkçe Lügat’in “İşaretler” bölümünde yer alan açıklamalar temel alınarak bu işaretlerin madde başlarında nasıl uygulandığı 1912 baskısıyla karşılaştırılmıştır.

İncelemede özellikle Türkçedeki sekiz ünlünün yazıya aktarılması (özellikle o/u ve ö/ü ayrımları) ile ötümlü-ötümsüz ünsüz karşıtlıklarının (k/g/ğ) gösterilme biçimleri üzerinde durulmuştur. Bunun yanında, aynı kelime için sözlüklerde görülen farklı imlâ biçimleri, dönemin telaffuz özellikleri ve Toven’in sözlük hazırlamadaki betimleyici yaklaşımı çerçevesinde değerlendirilmiştir.

Bulgular

Elde edilen bulgular, Yeni Türkçe Lügat’in (1924), Türkçe Lügat’e (1912) kıyasla fonetik belirginliği artırmaya yönelik daha sistemli bir imlâ anlayışı benimsediğini göstermektedir. Toven, 1924 baskısında Arap harfli yazı sisteminin sesleri karşılamadaki eksikliklerini gidermek amacıyla çeşitli fonetik işaretlerden yararlanmıştır. Örneğin /o/, /u/, /ü/ ve /ö/ seslerini birbirinden ayırmak amacıyla farklı işaretlendirme yöntemleri kullanmış ve bu sayede telaffuz farklılıklarını madde başlarında görünür hâle getirmiştir.

1912 baskısında bu ayrımların çoğu zaman bulunmadığı veya düzenli biçimde uygulanmadığı görülmektedir. Örneğin 1912’de isḳumri (اِسقومرى) biçiminde kaydedilen kelime, 1924 baskısında telaffuzu daha doğru yansıtmak amacıyla usḳumri (اُسقوَمرى) biçiminde verilmiştir.

Ünsüzlerin gösteriminde ise özellikle kef harfi üzerindeki keşide kullanımı dikkat çekmektedir. Toven, k, g ve ğ seslerini birbirinden ayırabilmek amacıyla keşidelerin yerini ve sayısını değiştirmiştir. Gidon (گيدون) örneğinde olduğu gibi kullanılan işaretler, keşidenin yalnızca yazı biçimiyle ilgili bir unsur olmadığını, aynı zamanda fonetik bir gösterge olarak kullanıldığını ortaya koymaktadır.

Bulgular, Toven’in Batı kökenli kelimeleri aktarırken telaffuz merkezli bir yaklaşım benimsediğini de göstermektedir. Kelimeler çoğu zaman kaynak dildeki biçimleriyle değil Türkçedeki söylenişlerine uygun olarak madde başı yapılmıştır. İpnotize (ايپنوتيزە) ve kanalizasyon (قاناليزاسيون) gibi örnekler bu yaklaşımı göstermektedir.

Ayrıca sözlüklerde aynı kelimeye ait birden fazla imlâ biçiminin bulunduğu belirlenmiştir; ḳanaviça kelimesinin farklı yazım biçimleriyle verilmesi veya pantalon kelimesinin çeşitli varyantlarla kaydedilmesi, dönemin yazı dilinde henüz kesinleşmiş bir imlâ standardının bulunmadığını göstermektedir. Bu farklılıklar, Batı kökenli kelimelerin Türkçenin ses ve yapı özelliklerine uyarlanma sürecindeki geçiş biçimlerini yansıtmaktadır (Kartallıoğlu, 2016, s. 53-54).

Sonuç

Bu çalışma, Mehmed Bahaeddin Toven’in sözlüklerinin Osmanlı Türkçesinden Cumhuriyet dönemi Türkçesine geçiş sürecinde Batı kökenli alıntı kelimelerin fonetik uyarlanma sürecini incelemek açısından önemli bir kaynak niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır. 1912 ve 1924 baskıları arasındaki farklılıklar, yalnızca kelime sayısındaki artışı değil Türkçenin ses yapısını esas alan daha bilinçli bir yazım arayışını da göstermektedir.

İnceleme sonucunda Toven’in imlâ tercihlerinin kural koyucu bir yaklaşımdan ziyade betimleyici ve pratik bir nitelik taşıdığı görülmüştür. 1924 baskısında yoğunlaştırılan işaretlendirme sistemi, Arap harfli yazı sisteminin sınırlarını genişleterek yazılı biçimi telaffuza yaklaştırma çabasının bir sonucudur. Bu yaklaşım, geleneksel yazı anlayışından Türkçenin ses özelliklerini daha fazla dikkate alan bir sisteme geçiş sürecinin önemli göstergelerinden biridir (Öner, 2007, s. 76-77).

Sonuç olarak Toven’in sözlükleri, geç Osmanlı dönemi sözlükçülüğünde fonetik temsil arayışlarının önemli örneklerinden biri olarak değerlendirilmeli ve Türk imlâ tarihi araştırmaları açısından temel kaynaklardan biri olarak ele alınmalıdır.

 

Anahtar Kelimeler: Mehmed Bahaeddin Toven, alıntı kelimeler, imlâ, fonetik temsil, Osmanlı Türkçesi, sözlük bilimi.

الملخص المنهجي

الهدف

أصبحت فكرة أن نظام الكتابة القائم على الأبجدية العربية المستخدم في التركية العثمانية غير قادر على تمثيل الخصائص الصوتية للتركية، ولا سيما نظامها الصوتي (الحركات)، إحدى القضايا الرئيسة التي نوقشت في دراسات اللغة التركية منذ النصف الثاني من القرن التاسع عشر (Berkes، 2003، ص. 264). ففي هذه الفترة، أثارت حركات التحديث التي تكثفت مع عصر التنظيمات، إلى جانب توسع أنشطة الصحافة والنشر، التساؤلات حول مدى فاعلية نظام الكتابة. كما أن تزايد عدد الكلمات الدخيلة الغربية في التركية جعل القيود الصوتية للأبجدية القائمة أكثر وضوحًا. ولأن الأبجدية العربية لا تمثل الحركات القصيرة بصورة منهجية، كان الاعتماد في القراءة على التفسير السياقي، مما أدى إلى صعوبات في النطق الدقيق للمصطلحات العلمية والتقنية (Acar، 2014، ص. 103).

بدأت مناقشات إصلاح الأبجدية مع الانتقادات البنيوية التي عبّر عنها أحمد جودت باشا عام 1851، ثم اكتسبت أبعادًا تقنية وعامة من خلال مقترحات شخصيات مثل منيف باشا وأهونزاده. وتمحورت هذه النقاشات حول التمثيل الواضح للحركات، وتسهيل عملية محو الأمية، وإرساء الاتساق الإملائي. ولم تقتصر هذه الجهود على المناقشات النظرية، بل انعكست أيضًا في معاجم تلك الفترة. ويُعد محمد بهاء الدين توفن (1881-1959) من الشخصيات البارزة التي جمعت بين النقاشات النظرية حول إصلاح الأبجدية والخبرة المعجمية العملية، حيث تناول الحاجة إلى الإصلاح مباشرة من خلال دراساته المعجمية.

يهدف هذا البحث إلى دراسة مقارنة للتمثيل الإملائي والصوتي للكلمات الدخيلة الغربية الواردة في اللغات التركية (1912) واللغات التركية الجديدة (1924) لمحمد بهاء الدين توفن. ويسعى إلى تحديد التغيرات في كتابة الكلمات الدخيلة بين الطبعتين وتقييم دلالتها في ما يتعلق بالممارسات الإملائية وخصائص النطق في تلك الفترة. كما يتناول مكانة الحلول العملية التي طورها توفن لمواجهة القيود الصوتية للأبجدية العربية ضمن مسار التبسيط والتمكين القومي للغة التركية.

المنهج

تم تصميم هذه الدراسة كتحليل مقارن ضمن إطار البحث النوعي. ويتكون مجموعة البيانات من (2088) كلمة تم تحديدها باعتبارها كلمات دخيلة غربية ظهرت كمدخلات رئيسة في اللغات التركية (1912) واللغات التركية الجديدة (1924). وقد جرى تحديد هذه الكلمات استنادًا إلى المعلومات الاشتقاقية الواردة في المعاجم، بينما استُبعدت الكلمات ذات الأصل العربي والفارسي من نطاق الدراسة.

خلال عملية التحليل، جرى تصنيف الخصائص الإملائية للكلمات الدخيلة في كلا المعجمين وفقًا لتمثيل الحركات والحروف، واستخدام العلامات المميزة، وتطبيق علامات المد (الكشيدة) وعلامات الحركات (الحركات). وقد استُخدمت الشروح الواردة في قسم "العلامات" (İşaretler) من طبعة 1924 كمرجع رئيس، وقورنت تطبيقاتها في المدخلات مع طبعة 1912.

أُعير اهتمام خاص لتمثيل التمييز بين الحروف الصوتية والمجهورة (ك/غ/گ) وتمثيل الحركات التركية الثمانية، ولا سيما التمييز بين (o/u) و(ö/ü). كما جرى تقييم اختلافات كتابة الكلمة نفسها في إطار خصائص النطق في تلك الفترة ونهج توفن الوصفي في صناعة المعجم.

النتائج

تُظهر النتائج أن اللغات التركية الجديدة (1924) تبنّت نهجًا إملائيًا أكثر منهجية يهدف إلى زيادة الوضوح الصوتي مقارنة بطبعة 1912. فقد استخدم توفن أدوات صوتية متنوعة في طبعة 1924 لتجاوز قيود الأبجدية العربية. فعلى سبيل المثال، وظّف علامات مختلفة لتمثيل /o/ (او)، /u/ (اوَ)، /ü/ (اۏ)، و/ö/ (اۊ)، مما جعل الفروق في النطق أكثر وضوحًا في المدخلات.

أما في طبعة 1912، فقد كانت هذه التمايزات غائبة أو مطبقة بشكل غير متسق. فعلى سبيل المثال، الكلمة المسجلة بصيغة isḳumri (اِسقومرى) عام 1912 تغيّرت إلى usḳumri (اُسقوَمرى) في طبعة 1924 لتعكس نطقها بصورة أدق.

وفي ما يتعلق بتمثيل الحروف، يُعد استخدام علامات الكشيدة على حرف الكاف ذا أهمية خاصة. فقد غيّر توفن موضع وعدد هذه العلامات لتمييز أصوات الكاف والغين والجيم. ويُظهر استخدام الكشيدة المزدوجة العليا لتمثيل صوت الجيم في كلمات مثل gidon (گيدون) أن الكشيدة لم تكن مجرد عنصر كتابي، بل أداة صوتية أيضًا.

كما تشير النتائج إلى أن توفن تبنّى نهجًا قائمًا على النطق في تسجيل الكلمات الدخيلة، حيث لم يحافظ على أشكالها الأجنبية الأصلية، بل أدرج العديد منها وفقًا لطريقة نطقها في التركية. ومن الأمثلة على ذلك: ipnotize (ايپنوتيزە) وkanalizasyon (قاناليزاسيون).

علاوة على ذلك، تحتوي المعاجم على صيغ إملائية متعددة للكلمة نفسها. فمثلاً، تسجيل كلمة ḳanaviça بصيغتين مختلفتين (قاناويچەٰ / قَناويچە) أو اختلاف كتابة كلمة pantalon يدل على أن معيارًا إملائيًا ثابتًا لم يكن قد ترسخ بعد. وتعكس هذه الصيغ الانتقالية الأشكال الناشئة خلال عملية تكييف الكلمات الدخيلة الغربية مع التركية (Kartallıoğlu، 2016، ص. 53-54).

الخاتمة

يكشف هذا البحث أن معاجم محمد بهاء الدين توفن تُعد مصدرًا مهمًا لتتبع عملية التكييف الصوتي للكلمات الدخيلة الغربية خلال الانتقال من التركية العثمانية إلى التركية الجمهورية. وتُظهر الفروق بين طبعة 1912 وطبعة 1924 ليس فقط زيادة في المفردات، بل أيضًا محاولة واعية لتطوير نظام كتابة قائم على البنية الصوتية للتركية.

وتبين التحليلات أن تفضيلات توفن الإملائية كانت وصفية وعملية أكثر منها معيارية بحتة. فالعلامات الصوتية التي تكثفت في طبعة 1924 تمثل محاولة لجعل الأشكال المكتوبة أقرب إلى النطق عبر توسيع إمكانيات الأبجدية العربية. ويعكس هذا النهج الانتقال من تقليد إملائي شكّله الأدب النخبوي إلى نظام يُعطي الأولوية للخصائص الصوتية للتركية (Öner، 2007، ص. 76-77).

وبناءً على ذلك، ينبغي اعتبار معاجم توفن أمثلة بارزة على جهود التمثيل الصوتي في صناعة المعجم العثماني المتأخر، ومصادر مهمة لدراسات تاريخ الإملاء التركي.

 

الكلمات المفتاحية: محمد بهاء الدين توفن، الكلمات الدخيلة، الإملاء، التمثيل الصوتي، التركية العثمانية، صناعة المعجم.

Résumé Structuré:

Objectif

L’idée selon laquelle le système d’écriture basé sur l’alphabet arabe utilisé en turc ottoman ne pouvait pas représenter adéquatement les caractéristiques phonétiques du turc, en particulier son système vocalique, est devenue l’un des principaux sujets de discussion dans les études sur la langue turque à partir de la seconde moitié du XIXᵉ siècle (Berkes, 2003, p. 264). Durant cette période, les mouvements de modernisation intensifiés par l’ère des Tanzimat, ainsi que l’expansion des activités de presse et d’édition, ont remis en question la fonctionnalité du système graphique. L’augmentation du nombre de mots empruntés à l’Occident rendait plus visibles les limites phonétiques de l’écriture existante. Comme l’alphabet arabe ne représentait pas systématiquement les voyelles brèves, la lecture dépendait souvent de l’interprétation contextuelle, ce qui entraînait des difficultés dans la prononciation correcte de la terminologie scientifique et technique (Acar, 2014, p. 103).

Les débats sur la réforme alphabétique, amorcés par les critiques structurelles formulées par Ahmed Cevdet Pacha en 1851, ont pris une dimension plus technique et publique grâce aux propositions de personnalités telles que Münif Pacha et Ahundzâde. Les principales préoccupations portaient sur la représentation claire des voyelles, la facilitation de l’alphabétisation et l’établissement d’une cohérence orthographique. Ces efforts ne se limitaient pas aux discussions théoriques, mais se reflétaient également dans les dictionnaires de l’époque. Mehmed Bahaeddin Toven (1881-1959) fut l’une des figures importantes qui associa les débats théoriques sur la réforme alphabétique à une expérience lexicographique pratique, abordant directement la nécessité de réforme à travers ses travaux dictionnairiques.

L’objectif principal de cette étude est d’examiner comparativement la représentation orthographique et phonétique des emprunts occidentaux inclus dans le Türkçe Lügat (1912) et le Yeni Türkçe Lügat (1924) de Mehmed Bahaeddin Toven. L’étude vise à identifier les changements dans l’orthographe des emprunts occidentaux entre les deux éditions et à évaluer la signification de ces changements en termes de pratiques orthographiques et de caractéristiques de prononciation de l’époque. Elle analyse également la place des solutions pragmatiques développées par Toven face aux limites phonétiques de l’alphabet arabe dans le processus de simplification et de nationalisation de la langue turque.

Méthode

Cette recherche a été conçue comme une analyse comparative dans le cadre d’une approche qualitative. Le corpus se compose de 2 088 mots identifiés comme emprunts occidentaux apparaissant comme entrées principales dans le Türkçe Lügat (1912) et le Yeni Türkçe Lügat (1924). Ces mots ont été déterminés sur la base des informations étymologiques fournies dans les dictionnaires, tandis que les mots d’origine arabe et persane ont été exclus du champ de l’étude.

Lors du processus d’analyse, les caractéristiques orthographiques des emprunts dans les deux dictionnaires ont été classées selon la représentation des voyelles et des consonnes, l’usage des signes distinctifs, ainsi que l’application des marques de prolongation (keşide) et des signes vocaliques (hareke). Les explications fournies dans la section « Signes » (İşaretler) de l’édition de 1924 ont servi de référence principale, et l’application de ces signes dans les entrées a été comparée avec l’édition de 1912.

Une attention particulière a été accordée à la distinction entre consonnes voisées et non voisées (k/g/ğ) et à la représentation des huit voyelles turques, notamment les distinctions entre o/u et ö/ü. En outre, les variantes orthographiques d’un même mot présentes dans les dictionnaires ont été évaluées dans le cadre des caractéristiques de prononciation de l’époque et de l’approche descriptive de Toven en lexicographie.

Résultats

Les résultats montrent que le Yeni Türkçe Lügat (1924) adopta une approche orthographique plus systématique visant à accroître la clarté phonétique par rapport à l’édition de 1912. Toven utilisa divers dispositifs phonétiques dans l’édition de 1924 pour surmonter les limites de l’alphabet arabe. Par exemple, il employa différents signes pour représenter /o/ (او), /u/ (اوَ), /ü/ (اۏ) et /ö/ (اۊ), rendant les différences de prononciation plus visibles dans les entrées.

Dans l’édition de 1912, ces distinctions étaient absentes ou appliquées de manière incohérente. Ainsi, le mot enregistré comme isḳumri (اِسقومرى) en 1912 fut modifié en usḳumri (اُسقوَمرى) dans l’édition de 1924 afin de refléter plus fidèlement sa prononciation.

Concernant la représentation des consonnes, l’usage des marques de prolongation sur la lettre kef est particulièrement significatif. Toven modifia la position et le nombre de ces marques pour distinguer les sons k, g et ğ. L’utilisation d’une double prolongation supérieure pour représenter le son g dans des mots tels que gidon (گيدون) montre que la keşide fonctionnait non seulement comme élément graphique mais aussi comme marqueur phonétique.

Les résultats indiquent également que Toven adopta une approche orientée vers la prononciation dans l’enregistrement des emprunts. Au lieu de préserver leurs formes étrangères originales, de nombreux mots furent inclus selon leur prononciation en turc. Des exemples tels que ipnotize (ايپنوتيزە) et kanalizasyon (قاناليزاسيون) illustrent cette tendance.

De plus, les dictionnaires contiennent plusieurs variantes orthographiques d’un même mot. L’enregistrement de ḳanaviça sous deux formes différentes (قاناويچەٰ / قَناويچە) ou les différentes orthographes de pantalon indiquent qu’une norme orthographique fixe n’était pas encore établie. Ces variantes reflètent les formes transitoires émergentes lors du processus d’adaptation des emprunts occidentaux au turc (Kartallıoğlu, 2016, pp. 53-54).

Conclusıon

Cette étude révèle que les dictionnaires de Mehmed Bahaeddin Toven constituent une source significative pour retracer le processus d’adaptation phonétique des emprunts occidentaux durant la transition du turc ottoman au turc républicain. Les différences entre les éditions de 1912 et de 1924 montrent non seulement une augmentation du vocabulaire, mais aussi une tentative consciente de développer un système d’écriture fondé sur la structure phonologique du turc.

L’analyse démontre que les préférences orthographiques de Toven étaient descriptives et pragmatiques plutôt que purement normatives. Le système de marquage intensifié dans l’édition de 1924 représente une tentative de rapprocher les formes écrites de la prononciation en élargissant les possibilités de l’alphabet arabe. Cette approche reflète la transition d’une tradition orthographique façonnée par une langue littéraire élitiste vers un système qui privilégie les caractéristiques phonétiques du turc (Öner, 2007, pp. 76-77).

En conséquence, les dictionnaires de Toven doivent être considérés comme des exemples importants des efforts de représentation phonétique dans la lexicographie ottomane tardive et comme des sources essentielles pour les études sur l’histoire de l’orthographe turque.

 

Mots-clés : Mehmed Bahaeddin Toven, emprunts, orthographe, représentation phonétique, turc ottoman, lexicographie.

Resumen Estructurado:

Objetıvo

La idea de que el sistema de escritura basado en el alfabeto árabe utilizado en el turco otomano no podía representar adecuadamente las características fonéticas del turco, en particular su sistema vocálico, se convirtió en uno de los principales temas de discusión en los estudios de la lengua turca a partir de la segunda mitad del siglo XIX (Berkes, 2003, p. 264). Durante este período, los movimientos de modernización intensificados con la era Tanzimat y la expansión de las actividades de prensa y edición pusieron en cuestión la funcionalidad del sistema gráfico. El creciente número de préstamos occidentales que ingresaban al turco hizo más visibles las limitaciones fonéticas de la escritura existente. Dado que el alfabeto árabe no representaba sistemáticamente las vocales breves, la lectura dependía a menudo de la interpretación contextual, lo que generaba dificultades en la pronunciación precisa de la terminología científica y técnica (Acar, 2014, p. 103).

Los debates sobre la reforma del alfabeto, iniciados con las críticas estructurales expresadas por Ahmed Cevdet Pasha en 1851, adquirieron una dimensión más técnica y pública a través de las propuestas de figuras como Münif Pasha y Ahundzâde. Las principales preocupaciones de estas discusiones fueron la representación clara de las vocales, la facilitación de la alfabetización y el establecimiento de una coherencia ortográfica. Estos esfuerzos no se limitaron a debates teóricos, sino que también se reflejaron en los diccionarios de la época. Mehmed Bahaeddin Toven (1881-1959) fue una de las figuras destacadas que combinó las discusiones teóricas sobre la reforma del alfabeto con la experiencia lexicográfica práctica, abordando directamente la necesidad de reforma a través de sus estudios de diccionario.

El propósito principal de este estudio es examinar comparativamente la representación ortográfica y fonética de los préstamos de origen occidental incluidos en el Türkçe Lügat (1912) y el Yeni Türkçe Lügat (1924) de Mehmed Bahaeddin Toven. El estudio busca identificar los cambios en la escritura de los préstamos occidentales entre las dos ediciones y evaluar la importancia de estos cambios en términos de las prácticas ortográficas y las características de pronunciación de la época. Además, analiza el lugar de las soluciones pragmáticas desarrolladas por Toven frente a las limitaciones fonéticas del alfabeto árabe dentro del proceso de simplificación y nacionalización de la lengua turca.

Método

Este estudio fue diseñado como un análisis comparativo dentro de un marco de investigación cualitativa. El conjunto de datos consiste en 2.088 palabras identificadas como préstamos de origen occidental que aparecen como entradas principales en el Türkçe Lügat (1912) y el Yeni Türkçe Lügat (1924). Estas palabras se determinaron en función de la información etimológica proporcionada en los diccionarios, mientras que las palabras de origen árabe y persa quedaron fuera del alcance del estudio.

En el proceso de análisis, las características ortográficas de los préstamos en ambos diccionarios se clasificaron según la representación de vocales y consonantes, el uso de signos distintivos y la aplicación de marcas de alargamiento (keşide) y signos vocálicos (hareke). Las explicaciones proporcionadas en la sección “Signos” (İşaretler) de la edición de 1924 se utilizaron como punto de referencia principal, y la aplicación de estos signos en las entradas se comparó con la edición de 1912.

Se prestó especial atención a la representación de las distinciones entre consonantes sonoras y sordas (k/g/ğ) y a la representación de las ocho vocales turcas, especialmente las distinciones entre o/u y ö/ü. Asimismo, se evaluaron las diferentes variantes ortográficas de una misma palabra encontradas en los diccionarios dentro del marco de las características de pronunciación de la época y del enfoque descriptivo de Toven en la lexicografía.

Resultados

Los hallazgos demuestran que el Yeni Türkçe Lügat (1924) adoptó un enfoque ortográfico más sistemático orientado a aumentar la claridad fonética en comparación con la edición de 1912. Toven utilizó diversos recursos fonéticos en la edición de 1924 para superar las limitaciones del alfabeto árabe. Por ejemplo, empleó diferentes signos para representar /o/ (او), /u/ (اوَ), /ü/ (اۏ) y /ö/ (اۊ), haciendo más visibles las diferencias de pronunciación en las entradas.

En la edición de 1912, estas distinciones estaban ausentes o se aplicaban de manera inconsistente. Por ejemplo, la palabra registrada como isḳumri (اِسقومرى) en 1912 fue modificada a usḳumri (اُسقوَمرى) en la edición de 1924 para reflejar su pronunciación con mayor precisión.

En cuanto a la representación de las consonantes, el uso de marcas de alargamiento en la letra kef es particularmente significativo. Toven alteró la posición y el número de estas marcas para distinguir entre los sonidos k, g y ğ. El uso de la doble alargamiento superior para representar el sonido g en palabras como gidon (گيدون) demuestra que la keşide funcionaba no solo como un elemento gráfico, sino también como un marcador fonético.

Los resultados también indican que Toven adoptó un enfoque orientado a la pronunciación en el registro de los préstamos. En lugar de preservar sus formas extranjeras originales, muchas palabras fueron incluidas según su pronunciación en turco. Ejemplos como ipnotize (ايپنوتيزە) y kanalizasyon (قاناليزاسيون) ilustran esta tendencia.

Además, los diccionarios contienen múltiples variantes ortográficas de una misma palabra. El registro de ḳanaviça en dos formas diferentes (قاناويچەٰ / قَناويچە) o las distintas grafías de pantalon indican que aún no se había establecido un estándar ortográfico fijo. Estas variantes reflejan las formas transicionales que surgían durante el proceso de adaptación de los préstamos occidentales al turco (Kartallıoğlu, 2016, pp. 53-54).

Conclusión

Este estudio revela que los diccionarios de Mehmed Bahaeddin Toven constituyen una fuente significativa para rastrear el proceso de adaptación fonética de los préstamos occidentales durante la transición del turco otomano al turco republicano. Las diferencias entre las ediciones de 1912 y 1924 muestran no solo un aumento en el vocabulario, sino también un intento consciente de desarrollar un sistema de escritura basado en la estructura fonológica del turco.

El análisis demuestra que las preferencias ortográficas de Toven fueron descriptivas y pragmáticas más que puramente normativas. El sistema de marcas intensificado en la edición de 1924 representa un intento de acercar las formas escritas a la pronunciación ampliando las posibilidades del alfabeto árabe. Este enfoque refleja la transición de una tradición ortográfica moldeada por una lengua literaria elitista hacia un sistema que prioriza las características fonéticas del turco (Öner, 2007, pp. 76-77).

En consecuencia, los diccionarios de Toven deben considerarse ejemplos significativos de los esfuerzos de representación fonética en la lexicografía otomana tardía y fuentes importantes para los estudios sobre la historia de la ortografía turca.

 

Palabras clave: Mehmed Bahaeddin Toven, préstamos, ortografía, representación fonética, turco otomano, lexicografía.

结构化摘要:

研究目的

关于奥斯曼土耳其语所使用的阿拉伯字母书写系统无法充分表现土耳其语的语音特征,尤其是其元音系统的观点,自19世纪下半叶起便成为土耳其语言研究中的主要议题之一(Berkes,2003,第264页)。在这一时期,随着坦志麦特改革运动的加强以及新闻出版活动的扩展,书写系统的功能性受到质疑。大量西方借词进入土耳其语,使现有文字的语音局限性更加明显。由于阿拉伯字母并未系统地标示短元音,阅读往往依赖语境推断,这在科学和技术术语的准确发音上造成了困难(Acar,2014,第103页)。

字母改革的讨论始于1851年艾哈迈德·杰夫德特帕夏提出的结构性批评,随后通过穆尼夫帕夏和阿洪扎德等人的建议而获得更技术性和公众性的维度。这些讨论的核心在于:清晰表现元音、促进识字、建立正字法一致性。这些努力不仅限于理论探讨,也反映在当时的词典之中。穆罕默德·巴哈丁·托文(1881-1959)是重要人物之一,他将字母改革的理论讨论与实际的词典编纂经验结合起来,并通过词典研究直接回应改革的必要性。

本研究的主要目的在于比较分析托文的《土耳其语词典》(1912)与《新土耳其语词典》(1924)中所收录的西方借词的正字法与语音表现。研究旨在揭示两版之间借词拼写的变化,并评估这些变化在当时正字实践与发音特征方面的意义。此外,还考察托文针对阿拉伯字母语音局限所提出的务实解决方案在土耳其语言简化与民族化进程中的地位。

研究方法

本研究采用定性研究框架下的比较分析方法。数据集由2088个在托文的《土耳其语词典》(1912)与《新土耳其语词典》(1924)中作为词条出现的西方借词构成。这些词根据词典所提供的词源信息确定,而阿拉伯语与波斯语来源的词则被排除在研究范围之外。

在分析过程中,借词的正字特征按照元音与辅音的表现、区别性符号的使用、延长符(keshide)与元音符号(hareke)的应用进行分类。1924年版“符号”(İşaretler)部分的说明被用作主要参考点,并将其在词条中的应用与1912年版进行比较。

特别关注了浊音与清音的区分(k/g/ğ),以及八个土耳其元音的表现,尤其是o/u与ö/ü的区别。此外,还在当时的发音特征与托文的描述性词典编纂方法框架下,评估了词典中同一词的不同拼写变体。

研究结果

研究结果显示,《新土耳其语词典》(1924)在正字法上采取了更系统的方式,以提高语音清晰度,相较于1912年版更为完善。托文在1924年版中使用了多种语音手段来克服阿拉伯字母的局限。例如,他采用不同符号来表示/o/(او)、/u/(اوَ)、/ü/(اۏ)、/ö/(اۊ),使发音差异在词条中更为明显。

在1912年版中,这些区分要么缺失,要么应用不一致。例如,1912年记录为isḳumri(اِسقومرى)的词,在1924年改为usḳumri(اُسقوَمرى),以更准确地反映其发音。

在辅音表现方面,kef字母上的延长符使用尤为重要。托文通过改变这些符号的位置和数量来区分k、g与ğ的音值。在如gidon(گيدون)这样的词中,用双上延长符表示g音,显示延长符不仅是书写元素,也是语音标记。

研究还表明,托文在记录借词时采取了以发音为导向的方法。他并未保留外来词的原始形式,而是根据其在土耳其语中的发音来收录。例如ipnotize(ايپنوتيزە)与kanalizasyon(قاناليزاسيون)即为典型。

此外,词典中还包含同一词的多种拼写变体。如ḳanaviça以两种形式出现(قاناويچەٰ / قَناويچە),或pantalon的不同拼写,表明当时尚未建立固定的正字标准。这些变体反映了西方借词在土耳其语适应过程中出现的过渡形式(Kartallıoğlu,2016,第53-54页)

结论

本研究揭示了托文的词典是追踪西方借词在奥斯曼土耳其语向共和国土耳其语过渡过程中语音适应的重要资料。1912与1924年版之间的差异不仅体现了词汇量的增加,也显示出有意识地尝试建立一个基于土耳其语音结构的书写系统。

分析表明,托文的正字选择更具描述性与实用性,而非纯粹的规范性。1924年版中强化的符号系统,是通过扩展阿拉伯字母的可能性来使书写形式更接近发音的尝试。这种方法反映了从由精英文学语言塑造的正字传统,向优先考虑土耳其语音特征的系统的转变(Öner,2007,第76-77页)

因此,托文的词典应被视为奥斯曼晚期词典编纂中语音表现努力的重要范例,也是研究土耳其正字史的重要资料。

 

关键词:穆罕默德·巴哈丁·托文,借词,正字法,语音表现,奥斯曼土耳其语,词典编纂

Структурированное резюме:

Цель

Идея о том, что система письма на основе арабской графики, использовавшаяся в османском турецком языке, не могла адекватно передавать фонетические особенности турецкого языка, особенно его вокалическую систему, стала одной из главных тем обсуждения в турецком языкознании со второй половины XIX века (Berkes, 2003, с. 264). В этот период модернизационные движения, усилившиеся в эпоху Танзимата, а также расширение деятельности прессы и издательского дела поставили под сомнение функциональность письменной системы. Увеличение числа западных заимствований в турецком языке сделало более очевидными фонетические ограничения существующей графики. Поскольку арабская письменность не систематически обозначала краткие гласные, чтение часто зависело от контекстуальной интерпретации, что создавало трудности в точном произношении научной и технической терминологии (Acar, 2014, с. 103).

Дискуссии о реформе алфавита, начавшиеся с критических замечаний Ахмеда Джевдета-паши в 1851 году, получили более техническое и общественное измерение благодаря предложениям таких деятелей, как Муниф-паша и Ахундзада. Основными проблемами этих обсуждений были ясное обозначение гласных, облегчение грамотности и установление орфографической последовательности. Эти усилия не ограничивались теоретическими дискуссиями, но также нашли отражение в словарях того времени. Мехмед Бахаэддин Товен (1881–1959) был одной из значимых фигур, объединивших теоретические дискуссии о реформе алфавита с практическим лексикографическим опытом и напрямую затронувших необходимость реформы через свои словарные исследования.

Основная цель данного исследования — сравнительно рассмотреть орфографическое и фонетическое представление западных заимствований, включённых в Türkçe Lügat (1912) и Yeni Türkçe Lügat (1924) Мехмеда Бахаэддина Товена. Исследование направлено на выявление изменений в написании западных заимствований между двумя изданиями и оценку значения этих изменений с точки зрения орфографической практики и особенностей произношения того времени. Кроме того, оно рассматривает место прагматических решений Товена, разработанных для преодоления фонетических ограничений арабской графики, в процессе упрощения и национализации турецкого языка.

Метод

Исследование выполнено как сравнительный анализ в рамках качественного исследования. Датасет состоит из 2088 слов, определённых как западные заимствования, представленные в качестве заголовочных слов в Türkçe Lügat (1912) и Yeni Türkçe Lügat (1924). Эти слова были определены на основе этимологической информации, предоставленной в словарях, тогда как слова арабского и персидского происхождения были исключены из сферы исследования.

В процессе анализа орфографические характеристики заимствований в обоих словарях классифицировались по представлению гласных и согласных, использованию отличительных знаков, применению знаков удлинения (кешиде) и огласовок (хараке). Объяснения, приведённые в разделе «Знаки» (İşaretler) издания 1924 года, использовались как основной ориентир, а применение этих знаков в заголовочных словах сравнивалось с изданием 1912 года.

Особое внимание уделялось различию между звонкими и глухими согласными (k/g/ğ), а также представлению восьми турецких гласных, особенно различиям между o/u и ö/ü. Кроме того, различные варианты написания одного и того же слова, встречающиеся в словарях, оценивались в рамках особенностей произношения того времени и описательного подхода Товена к лексикографии.

Результаты

Результаты показывают, что Yeni Türkçe Lügat (1924) принял более систематический орфографический подход, направленный на повышение фонетической ясности по сравнению с изданием 1912 года. Товен использовал различные фонетические средства в издании 1924 года для преодоления ограничений арабской графики. Например, он применял разные знаки для обозначения /o/ (او), /u/ (اوَ), /ü/ (اۏ) и /ö/ (اۊ), делая различия в произношении более заметными в заголовочных словах.

В издании 1912 года эти различия либо отсутствовали, либо применялись непоследовательно. Так, слово, записанное как isḳumri (اِسقومرى) в 1912 году, было изменено на usḳumri (اُسقوَمرى) в издании 1924 года для более точного отражения его произношения.

В отношении представления согласных использование знаков удлинения на букве кеф имеет особое значение. Товен изменял положение и количество этих знаков для различения звуков k, g и ğ. Применение двойного верхнего удлинения для обозначения звука g в словах, таких как gidon (گيدون), показывает, что кешиде функционировал не только как элемент письма, но и как фонетический маркер.

Результаты также указывают на то, что Товен принял ориентированный на произношение подход при записи заимствований. Вместо сохранения их оригинальных иностранных форм многие слова были включены в соответствии с их произношением в турецком языке. Примеры, такие как ipnotize (ايپنوتيزە) и kanalizasyon (قاناليزاسيون), иллюстрируют эту тенденцию.

Кроме того, словари содержат несколько вариантов написания одного и того же слова. Запись ḳanaviça в двух различных формах (قاناويچەٰ / قَناويچە) или разные написания слова pantalon свидетельствуют о том, что фиксированный орфографический стандарт ещё не был установлен. Эти варианты отражают переходные формы, возникавшие в процессе адаптации западных заимствований в турецком языке (Kartallıoğlu, 2016, с. 53–54).

Заключение

Исследование показывает, что словари Мехмеда Бахаэддина Товена являются важным источником для отслеживания процесса фонетической адаптации западных заимствований в период перехода от османского турецкого к республиканскому турецкому языку. Различия между изданиями 1912 и 1924 годов демонстрируют не только увеличение словарного состава, но и сознательную попытку разработать систему письма, основанную на фонологической структуре турецкого языка.

Анализ показывает, что орфографические предпочтения Товена были скорее описательными и прагматическими, чем строго нормативными. Усиленная система маркировки в издании 1924 года представляет собой попытку приблизить письменные формы к произношению, расширяя возможности арабской графики. Такой подход отражает переход от орфографической традиции, сформированной элитарным литературным языком, к системе, которая приоритизирует фонетические особенности турецкого языка (Öner, 2007, с. 76–77).

Таким образом, словари Товена следует рассматривать как значимые примеры усилий по фонетическому представлению в позднеосманской лексикографии и как важные источники для исследований истории турецкой орфографии.

 

Ключевые слова: Мехмед Бахаэддин Товен, заимствования, орфография, фонетическое представление, османский турецкий язык, лексикография

संरचित सारांश:

उद्देश्य

यह विचार कि ओटोमन तुर्की में प्रयुक्त अरबी-आधारित लिपि तुर्की भाषा की ध्वन्यात्मक विशेषताओं, विशेषकर उसके स्वर प्रणाली, को पर्याप्त रूप से व्यक्त नहीं कर सकती थी, उन्नीसवीं शताब्दी के उत्तरार्ध से तुर्की भाषा अध्ययन में प्रमुख चर्चा का विषय बन गया (Berkes, 2003, पृ. 264)। इस अवधि में तंज़ीमत युग के साथ तीव्र हुई आधुनिकीकरण की गतिविधियाँ और प्रेस व प्रकाशन कार्यों का विस्तार, लेखन प्रणाली की कार्यक्षमता पर प्रश्नचिह्न लगाने लगे। तुर्की में पश्चिमी शब्दों की बढ़ती संख्या ने मौजूदा लिपि की ध्वन्यात्मक सीमाओं को और स्पष्ट कर दिया। चूँकि अरबी लिपि छोटे स्वरों को व्यवस्थित रूप से प्रदर्शित नहीं करती थी, पढ़ना अक्सर संदर्भात्मक व्याख्या पर निर्भर करता था, जिससे वैज्ञानिक और तकनीकी शब्दावली के सही उच्चारण में कठिनाइयाँ उत्पन्न होती थीं (Acar, 2014, पृ. 103)।

अक्षर सुधार पर चर्चाएँ, जो 1851 में अहमद जेवदेत पाशा द्वारा व्यक्त संरचनात्मक आलोचनाओं से शुरू हुईं, मुनिफ पाशा और अहुंज़ादे जैसे व्यक्तियों के प्रस्तावों के माध्यम से अधिक तकनीकी और सार्वजनिक आयाम प्राप्त करने लगीं। इन चर्चाओं की मुख्य चिंताएँ थीं: स्वरों का स्पष्ट प्रतिनिधित्व, साक्षरता की सुविधा, और वर्तनी में स्थिरता। ये प्रयास केवल सैद्धांतिक चर्चाओं तक सीमित नहीं रहे, बल्कि उस समय के शब्दकोशों में भी परिलक्षित हुए। मेह्मद बहाउद्दीन टोवेन (1881–1959) उन प्रमुख व्यक्तियों में से एक थे जिन्होंने अक्षर सुधार पर सैद्धांतिक चर्चाओं को व्यावहारिक शब्दकोशीय अनुभव के साथ जोड़ा और अपने शब्दकोश अध्ययनों के माध्यम से सुधार की आवश्यकता को सीधे संबोधित किया।

इस अध्ययन का मुख्य उद्देश्य मेह्मद बहाउद्दीन टोवेन के Türkçe Lügat (1912) और Yeni Türkçe Lügat (1924) में शामिल पश्चिमी मूल के शब्दों की वर्तनी और ध्वन्यात्मक प्रस्तुति का तुलनात्मक परीक्षण करना है। अध्ययन का लक्ष्य दोनों संस्करणों में पश्चिमी शब्दों की वर्तनी में हुए परिवर्तनों की पहचान करना और इन परिवर्तनों के महत्व का मूल्यांकन करना है। साथ ही, यह अरबी लिपि की ध्वन्यात्मक सीमाओं के विरुद्ध टोवेन द्वारा विकसित व्यावहारिक समाधानों की भूमिका को तुर्की भाषा के सरलीकरण और राष्ट्रीयकरण की प्रक्रिया में जांचता है।

विधि

यह अध्ययन गुणात्मक अनुसंधान ढाँचे के भीतर एक तुलनात्मक विश्लेषण के रूप में डिज़ाइन किया गया है। डेटा सेट में 2,088 शब्द शामिल हैं जिन्हें मेह्मद बहाउद्दीन टोवेन के Türkçe Lügat (1912) और Yeni Türkçe Lügat (1924) में शीर्ष शब्दों के रूप में दर्ज किया गया है। ये शब्द शब्दकोशों में दी गई व्युत्पत्तिगत जानकारी के आधार पर निर्धारित किए गए, जबकि अरबी और फारसी मूल के शब्दों को अध्ययन के दायरे से बाहर रखा गया।

विश्लेषण प्रक्रिया में दोनों शब्दकोशों में शब्दों की वर्तनी विशेषताओं को स्वर और व्यंजन प्रतिनिधित्व, विशिष्ट चिह्नों के उपयोग, और विस्तार चिह्न (कशिदे) तथा स्वर चिह्न (हरेके) के प्रयोग के अनुसार वर्गीकृत किया गया। 1924 संस्करण के “चिह्न” (İşaretler) अनुभाग में दी गई व्याख्याओं को मुख्य संदर्भ बिंदु के रूप में लिया गया और इन चिह्नों के अनुप्रयोग की तुलना 1912 संस्करण से की गई।

विशेष ध्यान स्वर और व्यंजन ध्वनियों के भेद (k/g/ğ) तथा आठ तुर्की स्वरों के प्रतिनिधित्व पर दिया गया, विशेषकर o/u और ö/ü के भेद पर। इसके अतिरिक्त, शब्दकोशों में पाए गए एक ही शब्द के विभिन्न वर्तनी रूपों का मूल्यांकन उस समय की उच्चारण विशेषताओं और टोवेन के वर्णनात्मक शब्दकोशीय दृष्टिकोण के संदर्भ में किया गया।

निष्कर्ष

निष्कर्षों से पता चलता है कि Yeni Türkçe Lügat (1924) ने 1912 संस्करण की तुलना में ध्वन्यात्मक स्पष्टता बढ़ाने के उद्देश्य से अधिक व्यवस्थित वर्तनी दृष्टिकोण अपनाया। टोवेन ने 1924 संस्करण में अरबी लिपि की सीमाओं को दूर करने के लिए विभिन्न ध्वन्यात्मक उपकरणों का उपयोग किया। उदाहरण के लिए, उन्होंने /o/ (او), /u/ (اوَ), /ü/ (اۏ), और /ö/ (اۊ) को प्रदर्शित करने के लिए अलग-अलग चिह्नों का प्रयोग किया, जिससे उच्चारण भेद अधिक स्पष्ट हो गए।

1912 संस्करण में ये भेद या तो अनुपस्थित थे या असंगत रूप से लागू किए गए थे। उदाहरणस्वरूप, 1912 में isḳumri (اِسقومرى) के रूप में दर्ज शब्द को 1924 संस्करण में usḳumri (اُسقوَمرى) में बदल दिया गया ताकि उसके उच्चारण को अधिक सटीक रूप से प्रतिबिंबित किया जा सके।

व्यंजन प्रतिनिधित्व के संदर्भ में, कफ़ अक्षर पर कशिदे चिह्नों का उपयोग विशेष रूप से महत्वपूर्ण है। टोवेन ने k, g और ğ ध्वनियों को अलग करने के लिए इन चिह्नों की स्थिति और संख्या को बदला। gidon (گيدون) जैसे शब्दों में g ध्वनि को प्रदर्शित करने के लिए दोहरे ऊपरी कशिदे का उपयोग यह दर्शाता है कि कशिदे केवल लेखन तत्व ही नहीं, बल्कि ध्वन्यात्मक संकेतक भी था।

निष्कर्ष यह भी इंगित करते हैं कि टोवेन ने शब्दों को दर्ज करते समय उच्चारण-उन्मुख दृष्टिकोण अपनाया। उन्होंने कई शब्दों को उनकी विदेशी मूल रूपों को संरक्षित करने के बजाय तुर्की में उनके उच्चारण के अनुसार शामिल किया। ipnotize (ايپنوتيزە) और kanalizasyon (قاناليزاسيون) जैसे उदाहरण इस प्रवृत्ति को दर्शाते हैं।

इसके अलावा, शब्दकोशों में एक ही शब्द के कई वर्तनी रूप शामिल हैं। ḳanaviça को दो अलग-अलग रूपों में दर्ज करना (قاناويچەٰ / قَناويچە) या pantalon की विभिन्न वर्तनियाँ यह दर्शाती हैं कि उस समय तक कोई स्थिर वर्तनी मानक स्थापित नहीं हुआ था। ये रूप तुर्की में पश्चिमी शब्दों के अनुकूलन प्रक्रिया के दौरान उभरते संक्रमणकालीन रूपों को प्रतिबिंबित करते हैं (Kartallıoğlu, 2016, पृ. 53-54)।

निष्कर्षण

यह अध्ययन दर्शाता है कि मेह्मद बहाउद्दीन टोवेन के शब्दकोश पश्चिमी शब्दों के ध्वन्यात्मक अनुकूलन प्रक्रिया का पता लगाने के लिए एक महत्वपूर्ण स्रोत हैं, विशेषकर ओटोमन तुर्की से गणराज्य तुर्की में संक्रमण के दौरान। 1912 और 1924 संस्करणों के बीच के अंतर न केवल शब्दावली में वृद्धि को दर्शाते हैं, बल्कि तुर्की की ध्वन्यात्मक संरचना पर आधारित एक लेखन प्रणाली विकसित करने के लिए एक सचेत प्रयास को भी उजागर करते हैं।

विश्लेषण से पता चलता है कि टोवेन की वर्तनी प्राथमिकताएँ शुद्ध रूप से मानकवादी होने के बजाय वर्णनात्मक और व्यावहारिक थीं। 1924 संस्करण में तीव्र हुई चिह्न प्रणाली, अरबी लिपि की संभावनाओं का विस्तार करके लिखित रूपों को उच्चारण के करीब लाने का प्रयास दर्शाती है। यह दृष्टिकोण उस संक्रमण को प्रतिबिंबित करता है जो एक अभिजात्य साहित्यिक भाषा द्वारा आकारित वर्तनी परंपरा से एक ऐसी प्रणाली की ओर था जो तुर्की की ध्वन्यात्मक विशेषताओं को प्राथमिकता देती है (Öner, 2007, पृ. 76-77)।

अतः, टोवेन के शब्दकोशों को देर-ओटोमन शब्दकोशीय परंपरा में ध्वन्यात्मक प्रस्तुति प्रयासों के महत्वपूर्ण उदाहरण और तुर्की वर्तनी इतिहास के अध्ययन के लिए महत्वपूर्ण स्रोत माना जाना चाहिए।

 

कीवर्ड: मेह्मद बहाउद्दीन टोवेन, उधार शब्द, वर्तनी, ध्वन्यात्मक प्रस्तुति, ओटोमन तुर्की, शब्दकोशीय अध्ययन

Article Statistics

Number of reads 164
Number of downloads 38

Share

Turkish Studies - Language and Literature
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.