Abstract

Türkçede başlangıcından itibaren yansıma sözcükler sık sık kullanılmaktadır. Bu durum, araştırmacıların dikkatini çekmiş ve hem tarihî hem de çağdaş Türk lehçelerinde nasıl yer aldığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Çağatay Türkçesi eserleri incelendiğinde yansıma sözcüklerin kullanımlarına sık sık rastlanmaktadır. Klasik Çağatay Döneminin önemli şahıslarından hem de Şibaniler Devleti’nin hükümdarı olan Şiban Han Divanı’nda bu sözcüklerin oldukça fazla olduğu ve tek yazma nüshası üzerinde çalışan Yakup Karasoy’un çalışmasının Dizin bölümünde sözcüklerin anlamlarını verirken sık sık “taklidî kelime” ifadesi kullandığı görülmektedir. Bu çalışmada amaç, Şiban Han Divanı’nda yer alan ses yansımalı fiilleri tespit etmek, bu fiilleri yapı ve anlam bakımından incelemek ve söz konusu fiillerin Çağatay Türkçesinin devamı niteliğinde olan Özbek ve Yeni Uygur Türkçesindeki kullanımlarını karşılaştırarak incelemektir. Bu fiillerin Özbek ve Yeni Uygur Türkçelerinde nasıl yer aldığı tespit edilerek Çağatay Türkçesinin söz varlığı unsurlarının çağdaş Türk lehçelerine aktarımının izleri araştırılacaktır. Şiban Han Divanı’nda bulunan ses yansımalı fiiller, Prof. Dr. Hamza Zülfikar’ın Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler adlı çalışmasından yola çıkılarak tespit edilecektir. Böylece söz varlığı çalışmalarına katkıda bulunulacak ses yansımalı fiillerin Şiban Han Divanı’nda tanıklarının nasıl olduğu fiillerin hangi yapıya ve anlama sahip oldukları ortaya konacaktır. Eserde yansıma fiiller incelendiğinde yirmi iki yansıma fiil bulunmaktadır. Bu fiillerden sekizi basit fiil, on dördü ise türemiş fiildir. Bu çalışmada bu yirmi iki fiil incelenecek, ses yansımalı fiillerin işlevi, türeyiş biçimleri ve Şiban Han Divanı’ndaki örnekleri ve anlamları ortaya konulmaya çalışılacaktır. Elde edilen verilerle, Şiban Han Divanı’nda kullanılan ses yansımalı fiillerin hem yapısal hem de anlamsal açıdan Türkçenin genel ses yansıma sistemiyle ilişkisi ortaya koyulacaktır. Bu çalışma tarihsel Türk dilbilimi, sözcükbilim çalışmaları ve Türk dillerindeki yansıma sözcüklerin morfolojik gelişimi üzerine yapılan araştırmalar için önemli veriler sağlayacaktır.

Abstract

Onomatopoeic words have been frequently used in Turkish from its very beginning. This situation has attracted the attention of researchers, and efforts have been made to determine how these words appear in both historical and contemporary Turkic dialects. When the works of Chagatai Turkish are examined, the frequent use of onomatopoeic words is clearly observed. In the Divan of Shiban Khan—one of the prominent figures of the Classical Chagatai period and also the ruler of the Shaybanid State—these words appear quite frequently. Moreover, in the index section of the study conducted by Yakup Karasoy, who worked on the single known manuscript copy of the work, the expression “imitative word” is often used when giving the meanings of such words. The aim of this study is to identify the onomatopoeic verbs found in the Divan of Shiban Khan, to examine these verbs in terms of structure and meaning, and to analyze their usage by comparing them with their counterparts in Uzbek and New Uyghur Turkish, which are considered continuations of Chagatai Turkish. By identifying how these verbs appear in Uzbek and New Uyghur Turkish, the traces of the transfer of vocabulary elements from Chagatai Turkish to contemporary Turkic dialects will be investigated. The onomatopoeic verbs in the Divan of Shiban Khan will be identified based on the framework presented in Prof. Dr. Hamza Zülfikar’s work Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler (Onomatopoeic Words in Turkish). In this way, the study aims to contribute to lexical studies by revealing how onomatopoeic verbs are attested in the Divan of Shiban Khan and by demonstrating their structural and semantic characteristics. An examination of the work reveals a total of twenty-two onomatopoeic verbs. Of these, eight are simple verbs, while fourteen are derived verbs. In this study, these twenty-two verbs will be analyzed in order to determine the functions of onomatopoeic verbs, their derivational patterns, and their examples and meanings in the Divan of Shiban Khan. This study provides important data for research in traditional Turkish linguistics, lexicology, and morphological studies of onomatopoeia in Turkic languages.

Structured Abstract:

The aim of this study is to identify the sound-imitative (onomatopoeic) verbs occurring in the Divan of Shiban Khan, one of the significant works of Chagatai Turkish; to examine these verbs in terms of their structural and semantic characteristics; and to reveal their place within the historical development of the Turkish language. In addition, the study comparatively evaluates the usage of the sound-imitative verbs found in the Divan of Shiban Khan in Uzbek and New Uyghur Turkish, which are regarded as continuations of Chagatai Turkish. Thus, the study seeks to demonstrate both the functional domain of onomatopoeic verbs in historical Turkic written languages and the continuity of these structures in contemporary Turkic dialects. It is well known that onomatopoeic words occupy an important place in Turkish in terms of expressive power and lexical richness. In particular, sound-imitative verbs constitute remarkable linguistic elements in expressing sounds, movements, vibrations, and various emotional states observed in nature. Therefore, this study aims not only to provide a lexical analysis but also to contribute to the understanding of the derivational system of Turkish, the use of affixes, and the historical development of the language. In the study, the structural features of the sound-imitative verbs in the Divan of Shiban Khan are examined in detail on the basis of the classification proposed by Hamza Zülfikar in his work Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler (“Onomatopoeic Words in Turkish”).

In the research process, the Divan of Shiban Khan was first scanned, and the sound-imitative verbs were identified and classified according to their structural properties. During the analysis, the verbs were examined under two main categories: “simple verbs” and “derived verbs". Derived verbs were further subdivided into verbs formed through denominal derivational suffixes and those formed through deverbal derivational suffixes. The etymological backgrounds and historical usages of the verbs were also investigated. Furthermore, the formal and semantic characteristics of these verbs in Uzbek and New Uyghur Turkish were comparatively analysed. During the examination, the couplets in which each verb appears were presented, and the root structures, derivational patterns, and semantic fields of the verbs were explained in detail. Particular emphasis was placed on the functions of the suffixes used in the derivation of sound-imitative verbs, highlighting the productivity of the agglutinative structure of Turkish in the formation of onomatopoeic expressions.

As a result of the study, a total of twenty-two sound-imitative verbs were identified in the Divan of Shiban Khan. Eight of these verbs are simple verbs, whereas fourteen are derived verbs. Among the simple verbs are 'çak-', 'çal-', 'çap-', 'çiz-', 'çum-', 'öp-', 'öt-', and 'tın-'. It was noted that most of these verbs come directly from onomatopoeic roots that describe sound, movement, or vibration. In particular, verbs such as çaķ-, çap-, and öt- were found to have been used with similar meanings in historical Turkic texts as well.

The study also demonstrated that the derived verbs were formed through Turkish derivational suffixes. Among the verbs derived by denominal suffixes, the most productive structure was found to be the suffix +LA. The verbs bozla-, çaķla-, tiŋle-, urla-, and yıġla were formed through this suffix. This finding indicates that the suffix +lA- functions as a highly productive device for verbalising onomatopoeic roots in Turkish. In addition, the verbs sandıra- with the suffix +dIrA- and sayra-, tipre-, and yaldıra- with the suffix +IrA- were identified. These verbs express not only sound imitation but also semantic fields such as oscillation, vibration, shining, and chirping.

In the structures formed through deverbal suffixes, the suffixes -t-, -dur-, -ş-, and -n- were identified. The verbs 'sayrat-' and 'tipret-' were formed with the causative suffix '-t', 'tındur-' with the suffix '-dur', 'iŋleş-' with the reciprocal suffix '-ş'; and 'tipren-' with the reflexive suffix '-n'. This demonstrates that sound-imitative verbs are not merely lexical elements but also actively participate in the voice system of Turkish grammar.

The study further revealed that many sound-imitative verbs occurring in the Divan of Shiban Khan continue to exist in Uzbek and New Uyghur Turkish with similar forms and meanings. The formal and semantic continuity observed particularly in verbs such as tiŋle-, yıġla-, sayra-, and tipre- is noteworthy. This continuity demonstrates both the influence of Chagatai Turkish on contemporary Turkic dialects and the persistence of the historical Turkic lexicon. On the other hand, it was also determined that some verbs have undergone semantic narrowing or semantic change in modern Turkish. In particular, the verb 'sandıra-' and several derivatives related to this root had a broader range of use in historical texts, whereas they survive in contemporary dialects with more limited or altered meanings.

The Divan of Shiban Khan presents a remarkably rich corpus in terms of sound-imitative verbs. The verbs identified in the text clearly demonstrate the productivity of onomatopoeic roots and the functional vitality of the agglutinative structure of Chagatai Turkish. The predominance of derived verbs especially indicates that onomatopoeic roots generated new semantic domains through various derivational suffixes. It is understood that suffixes such as +lA-, +IrA-, -t-, -dur-, -ş-, and -n- played significant roles in the derivation of sound-imitative verbs.

The findings obtained from the research demonstrate that the Divan of Shiban Khan constitutes an important source not only from literary and historical perspectives but also in terms of Turkish vocabulary, morphology, and derivational systems. Moreover, the continuation of these verbs in Uzbek and New Uyghur Turkish, with similar forms and meanings, reveals a linguistic continuity extending from historical Turkic written languages to contemporary Turkic dialects. The study is significant in that it provides comparative material for future research on onomatopoeic verbs in historical Turkic dialects. Furthermore, it is understood that the nominal onomatopoeic expressions occurring in the Divan of Shiban Khan also possess sufficient richness to constitute a separate field of study. In this respect, the study contributes to a more comprehensive evaluation of the historical development and lexical position of onomatopoeic expressions in Turkish.

Yapılandırılmış Özet:

Bu çalışmanın amacı, Çağatay Türkçesinin önemli eserlerinden biri olan Şiban Han Divanı’nda yer alan ses yansımalı fiilleri tespit etmek, bu fiilleri yapı ve anlam özellikleri bakımından incelemek ve söz konusu fiillerin tarihî Türk dili içerisindeki yerini ortaya koymaktır. Çalışmada ayrıca Şiban Han Divanı’nda geçen ses yansımalı fiillerin Çağatay Türkçesinin devamı niteliğinde kabul edilen Özbek ve Yeni Uygur Türkçelerindeki kullanımları karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. Böylece hem tarihî Türk yazı dillerinde yansıma fiillerin kullanım alanı hem de bu yapıların çağdaş Türk lehçelerindeki devamlılığı ortaya konulmaya çalışılmaktadır. Türkçede yansıma sözcüklerin dilin anlatım gücü ve söz varlığı açısından önemli bir yere sahip olduğu bilinmektedir. Özellikle ses yansımalı fiiller; doğadaki sesleri, hareketleri, titreşimleri ve çeşitli duygu durumlarını ifade etme bakımından dikkat çekici dil unsurlarıdır. Bu nedenle çalışma, yalnızca bir söz varlığı incelemesi değil; aynı zamanda Türkçenin türetme sistemi, ek kullanımı ve tarihî gelişimi açısından da değerlendirme yapmayı amaçlamaktadır. Çalışmada Hamza Zülfikar’ın Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler adlı eserindeki tasnif esas alınarak Şiban Han Divanı’nda geçen ses yansımalı fiillerin yapısal özellikleri ayrıntılı biçimde incelenmektedir.

Araştırmada öncelikle Şiban Han Divanı taranarak ses yansımalı fiiller belirlenmiş, bu fiiller yapı bakımından sınıflandırılmaktadır. İnceleme sırasında fiiller “basit fiiller” ve “türemiş fiiller” olmak üzere iki temel grupta değerlendirilmektedir. Türemiş fiiller ise kendi içerisinde isimden fiil yapan eklerle kurulanlar ve fiilden fiil yapan eklerle kurulanlar şeklinde alt başlıklara ayrılmaktadır. Fiillerin köken bilgisi ve tarihî kullanımları incelenmektedir. Ayrıca tespit edilen fiillerin Özbek ve Yeni Uygur Türkçelerindeki biçim ve anlam özellikleri karşılaştırmalı olarak değerlendirilmektedir. İnceleme sırasında her fiilin geçtiği beyitlere yer verilekte fiillerin kök yapıları, türetme biçimleri ve anlam alanları ayrıntılı biçimde açıklanmaktadır. Ses yansımalı fiillerin türeyişinde kullanılan eklerin işlevleri üzerinde durulmakta özellikle Türkçenin eklemeli dil yapısının yansıma sözcükler üzerindeki üretkenliği ortaya konulmaktadır.

Çalışma sonucunda Şiban Han Divanı’nda toplam yirmi iki ses yansımalı fiil tespit edilmektedir. Bu fiillerin sekizi basit fiil, on dördü ise türemiş fiil niteliğindedir. Basit fiiller arasında çaķ-, çal-, çap-, çiz-, çum-, öp-, öt- ve tın- fiilleri yer almaktadır. Bu fiillerin büyük kısmının doğrudan ses, hareket veya titreşim bildiren yansıma köklerden oluştuğu görülmektedir. Özellikle çaķ-, çap-, öt- gibi fiillerin tarihî Türk dili metinlerinde de benzer anlamlarla kullanıldığı tespit edilmektedir.

Türemiş fiillerin ise Türkçenin yapım ekleri aracılığıyla oluşturulduğu belirlenmektedir. İsimden fiil yapan eklerle türetilen fiiller içerisinde en işlek yapının +lA- eki olduğu görülmektedir. bozla-, çaķla-, tiŋle-, urla- ve yıġla- fiilleri bu ekle kurulmaktadır. Bu durum, +lA- ekinin Türkçede yansıma kökleri fiilleştirmede oldukça üretken bir işleve sahip olduğunu göstermektedir. Bunun yanında +dIrA- ekiyle sandıra-, +IrA- ekiyle sayra-, tipre- ve yaldıra- fiilleri oluşturulmaktadır. Bu fiillerde yalnızca ses taklidi değil; sallanma, titreşim, ışıldama ve ötüş gibi çeşitli hareket alanlarının da ifade edildiği görülmektedir.

Fiilden fiil yapan eklerle kurulan yapılarda ise -t-, -dur-, -ş- ve -n- eklerinin kullanıldığı belirlenmektedir. sayrat- ve tipret- fiilleri ettirgenlik işlevi taşıyan -t- ekiyle; tındur- fiili -dur- ekiyle; iŋleş- fiili işteşlik bildiren -ş- ekiyle; tipren- fiili ise dönüşlülük bildiren -n- ekiyle türetilmektedir. Bu durum, ses yansımalı fiillerin yalnızca söz varlığı unsuru olmadığını, aynı zamanda Türkçenin çatı sistemi içerisinde de aktif biçimde yer aldığını göstermektedir.

Araştırmada ayrıca Şiban Han Divanı’nda geçen birçok ses yansımalı fiilin Özbek ve Yeni Uygur Türkçelerinde benzer biçim ve anlamlarla kullanılmaya devam ettiği belirlenmektedir. Özellikle tiŋle-, yıġla-, sayra-, tipre- gibi fiillerde görülen biçimsel ve anlamsal süreklilik dikkat çekicidir. Bu durum, Çağatay Türkçesinin çağdaş Türk lehçeleri üzerindeki etkisini ve tarihî söz varlığının devamlılığını göstermektedir. Bunun yanında bazı fiillerin günümüz Türkçesinde kullanım alanının daraldığı veya anlam değişmesine uğradığı da tespit edilmektedir. Özellikle sandıra- fiili ve bu kökten türeyen bazı yapılar tarihî metinlerde daha yaygın kullanılırken çağdaş lehçelerde sınırlı biçimde yaşamaktadır.

Şiban Han Divanı, ses yansımalı fiiller bakımından oldukça zengin bir malzeme sunmaktadır. Eserde tespit edilen fiiller, Çağatay Türkçesinde yansıma köklerin üretkenliğini ve Türkçenin eklemeli yapısının işlekliğini açık biçimde ortaya koymaktadır. Özellikle türemiş fiillerin sayıca fazla olması, yansıma köklerin çeşitli yapım ekleri aracılığıyla yeni anlam alanları oluşturduğunu göstermektedir. Çalışmada belirlenen +lA-, +IrA-, -t-, -dur-, -ş- ve -n- gibi eklerin ses yansımalı fiillerin türetiminde önemli işlevler üstlendiği anlaşılamaktadır.

Araştırma sonucunda elde edilen veriler, Şiban Han Divanı’nın yalnızca edebî ve tarihî açıdan değil; Türkçenin söz varlığı, biçim bilgisi ve türetme sistemi açısından da önemli bir kaynak olduğunu göstermektedir. Ayrıca fiillerin Özbek ve Yeni Uygur Türkçelerinde benzer biçim ve anlamlarla yaşamaya devam etmesi, tarihî Türk yazı dillerinden çağdaş Türk lehçelerine uzanan dilsel sürekliliği ortaya koymaktadır. Çalışma, tarihî Türk lehçelerinde yansıma fiiller üzerine yapılacak yeni araştırmalar için karşılaştırmalı malzeme sunması bakımından önem taşımaktadır. Bunun yanında Şiban Han Divanı’nda yer alan isim soylu yansıma sözcüklerin de ayrı bir inceleme konusu oluşturabilecek zenginlikte olduğu anlaşılmaktadır. Bu yönüyle çalışma, Türkçede yansıma sözcüklerin tarihî gelişimi ve söz varlığı içerisindeki yerinin daha kapsamlı biçimde değerlendirilmesine katkı sağlamaktadır. 

ملخص منظم

تهدف هذه الدراسة إلى تحديد الأفعال المقلدة للأصوات (الصوتية) الواردة في ديوان شيبان خان، وهو أحد الأعمال المهمة في اللغة التركية الشغاتائية؛ ودراسة هذه الأفعال من حيث خصائصها النحوية والدلالية؛ وكشف مكانها ضمن التطور التاريخي للغة التركية. بالإضافة إلى ذلك، تقيّم الدراسة بشكل مقارن استخدام الأفعال المقلدة للأصوات الموجودة في ”ديوان شيبان خان“ في اللغتين الأوزبكية والأويغورية الجديدة، اللتين تعتبران امتدادًا للغة التركية الشغاتائية. وبالتالي، تسعى الدراسة إلى إظهار المجال الوظيفي للأفعال المقلدة للأصوات في اللغات التركية المكتوبة التاريخية واستمرارية هذه التراكيب في اللهجات التركية المعاصرة. ومن المعروف أن الكلمات المقلدة للأصوات تحتل مكانة مهمة في اللغة التركية من حيث القوة التعبيرية والثراء المعجمي. وعلى وجه الخصوص، تشكل الأفعال المقلدة للأصوات عناصر لغوية بارزة في التعبير عن الأصوات والحركات والاهتزازات والحالات العاطفية المختلفة التي تُلاحظ في الطبيعة. لذلك، تهدف هذه الدراسة ليس فقط إلى تقديم تحليل معجمي، بل أيضًا إلى المساهمة في فهم نظام الاشتقاق في اللغة التركية، واستخدام اللواحق، والتطور التاريخي للغة. في هذه الدراسة، تم فحص السمات البنيوية للأفعال المقلدة للأصوات في ديوان شيبان خان بالتفصيل استنادًا إلى التصنيف الذي اقترحه حمزة زلفكار في عمله Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler (“الكلمات المقلدة للأصوات في اللغة التركية”).

في عملية البحث، تم أولاً مسح ”ديوان شيبان خان“ ضوئياً، وتم تحديد الأفعال المقلدة للأصوات وتصنيفها وفقاً لخصائصها البنيوية. وأثناء التحليل، تم فحص الأفعال ضمن فئتين رئيسيتين: ”الأفعال البسيطة“ و”الأفعال المشتقة“. وتم تقسيم الأفعال المشتقة إلى أفعال مكونة من خلال لواحق اشتقاقية اسمية وأفعال مكونة من خلال لواحق اشتقاقية فعلية. كما تم التحقيق في الخلفيات الاشتقاقية والاستخدامات التاريخية للأفعال. علاوة على ذلك، تم تحليل الخصائص الشكلية والدلالية لهذه الأفعال في اللغتين الأوزبكية والأويغورية التركية الجديدة بشكل مقارن. وأثناء الفحص، تم عرض المقاطع الشعرية التي يظهر فيها كل فعل، وشرح هياكل الجذور وأنماط الاشتقاق والمجالات الدلالية للأفعال بالتفصيل. وتم التركيز بشكل خاص على وظائف اللواحق المستخدمة في اشتقاق الأفعال المقلدة للأصوات، مع تسليط الضوء على إنتاجية البنية الترابطية للغة التركية في تكوين التعبيرات المقلدة للأصوات.

ونتيجة للدراسة، تم تحديد ما مجموعه اثنين وعشرين فعلًا مقلدًا للصوت في ديوان شيبان خان. وثمانية من هذه الأفعال هي أفعال بسيطة، في حين أن أربعة عشر فعلًا هي أفعال مشتقة. ومن بين الأفعال البسيطة ’çak-‘، و'çal-’، و'çap-‘، و'çiz-’، و'çum-‘، و'öp-’، و'öt-‘، و’tın-‘. وقد لوحظ أن معظم هذه الأفعال تأتي مباشرة من جذور مقلدة للأصوات تصف الصوت أو الحركة أو الاهتزاز. وعلى وجه الخصوص، تبين أن أفعالاً مثل 'çaķ-' و'çap-' و'öt-' قد استُخدمت بمعانٍ مشابهة في النصوص التركية التاريخية أيضاً.

وأظهرت الدراسة أيضًا أن الأفعال المشتقة تشكلت من خلال اللواحق الاشتقاقية التركية. ومن بين الأفعال المشتقة من اللواحق الاسمية، تبين أن البنية الأكثر إنتاجية هي اللواحق +LA. وقد تشكلت الأفعال bozla-، çaķla-، tiŋle-، urla-، و yıġla من خلال هذه اللواحق. تشير هذه النتيجة إلى أن اللاحقة +lA- تعمل كأداة عالية الإنتاجية لتحويل الجذور المقلدة للأصوات إلى أفعال في اللغة التركية. بالإضافة إلى ذلك، تم تحديد الأفعال sandıra- مع اللاحقة +dIrA- و sayra-، tipre-، و yaldıra- مع اللاحقة +IrA-. لا تعبر هذه الأفعال عن محاكاة الأصوات فحسب، بل تعبر أيضًا عن مجالات دلالية مثل التذبذب والاهتزاز والتألق والزقزقة.

في التراكيب التي تشكلت من خلال اللواحق غير الفعلية، تم تحديد اللواحق '-t-' و '-dur-' و '-ş-' و '-n-'. تشكلت الأفعال ’sayrat-‘ و ’tipret-‘ باللاحقة المسببة '-t', و 'tındur-' باللاحقة '-dur', و 'iŋleş-' باللاحقة التبادلية '-ş', و 'tipren-' باللاحقة الانعكاسية ’-n‘. وهذا يدل على أن الأفعال المقلدة للأصوات ليست مجرد عناصر معجمية، بل تشارك أيضًا بشكل فعال في نظام الأصوات في قواعد اللغة التركية.

كشفت الدراسة كذلك أن العديد من الأفعال المقلدة للأصوات الواردة في ديوان شيبان خان لا تزال موجودة في اللغة الأوزبكية واللغة التركية الأويغورية الحديثة بأشكال ومعاني مشابهة. وتجدر الإشارة إلى الاستمرارية الشكلية والدلالية التي لوحظت بشكل خاص في أفعال مثل tiŋle-، yıġla-، sayra-، وtipre-. تُظهر هذه الاستمرارية تأثير التركية الشغاتائية على اللهجات التركية المعاصرة واستمرارية المعجم التركي التاريخي. من ناحية أخرى، تبيّن أيضًا أن بعض الأفعال قد خضعت لتضييق دلالي أو تغيير دلالي في التركية الحديثة. وعلى وجه الخصوص، كان للفعل ’sandıra-‘ والعديد من المشتقات المرتبطة بهذا الجذر نطاق استخدام أوسع في النصوص التاريخية، في حين أنها لا تزال موجودة في اللهجات المعاصرة بمعاني أكثر محدودية أو متغيرة.

يقدم ديوان شيبان خان مجموعة غنية بشكل ملحوظ من حيث الأفعال المقلدة للأصوات. تظهر الأفعال التي تم تحديدها في النص بوضوح إنتاجية الجذور المقلدة للأصوات والحيوية الوظيفية للبنية الترابطية للغة التركية الشاغاتائية. تشير غلبة الأفعال المشتقة بشكل خاص إلى أن الجذور المقلدة للأصوات ولدت مجالات دلالية جديدة من خلال مختلف اللواحق الاشتقاقية. ومن المعلوم أن اللواحق مثل +lA- و +IrA- و -t- و -dur- و -ş- و -n- لعبت أدواراً مهمة في اشتقاق الأفعال المقلدة للأصوات.

تُظهر النتائج التي تم التوصل إليها من البحث أن ديوان شيبان خان يشكل مصدرًا مهمًا ليس فقط من المنظورين الأدبي والتاريخي، بل أيضًا من حيث المفردات التركية وعلم الصرف ونظم الاشتقاق. علاوة على ذلك، فإن استمرار هذه الأفعال في اللغة الأوزبكية واللغة التركية الأويغورية الحديثة، بأشكال ومعاني مماثلة، يكشف عن استمرارية لغوية تمتد من اللغات التركية المكتوبة التاريخية إلى اللهجات التركية المعاصرة. وتكتسب الدراسة أهمية من حيث أنها توفر مادة مقارنة للبحوث المستقبلية حول الأفعال المقلدة للأصوات في اللهجات التركية التاريخية. علاوة على ذلك، من المفهوم أن التعبيرات الاسمية المقلدة للأصوات الواردة في ديوان شيبان خان تتمتع أيضًا بثراء كافٍ لتشكل مجالًا دراسيًا منفصلاً. وفي هذا الصدد، تساهم الدراسة في تقييم أكثر شمولية للتطور التاريخي والمكانة المعجمية للتعبيرات المقلدة للأصوات في اللغة التركية.

Résumé Structuré:

L'objectif de cette étude est d'identifier les verbes onomatopéiques présents dans le Divan de Shiban Khan, l'un des ouvrages majeurs du turc chagataï ; d'examiner ces verbes sous l'angle de leurs caractéristiques structurelles et sémantiques ; et de mettre en lumière leur place dans l'évolution historique de la langue turque. En outre, l'étude évalue de manière comparative l'usage des verbes onomatopéiques trouvés dans le Divan de Shiban Khan en turc ouzbek et en turc ouïghour moderne, qui sont considérés comme les continuateurs du turc chagataï. Ainsi, cette étude vise à démontrer à la fois le domaine fonctionnel des verbes onomatopéiques dans les langues turques écrites historiques et la continuité de ces structures dans les dialectes turcs contemporains. Il est bien connu que le turc possède une richesse lexicale considérable et un pouvoir expressif élevé grâce aux mots onomatopéiques. En particulier, les verbes onomatopéiques constituent des éléments linguistiques remarquables pour exprimer les sons, les mouvements, les vibrations et divers états émotionnels observés dans la nature. L’objectif de cette étude est donc à la fois d’effectuer une analyse lexicale et de participer à la compréhension du système dérivationnel du turc, de l’utilisation des affixes ainsi que du développement historique de la langue. Hamza Zülfikar, Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler (« Mots onomatopéiques en turc ») isimli eserinde önerilen sınıflama esas alınarak Şiban Han Divanı’ndaki onomatopik fiillerin yapısal özellikleri bu çalışmada ayrıntılı olarak ele alınmıştır.

Au cours du processus de recherche, le Divan de Shiban Khan a d’abord été numérisé, puis les verbes onomatopéiques ont été identifiés et classés en fonction de leurs propriétés structurelles. Lors de l’analyse, les verbes ont été examinés selon deux catégories principales : les « verbes simples » et les « verbes dérivés ». Les verbes dérivés ont été subdivisés en ceux formés à l’aide de suffixes dérivatifs dénominaux et ceux formés à l’aide de suffixes dérivatifs déverbaux. On a aussi étudié les origines étymologiques et les emplois historiques de ces verbes. De plus, les caractéristiques formelles et sémantiques de ces verbes en turc ouzbek et en turc ouïghour moderne ont fait l'objet d'une analyse comparative. Lors de cette étude, les couplets dans lesquels chaque verbe apparaît ont été présentés, et les structures de racine, les schémas dérivationnels et les champs sémantiques des verbes ont été expliqués en détail. Une attention particulière a été accordée aux fonctions des suffixes utilisés dans la dérivation des verbes onomatopéiques, soulignant la productivité de la structure agglutinante du turc dans la formation d'expressions onomatopéiques.

À l'issue de l'étude, vingt-deux verbes onomatopéiques au total ont été identifiés dans le Divan de Shiban Khan. Huit de ces verbes sont des verbes simples, tandis que quatorze sont des verbes dérivés. Parmi les verbes simples figurent « çak- », « çal- », « çap- », « çiz- », « çum- », « öp- », « öt- » et « tın- ». Il a été noté que la plupart de ces verbes proviennent directement de racines onomatopéiques décrivant un son, un mouvement ou une vibration. En particulier, des verbes tels que 'sak-', 'çap-' et 'öt-' se sont avérés avoir été utilisés avec des significations similaires dans des textes turcs historiques également.

L'étude a également démontré que les verbes dérivés étaient formés à l'aide de suffixes dérivationnels turcs. Parmi les verbes dérivés par des suffixes dénominaux, la structure la plus productive s'est avérée être le suffixe +LA. Les verbes bozla-, çaķla-, tiŋle-, urla- et yıġla ont été formés à l'aide de ce suffixe. Ce résultat indique que le suffixe +lA- fonctionne comme un dispositif hautement productif pour verbaliser les racines onomatopéiques en turc. De plus, les verbes sandıra- avec le suffixe +dIrA- et sayra-, tipre-, et yaldıra- avec le suffixe +IrA- ont été identifiés. Ces verbes expriment à la fois l'imitation sonore et des champs sémantiques tels que l'oscillation, la vibration, l'éclat et le gazouillis.

Dans les structures formées à l'aide de suffixes déverbaux, les suffixes -t-, -dur-, -ş- et -n- ont été identifiés. Les verbes « sayrat- » et « tipret- » ont été formés avec le suffixe causatif « -t », « tındur- » avec le suffixe « -dur », « iŋleş- » avec le suffixe réciproque « -ş », et « tipren- » avec le suffixe réflexif « -n ». Cela démontre que les verbes onomatopéiques ne sont pas de simples éléments lexicaux, mais participent aussi activement au système vocal de la grammaire turque.

L'étude a en outre révélé que de nombreux verbes onomatopéiques présents dans le Divan de Shiban Khan continuent d'exister en ouzbek et en turc ouïghour moderne sous des formes et avec des significations similaires. La continuité formelle et sémantique observée en particulier dans des verbes tels que tiŋle-, yıġla-, sayra- et tipre- est remarquable. Cette continuité démontre à la fois l’influence du turc chagataï sur les dialectes turcs contemporains et la persistance du lexique turc historique. D’autre part, il a également été établi que certains verbes ont subi un rétrécissement sémantique ou un changement sémantique en turc moderne. En particulier, le verbe “sandıra-” et plusieurs dérivés liés à cette racine avaient un champ d’utilisation plus large dans les textes historiques, alors qu’ils subsistent dans les dialectes contemporains avec des significations plus limitées ou altérées.

Le Divan de Shiban Khan présente un corpus remarquablement riche en termes de verbes onomatopéiques. Les verbes identifiés dans le texte démontrent clairement la productivité des racines onomatopéiques et la vitalité fonctionnelle de la structure agglutinante du turc chagataï. La prédominance des verbes dérivés indique notamment que les racines onomatopéiques ont généré de nouveaux domaines sémantiques par le biais de divers suffixes dérivatifs. Il est admis que des suffixes tels que '+lA-', '+IrA-', '-t-', '-dur-', '-ş-' et '-n-' ont joué un rôle significatif dans la dérivation des verbes onomatopéiques.

Les résultats de cette recherche montrent que le Divan de Shiban Khan est une source importante à la fois d’un point de vue littéraire et historique, et de celui du vocabulaire, de la morphologie et des systèmes dérivationnels turcs. De plus, la persistance de ces verbes en ouzbek et en turc ouïghour moderne, avec des formes et des significations similaires, révèle une continuité linguistique s'étendant des langues turques écrites historiques aux dialectes turcs contemporains. Cette étude est importante en ce qu'elle fournit du matériel comparatif pour de futures recherches sur les verbes onomatopéiques dans les dialectes turcs historiques. De plus, il apparaît que les expressions onomatopéiques nominales présentes dans le Divan de Shiban Khan possèdent également une richesse suffisante pour constituer un domaine d'étude distinct. À cet égard, cette étude contribue à une évaluation plus complète du développement historique et de la position lexicale des expressions onomatopéiques en turc.

Resumen Estructurado:

El objetivo de este estudio es identificar los verbos onomatopéyicos que aparecen en el Diván de Shiban Khan, una de las obras más significativas del turco chagatai. También se busca examinar estos verbos en cuanto a sus características estructurales y semánticas. Además, se busca revelar su lugar dentro de la evolución histórica de la lengua turca. Además, el estudio compara el uso de los verbos onomatopéicos en el Diván de Shiban Khan en el turco uzbeko y el turco uigur moderno, que se consideran continuaciones del turco chagatai. El estudio tiene como objetivo mostrar el uso de los verbos onomatopéyicos en las lenguas turcas escritas en el pasado y cómo estas estructuras continúan en los dialectos turcos de hoy. Es bien sabido que las palabras onomatopéyicas ocupan un lugar importante en el turco en términos de poder expresivo y riqueza léxica. En particular, los verbos onomatopéyicos constituyen elementos lingüísticos notables a la hora de expresar sonidos, movimientos, vibraciones y diversos estados emocionales observados en la naturaleza. Por lo tanto, este estudio tiene como objetivo no solo proporcionar un análisis léxico, sino también contribuir a la comprensión del sistema derivacional del turco, el uso de afijos y el desarrollo histórico de la lengua. En el estudio, se examinan en detalle las características estructurales de los verbos onomatopéyicos en el Divan de Shiban Khan sobre la base de la clasificación propuesta por Hamza Zülfikar en su obra Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler («Palabras onomatopéyicas en turco»).

En el proceso de investigación, se hizo primero un escaneo del Diván de Shiban Khan y se identificaron los verbos onomatopéyicos y se clasificaron según sus propiedades estructurales. Durante el análisis, los verbos se examinaron en dos categorías principales: «verbos simples» y «verbos derivados». Los verbos derivados se subdividieron a su vez en aquellos formados mediante sufijos derivacionales denominales y aquellos creados mediante sufijos derivacionales deverbales. También se investigaron los antecedentes etimológicos y los usos históricos de los verbos. Además, se analizaron comparativamente las características formales y semánticas de estos verbos en el turco uzbeko y el turco uigur moderno. En la clase, se dieron los pareados donde aparece cada verbo y se explicaron muy bien las estructuras de la raíz, los patrones derivacionales y los campos semánticos de los verbos. Se destacó mucho el papel de los sufijos en la creación de verbos onomatopéyicos, subrayando lo efectiva que es la estructura aglutinante del turco para formar expresiones onomatopéyicas.

Como resultado del estudio, se identificaron un total de veintidós verbos onomatopéyicos en el Diván de Shiban Khan. Ocho de estos verbos son verbos básicos, mientras que catorce son verbos derivados. Entre los verbos simples se encuentran «çak-», «çal-», «çap-», «çiz-», «çum-», «öp-», «öt-» y «tın-». Se observó que la mayoría de estos verbos provienen directamente de raíces onomatopéyicas que describen sonido, movimiento o vibración. En particular, se constató que verbos como çaķ-, çap- y öt- se habían utilizado con significados similares también en textos turcos históricos.

El estudio también demostró que los verbos derivados se formaron mediante sufijos derivacionales turcos. Entre los verbos derivados por sufijos denominales, se observó que la estructura más productiva era el sufijo +LA. Los verbos bozla-, çaķla-, tiŋle-, urla- y yıġla se formaron mediante este sufijo. Este hallazgo indica que el sufijo +lA- funciona como un recurso altamente productivo para verbalizar raíces onomatopéyicas en turco. Además, se identificaron los verbos sandıra- con el sufijo +dIrA- y sayra-, tipre- y yaldıra- con el sufijo +IrA-. Estos verbos expresan no solo la imitación de sonidos, sino también campos semánticos como la oscilación, la vibración, el brillo y el gorjeo.

En las estructuras formadas mediante sufijos deverbalizantes, se identificaron los sufijos -t-, -dur-, -ş- y -n-. Los verbos «sayrat-» y «tipret-» se formaron con el sufijo causativo «-t», «tındur-» con el sufijo «-dur», «iŋleş-» con el sufijo recíproco «-ş»; y «tipren-» con el sufijo reflexivo «-n». Esto demuestra que los verbos onomatopéyicos no son meros elementos léxicos, sino que también participan activamente en el sistema de voz de la gramática turca.

El estudio reveló además que muchos verbos onomatopéyicos que aparecen en el Diván de Shiban Khan siguen existiendo en el turco uzbeko y el turco uigur moderno con formas y significados similares. Es digna de mención la continuidad formal y semántica observada especialmente en verbos como tiŋle-, yıġla-, sayra- y tipre-. Esta continuidad demuestra tanto la influencia del turco chagatái en los dialectos turcos contemporáneos como la persistencia del léxico turco histórico. Por otra parte, también se determinó que algunos verbos han sufrido un estrechamiento semántico o un cambio semántico en el turco moderno. En particular, el verbo “sandıra-” y varios derivados relacionados con esta raíz tenían un ámbito de uso más amplio en los textos históricos, mientras que sobreviven en los dialectos contemporáneos con significados más limitados o alterados.

El Diván de Shiban Khan presenta un corpus abundante en cuanto a verbos onomatopéyicos. Los verbos mencionados en el texto muestran claramente la capacidad de crear nuevas palabras a partir de sonidos y la funcionalidad activa de la estructura de las palabras en el turco chagatai. El uso de los verbos derivados muestra que las raíces onomatopéyicas crearon nuevos significados gracias a diferentes sufijos. Se entiende que sufijos como +lA-, +IrA-, -t-, -dur-, -ş- y -n- desempeñaron un papel significativo en la derivación de los verbos onomatopéyicos.

Los resultados obtenidos de la investigación demuestran que el Diván de Shiban Khan constituye una fuente significativa no solo desde perspectivas literarias e históricas, sino también en términos de vocabulario, morfología y sistemas derivacionales turcos. Por otra parte, la presencia de estos verbos en el turco uzbeko y el turco uigur moderno, con formas y significados similares, es una prueba de que la manera de hablar ha tenido una continuidad desde las lenguas turcas antiguas hasta los dialectos turcos actuales. El estudio es significativo en la medida en que proporciona material comparativo para futuras investigaciones sobre los verbos onomatopéyicos en los dialectos turcos históricos. Además, se entiende que las expresiones onomatopéicas nominales que aparecen en el Diván de Shiban Khan también poseen suficiente riqueza como para constituir un campo de estudio independiente. En este sentido, el estudio ayuda a evaluar mejor el desarrollo histórico y la posición de las palabras onomatopéicas en turco.

结构化摘要：

本研究旨在识别查加泰突厥语重要作品之一《希班汗诗集》中出现的拟声动词；从结构和语义特征方面对这些动词进行考察；并揭示其在突厥语历史发展进程中的地位。此外，本研究还对《希班汗诗集》中出现的拟声动词在乌兹别克语和新维吾尔语中的用法进行了比较分析，这两种语言被视为察合台突厥语的延续。因此，本研究旨在展示拟声动词在历史突厥语书面语中的功能领域，以及这些结构在当代突厥语方言中的延续性。众所周知，就表现力和词汇丰富度而言，拟声词在突厥语中占据着重要地位。特别是拟声动词，在表达自然界中的声音、运动、振动以及各种情感状态方面，构成了引人注目的语言元素。因此，本研究不仅旨在进行词汇分析，更致力于促进对土耳其语派生系统、词缀使用以及该语言历史演变的理解。本研究基于哈姆扎·祖尔菲卡尔（Hamza Zülfikar）在其著作《土耳其语中的拟声词》（Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler）中提出的分类法，详细考察了《希班汗迪万》中拟声动词的结构特征。

研究过程中，首先对《希班汗迪万》进行了全文检索，并根据其结构特征识别和分类了拟声动词。分析过程中，将动词分为两大类：“简单动词”和“派生动词”。派生动词又进一步细分为通过名词派生后缀构成的动词和通过动词派生后缀构成的动词。同时，研究还考察了这些动词的词源背景及其历史用法。此外，还对乌兹别克语和新维吾尔语中此类动词的形式与语义特征进行了比较分析。在研究过程中，列举了每个动词出现的对句，并详细阐释了动词的词根结构、派生模式及语义领域。研究特别强调了拟声动词派生中后缀的功能，突出了突厥语黏着语结构在拟声表达形成中的创造力。

研究结果表明，《希班汗诗集》中共识别出二十二个拟声动词。其中八个为简单动词，十四个为派生动词。简单动词包括‘çak-’、'çal-‘、'çap-’、'çiz-‘、'çum-’、'öp-‘、'öt-’以及‘tın-’。研究指出，这些动词大多直接源自描述声音、运动或振动的拟声词根。特别是çaķ-、çap-和öt-等动词，在历史突厥语文献中也被发现具有相似的含义。

该研究还表明，派生动词是通过土耳其语的派生后缀构成的。在由名词派生后缀构成的动词中，发现后缀 +LA 是最富生产力的结构。动词 bozla-、çaķla-、tiŋle-、urla- 和 yıġla 都是通过这个后缀构成的。这一发现表明，后缀 +lA- 在土耳其语中作为一种高产的手段，用于将拟声词根动词化。此外，还识别出了带有后缀 +dIrA- 的动词 sandıra-，以及带有后缀 +IrA- 的动词 sayra-、tipre- 和 yaldıra-。这些动词不仅表达声音的模仿，还表达了振荡、振动、闪耀和啁啾等语义领域。

在通过动词后缀构成的结构中，识别出了 -t-、-dur-、-ş- 和 -n- 等后缀。动词‘sayrat-'和'tipret-’由使役后缀' -t'构成，‘tındur-’由后缀' -dur'构成，‘iŋleş-’由互使后缀' -ş'构成；而‘tipren-’由反身后缀' -n'构成。这表明拟声动词不仅是词汇成分，还积极参与了土耳其语语法中的语态系统。

研究进一步揭示，《希班汗迪万》中出现的许多拟声动词，至今仍在乌兹别克语和新维吾尔语中以相似的形式和含义存在。特别是在tiŋle-、yıġla-、sayra-和tipre-等动词中观察到的形式与语义连续性尤为值得注意。这种延续性既体现了察合台语对当代突厥语方言的影响，也彰显了历史突厥语词汇的持久性。另一方面，研究还发现部分动词在现代土耳其语中经历了语义收窄或语义变化。特别是动词‘sandıra-’及其相关派生词，在历史文献中具有更广泛的应用范围，而在当代方言中则以更有限或已改变的含义存续。

《希班汗诗集》在拟声动词方面提供了极为丰富的语料。文本中识别出的动词清晰地展现了拟声词根的生成能力以及察合台突厥语黏着语结构的功能活力。派生动词占主导地位尤其表明,拟声词根通过各种派生后缀开辟了新的语义领域。研究表明,诸如 +lA-、+IrA-、-t-、-dur-、-ş- 和 -n- 等后缀在拟声动词的派生过程中发挥了重要作用。

本研究的发现表明，《希班汗诗集》不仅在文学和历史层面，而且在突厥语词汇、形态学及派生系统方面，都构成了重要的资料来源。此外，这些动词在乌兹别克语和新维吾尔语中以相似的形式和含义延续下来，揭示了从历史突厥书面语到当代突厥方言的语言连续性。本研究的意义在于，它为未来关于历史突厥方言中拟声动词的研究提供了比较材料。此外，可以认为《希班汗诗集》中出现的名词性拟声表达也具有足够的丰富性，足以构成一个独立的研究领域。就此而言，本研究有助于更全面地评估拟声表达在突厥语中的历史发展及其词汇地位。

Структурированное резюме:

Цель данного исследования заключается в выявлении звукоподражательных (ономатопоэтических) глаголов, встречающихся в «Диване Шибан-хана», одном из значимых произведений чагатайского тюркского языка; в изучении этих глаголов с точки зрения их структурных и семантических характеристик; а также в определении их места в историческом развитии тюркского языка. Кроме того, в исследовании проводится сравнительная оценка использования звукоподражательных глаголов, встречающихся в «Диване Шибан-хана», в узбекском и новоуйгурском языках. которые считаются продолжением чагатайского. Таким образом, исследование направлено на демонстрацию как функциональной сферы применения ономатопоэтических глаголов в исторических тюркских письменных языках, так и преемственности этих структур в современных тюркских диалектах. Хорошо известно, что ономатопоэтические слова занимают важное место в тюркском языке с точки зрения выразительной силы и лексического богатства. В частности, звукоподражательные глаголы представляют собой замечательные лингвистические элементы для выражения звуков, движений, вибраций и различных эмоциональных состояний, наблюдаемых в природе. Поэтому данное исследование направлено не только на проведение лексического анализа, но и на содействие пониманию деривационной системы турецкого языка, использования аффиксов и исторического развития языка. В исследовании подробно изучаются структурные особенности звукоподражательных глаголов в «Диване Шибан-хана» на основе классификации, предложенной Хамзой Зюльфикаром в его работе Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler («Ономатопеические слова в турецком языке»).

В ходе исследования сначала был отсканирован «Диван Шибан-хана», после чего были выявлены звукоподражательные глаголы и классифицированы в соответствии с их структурными свойствами. В ходе анализа глаголы рассматривались в рамках двух основных категорий: «простые глаголы» и «производные глаголы». Производные глаголы были далее подразделены на глаголы, образованные с помощью деноминативных деривационных суффиксов, и глаголы, образованные с помощью девербативных деривационных суффиксов. Также были исследованы этимологические корни и историческое употребление этих глаголов. Кроме того, были сравнительно проанализированы формальные и семантические характеристики этих глаголов в узбекском и новоуйгурском турецком языках. В ходе исследования были представлены двустишия, в которых встречается каждый глагол, а также подробно объяснены корневые структуры, деривационные модели и семантические поля этих глаголов. Особое внимание уделялось функциям суффиксов, используемых при деривации звукоподражательных глаголов, что подчеркивает продуктивность агглютинативной структуры турецкого языка в образовании ономатопоэтических выражений.

В результате исследования в «Диване Шибан-хана» было выявлено в общей сложности двадцать два звукоподражательных глагола. Восемь из этих глаголов являются простыми, а четырнадцать — производными. Среди простых глаголов — «çak-», «çal-», «çap-», «çiz-», «çum-», «öp-», «öt-» и «tın-». Было отмечено, что большинство этих глаголов происходит непосредственно от ономатопоэтических корней, описывающих звук, движение или вибрацию. В частности, было установлено, что такие глаголы, как çaķ-, çap- и öt-, использовались с аналогичными значениями и в исторических тюркских текстах.

Исследование также показало, что производные глаголы образовывались с помощью турецких деривационных суффиксов. Среди глаголов, образованных с помощью деноминативных суффиксов, наиболее продуктивной структурой оказался суффикс +LA. Глаголы bozla-, çaķla-, tiŋle-, urla- и yıġla были образованы с помощью этого суффикса. Этот вывод указывает на то, что суффикс +lA- функционирует как высокопродуктивный механизм вербализации ономатопоэтических корней в турецком языке. Кроме того, были выявлены глаголы sandıra- с суффиксом +dIrA- и sayra-, tipre-, а также yaldıra- с суффиксом +IrA-. Эти глаголы выражают не только звукоподражание, но и такие семантические поля, как колебание, вибрация, сияние и щебетание.

В структурах, образованных с помощью девербативных суффиксов, были выявлены суффиксы -t-, -dur-, -ş- и -n-. Глаголы „sayrat-“ и „tipret-“ были образованы с каузативным суффиксом „-t"; „tındur-“ — с суффиксом „-dur"; „iŋleş-“ — с реципрокным суффиксом „-ş“; а „tipren-“ — с рефлексивным суффиксом „-n“. Это демонстрирует, что звукоподражательные глаголы являются не просто лексическими элементами, но и активно участвуют в системе глагольных форм турецкой грамматики.

Исследование также показало, что многие звукоподражательные глаголы, встречающиеся в «Диване Шибан-хана», продолжают существовать в узбекском и новоуйгурском языках с аналогичными формами и значениями. Особого внимания заслуживает формальная и семантическая преемственность, наблюдаемая, в частности, в таких глаголах, как tiŋle-, yıġla-, sayra- и tipre-. Эта преемственность демонстрирует как влияние чагатайского языка на современные тюркские диалекты, так и сохранность исторического тюркского лексикона. С другой стороны, было также установлено, что некоторые глаголы претерпели семантическое сужение или семантическое изменение в современном турецком языке. В частности, глагол „sandıra-“ и несколько производных, связанных с этим корнем, имели более широкий спектр использования в исторических текстах, тогда как в современных диалектах они сохранились с более ограниченными или измененными значениями.

«Диван Шибан-хана» представляет собой чрезвычайно богатый корпус с точки зрения звукоподражательных глаголов. Глаголы, выявленные в тексте, ясно демонстрируют продуктивность ономатопоэтических корней и функциональную жизнеспособность агглютинативной структуры чагатайского турецкого языка. Преобладание производных глаголов, в частности, указывает на то, что ономатопоэтические корни порождали новые семантические области посредством различных деривационных суффиксов. Понятно, что такие суффиксы, как +lA-, +IrA-, -t-, -dur-, -ş- и -n-, играли значительную роль в деривации звукоподражательных глаголов.

Результаты исследования показывают, что «Диван Шибан-хана» представляет собой важный источник не только с литературной и исторической точек зрения, но и с точки зрения турецкого словарного запаса, морфологии и деривационных систем. Кроме того, сохранение этих глаголов в узбекском и новоуйгурском языках с аналогичными формами и значениями свидетельствует о лингвистической преемственности, простирающейся от исторических тюркских письменных языков до современных тюркских диалектов. Исследование имеет важное значение, поскольку предоставляет сравнительный материал для будущих исследований глаголов-ономатопеи в исторических тюркских диалектах. Кроме того, следует понимать, что номинативные ономатопоэтические выражения, встречающиеся в «Диване Шибан-хана», также обладают достаточным богатством, чтобы составлять отдельную область исследования. В этом отношении данное исследование вносит вклад в более всестороннюю оценку исторического развития и лексического положения ономатопоэтических выражений в турецком языке.

संरचित सारांश:

इस अध्ययन का उद्देश्य चिगाताई तुर्की की महत्वपूर्ण कृतियों में से एक, शिबान खान के दीवान में पाए जाने वाले ध्वनि-अनुकरणात्मक (ऑनोमेटोपिक) क्रियाओं की पहचान करना; उनकी संरचनात्मक और अर्थगत विशेषताओं के संदर्भ में इन क्रियाओं की जांच करना; और तुर्की भाषा के ऐतिहासिक विकास में उनकी स्थिति को उजागर करना है।

इसके अतिरिक्त, यह अध्ययन उज़्बेक और न्यू उइघुर तुर्की में, जिन्हें चगताई तुर्की का निरंतरता माना जाता है, शिबान खान के दीवान में पाए गए ध्वनि-अनुकरणात्मक क्रियाओं के उपयोग का तुलनात्मक मूल्यांकन करता है। इस प्रकार, यह अध्ययन ऐतिहासिक तुर्किक लिखित भाषाओं में अनुकरणवाचक क्रियाओं के कार्यात्मक क्षेत्र और समकालीन तुर्किक बोलियों में इन संरचनाओं की निरंतरता, दोनों को प्रदर्शित करने का प्रयास करता है। यह सर्वविदित है कि अभिव्यक्ति की शक्ति और शब्दावली की समृद्धि के मामले में अनुकरणवाचक शब्द तुर्की भाषा में एक महत्वपूर्ण स्थान रखते हैं। विशेष रूप से, ध्वनि-अनुकरणात्मक क्रियाएँ प्रकृति में देखी जाने वाली ध्वनियों, गतिविधियों, कंपायमानियों और विभिन्न भावनात्मक अवस्थाओं को व्यक्त करने में उल्लेखनीय भाषाई तत्व हैं। इसलिए, इस अध्ययन का उद्देश्य न केवल एक शब्दावली विश्लेषण प्रदान करना है, बल्कि तुर्की की व्युत्पत्ति प्रणाली, प्रत्ययों के उपयोग और भाषा के ऐतिहासिक विकास की समझ में योगदान करना भी है। इस अध्ययन में, दिवान-ए-शिबान खान में ध्वनि-अनुकरणात्मक क्रियाओं की संरचनात्मक विशेषताओं की जांच हमज़ा ज़ुल्फ़िकार द्वारा उनके कार्य 'तर्क़ेदे सेस यान्सिमाली केलिमेलर' ("तुर्की में ध्वनि-अनुकरणात्मक शब्द") में प्रस्तावित वर्गीकरण के आधार पर विस्तार से की गई है।

शोध प्रक्रिया में, सबसे पहले शिबान खान के दीवान को स्कैन किया गया, और ध्वनि-अनुकरणात्मक क्रियाओं की पहचान करके उनकी संरचनात्मक विशेषताओं के अनुसार वर्गीकृत किया गया। विश्लेषण के दौरान, क्रियाओं की जांच दो मुख्य श्रेणियों के अंतर्गत की गई: "सरल क्रियाएँ" और "उपसर्गयुक्त क्रियाएँ"। उपसर्गयुक्त क्रियाओं को आगे दो उपश्रेणियों में विभाजित किया गया: संज्ञा-उपसर्गों के माध्यम से बनी क्रियाएँ और क्रिया-उपसर्गों के माध्यम से बनी क्रियाएँ। क्रियाओं की व्युत्पत्ति संबंधी पृष्ठभूमि और ऐतिहासिक उपयोगों की भी जांच की गई। इसके अलावा, उज़्बेक और न्यू उइघुर तुर्की में इन क्रियाओं की औपचारिक और अर्थगत विशेषताओं का तुलनात्मक विश्लेषण किया गया। जांच के दौरान, जिन दो-पंक्तियों में प्रत्येक क्रिया आती है, उन्हें प्रस्तुत किया गया, और क्रियाओं की मूल संरचनाओं, व्युत्पत्ति पैटर्न और अर्थ क्षेत्रों की विस्तार से व्याख्या की गई। ध्वनि-अनुकरणात्मक क्रियाओं के व्युत्पत्ति में प्रयुक्त प्रत्ययों के कार्यों पर विशेष जोर दिया गया, जिसमें तुर्की की संलयनशील संरचना की उत्पादकता को ओनोमेटोपियाई अभिव्यक्तियों के निर्माण में उजागर किया गया।

अध्ययन के परिणामस्वरूप, 'दिवान-ए-शिबान खान' में कुल बाईस ध्वनि-अनुकरणात्मक क्रियाओं की पहचान की गई। इनमें से आठ क्रियाएँ सरल क्रियाएँ हैं, जबकि चौदह व्युत्पन्न क्रियाएँ हैं। सरल क्रियाओं में 'çak-', 'çal-', 'çap-', 'çiz-', 'çum-', 'öp-', 'öt-', और 'tın-' शामिल हैं। यह देखा गया कि इनमें से अधिकांश क्रियाएँ सीधे उन अनुकरण मूलों से आती हैं जो ध्वनि, गति या कंपन का वर्णन करती हैं। विशेष रूप से, çaķ-, çap-, और öt- जैसी क्रियाओं का उपयोग ऐतिहासिक तुर्की ग्रंथों में भी समान अर्थों के लिए किया गया था।

अध्ययन ने यह भी प्रदर्शित किया कि व्युत्पन्न क्रियाएँ तुर्की व्युत्पत्ति संबंधी प्रत्ययों के माध्यम से बनी थीं। संज्ञा प्रत्ययों द्वारा व्युत्पन्न क्रियाओं में, सबसे उत्पादक संरचना प्रत्यय +LA पाया गया। बोज़ला-, चाक्ला-, टिंक्ले-, उर्ला-, और यिग्ला क्रियाएँ इस प्रत्यय के माध्यम से बनी थीं। यह निष्कर्ष दर्शाता है कि उपसर्ग +lA- तुर्की में ओनोमेटोपिक मूलों को क्रियात्मक बनाने के लिए एक अत्यधिक उत्पादक उपकरण के रूप में कार्य करता है। इसके अतिरिक्त, उपसर्ग +dIrA- के साथ sandıra- और उपसर्ग +IrA- के साथ sayra-, tipre-, और yaldıra- क्रियाओं की पहचान की गई। ये क्रियाएँ न केवल ध्वनि की नकल करती हैं, बल्कि दोलन, कंपन, चमकना और चहचहाहट जैसे अर्थ क्षेत्रों को भी व्यक्त करती हैं।

क्रिया-विशेषण प्रत्ययों के माध्यम से बने संरचनाओं में, प्रत्यय -t-, -dur-, -ş-, और -n- की पहचान की गई। क्रियाएँ 'sayrat-' और 'tipret-' कारक प्रत्यय '-t' से, 'tındur-' प्रत्यय '-dur' से, 'iŋleş-' पारस्परिक प्रत्यय '-ş' से; और 'tipren-' परावर्तक प्रत्यय '-n' से बनी हैं। यह दर्शाता है कि ध्वनि-अनुकरणात्मक क्रियाएँ केवल शब्दावली के तत्व ही नहीं हैं, बल्कि वे तुर्की व्याकरण की कालिमा प्रणाली में भी सक्रिय रूप से भाग लेती हैं।

अध्ययन से यह भी पता चला कि दिवान-ए-शिबान खान में पाए जाने वाले कई ध्वनि-अनुकरणात्मक क्रियाएँ उज़्बेक और नए उइघुर तुर्की में समान रूपों और अर्थों के साथ मौजूद हैं। विशेष रूप से tiŋle-, yıġla-, sayra-, और tipre- जैसी क्रियाओं में देखी गई औपचारिक और अर्थगत निरंतरता उल्लेखनीय है। यह निरंतरता समकालीन तुर्किक बोलियों पर चागाताई तुर्की के प्रभाव और ऐतिहासिक तुर्किक शब्दावली के अस्तित्व, दोनों को दर्शाती है। दूसरी ओर, यह भी निर्धारित किया गया कि कुछ क्रियाओं ने आधुनिक तुर्की में अर्थ-संकीर्णता या अर्थ-परिवर्तन का अनुभव किया है। विशेष रूप से, 'sandıra-' क्रिया और इस मूल से संबंधित कई व्युत्पन्नों का ऐतिहासिक ग्रंथों में उपयोग की एक व्यापक श्रृंखला रखता था, जबकि वे समकालीन बोलियों में अधिक सीमित या परिवर्तित अर्थों के साथ जीवित हैं।

शिबान खान का दीवान ध्वनि-अनुकरणात्मक क्रियाओं के संदर्भ में एक उल्लेखनीय समृद्ध संकलन प्रस्तुत करता है। पाठ में पहचानी गई क्रियाएं स्पष्ट रूप से अनुकरण मूलों की उत्पादकता और चघताई तुर्की की संलयनशील संरचना की कार्यात्मक जीवंतता को प्रदर्शित करती हैं। व्युत्पन्न क्रियाओं का प्रभुत्व विशेष रूप से यह इंगित करता है कि अनुकरण मूलों ने विभिन्न व्युत्पत्ति प्रत्ययों के माध्यम से नए अर्थ-क्षेत्र उत्पन्न किए।

यह समझा जाता है कि +lA-, +IrA-, -t-, -dur-, -ş-, और -n- जैसे प्रत्ययों ने ध्वनि-अनुकरणात्मक क्रियाओं की व्युत्पत्ति में महत्वपूर्ण भूमिका निभाई।

अनुसंधान से प्राप्त निष्कर्ष यह दर्शाते हैं कि शिबान खान का दीवान न केवल साहित्यिक और ऐतिहासिक दृष्टिकोण से, बल्कि तुर्की शब्दावली, रूप-विज्ञान, और व्युत्पत्ति प्रणालियों के संदर्भ में भी एक महत्वपूर्ण स्रोत है।

इसके अलावा, उज़्बेक और न्यू उइघुर तुर्की में इन क्रियाओं का समान रूपों और अर्थों के साथ जारी रहना, ऐतिहासिक तुर्किक लिखित भाषाओं से समकालीन तुर्किक बोलियों तक फैली एक भाषाई निरंतरता को दर्शाता है। यह अध्ययन इसलिए महत्वपूर्ण है क्योंकि यह ऐतिहासिक तुर्किक बोलियों में अनुकरण क्रियाओं पर भविष्य के शोध के लिए तुलनात्मक सामग्री प्रदान करता है। इसके अलावा, यह भी समझा जाता है कि शिबान खान के दीवान में पाए जाने वाले संज्ञावाचक अनुकरण-प्रयोगों में भी एक अलग अध्ययन क्षेत्र बनाने के लिए पर्याप्त समृद्धि है। इस संबंध में, यह अध्ययन तुर्की में अनुकरण-प्रयोगों के ऐतिहासिक विकास और शब्दावली स्थिति के अधिक व्यापक मूल्यांकन में योगदान देता है।