A Study on the Jadidist Intellectual Abdurrauf Fitrat and His Work Munazara in the Context of Uzbek Modernization

Özbek Modernleşmesinde Ceditçi Aydın Abdurrauf Fıtrat ve Münazara Eseri Üzerine Bir İnceleme
Author:

Number of pages:
2239-2283
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 2
%>

Abstract

19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Rusya siyasî, kültürel ve ekonomik gerekçelerle Türkistan coğrafyasını işgal etmiştir. Türkistan’ın mevcut siyasî, kültürel ve ekonomik durumu halkın işgale karşı varlık göstermesini engellemiştir. İşgalin ardından bölge mahallî feodal beyliklere bölünmüş, dünyadaki gelişmelerden uzak düşmüş gerek beylerin gerekse din istismarcıların halka uyguladığı baskı yüzünden yenileşme hareketleri ilerleme gösterememiştir. Aslında Kazan Tatarları arasında 19. yüzyılın başlarından itibaren bir ıslahat düşüncesi vardı. Fakat çoğunlukta olan kadimciler (gelenekçiler) İslâm toplumunda yapılması düşünülen tüm ıslahatlara karşı çıkmış, azınlıkta olan yenilikçiler (ceditçiler) ise enerjilerini ıslahatlara değil geleneksel değerleri savunanlarla mücadeleye ayırmak zorunda kalmışlardır. Ruslar 20. yüzyıl başına kadar Türkistan’ı ceditçilikten uzak tutarak halkın aydınlanmasını istememiştir. Ancak Tatarların yenilikçi fikirleri bölgeye getirmesi sonucunda bölgede siyasî, sosyal, kültürel ve ekonomik anlamda bir canlanma görülmüş, yenilik yanlısı ceditçi aydınların sayısı artmaya başlamıştır. Ceditçilik fikrinin savunucularından olan Abdurrauf Fıtrat (1886-1938) da Türkistan’da ıslahat fikrini destekleyenler arasındadır. Yüksek tahsil için 1909-1913 yıllarında İstanbul’da bulunmuş, 1911’de Münazara ismindeki eserini Farsça yayımlanmıştır. Münazara, kadim usul eğitim sistemini savunan Buharalı bir müderris ile usul-i cedit eğitimini savunan Avrupalı birinin tartışması etrafında şekillenir. Eski usul ve yeni usul eğitim sistemini karşılaştıran Fıtrat, tartışma sonunda yeni usul eğitimin üstünlüğünü okura göstermeye çalışır. Türkistan coğrafyasının önde gelen ceditçi aydınlarından Abdurrauf Fıtrat’ı ve onun Müslümanların gaflet uykusundan uyanması için yazdığı Münazara adlı eseri esas alan çalışmamız, doküman araştırması yöntemiyle Fıtrat’ın düşünce yapısı perspektifinden “eğitim ve din” konusuna bakışını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Keywords

Abstract

From the latter half of the 19th century onwards, the Russian Empire systematically occupied the vast territory of Turkistan, driven by a combination of strategic political, cultural, and economic objectives. Unfortunately, the existing internal dynamics of Turkistan, specifically its political fragmentation into local feudal principalities and its cultural isolation from global developments, prevented the local population from organizing a successful resistance against this foreign invasion. Following the occupation, modernization movements were significantly stifled due to the severe pressure exerted on the public by both the local feudal lords and those who exploited religious sentiments for their own gain. Although a reformist ideology had been cultivating among the Kazan Tatars since the early 19th century, the situation in Turkistan was challenging. The Kadimists (traditionalists), representing the majority, vehemently opposed any proposed reforms within the Islamic society. Consequently, the Jadidists (reformists), who remained a minority, were compelled to dedicate their limited energy to struggling against these defenders of the status quo rather than enacting actual reforms. Until the early 20th century, Russian colonial policy aimed to keep Turkistan isolated from Jadidism to prevent public enlightenment. However, the eventual transmission of Tatar reformist ideas to the region triggered a significant political, social, and cultural revival, leading to a visible rise in Jadidist intellectuals. Abdurrauf Fitrat (1886-1938) emerged as a leading figure in support of this reformist wave. Having studied in Istanbul between 1909 and 1913, he published his influential work, Munazara, in 1911. This text presents a dialectic debate between a traditional Bukharan mudarris (professor) and a European proponent of the modern usul-i jadid education. Through this dialogue, Fitrat demonstrates the superiority of modern education to awaken the Muslim world from its slumber of negligence. This study analyzes Fitrat’s views on "education and religion" within the context of Uzbek modernization based on document analysis.

Keywords

Structured Abstract:

Originating in Idil-Ural and Crimea in the late 19th century, the Jadidist (reformist) movement spread to the Turkistan Governorate, Bukhara, and Khiva by the early 20th century. This movement was regarded by intellectuals across the Islamic world as a path to liberation from colonial rule and a strategy for social, political, and cultural advancement. However, progress was impeded by a stark societal division between the Kadimists (traditionalists) and the Jadidists (reformists). The Kadimists, predominantly conservative clergy, rejected innovation and advocated for preserving the scholastic education system. Conversely, the Jadidists, often influenced by external modern ideas, aimed to restructure education through the usul-i jadid (new method) and implement religious reforms.

Abdurrauf Fitrat (1886-1938), one of the pioneers of Turkistan Jadidism, was born in Bukhara into a devout family. His intellectual journey mirrors the region's transformation. Initially educated in the traditional qadim system, Fitrat was at first an opponent of the Jadidists. However, acknowledging the decay of the old system, he embraced reformist ideas. His perspective crystallised during his studies in Istanbul (1909-1913). Witnessing the Ottoman constitutional era, he shifted from Pan-Islamism to Pan-Turkism and later Uzbek nationalism. It was during this intellectually fertile period that he penned his seminal work, Munazara.

This study centres on Fitrat’s Munazara (The Debate), published in Istanbul in 1911. The choice of Persian as the language of the work was highly strategic; since Persian was the administrative and scholarly language of the Bukhara Emirate, Fitrat aimed to directly reach the ruling elite and the ulema, whom he sought to criticise. Written as a critical manifesto, the work was smuggled into Bukhara. Despite strict censorship and the destruction of many copies by Russian and Bukharan authorities, the surviving texts created a "shock effect" among the populace, awakening them from their "slumber of negligence", as noted by contemporary intellectual Sadriddin Ayni. The work’s influence extended across Central Asia, with translations appearing in Uzbek, Russian, and Urdu, establishing it as a cornerstone of modernist literature.

The study analyses the dialectical structure of Munazara, constructed as a dialogue between a conservative Bukharan Mudarris (representing the Qadim methods) and an anonymous European (representing the Usul-i Jadid and rationality). This narrative structure shares thematic similarities with other contemporary Jadidist works, such as Ismail Gasprinski’s Molla Abbas and Fatih Kerimi’s Student and Shakirt, where the clash between the 'old' and 'new' is often depicted through the intellectual defeat of a traditionalist figure by a modern counterpart. Through this allegory, Fitrat critiques clerical ignorance without directly attacking individuals.

A pivotal discussion in the text concerns the theological interpretation of "resemblance to infidels". The Mudarris argues that usul-i jadid schools are forbidden based on the Hadith "Whoever imitates a people is one of them", claiming that even sitting on a chair makes one an infidel. The European counters with rational theology, arguing that the Hadith refers to those who lovingly embrace the religion of another people, not their furniture. He sarcastically notes that if mere resemblance were the criteria, scholars adorning their horses with gold would be akin to Magians. Furthermore, the dialogue exposes the clergy's scientific illiteracy; when the Mudarris dismisses geography as a "fairy tale" unworthy of study, it highlights the Jadidist argument that isolation from positive sciences (history, arithmetic, geography) was the root cause of the Islamic world's decline. The European’s prescription is clear: abandon empty grammatical disputes and embrace science, industry, and trade alongside religion.

Abdurrauf Fitrat’s Munazara brings a distinct perspective to the Kadimist-Jadidist conflict, questioning the unquestionable authority of the ulema who relied solely on their titles. While considered a manifesto, the work primarily serves as a tool to expose the corrupt nature of the Kadimist mullahs, aiming to show the righteous path of reform. Fitrat employs a striking irony: the character grasping the true essence of Islam and the Qur'an is not the Muslim cleric but the European. This construction proves that the problem lies not in Islam itself, but in the mentality that misinterprets it. Even the Mudarris eventually accepts the necessity of the "new method", revealing that Fitrat advocates for a synthesis of religious values and modern sciences rather than blind Westernisation.

Crucially, the deep analysis of the work exposes that the Kadimist resistance was driven less by "religious sensitivities" and more by economic anxiety and a desire to preserve the status quo. The exorbitant fees for fatwas, bribery for titles, and meritless appointments point to an order of self-interest hidden behind the slogan "Religion is being lost". According to Fitrat, Usul-i Jadid schools were targeted because they threatened this established order of exploitation. Ultimately, Munazara stands as a historical document arguing that the salvation of Bukhara is only possible by confronting ignorance and moral corruption and by adopting a new educational model where religious values are blended with modern sciences.

Keywords: Abdurrauf Fitrat, Munazara, Jadidist, Kadimist, Uzbek Jadidism.

Yapılandırılmış Özet:

Bu çalışmanın amacı, 20. yüzyılın başlarında Türkistan coğrafyasında ortaya çıkan köklü yenileşme ve zihniyet değişimini, Özbek Ceditçilik hareketinin en önemli kurucu figürlerinden biri olan Abdurrauf Fıtrat’ın (1886-1938) entelektüel dönüşümü ve 1911 yılında İstanbul’da yayımlanan Münazara adlı eseri incelemektir. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Rus İmparatorluğu’nun stratejik, siyasî, kültürel ve ekonomik hedefler doğrultusunda Türkistan’ı sistemli bir biçimde işgal etmesi, bölgedeki feodal parçalanmışlığı ve küresel gelişmelerden kopukluğu derinleştirmiştir. İşgal sonrasındaki süreçte hem mahallî feodal yöneticilerin hem de dinî hassasiyetleri kendi menfaatleri doğrultusunda manipüle eden çevrelerin halk üzerinde kurduğu baskı, yenileşme ve aydınlanma hareketlerinin yaygınlaşmasında engel teşkil etmiştir. İdil-Ural ve Kırım sahasında filizlenen reformist fikirlerin Türkistan Valiliği, Buhara ve Hive gibi merkezlere taşınmasıyla başlayan Kadimci (gelenekçi) ve Ceditçi (yenilikçi) saflaşması, dönemin fikrî ve edebî üretiminin ana izleğini oluşturmuştur. Bu bağlamda araştırma, genellikle bir edebî metin veya siyasî manifesto olarak değerlendirilen Münazara eserini, arka planındaki toplumsal-ekonomik sömürü mekanizmalarını ifşa eden yönüyle ele almaktadır. Çalışma, Ceditçiliğin İslam dünyasındaki sömürge karşıtı uyanış ve toplumsal ilerleme misyonunu Fıtrat’ın "din ve eğitim" algısı üzerinden sorgulayarak, köhneleşmiş zihniyete yönelik eleştirilerin sınırlarını ve İslami değerler ile modern fen ilimlerinin sentezlenme imkânını teorik ve pratik boyutlarıyla ortaya koymayı hedeflemektedir.

Bu araştırma, nitel araştırma yöntem ve desenlerine uygun olarak kurgulanmış ve temel veri toplama ile analiz tekniği olarak "doküman incelemesi" yöntemi kullanılmıştır. Araştırmanın birincil veri kaynağını, Abdurrauf Fıtrat’ın 1909-1913 yılları arasında İstanbul’da sürdürdüğü eğitim hayatının en verimli ürünü olan ve 1911 yılında Farsça olarak neşredilen Münazara adlı eserin metni oluşturmaktadır. İlgili doküman, dönemin tarihî, sosyal ve kültürel bağlamı içerisinde tematik içerik analizine tabi tutulmuştur. Eserin kurgusal ve diyalektik yapısı incelenirken, dönemin diğer Ceditçi yazarlarından İsmail Gaspıralı’nın Frengistan Mektupları ve Fatih Kerimi’nin Şakirt ile Student gibi çağdaş metinleriyle tematik karşılaştırmalar yapılmıştır. Metindeki argümanların geçerliliğini ve Fıtrat’ın stratejik dil tercihini anlamlandırmak adına, eserin neden Özbekçe değil de Buhara Emirliği’nin resmî, idarî ve ilmî dili olan Farsça kaleme alındığı ve sansür mekanizmalarına karşı nasıl korunduğu analiz edilmiştir.

Yapılan analizler neticesinde elde edilen bulgular, Fıtrat’ın Münazara’da statik bir mekânda fakat son derece gerilimli ve diyalektik bir atmosferde kurguladığı tartışmanın, dönemin toplumsal realitesini yansıtan güçlü bir alegori olduğunu göstermektedir. Eserdeki ana karakterlerden muhafazakâr Buharalı Müderris, rasyonaliteden kopmuş köhne eğitim sistemini ve Kadimci dogmatizmi temsil ederken; kimliği belirsiz Avrupalı karakter ise modern eğitim yöntemlerini (usul-i cedit), aklı ve fen ilimlerini savunmaktadır. Metindeki en radikal bulgu, teolojik ve bilimsel tartışmaların yürütülüş biçiminde saklıdır. Müderris, yeni usul okulların haram olduğunu "Kim bir kavme benzerse ondan olur" hadisine dayandırarak sandalyede oturmanın dahi küfür olduğunu iddia ederken; Avrupalı karakter rasyonel bir kelam metoduyla bu hadisin mobilyaları değil, bir başkasının dinini kalben benimsemeyi kastettiğini ispat ederek din adamını entelektüel bir yenilgiye uğratmaktadır. Ayrıca ulemanın coğrafya, aritmetik ve tarih gibi pozitif bilimleri "kıssa ve masal" olarak nitelendirip dışlamasının, İslam dünyasının geri kalışındaki temel amil olduğu somut diyaloglarla sergilenmiştir. Çalışmanın derinlemesine analiziyle ortaya çıkan bir diğer kritik bulgu ise Kadimci ulemanın yenilik karşıtlığının sanıldığı gibi saf "dinî hassasiyetlerden" değil, statükoyu ve sömürü düzenini koruma kaygısından kaynaklandığıdır. Müftülerin fahiş fetva ve mühür bedelleri alması, rüşvete dayalı ünvan dağıtımları ve liyakatsiz atamalarla dönen devasa ekonomi, "din elden gidiyor" sloganı arkasına gizlenmiştir. Fıtrat, Buhara’daki idari ve ilmi hiyerarşinin liyakatle değil, rüşvete ve paraya dayalı bir pazar mekanizmasına dönüştüğünü; müderrislik, kadılık ve müftülük gibi makamların açıkça alınıp satıldığını deşifre etmektedir. Avrupalı karakter ise bu yozlaşmış rüşvet ekonomisinin karşısına; emeğin değerini, rasyonel üretimi, planlı bütçeyi ve endüstriyel gelişimi koyarak Batı’nın zenginleşme kaynağının din dışılık değil, bu modern ekonomik değerler ve liyakat sistemi olduğunu çarpıcı mukayeselerle ortaya koymaktadır. Yeni usul okullar, çocukları dinden çıkardığı için değil, ulemanın halk üzerindeki bu mutlak sömürü mekanizmasını ve cehalete dayalı otoritesini tehdit ettiği için hedef tahtasına oturtulmuştur.

Araştırmanın ulaştığı nihai sonuçlar, Abdurrauf Fıtrat’ın Münazara eserinin sıradan bir polemik kitabının ötesinde, Özbek Ceditçiliğinin ve modernleşmesinin en radikal manifestolarından biri olduğunu tescillemektedir. Fıtrat’ın eser boyunca başvurduğu sarsıcı ironi; yani İslam’ın özünü ve Kur’an’ın emirlerini bir Müslüman din adamının değil, bir Avrupalının daha doğru kavramış olarak kurgulanması, yapısal sorunun İslam dininin kendisinde değil, onu kendi çıkarları için yanlış yorumlayan ve dogmalaştıran Kadimci zihniyette olduğunu açıkça kanıtlamaktadır. Tartışmanın nihayetinde bağnaz Müderris’in bile yeni yöntemin (usul-i cedit) üstünlüğünü ve kaçınılmazlığını kabul etmesi, Fıtrat’ın körü körüne bir Batılılaşmayı ya da taklitçiliği değil; dinî-manevî değerler ile modern pozitif bilimlerin, sanayinin ve ticaretin harmanlandığı özgün bir sentezi savunduğunu doğrulamaktadır. Sonuç olarak bu çalışma, Münazara’nın Orta Asya aydınlanmasında yarattığı "şok etkisini" netleştirerek, Türkistan’ın ve özellikle Buhara’nın kurtuluş reçetesinin; ulemanın unvan arkasına saklanan sahte otoritesinin sorgulanmasından, ahlaki yozlaşma ve cehaletle cesurca yüzleşilmesinden ve aklı merkeze alan yeni bir eğitim modelinin inşa edilmesinden geçtiğini ilan eden tarihî bir vesika olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler: Abdurrauf Fıtrat, Münazara, Ceditçi, Kadimci, Özbek Ceditçiliği.

ملخص منظم

نشأت الحركة الجاديدية (الإصلاحية) في إيدل-الأورال وشبه جزيرة القرم في أواخر القرن التاسع عشر وانتشرت إلى ولاية تركستان وبخارى وخيوة بحلول أوائل القرن العشرين. واعتبر المثقفون في جميع أنحاء العالم الإسلامي هذه الحركة طريقًا للتحرر من الحكم الاستعماري واستراتيجية للتقدم الاجتماعي والسياسي والثقافي. ومع ذلك، أعاق التقدم انقسام مجتمعي حاد بين القديمين (التقليديين) والجديديين (الإصلاحيين). رفض القديمون، ومعظمهم من رجال الدين المحافظين، التجديد ودعوا إلى الحفاظ على نظام التعليم المدرسي. على العكس من ذلك، سعى الجدد، الذين غالبًا ما تأثروا بالأفكار الحديثة الخارجية، إلى إعادة هيكلة التعليم من خلال أصول الجديد (المنهج الجديد) وتنفيذ إصلاحات دينية.

ولد عبد الرؤوف فيترات (1886-1938)، أحد رواد الجاديدية في تركستان، في بخارى لأسرة متدينة. تعكس رحلته الفكرية التحول الذي شهدته المنطقة. تلقى فيترات تعليمه في البداية في النظام التقليدي «القديم»، وكان في البداية معارضاً للجاديديين. ومع ذلك، أدرك تدهور النظام القديم فاعتنق الأفكار الإصلاحية. تبلورت وجهة نظره خلال دراسته في اسطنبول (1909-1913). وشهد العصر الدستوري العثماني فانتقل من الإسلاموية إلى القومية التركية، ثم إلى القومية الأوزبكية لاحقاً. وخلال هذه الفترة المثمرة فكرياً، كتب عمله الرائد، مناظرة.

تركز هذه الدراسة على كتاب فيترات مناظرة (The Debate)، الذي نُشر في اسطنبول عام 1911. كان اختيار اللغة الفارسية لكتابة العمل استراتيجياً للغاية؛ فبما أن الفارسية كانت اللغة الإدارية والعلمية لإمارة بخارى، كان فيترات يهدف إلى الوصول مباشرة إلى النخبة الحاكمة والعلماء، الذين سعى إلى انتقادهم. كُتب العمل كبيان نقدي، وتم تهريبه إلى بخارى. على الرغم من الرقابة الصارمة وتدمير العديد من النسخ من قبل السلطات الروسية والبخارية، أحدثت النصوص الباقية ”تأثيرًا صادمًا“ بين عامة الشعب، وأيقظتهم من ”سبات الإهمال“، كما لاحظ المفكر المعاصر صدر الدين عيني. امتد تأثير العمل عبر آسيا الوسطى، مع ظهور ترجمات باللغات الأوزبكية والروسية والأردية، مما جعله حجر الزاوية في الأدب الحداثي.

تحلل الدراسة البنية الجدلية لـمناظرة، التي صيغت على شكل حوار بين مدرس بخاري محافظ (يمثل أساليب القديم) وأوروبي مجهول (يمثل أصول الجديد والعقلانية). تشترك هذه البنية السردية في أوجه تشابه موضوعية مع أعمال جددية معاصرة أخرى، مثل Molla Abbas لإسماعيل غاسبرينسكي وStudent and Shakirt لفاتح كريمي، حيث غالبًا ما يُصوَّر الصدام بين ”القديم“ و”الجديد“ من خلال الهزيمة الفكرية لشخصية تقليدية على يد نظيرها الحديث. من خلال هذه الرمزية، ينتقد فيترات الجهل الديني دون مهاجمة الأفراد بشكل مباشر.

تتناول مناقشة محورية في النص التفسير اللاهوتي لـ ”التشبه بالكفار“. يجادل المدرس بأن مدارس ”أصول الجديد“ محظورة استنادًا إلى الحديث ”من تشبه قومًا فهو منهم", مدعيًا أن مجرد الجلوس على كرسي يجعل المرء كافرًا. يرد الأوروبي باللاهوت العقلاني, مجادلاً بأن الحديث يشير إلى أولئك الذين يتبنون دين شعب آخر بحب, وليس أثاثهم. ويلاحظ بسخرية أنه لو كان التشابه المجرد هو المعيار, لكان العلماء الذين يزينون خيولهم بالذهب أشبه بالمجوس. علاوة على ذلك, يكشف الحوار عن الأمية العلمية لدى رجال الدين؛ فعندما يصف المدرس الجغرافيا بأنها ”حكاية خرافية“ لا تستحق الدراسة, فإن ذلك يسلط الضوء على حجة الجدد بأن العزلة عن العلوم الإيجابية (التاريخ والحساب والجغرافيا) كانت السبب الجذري لتدهور العالم الإسلامي. وصفة الأوروبي واضحة: التخلي عن الخلافات النحوية الجوفاء وتبني العلم والصناعة والتجارة إلى جانب الدين.

يقدم كتاب مناظرة لعبد الرؤوف فيترات منظوراً متميزاً للصراع بين القديميين والجديديين، متسائلاً عن السلطة التي لا جدال فيها للعلماء الذين اعتمدوا فقط على ألقابهم. ورغم اعتباره بياناً، فإن العمل يخدم في المقام الأول كأداة لكشف الطبيعة الفاسدة للملالي القديميين، بهدف إظهار الطريق الصحيح للإصلاح. يستخدم فيترات سخرية لافتة للنظر: الشخصية التي تدرك الجوهر الحقيقي للإسلام والقرآن ليست رجل الدين المسلم بل الأوروبي. يثبت هذا البناء أن المشكلة لا تكمن في الإسلام نفسه، بل في العقلية التي تسيء تفسيره. حتى المدرس يقبل في النهاية بضرورة ”المنهج الجديد"، كاشفاً أن فيترات يدعو إلى توليفة من القيم الدينية والعلوم الحديثة بدلاً من التغريب الأعمى.

والأهم من ذلك، أن التحليل العميق للعمل يكشف أن المقاومة القديمة لم تكن مدفوعة بـ "الحساسيات الدينية“ بقدر ما كانت مدفوعة بالقلق الاقتصادي والرغبة في الحفاظ على الوضع الراهن. تشير الرسوم الباهظة للفتاوى، والرشوة للحصول على الألقاب، والتعيينات التي لا تستند إلى الجدارة، إلى نظام من المصالح الذاتية يختبئ وراء شعار ”الدين يضيع“. ووفقاً لفيترات، استُهدفت مدارس أصول الجديد لأنها هددت هذا النظام الراسخ للاستغلال. وفي النهاية، يُعد كتاب مناظرة وثيقة تاريخية تدفع بأن خلاص بخارى لا يمكن أن يتحقق إلا من خلال مواجهة الجهل والفساد الأخلاقي واعتماد نموذج تعليمي جديد تمزج فيه القيم الدينية مع العلوم الحديثة.

الكلمات المفتاحية: عبد الرؤوف فيترات، مناظرة، الجديديون، القديميون، الجديدية الأوزبكية.

Résumé Structuré:

Né dans la région de l'Idil-Oural et en Crimée à la fin du XIXe siècle, le mouvement jadidiste (réformiste) s'est étendu au gouvernorat du Turkestan, à Boukhara et à Khiva au début du XXe siècle. Ce mouvement était considéré par les intellectuels de tout le monde islamique comme une voie vers la libération de la domination coloniale et une stratégie de progrès social, politique et culturel. Cependant, ses progrès ont été entravés par une division sociale marquée entre les kadimistes (traditionalistes) et les jadidistes (réformistes). Les kadimistes, principalement des membres du clergé conservateurs, rejetaient l’innovation et prônaient la préservation du système d’éducation scolastique. À l’inverse, les jadidistes, souvent influencés par des idées modernes venues de l’extérieur, visaient à restructurer l’éducation par le biais de l’usul-i jadid (nouvelle méthode) et à mettre en œuvre des réformes religieuses.

Abdurrauf Fitrat (1886-1938), l’un des pionniers du jadidisme du Turkistan, est né à Boukhara dans une famille pieuse. Son parcours intellectuel reflète la transformation de la région. D’abord formé dans le système traditionnel qadim, Fitrat était au départ un opposant aux jadidistes. Cependant, conscient du déclin de l’ancien système, il a embrassé les idées réformistes. Sa vision s’est cristallisée au cours de ses études à Istanbul (1909-1913). Témoin de l’ère constitutionnelle ottomane, il est passé du panislamisme au panturquisme, puis au nationalisme ouzbek. C’est au cours de cette période intellectuellement féconde qu’il a rédigé son ouvrage fondateur, Munazara.

Cette étude porte sur Munazara (Le Débat) de Fitrat, publié à Istanbul en 1911. Le choix du persan comme langue de l’ouvrage était hautement stratégique ; le persan étant la langue administrative et savante de l’émirat de Boukhara, Fitrat visait à atteindre directement l’élite dirigeante et les oulémas, qu’il cherchait à critiquer. Rédigé sous la forme d’un manifeste critique, l’ouvrage fut introduit clandestinement à Boukhara. Malgré une censure stricte et la destruction de nombreux exemplaires par les autorités russes et boukhariotes, les textes qui ont survécu ont provoqué un «effet de choc» parmi la population, la réveillant de son «sommeil de négligence», comme l’a noté l’intellectuel contemporain Sadriddin Ayni. L’influence de l’ouvrage s’est étendue à toute l’Asie centrale, avec des traductions en ouzbek, en russe et en ourdou, which in turn made it a cornerstone of modernist literature.

Cette étude analyse la structure dialectique de Munazara, construite sous la forme d’un dialogue entre un Mudarris boukhariote conservateur (représentant les méthodes Qadim) et un Européen anonyme (représentant l’Usul-i Jadid et la rationalité). Cette structure narrative présente des similitudes thématiques avec d’autres œuvres jadidistes contemporaines, telles que Molla Abbas d’Ismail Gasprinski et Student and Shakirt de Fatih Kerimi, où le choc entre « l’ancien » et « le nouveau » est souvent dépeint à travers la défaite intellectuelle d’une figure traditionaliste face à un homologue moderne. À travers cette allégorie, Fitrat critique l’ignorance cléricale sans attaquer directement les individus.

Une discussion centrale du texte porte sur l’interprétation théologique de la « ressemblance avec les infidèles ». Le Mudarris soutient que les écoles usul-i jadid sont interdites en vertu du hadith « Quiconque imite un peuple en fait partie », affirmant que le simple fait de s’asseoir sur une chaise fait de quelqu’un un infidèle. L'Européen réplique par une théologie rationnelle, arguant que le hadith fait référence à ceux qui embrassent avec amour la religion d'un autre peuple, et non leur mobilier. Il note avec sarcasme que si la simple ressemblance était le critère, les érudits qui ornent leurs chevaux d'or seraient assimilés à des mages. De plus, le dialogue met en évidence l’ignorance scientifique du clergé ; lorsque le Mudarris rejette la géographie comme un « conte de fées » indigne d’être étudié, cela souligne l’argument jadidiste selon lequel l’isolement par rapport aux sciences positives (histoire, arithmétique, géographie) était la cause profonde du déclin du monde islamique. La prescription de l’Européen est claire : abandonner les disputes grammaticales stériles et embrasser la science, l’industrie et le commerce aux côtés de la religion.

Munazara d’Abdurrauf Fitrat apporte un regard distinct sur le conflit entre kadimistes et jadidistes, remettant en question l’autorité incontestable des oulémas qui ne s’appuyaient que sur leurs titres. Bien que considérée comme un manifeste, l’œuvre sert avant tout d’outil pour dénoncer la nature corrompue des mollahs kadimistes, dans le but de montrer la voie vertueuse de la réforme. Fitrat recourt à une ironie frappante : le personnage qui saisit la véritable essence de l’islam et du Coran n’est pas le religieux musulman, mais l’Européen. Cette construction prouve que le problème ne réside pas dans l’islam lui-même, mais dans la mentalité qui l’interprète de manière erronée. Même le mudarris finit par accepter la nécessité de la « nouvelle méthode », révélant que Fitrat prône une synthèse entre les valeurs religieuses et les sciences modernes plutôt qu’une occidentalisation aveugle.

Fondamentalement, l’analyse approfondie de l’œuvre révèle que la résistance kadimiste était moins motivée par des « sensibilités religieuses » que par l’angoisse économique et le désir de préserver le statu quo. Les frais exorbitants pour les fatwas, la corruption pour obtenir des titres et les nominations sans mérite mettent en évidence un ordre d’intérêts personnels caché derrière le slogan « La religion est en train de se perdre ». Selon Fitrat, les écoles Usul-i Jadid ont été prises pour cible parce qu’elles menaçaient cet ordre établi d’exploitation. En fin de compte, Munazara s’impose comme un document historique soutenant que le salut de Boukhara n’est possible qu’en s’attaquant à l’ignorance et à la corruption morale et en adoptant un nouveau modèle éducatif où les valeurs religieuses se mêlent aux sciences modernes.

Mots-clés: Abdurrauf Fitrat, Munazara, jadidiste, kadimiste, jadidisme ouzbek.

Resumen Estructurado:

El movimiento jadidista (reformista), que surgió en Idil-Ural y Crimea a finales del siglo XIX, se extendió a la provincia de Turquestán, Bujará y Jiva a principios del siglo XX. Los intelectuales de todo el mundo islámico consideraban este movimiento como un camino hacia la liberación del dominio colonial y una estrategia para el progreso social, político y cultural. Sin embargo, el progreso se vio obstaculizado por una marcada división social entre los kadimistas (tradicionalistas) y los jadidistas (reformistas). Los kadimistas, en su mayoría clérigos conservadores, rechazaban la innovación y abogaban por la preservación del sistema educativo escolástico. Por el contrario, los jadidistas, a menudo influenciados por ideas modernas externas, pretendían reestructurar la educación a través del usul-i jadid (nuevo método) e implementar reformas religiosas.

Abdurrauf Fitrat (1886-1938), uno de los pioneros del jadidismo del Turquestán, nació en Bujará en el seno de una familia devota. Su trayectoria intelectual refleja la transformación de la región. Educado inicialmente en el sistema tradicional qadim, Fitrat fue al principio un opositor de los jadidistas. Sin embargo, al reconocer la decadencia del antiguo sistema, abrazó las ideas reformistas. Su perspectiva se cristalizó durante sus estudios en Estambul (1909-1913). Al ser testigo de la era constitucional otomana, pasó del panislamismo al panturquismo y, más tarde, al nacionalismo uzbeko. Fue durante este período intelectualmente fértil cuando escribió su obra seminal, Munazara.

Este estudio se centra en Munazara (El debate) de Fitrat, publicado en Estambul en 1911. La elección del persa como lengua de la obra fue estratégica; dado que era el idioma administrativo y académico del Emirato de Bujará, Fitrat pretendía llegar directamente a la élite gobernante y a los ulemas, a quienes intentaba criticar. Escrita como un manifiesto crítico, la obra fue introducida de contrabando en Bujará. A pesar de la estricta censura y de la destrucción de muchos ejemplares por parte de las autoridades rusas y de Bujará, los textos que sobrevivieron crearon un «efecto de choque» entre la población, despertándola de su «letargo de negligencia», como señaló el intelectual contemporáneo Sadriddin Ayni. La influencia de la obra se extendió por toda Asia Central, con traducciones al uzbeko, al ruso y al urdu, lo que la consolidó como una piedra angular de la literatura modernista.

El estudio examina la estructura del diálogo en Munazara, que se presenta como una conversación entre un maestro conservador de Bujará (que simboliza los métodos antiguos) y un europeo sin nombre (que representa el Usul-i Jadid y la razón). Esta estructura narrativa comparte similitudes temáticas con otras obras jadidistas contemporáneas, como Molla Abbas de Ismail Gasprinski y Student and Shakirt de Fatih Kerimi. En ellas, el choque entre lo «antiguo» y lo «nuevo» se representa a menudo a través de la derrota intelectual de una figura tradicionalista a manos de su homólogo moderno. A través de esta alegoría, Fitrat critica la ignorancia clerical sin atacar directamente a los individuos.

Un debate fundamental en el texto se refiere a la interpretación teológica de la «semejanza con los infieles». El mudarris sostiene que las escuelas usul-i jadid están prohibidas basándose en el hadiz «Quien imita a un pueblo es uno de ellos», alegando que incluso sentarse en una silla convierte a uno en infiel. El europeo le responde con teología racional, argumentando que el hadiz se refiere a quienes abrazan con amor la religión de otro pueblo, no su mobiliario. Señala sarcásticamente que, si el mero parecido fuera el criterio, los eruditos que adornan sus caballos con oro serían similares a los magos. Además, el diálogo pone de manifiesto el analfabetismo científico del clero. Cuando el mudarris descarta la geografía como un «cuento de hadas» indigno de estudio, se pone de relieve el argumento jadidista de que el aislamiento de las ciencias positivas (historia, aritmética, geografía) fue la causa fundamental del declive del mundo islámico. La receta del europeo es clara: abandonar las disputas gramaticales vacías y abrazar la ciencia, la industria y el comercio junto con la religión.

Munazara, de Abdurrauf Fitrat, aporta una perspectiva distinta al conflicto entre kadimistas y jadidistas, cuestionando la autoridad incuestionable de los ulemas que se basaban únicamente en sus títulos. Aunque se considera un manifiesto, la obra sirve principalmente como herramienta para poner al descubierto la naturaleza corrupta de los mulás kadimistas, con el objetivo de mostrar el camino recto de la reforma. Fitrat recurre a una ironía llamativa: el personaje que capta la verdadera esencia del islam y del Corán no es el clérigo musulmán, sino el europeo. Esta construcción demuestra que el problema no radica en el islam en sí, sino en la mentalidad que lo malinterpreta. Incluso el mudarris acaba aceptando la necesidad del «nuevo método», revelando que Fitrat aboga por una síntesis de los valores religiosos y las ciencias modernas, más que por una occidentalización ciega.

Fundamentalmente, el profundo análisis de la obra pone de manifiesto que la resistencia kadimista estaba impulsada menos por «sensibilidades religiosas» y más por la ansiedad económica y el deseo de preservar el statu quo. Las exorbitantes tarifas por las fatwas, el soborno por los títulos y los nombramientos sin méritos apuntan a un orden de intereses propios oculto tras el eslogan «Se está perdiendo la religión». Según Fitrat, las escuelas Usul-i Jadid fueron objeto de ataques porque amenazaban este orden establecido de explotación. En resumen, Munazara es un documento histórico que afirma que la salvación de Bujará solo se puede lograr enfrentando la ignorancia y la corrupción moral, y adoptando un nuevo modelo educativo donde se combinen los valores religiosos con las ciencias modernas.

Palabras clave: Abdurrauf Fitrat, Munazara, jadidista, kadimista, jadidismo uzbeko.

结构化摘要:

贾迪德主义(改革主义)运动起源于19纪末的伊迪尔-乌拉尔地区和克里米亚,到20纪初已蔓延至突厥斯坦总督府、布哈拉和希瓦。伊斯兰世界各地的知识分子都将这一运动视为摆脱殖民统治的途径,以及推动社会、政治和文化进步的战略。然而,卡迪米派传统主义者)与贾迪德派(改革派)之间尖锐的社会分歧阻碍了运动的进展。卡迪米派主要由保守的宗教人士组成,他们排斥创新,主张维护经院教育体系。相反,贾迪德派常受外部现代思想影响,旨在通过乌苏尔--贾迪德(新方法)重构教育体系,并推行宗教改革。

阿卜杜拉乌夫·菲特拉特(1886-1938),作为突厥斯坦贾迪德主义的先驱之一,出生于布哈拉一个虔诚的家庭。他的思想历程折射出该地区的转型轨迹。菲特拉特最初接受的是传统的卡迪姆教育体系,起初曾反对贾迪德主义者。但随着他意识到旧体制的衰败,他逐渐接受了改革思想。他在伊斯坦布尔求学期间(1909-1913年),思想观点逐渐成型。目睹奥斯曼帝国的立宪时代,他从泛伊斯兰主义转向泛突厥主义,继而转向乌兹别克民族主义。正是在这一思想活跃的时期,他撰写了其开创性著作《Munazara》。

本研究聚焦于菲特拉特1911年在伊斯坦布尔出版的《Munazara》(《辩论》)。选择波斯语作为著作语言具有高度战略意义;鉴于波斯语是布哈拉埃米尔国的行政与学术语言,菲特拉特旨在直接触及他试图批判的统治精英和乌莱玛。这部作为批判性宣言撰写的著作被秘密带入布哈拉。尽管面临严苛的审查,且许多副本被俄国和布哈拉当局销毁,但幸存的文本仍在民众中产生了震撼效,正如同时代知识分子萨德里丁·艾尼所言,唤醒了他们疏忽的沉睡该作品的影响遍及中亚,相继出现了乌兹别克语、俄语和乌尔都语译本,使其成为现代主义文学的基石。

本研究分析了《Munazara》的辩证结构,该结构以一位保守的布哈拉穆达里斯(代表古法)与一位匿名欧洲人(代表新法及理性)之间的对话形式构建而成。这种叙事结构在主题上与同时代的其他新派作品具有相似性,例如伊斯梅·加斯普林斯基的《穆拉·阿巴斯》和法蒂赫·克里米的《学生与沙基尔特》,其中的冲突往往通过传统主义者被现代主义者从思想上击败来展现。通过这种寓言手法,菲特拉特在批判神职人员无知的同时,并未直接攻击个人。

文本中一场关键的讨论涉及对效仿异教徒这一神学概念的解读。穆达里斯援引《圣训》凡效仿某族之人,即属该族为依据,主张新学派说应被禁止,并声称即便坐在椅子上也会使人沦为异教徒。欧洲人则以理性神学予以反驳,指出该圣训所指的是那些热衷于拥抱他族宗教的人,而非其家具。他讽刺地指出,若仅以表面相似为标准,那些给马匹镶金的学者便等同于拜火教徒。此外,这场对话还揭露了神职人员在科学方面的无知;当穆达里斯将地理学斥为不值得研究的话故事时,恰恰印证了新学派论点——即与自然科学(历史、算术、地理)隔绝,才是伊斯兰世界衰落的根本原因。欧洲人的对策十分明确:摒弃空洞的语法争论,在信奉宗教的同时拥抱科学、工业和贸易。

阿卜杜拉乌夫·菲特拉特的《辩论》为古派新派之争提供了独特视角,质疑了仅凭头衔便自诩权威的乌莱玛(伊斯兰法学家)的不可质疑性。尽管被视为一份宣言,该作品主要作为揭露古派毛拉腐败本质的工具,旨在指明改革正道。菲特拉特运用了令人瞩目的反讽手法:真正把握伊斯兰教与《古兰经》精髓的并非穆斯林神职人员,而是欧洲人。这种叙事结构证明,问题并不在于伊斯兰教本身,而在于误读伊斯兰教的思维定式。就连穆达里斯最终也接受了新方法的必要性,这表明菲特拉特倡导的是宗教价值观与现代科学的融合,而非盲目的西化。

键在于,对这部作品的深入分析揭示,传统派的抵抗更多源于经济焦虑和维护现状的欲望,而非 "宗教敏感性".法特瓦的高昂费用、为头衔行贿以及无功受禄的任命都指向了隐藏在 "宗教正在丧失" 这一口号背后的私利秩序.据菲特拉特所述,Usul-i Jadid学校之所以成为攻击目标,正是因为它们威胁到了这一既定的剥削秩序.,Munazara》作为一份历史文献,论证了布哈拉的救赎唯有通过对抗无知与道德腐败并采用一种将宗教价值观与现代科学相融合的新教育模式方能实现.

关键词:阿卜杜拉乌夫·菲特拉特,Munazara,贾迪德主义者,卡迪姆主义者,乌兹别克贾迪德主义。

Структурированное резюме:

Зародившееся в Идил-Урале и Крыму в конце XIX века, джадидское (реформистское) движение к началу XX века распространилось на Туркестанскую губернию. Бухару и Хиву. Интеллигенция всего исламского мира рассматривала это движение как путь к освобождению от колониального гнета и стратегию социального, политического и культурного прогресса. Однако прогрессу мешало резкое разделение общества на кадимистов (традиционалистов) и джадидистов (реформаторов). Кадимисты, преимущественно консервативное духовенство, отвергали нововведения и выступали за сохранение системы схоластического образования. Напротив, джадидисты, часто находившиеся под влиянием внешних современных идей, стремились реорганизовать образование с помощью усул-и джадид (нового метода) и провести религиозные реформы.

Абдуррауф Фитрат (1886–1938), один из пионеров туркестанского джадидизма, родился в Бухаре в набожной семье. Его интеллектуальный путь отражает трансформацию региона. Получив образование в традиционной системе «кадим», Фитрат сначала был противником джадидистов. Однако, признав упадок старой системы, он принял реформаторские идеи. Его взгляды сформировались во время учебы в Стамбуле (1909–1913). Став свидетелем конституционной эпохи Османской империи, он перешел от панисламизма к пантюркизму, а позже — к узбекскому национализму. Именно в этот интеллектуально плодотворный период он написал свою основополагающую работу «Муназара».

Данное исследование посвящено работе Фитрата «Муназара» («Дебаты»), опубликованной в Стамбуле в 1911 году. Выбор персидского языка в качестве языка произведения был весьма стратегическим; поскольку персидский был административным и научным языком Бухарского эмирата, Фитрат стремился напрямую обратиться к правящей элите и улемам, которых он намеревался подвергнуть критике. Написанная в форме критического манифеста, работа была тайно ввезена в Бухару. Несмотря на строгую цензуру и уничтожение многих экземпляров российскими и бухарскими властями, сохранившиеся тексты произвели «шокирующий эффект» среди населения, пробудив его от «сна безразличия», как отметил современный интеллектуал Садриддин Айни. Влияние произведения распространилось по всей Центральной Азии, появились переводы на узбекский, русский и урду, что сделало его краеугольным камнем модернистской литературы.

В исследовании анализируется диалектическая структура «Муназары», построенная в форме диалога между консервативным бухарским мударрисом (представляющим «кадимские» методы) и анонимным европейцем (представляющим «Усул-и Джадид» и рациональность). Эта повествовательная структура имеет тематические сходства с другими современными джадидскими произведениями, такими как «Молла Аббас» Исмаила Гаспринского и «Студент и шакирт» Фатиха Керими, где столкновение между «старым» и «новым» часто изображается через интеллектуальное поражение традиционалиста от его современного оппонента. С помощью этой аллегории Фитрат критикует клерикальное невежество, не нападая при этом напрямую на отдельных людей.

Ключевая дискуссия в тексте касается теологической интерпретации «подобия неверным». Мударрис утверждает, что школы «Усул-и Джадид» запрещены на основании хадиса «Кто подражает какому-либо народу, тот является одним из них», заявляя, что даже сидение на стуле делает человека неверным. Европеец возражает, опираясь на рациональную теологию, и утверждает, что хадис относится к тем, кто с любовью принимает религию другого народа, а не их мебель. Он саркастически замечает, что если бы критерием было простое сходство, то учёные, украшающие своих лошадей золотом, были бы подобны магам. Кроме того, диалог обнажает научную неграмотность духовенства; когда мударрис отвергает географию как «сказку», недостойную изучения, это подчеркивает аргумент джадидистов о том, что изоляция от позитивных наук (истории, арифметики, географии) была первопричиной упадка исламского мира. Рецепт европейца ясен: отказаться от пустых грамматических споров и принять науку, промышленность и торговлю наряду с религией.

«Муназара» Абдуррауфа Фитрата привносит особую перспективу в конфликт между кадимистами и джадидистами, ставя под сомнение незыблемый авторитет улемов, полагавшихся исключительно на свои титулы. Хотя эта работа считается манифестом, она в первую очередь служит инструментом для разоблачения коррумпированной природы кадимистских мулл, стремясь показать праведный путь реформ. Фитрат использует поразительную иронию: персонаж, улавливающий истинную суть ислама и Корана, — это не мусульманский священнослужитель, а европеец. Такая конструкция доказывает, что проблема заключается не в самом исламе, а в менталитете, который его неверно интерпретирует. Даже мударрис в конце концов признает необходимость «нового метода», показывая, что Фитрат выступает за синтез религиозных ценностей и современных наук, а не за слепую вестернизацию.

Важно, что глубокий анализ произведения показывает, что сопротивление кадимистов было продиктовано не столько «религиозной чувствительностью», сколько экономическими опасениями и желанием сохранить статус-кво. Непомерные сборы за фетвы, взятки за титулы и назначения без заслуг указывают на порядок, основанный на личной выгоде, скрытый за лозунгом «Религия теряется». По мнению Фитрата, школы Усул-и Джадид стали мишенью, поскольку угрожали этому устоявшемуся порядку эксплуатации. В конечном итоге, «Муназара» представляет собой исторический документ, в котором утверждается, что спасение Бухары возможно только путем борьбы с невежеством и моральной коррупцией, а также путем внедрения новой образовательной модели, в которой религиозные ценности сочетаются с современными науками.

Ключевые слова: Абдуррауф Фитрат, «Муназара», джадидист, кадимист, узбекский джадидизм.

संरचित सारांश:

19वीं सदी के अंत में इदिल-उराल और क्रीमिया में उत्पन्न, जदीदी (सुधारवादी) आंदोलन 20वीं सदी की शुरुआत तक तुर्कस्तान, गवर्नोरेट, बुखारा और खिवा तक फैल गया। इस्लामी दुनिया भर के बुद्धिजीवियों द्वारा इस आंदोलन को औपनिवेशिक शासन से मुक्ति का मार्ग और सामाजिक, राजनीतिक तथा सांस्कृतिक उन्नति की एक रणनीति माना गया।

हालांकि, प्रगति में कादिमी (पारंपरिक) और जदीदी (सुधारवादी) के बीच एक स्पष्ट सामाजिक विभाजन से बाधा आई। कादिमी, जो मुख्य रूप से रूढ़िवादी पुरोहित वर्ग थे, ने नवाचार को अस्वीकार कर दिया और शास्त्रीय शिक्षा प्रणाली को संरक्षित करने की वकालत की। इसके विपरीत, जदीदी, जो अक्सर बाहरी आधुनिक विचारों से प्रभावित थे, का लक्ष्य उसूल--जदीद (नई विधि) के माध्यम से शिक्षा को पुनर्गठित करना और धार्मिक सुधार लागू करना था।

तुर्कस्तान में जदीदवाद के अग्रदूतों में से एक, अब्दुर्रऊफ़ फित्रात (1886-1938), बुखारा में एक धार्मिक परिवार में पैदा हुए थे। उनकी बौद्धिक यात्रा इस क्षेत्र के परिवर्तन का प्रतिबिंब है। शुरू में पारंपरिक कदीम प्रणाली में शिक्षित, फित्रात पहले जदीदवादियों के विरोधी थे। हालाँकि, पुरानी प्रणाली के पतन को स्वीकार करते हुए, उन्होंने सुधारवादी विचारों को अपना लिया। उनका दृष्टिकोण इस्तांबुल (1909-1913) में अपनी पढ़ाई के दौरान स्पष्ट हुआ। ओटोमन संवैधानिक युग को देखते हुए, वह पैन-इस्लामवाद से पैन-तुर्कवाद और बाद में उज़्बेक राष्ट्रवाद की ओर मुड़ गए। यह इस बौद्धिक रूप से उपजाऊ अवधि के दौरान था जब उन्होंने अपना महत्वपूर्ण ग्रंथ, मुनाज़रा, लिखा।

यह अध्ययन फित्रात की 'मुनाज़रा' (बहस) पर केंद्रित है, जो 1911 में इस्तांबुल में प्रकाशित हुई थी। इस कृति की भाषा के रूप में फ़ारसी का चुनाव अत्यंत रणनीतिक था; चूँकि फ़ारसी बुखारा अमीरात की प्रशासनिक और विद्वत्तापूर्ण भाषा थी, फित्रात का लक्ष्य सीधे शासक अभिजात वर्ग और उलेमा तक पहुँचना था, जिनकी वह आलोचना करना चाहता था। एक आलोचनात्मक घोषणापत्र के रूप में लिखी गई इस कृति को तस्करी करके बुखारा में लाया गया था। कड़े सेंसरशिप और रूसी बुखार के अधिकारियों द्वारा कई प्रतियों को नष्ट किए जाने के बावजूद, बची हुई प्रतियों ने जनता के बीच "झटका प्रभाव" पैदा किया, और उन्हें उनकी "लापरवाही की नींद" से जगाया, जैसा कि समकालीन बुद्धिजीवी सद्रिद्दीन आयनी ने उल्लेख किया है। इस कृति का प्रभाव पूरे मध्य एशिया में फैला, और इसके उज़्बेक, रूसी और उर्दू में अनुवाद प्रकाशित हुए, जिसने इसे आधुनिकतावादी साहित्य की एक आधारशिला के रूप में स्थापित कर दिया।

यह अध्ययन मुनाज़रा की द्वंद्वात्मक संरचना का विश्लेषण करता है, जिसे एक रूढ़िवादी बुखारी मुदर्रिस (जो क़दीम तरीक़ों का प्रतिनिधित्व करता है) और एक अज्ञात यूरोपीय (जो उसूल--जदीद और तर्कशीलता का प्रतिनिधित्व करता है) के बीच संवाद के रूप में रचा गया है। यह कथानक संरचना अन्य समकालीन जदीदी कृतियों, जैसे इस्माइल गैस्पिरिन्स्की की 'मोला अब्बास' और फातिह केरिमी की 'स्टूडेंट एंड शकिर्त' के साथ विषयगत समानताएँ साझा करती है, जहाँ 'पुराने' और 'नए' के बीच टकराव को अक्सर एक आधुनिक समकक्ष द्वारा एक पारंपरिक व्यक्ति की बौद्धिक हार के माध्यम से दर्शाया जाता है। इस रूपक के माध्यम से, फितरात व्यक्तियों पर सीधे हमला किए बिना पुरोहितों की अज्ञानता की आलोचना करते हैं।

पाठ में एक महत्वपूर्ण चर्चा "काफिरों से समानता" की धार्मिक व्याख्या से संबंधित है। मुदर्रिस तर्क देते हैं कि उसूल--जदीद स्कूल हदीस "जो किसी قوم की नकल करता है, वह उन्हीं में से एक है" के आधार पर निषिद्ध हैं, यह दावा करते हुए कि कुर्सी पर बैठना भी किसी को काफिर बना देता है। यूरोपीय तर्कसंगत धर्मशास्त्र के साथ इसका जवाब देता है, यह तर्क देते हुए कि हदीस उन लोगों के बारे में है जो प्यार से दूसरे लोगों के धर्म को अपनाते हैं, कि उनके फर्नीचर के बारे में। वह व्यंग्यात्मक रूप से उल्लेख करता है कि यदि केवल समानता ही मानदंड होता, तो अपने घोड़ों को सोने से सजाने वाले विद्वान मजूसियों के समान होते।

इसके अलावा, यह संवाद मौलवियों की वैज्ञानिक निरक्षरता को उजागर करता है; जब मुदर्रिस भूगोल को अध्ययन के लायक होने वाली "परी कथा" कहकर खारिज कर देता है, तो यह जादीदी तर्क को उजागर करता है कि सकारात्मक विज्ञानों (इतिहास, अंकगणित, भूगोल) से अलगाव इस्लामी दुनिया के पतन का मुख्य कारण था। यूरोपीय का नुस्खा स्पष्ट है: खाली व्याकरणिक विवादों को छोड़ दें और धर्म के साथ-साथ विज्ञान, उद्योग और व्यापार को अपनाएं।

अब्दुर्रौफ फित्रात की 'मुनाज़रा' कदीमी-जदीदी संघर्ष को एक अलग दृष्टिकोण देती है, जो केवल अपने पदों पर निर्भर उलेमा के निर्विवाद अधिकार पर सवाल उठाती है। एक घोषणापत्र माना जाने के बावजूद, यह कृति मुख्य रूप से कदीमी मौलवियों की भ्रष्ट प्रकृति को उजागर करने के एक उपकरण के रूप में काम करती है, जिसका उद्देश्य सुधार का सही मार्ग दिखाना है। फित्रात एक चौंकाने वाली विडंबना का उपयोग करते हैं: इस्लाम और कुरान के सच्चे सार को समझने वाला पात्र मुस्लिम धर्मगुरु नहीं बल्कि एक यूरोपीय है। यह निर्माण साबित करता है कि समस्या स्वयं इस्लाम में नहीं, बल्कि उस मानसिकता में है जो इसकी गलत व्याख्या करती है। यहाँ तक कि मुदर्रिस भी अंततः "नई पद्धति" की आवश्यकता को स्वीकार कर लेते हैं, जिससे यह पता चलता है कि फित्रात अंधाधुंध पश्चिमीकरण के बजाय धार्मिक मूल्यों और आधुनिक विज्ञानों के संश्लेषण की वकालत करते हैं।

महत्वपूर्ण रूप से, इस कृति का गहरा विश्लेषण यह उजागर करता है कि कदीमी प्रतिरोध "धार्मिक संवेदनशीलताओं" से कम और आर्थिक चिंता तथा यथास्थिति बनाए रखने की इच्छा से अधिक प्रेरित था। फतवों के लिए अत्यधिक शुल्क, पदों के लिए रिश्वतखोरी, और अयोग्य नियुक्तियाँ "धर्म खत्म हो रहा है" के नारे के पीछे छिपे स्वार्थ के एक तंत्र की ओर इशारा करती हैं।

फ़ित्रत के अनुसार, उसूल--जदीद स्कूलों को निशाना बनाया गया क्योंकि वे शोषण की इस स्थापित व्यवस्था के लिए खतरा थे। अंततः, मुनाज़रा एक ऐतिहासिक दस्तावेज़ के रूप में खड़ा है जो यह तर्क देता है कि बुखारा की मुक्ति केवल अज्ञानता और नैतिक भ्रष्टाचार का सामना करके और एक नए शैक्षिक मॉडल को अपनाकर ही संभव है, जहाँ धार्मिक मूल्यों को आधुनिक विज्ञानों के साथ मिलाया जाता है।

कीवर्ड: अब्दुर्रऊफ़ फ़ित्रत, मुनाज़रा, जदीदी, कदीमी, उज़्बेक जदीदीवाद।

Article Statistics

Number of reads 150
Number of downloads 119

Share

Turkish Studies - Language and Literature
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.