Abstract

Dinimizin kutsal kitabı olan Kur’an-ı Kerim’in Fatiha sûresi mushafta ilk sıralarda yer alan ve Kur’an-ı Kerim’in özü niteliğinde olan bir sûredir. Kur’an’ın hem bir mukaddimesi hem de özeti gibidir. İlâhî kitabımızın bütün amaçlarını kısa bir özet halinde ihtiva etmektedir. Fâtiha sûresi, Allah’a bir yakarış mahiyetinde olan eşsiz bir duadır. Âyet sayısı bakımından kısa olmasına rağmen anlamı bakımından çok derindir. Sûrede övülmeye ve yüceltilmeye layık olan tek varlığın Allah olduğu, onun hâkimiyeti, tek ilah oluşu, ancak ona tapılacağı, ondan yardım isteneceği özet olarak ifade edilir. Fatiha sûresi inanan insana doğru bir formül halinde ibâdetin önemini ve ebedî nimetin elde ediliş yöntemini bildirmektedir. Bu nadide sûre üzerine çalıştığımız tefsir, İnebey Halk Kütüphanesinde bulunan manzum ve mensur karışık olarak yazılmış harekeli bir eserdir. Eserin yazarı ve yazıldığı tarih hakkında bilgi bulunmamaktadır. Ancak eserde kullanılan kelimeler ve bu kelimelerin dil özellikleri bize metnin yazıldığı dönem hakkında bilgi vermektedir. Yapılan çalışma, söz konusu tefsirin çeviri yazısına; imlâ, fonetik ve morfolojik açıdan incelenmesine dayanmaktadır. Tefsir çeviri yazı yapıldıktan sonra tefsirdeki Türkçe kelimeler tespit edilmiş ve bu kelimelerde karşımıza çıkan ses olayları incelenmiştir. Daha sonra ekleşme bilgisine göre kelimelere getirilen ekler örnekler verilerek gösterilmiştir. Böylece dönemin hem söz varlığı hem de dil özellikleri hakkında bilgi sahibi olmamız sağlanmıştır.

Abstract

The Fatiha Surah, which is among the first chapters in the written Qur’an (Mushaf) and represents the essence of the Holy Qur’an, is both an introduction and a concise summary of it. It contains, in brief, all the main purposes of our Divine Book. Surah Fatiha is a unique prayer that is a supplication to Allah. Although it is short in terms of verse count, it is profoundly deep in meaning. The Surah succinctly expresses that the only being worthy of praise and exaltation is Allah, that He alone possesses sovereignty, that He is the sole deity, that worship is due to Him alone, and that help must be sought only from Him. For the believer, the Fatiha Surah provides, in the form of a clear formula, both the importance of worship and the means to attain eternal blessings. The commentary (tafsir) we have studied on this precious Surah is a vocalized manuscript written in a mixed prose-and-verse style, preserved in the İnebey Public Library. There is no information available regarding the author or the date of its composition. However, the vocabulary and linguistic features used in the work provide insights into the period in which the text was written.The study is based on the transliteration of this tafsir and its analysis in terms of orthography, phonetics, and morphology. After the transliteration was completed, the Turkish words in the tafsir were identified, and the phonological changes observed in these words were examined. Then, examples were provided to demonstrate the suffixes attached to words according to the rules of agglutination. In this way, valuable information about the vocabulary and linguistic characteristics of the period has been obtained.

Structured Abstract:

After the Turks accepted Islam, they felt the need to translate the Holy Qur’an into their native language in order to understand it better and to facilitate the spread of the new religion. This was not an activity unique to the Turks; many other nations also undertook such work. However, since the Turks converted to Islam in large numbers and adopted it as their state religion, it is understood that they began to focus more heavily on translation work starting from the early 11th century. This tradition actually dates back to earlier times when the Turks translated the sacred texts of the religions they had previously adopted—Buddhism, Manichaeism, and Zoroastrianism. Such translation efforts are of great importance for grasping the essential subtleties of a religion and appreciating the linguistic sensitivity involved. However, translating sacred texts requires particular care: it is crucial to remain faithful to the original text while also adhering to the nuances of the target language. The translation must harmonise with the language of its audience, maintain precision, and stay true to the original wording.

Throughout history, especially after the 12th century, a tradition developed of interpreting individual sūras rather than translating the Qur’an in its entirety. These activities of exegesis (tafsir) of specific sūras and verses continued steadily, thereby contributing to the comprehension and deepening of the Qur’an in the translated language. The present study aims to explore the linguistic subtleties within one such tafsir undertaken to understand the Holy Book in depth and to examine the phonetic and morphological features of the Turkish words used.

The focus of this study is the linguistic analysis of a tafsir written on Sūrat al-Fātiḥa. The Qur’an consists of 114 sūras, among which Sūrat al-Fātiḥa is the first in the written order (muṣḥaf) and the fifth in the order of revelation. It is recited 17 times a day in obligatory prayers alone. Despite consisting of only seven verses and 113 letters, Sūrat al-Fātiḥa is one of the shortest chapters of the Qur’an. The name "Fātiḥa", meaning “opening” or "beginning", is given to it because it appears at the start of the Divine Word, is the first sūra recited in prayer, and, according to some interpretations, was the first to be revealed in full. The sūra serves almost as a preface to the Qur’an, summarising its purpose, meanings, knowledge, and rulings. Moreover, through reciting this sūra in every unit of prayer, the believer symbolically converses with their Lord and draws closer to Him. For all these reasons, commentators have shown particular care to express God’s intent as accurately as possible in interpreting this sūra. Each verse should be deeply contemplated and interpreted accordingly. In this sūra, which conveys the greatness of God’s mercy and divine power, the importance of monotheism (tawḥīd) and the affirmation that only God is worthy of worship are emphasised.

The method of this study involves first providing a transcription of the text, followed by an analysis of its orthographic, phonetic, and morphological characteristics. The tafsir analysed here is a mixed verse-and-prose (manzum–mensur) work on this exquisite sūra, which is considered the “key” to the Qur'an and is preserved in the İnebey Public Library. The main text examined is included at the end of this study.

The tafsir begins with the heading “Tefsìru sūreti’l-fātiḥati’ş-şerìfeti bí-avni’llāhi te’ālā”. The text, written fully with diacritical marks (ḥarakāt), has no fixed order between prose and verse sections. The prose part continues up to the fifth verse, after which a short poem appears. The final two verses are then explained, followed by a poetic section written in the mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘īlün meter. After the prose commentary on the verses, there is a section presenting the views of Hazrat ‘Azīz Maḥmūd Efendi of Üsküdar, followed by another poem in the mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün meter. The tafsir also includes quotations from various other verses and sūras of the Qur’an. It concludes with a prayer introduced by the phrase “terāviḥ tamam oldukda bu du‘āyı oḳuya” (“recite this prayer upon completing the tarāwīḥ prayer”).

The findings of this study are as follows: In general, the fact that vowels in the vowel-marked tafsir are sometimes written with diacritical marks and sometimes without indicates that there is no established standard in this regard. As for consonants, the adverbial participle suffix written with b (ب) is pronounced with a p sound; the consonant ç is represented by çim (چ) in the initial, medial, and final positions of words; the consonant “ŋ” is written with kef (ك) and represents both g and k sounds; and the t sound, when it occurs at the beginning of a word, becomes voiced and is written with tı (ط). However, in words containing back vowels, this t sound sometimes resists voicing and transforms into an overly explosive sound.

When we examine vowel and consonant harmony based on Turkish words, it is observed that front–back harmony is fully preserved, while flat–round harmony, as in other historical stages of Turkish, is not entirely consistent in this text either, for various reasons. The lack of stability in flat–round harmony generally stems not from the root of the word but from the suffixes attached to it. Suffixes that exist only in rounded or only in unrounded forms have caused this harmony to be disrupted. Furthermore, examples show that consonant harmony is also sometimes disregarded due to these suffixes.

The tafsir provides explanations of various phonetic processes along with examples. These include flattening, rounding, vowel elision, fusion, excessive plosion, syllable reduction, fricativisation, assimilation, voicing, consonant insertion, and consonant elision.

In the section on morphological attachment (affixation), suffixes are categorised according to Zikri Turan’s article “Türk Dilinin Eklerini Sınıflandırmanın Esasları” (“The Principles of Classifying the Suffixes of the Turkish Language”), and in this study, suffixes are identified following that classification. The suffixes are first categorised according to their main functions and then according to their subfunctions, with examples drawn from words found in the text.

Although the text under study is a religious tafsir, it contains a relatively large number of Turkish words. Out of the 1,724 words in the text, 768 are Turkish. Therefore, the section on affixation contains many examples belonging to both main and subfunctional categories. The text also includes idiomatic expressions that reflect the subtleties of the Turkish language, such as “gözüŋ aç” (open your eyes), “ḳapusına ayaḳ baṣma” (do not step on his doorstep), “el çeküp” (withdraw your hand), and “yüzüŋ sür” (rub your face).

Yapılandırılmış Özet:

Türkler İslamiyet’i kabul ettikten sonra kutsal kitap Kur’an-ı Kerim’i anlamak, yeni dinin daha hızlı yayılmasını kolaylaştırmak için ana dilimize çevirme ihtiyacı duymuşlardır. Bu sadece Türklerin yaptığı bir faaliyet değildir, birçok ulus bu çalışmaları gerçekleştirmiştir. Ancak Türklerin büyük kitleler halinde Müslüman olmaları ve devlet dini olarak İslamiyet’i kabul etmeleri sebebiyle 11. yüzyılın başlarından itibaren tercüme işine ağırlık verdikleri anlaşılmaktadır. Bu gelenek, daha önce kabul ettikleri dinlerden olan Budizm, Manihaizm ve Zerdüştlük’ün kutsal kitaplarını tercüme etmelerinden beri süregelmiştir. Bu yöntem, bir dinin en temel inceliklerine hâkim olmak ve dile gösterilen hassasiyeti anlamak açısından büyük önem arz etmektedir. Ancak tercüme yapılırken bu kutsal metinlere sadık kalmak ve tercüme edilen dilin inceliklerine uygun hareket etmek özel bir hassasiyet gerektirmektedir. Zira hitap edilen kitlenin diliyle tercüme edilen metnin uyumlu olması, tercüme esnasında dikkatli davranılması, kelime kelime özgün metne sadık kalınması çok önemlidir.

Tarihi süreç içinde özellikle 12. yüzyıldan sonra Kur’an’ın tamamının değil de tek tek sȗrelerini tefsir etme geleneği oluşmuştur. Sȗreleri ve âyetleri bu şekilde tefsir etme faaliyetleri devamlılık arz etmiş, böylece çeviri yapılan dilde Kur’an’ı anlama ve derinleştirme yolunda katkı sağlanmıştır. İşte bu çalışma da kutsal kitabımızı incelikleriyle anlamak için yapılmış olan tefsirdeki dil inceliklerini keşfetmek ve Türkçe kelimelerdeki ses, şekil özelliklerini göstermektir.

Çalışmanın konusu, Fatiha sȗresi üzerine yapılmış tefsiri dil bilim açısından incelemektir. Kur’an-ı Kerim’de 114 sȗre bulunmaktadır. Bunlardan Fatiha sȗresi mushafta birinci, nüzûl sıralamasında 5. sûredir. Sadece farz namazlarımızda bile bu sȗre günde 17 kez okunmaktadır. Fatiha sȗresi, yedi âyet ve 113 harften oluşmasına rağmen, Kur’an’ın en kısa sȗrelerinden biridir. Bu sûreye, Allah kelâmının başında bulunması, namazda ilk okunan sûre olması veya tümüyle ilk inen süre olması sebebiyle ‘başlangıç, açılış’ anlamında Fatiha sûresi denilmiştir. Bu sûre kutsal kitabın bütün amaçlarını; getirdiği anlam, bilgi ve hükümleri özet halinde ihtiva eden Kur’an’ın adeta bir mukaddimesi gibidir. Bu sȗre ile ayrıca her müminin kıldığı namazın bütün rekâtlarında rabbi ile konuşurcasına okuması ve bu sayede O’na yaklaşması murat edilmiştir. Bütün bu sebeplerden ötürü müfessirler, Fatiha sȗresinin tefsiri sırasında Allah’ın muradını en doğru şekilde dile getirmek için özel bir çaba göstermişlerdir. Sȗrenin her âyeti üzerinde uzun uzun düşünülmeli ve ona göre yorumlanmalıdır. Allah’ın rahmeti, merhameti ve ilahi kudretinin yüceliğini ifade eden bu sȗrede tevhidin önemi ve ibadet edilecek tek varlığın Allah olduğu belirtilmiştir.

Çalışmanın yöntemi, önce metnin çeviri yazısını yapmak; sonra eseri imlâ, fonetik ve morfolojik özellikleri açısından incelemektir. Üzerine çalıştığımız tefsir, Kur’an’ın anahtarı sayılan bu nadide sûrenin İnebey Halk Kütüphanesinde bulunan manzum ve mensur karışık olarak yazılmış metnidir. İncelenen asıl metin çalışmanın sonunda yer almaktadır.

Tefsire ‘‘Tefsìru sūreti’l-fātiḥati’ş-şerìfeti bí-avni’llāhi te’ālā’’ başlığıyla giriş yapılmıştır. Tamamen harekeli olarak kaleme alınan metinde nesir ve nazım bölümlerinin belli bir sırası yoktur. Nesir olarak yazılmış ilk bölüm, beşinci âyete kadardır. Bu açıklamadan sonra araya kısa bir nazım girer. Daha sonra kalan son iki ayet de açıklanarak aruz kalıbı mefâîlün mefâîlün feîlün olan nazım bölümüne geçilmiştir. Âyetlerle ilgili nesir bölümünden sonra Ḥażret-i ‘Azìz Maḥmūd Efendi-i Üsküdāri’nin âyet hakkındaki görüşleri ve devamında mefâîlün mefâîlün mefâîlün mefâîlün kalıbıyla yazılmış bir nazım parçası vardır. Ayrıca tefsirin içinde çeşitli âyet-i kerimeler ve sȗrelerden de örnekler bulunmaktadır. Tefsir ‘‘terāviḥ tamām olduḳda bu du’āyı oḳuya’’ cümlesi söylenerek verilen dua ile bitirilmektedir.

Bu çalışmanın bulguları şu şekildedir: Genel olarak harekeli yazılan tefsirde ünlülerde seslerin bazen harekeli bazen de harekesiz işaretlenmiş olması bu konuda bir standart olmadığını göstermektedir. Ünsüzlerde ise b (ب) ile yazılan zarf fiil ekini p sesiyle okunduğu; ç ünsüzünün kelime başında, ortasında ve sonunda çim (چ) ile karşılandığı, “ŋ”  ünsüzünün kef ( ك ) ile yazılarak “g” ve “k” sesini karşıladığı, “t”  sesinin kelime başında ötümlüleşerek tı (ط) ile yazıldığı; ancak art ünlülü kelimelerde bu “t” sesinin bazen ötümlüleşmeye direnerek aşırı patlayıcı bir sese dönüştüğü dikkati çekmektedir.

Türkçe kelimeler üzerinden ünlü ve ünsüz uyumlarına bakmak gerekirse önlük-artlık uyumunun tam olduğunu, düzlük-yuvarlaklık uyumunun ise Türkçenin diğer tarihî dönemlerinde de olduğu gibi bu metinde de çeşitli sebeplerle tam olmadığı görülmektedir. Düzlük-yuvarlaklık uyumunun sağlam olmayışı, genellikle kelime kökünden değil kelimeye eklenen eklerden kaynaklanmaktadır. Sadece yuvarlak şekilleri veya sadece düz şekilleri bulunan ekler bu uyumun bozulmasına yol açmıştır. Ayrıca yine eklerden dolayı ünsüz uyumuna da bağlı kalınmadığı örneklerle gösterilmiştir. Tefsirde çeşitli ses olaylarının açıklaması örneklerle verilmiştir. Bunlar; düzleşme, yuvarlaklaşma, ünlü yutulması, birleşme, aşırı patlayıcılaşma, hece tekleşmesi, sızıcılaşma, kaynaşma, ötümlüleşme, ünsüz türemesi, üsüz yutulmasıdır.

Ekleşme bilgisi bölümünde ekler Zikri Turan’ın “Türk Dilinin Eklerini Sınıflandırmanın Esasları” adlı makaleye göre ona ayrılmaktadır ve bu çalışmada ekler bu ayrıma göre belirlenmiştir. Önce üst fonksiyonlara sonra da bu üst fonksiyonların alt fonksiyonlarına göre sınıflandırılan ekler metinde geçen kelimelerle de örneklenmiştir.

Üzerine çalışılan metnin dini bir tefsir olmasına rağmen Türkçe kelime sayısı nispeten çoktur.  1724 kelime bulunan metinde kelimelerin 768’i Türkçedir. Bu nedenle ekleşme bilgisi bölümünde hem üst hem de alt fonksiyonlara ait örneklere çokça rastlanmaktadır. Metinde ayrıca “gözüŋ aç, ḳapusına ayaḳ baṣma, el çeküp, yüzüŋ sür” gibi bir dilin inceliklerini gösteren deyimlere de yer verilmiştir.

ملخص منظم

بعد أن اعتنق الأتراك الإسلام، شعروا بالحاجة إلى ترجمة القرآن الكريم إلى لغتهم الأم من أجل فهمه بشكل أفضل وتسهيل انتشار الدين الجديد. ولم يكن هذا نشاطًا يقتصر على الأتراك وحدهم؛ فقد قامت العديد من الشعوب الأخرى أيضًا بمثل هذا العمل. ومع ذلك، وبما أن الأتراك اعتنقوا الإسلام بأعداد كبيرة واعتمدوه دينًا للدولة، فمن المفهوم أنهم بدأوا في التركيز بشكل أكبر على أعمال الترجمة ابتداءً من أوائل القرن الحادي عشر. ويعود هذا التقليد في الواقع إلى عصور سابقة عندما قام الأتراك بترجمة النصوص المقدسة للأديان التي كانوا قد اعتنقوها سابقًا — البوذية والمانوية والزرادشتية. وتكتسي جهود الترجمة هذه أهمية كبيرة لفهم الخفايا الجوهرية لأي دين وتقدير الحساسية اللغوية التي تنطوي عليها. ومع ذلك، تتطلب ترجمة النصوص المقدسة عناية خاصة: فمن الضروري الحفاظ على الدقة في الترجمة مع الالتزام بالفروق الدقيقة في اللغة المستهدفة. يجب أن تنسجم الترجمة مع لغة جمهورها، وتحافظ على الدقة، وتبقى وفية للصياغة الأصلية.

على مر التاريخ، ولا سيما بعد القرن الثاني عشر، تطور تقليد تفسير السور الفردية بدلاً من ترجمة القرآن ككل. واستمرت أنشطة التفسير (التفسير) لهذه السور والآيات المحددة بشكل مطرد، مما ساهم في فهم القرآن وتعميق معناه في اللغة المترجمة. تهدف هذه الدراسة إلى استكشاف الفروق اللغوية الدقيقة في أحد هذه التفاسير التي أُعدت لفهم الكتاب المقدس بعمق، ودراسة السمات الصوتية والصرفية للكلمات التركية المستخدمة.

تركز هذه الدراسة على التحليل اللغوي لتفسير مكتوب عن سورة الفاتحة. يتألف القرآن الكريم من 114 سورة، ومن بينها سورة الفاتحة التي تأتي في المرتبة الأولى حسب الترتيب النصي (المصحف) والخامسة حسب ترتيب النزول. وتُتلى هذه السورة 17 مرة يوميًا في الصلوات المفروضة وحدها. ورغم أن سورة الفاتحة تتألف من سبع آيات و113 حرفًا فقط، فإنها تُعدّ من أقصر سور القرآن الكريم. وقد أُطلق عليها اسم «الفاتحة»، الذي يعني «الافتتاح» أو «البداية»، لأنها تظهر في مقدمة الكلمة الإلهية، وهي أول سورة تُتلى في الصلاة، ووفقًا لبعض التفسيرات، كانت أول ما نزل بالكامل. وتُعد هذه السورة بمثابة مقدمة للقرآن، حيث تلخص غرضه ومعانيه ومعارفه وأحكامه. علاوة على ذلك، فإن تلاوة هذه السورة في كل ركعة من الصلاة تمثل حوارًا رمزيًا بين المؤمن وربه وتقربه منه. ولهذه الأسباب جميعها، حرص المفسرون بشكل خاص على التعبير عن مقصد الله بأكبر قدر ممكن من الدقة في تفسير هذه السورة. وينبغي التأمل العميق في كل آية وتفسيرها وفقًا لذلك. في هذه السورة، التي تنقل عظمة رحمة الله وقدرته الإلهية، يتم التأكيد على أهمية التوحيد (التوحيد) والتأكيد على أن الله وحده هو الجدير بالعبادة.

تتضمن منهجية هذه الدراسة أولاً تقديم نسخة مكتوبة للنص، يليها تحليل لخصائصه الإملائية والصوتية والصرفية. والتفسير الذي يتم تحليله هنا هو عمل مختلط بين الشعر والنثر (منظم–منسور) حول هذه السورة الرائعة، التي تُعتبر «مفتاح» القرآن الكريم، وهي محفوظة في مكتبة إينيبي العامة. ويرد النص الرئيسي الذي تم فحصه في نهاية هذه الدراسة.

يبدأ التفسير بعنوان «تفسير سورة الفاتحة الشريفة بعون الله تعالى». والنص، المكتوب بالكامل مع علامات التشكيل (الحركات)، لا يتبع ترتيبًا ثابتًا بين الأجزاء النثرية والشعرية. يستمر الجزء النثري حتى الآية الخامسة، وبعدها تظهر قصيدة قصيرة. ثم يتم شرح الآيتين الأخيرتين، يليهما جزء شعري مكتوب على وزن «مفعلون مفعلون فعلون». وبعد الشرح النثري للآيات، يوجد قسم يعرض آراء حضرة عزيز محمود أفندي من أوسكودار، يليه قصيدة أخرى على وزن «مفعلون مفعلون مفعلون مفعلون». كما يتضمن التفسير اقتباسات من آيات وسور أخرى متنوعة من القرآن الكريم. ويختتم التفسير بدعاء يبدأ بالعبارة «terāviḥ tamam oldukda bu du‘āyı oḳuya» («اقرأ هذه الدعاء عند الانتهاء من صلاة التراويح»).

وفيما يلي نتائج هذه الدراسة: بشكل عام، فإن حقيقة أن حروف العلة في التفسير المُعلَّم بحروف العلة تُكتب أحيانًا بعلامات التشكيل وأحيانًا بدونها تشير إلى عدم وجود معيار راسخ في هذا الصدد. أما بالنسبة للحروف الساكنة، فإن لاحقة المفعول المرفوعة المكتوبة بحرف الباء (ب) تُلفظ بصوت «ب»؛ ويُرمز للحرف الساكن «ç» بحرف «çim» (چ) في مواضع بداية الكلمة ووسطها ونهايتها؛ يُكتب الحرف الساكن «ŋ» بالحرف kef (ك) ويمثل صوتي g و k على حد سواء؛ ويصبح صوت t، عندما يظهر في بداية الكلمة، صوتًا مشددًا ويُكتب بالحرف tı (ط). ومع ذلك، في الكلمات التي تحتوي على حروف العلة الخلفية، يقاوم صوت t أحيانًا التشديد ويتحول إلى صوت انفجاري مفرط.

وعندما ندرس التناغم بين الحروف المتحركة والساكنة استنادًا إلى الكلمات التركية، نلاحظ أن التناغم بين الحروف الأمامية والخلفية محفوظ تمامًا، في حين أن التناغم بين الحروف المسطحة والمستديرة، كما هو الحال في المراحل التاريخية الأخرى للغة التركية، ليس متسقًا تمامًا في هذا النص أيضًا، وذلك لأسباب متنوعة. ولا ينبع عدم الاستقرار في التناغم بين الحروف المسطحة والمستديرة عمومًا من جذر الكلمة، بل من اللواحق الملحقة بها. وقد تسببت اللواحق التي توجد فقط في الصيغ المستديرة أو غير المستديرة في اضطراب هذا التناغم. علاوة على ذلك، تُظهر الأمثلة أن تناغم الحروف الساكنة يُهمل أحيانًا أيضًا بسبب هذه اللواحق.

يقدم التفسير شرحًا لمختلف العمليات الصوتية مصحوبة بأمثلة. وتشمل هذه العمليات: التسطيح، والتدوير، وحذف الحروف المتحركة، والاندماج، والانفجار المفرط، وتقليل المقاطع، والتحويل إلى حروف احتكاكية، والاندماج الصوتي، والتصويت، وإدراج الحروف الساكنة، وحذف الحروف الساكنة.

في القسم المتعلق بالارتباط الصرفي (اللواحق)، تم تصنيف اللواحق وفقًا لمقال زكري توران «Türk Dilinin Eklerini Sınıflandırmanın Esasları» («مبادئ تصنيف لواحق اللغة التركية»); وفي هذه الدراسة، تم تحديد اللواحق وفقًا لهذا التصنيف. يتم تصنيف اللواحق أولاً وفقًا لوظائفها الرئيسية ثم وفقًا لوظائفها الفرعية، مع أمثلة مستمدة من الكلمات الموجودة في النص.

على الرغم من أن النص قيد الدراسة هو تفسير ديني، إلا أنه يحتوي على عدد كبير نسبياً من الكلمات التركية. فمن بين 1,724 كلمة في النص، هناك 768 كلمة تركية. ولذلك، يحتوي القسم الخاص باللواحق على العديد من الأمثلة التي تنتمي إلى كل من الفئات الوظيفية الرئيسية والفرعية. كما يتضمن النص تعابير اصطلاحية تعكس خفايا اللغة التركية، مثل «gözüŋ aç» (افتح عينيك)، و«ḳapusına ayaḳ baṣma» (لا تدوس على عتبة بابه)، و«el çeküp» (اسحب يدك)، و«yüzüŋ sür» (افرك وجهك).

Résumé Structuré:

Après avoir embrassé l’islam, les Turcs ont ressenti le besoin de traduire le Saint Coran dans leur langue maternelle afin de mieux le comprendre et de faciliter la diffusion de la nouvelle religion. Cette démarche n’était pas propre aux Turcs ; de nombreux autres peuples se sont également lancés dans ce travail. Cependant, comme les Turcs se sont convertis en grand nombre à l’islam et l’ont adopté comme religion d’État, on considère qu’ils ont commencé à se consacrer davantage au travail de traduction dès le début du XIᵉ siècle. Cette tradition remonte en réalité à une époque plus ancienne, lorsque les Turcs traduisaient déjà les textes sacrés des religions qu’ils avaient adoptées auparavant : le bouddhisme, le manichéisme et le zoroastrisme. Ces efforts de traduction revêtent une signification cruciale pour saisir les subtilités essentielles d’une religion et en apprécier la sensibilité linguistique. Cependant, la traduction de textes sacrés exige un soin particulier : il est crucial de rester fidèle au texte original tout en respectant les nuances de la langue cible. La traduction doit s’harmoniser avec la langue de son public, conserver sa précision et rester fidèle à la formulation originale.

Tout au long de l’histoire, en particulier après le XIIᵉ siècle, une tradition s’est développée consistant à interpréter des sourates individuelles plutôt qu’à traduire le Coran dans son intégralité. Ces activités d’exégèse (tafsir) de sourates et de versets spécifiques se sont poursuivies sans relâche, contribuant ainsi à la compréhension et à l’approfondissement du Coran dans la langue de traduction. La présente étude vise à explorer les subtilités linguistiques d’un de ces tafsirs, entrepris dans le but de comprendre le Livre saint en profondeur, et à examiner les caractéristiques phonétiques et morphologiques des mots turcs utilisés.

Cette étude se concentre sur l’analyse linguistique d’un tafsir consacré à la Sūra al-Fātiḥa. Le Coran se compose de 114 sourates, parmi lesquelles la sourate al-Fātiḥa est la première dans l’ordre d’écriture (muṣḥaf) et la cinquième dans celui de révélation. Elle est récitée 17 fois par jour rien que dans les prières obligatoires. Bien qu’elle ne compte que sept versets et 113 lettres, la sourate al-Fātiḥa est l’un des chapitres les plus courts du Coran. Le nom « al-Fātiḥa », qui signifie « ouverture » ou « commencement », lui a été donné car elle figure au début de la Parole divine, est la première sourate récitée dans la prière et, selon certaines interprétations, a été la première à être révélée dans son intégralité. Cette sourate fait presque office de préface au Coran, résumant son objectif, ses significations, ses enseignements et ses règles. De plus, en récitant cette sourate à chaque unité de prière, le croyant dialogue symboliquement avec son Seigneur et se rapproche de Lui. Pour toutes ces raisons, les commentateurs ont veillé tout particulièrement à exprimer l’intention de Dieu aussi fidèlement que possible dans leur interprétation de cette sourate. Chaque verset doit être médité en profondeur et interprété en conséquence. Dans cette sourate, qui exprime la grandeur de la miséricorde de Dieu et de Sa puissance divine, l’importance du monothéisme (tawhīd) et l’affirmation selon laquelle seul Dieu est digne d’adoration sont mises en avant.

La méthode suivie dans cette étude consiste tout d’abord à fournir une transcription du texte, suivie d’une analyse de ses caractéristiques orthographiques, phonétiques et morphologiques. Le tafsir analysé ici est un ouvrage mêlant vers et prose (manzum–mensur) consacré à cette sourate exquise, considérée comme la « clé » du Coran et conservée à la bibliothèque publique d’İnebey. Le texte principal examiné figure à la fin de cette étude.

Le tafsir commence par le titre « Tefsìru sūreti’l-fātiḥati’ş-şerìfeti bí-avni’llāhi te’ālā ». Le texte, entièrement écrit avec des signes diacritiques (ḥarakāt), ne présente pas d’ordre fixe entre les sections en prose et en vers. La partie en prose se poursuit jusqu’au cinquième verset, après quoi apparaît un court poème. Les deux derniers versets sont ensuite commentés, suivis d’une section poétique écrite selon la métrique mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘īlün. Après le commentaire en prose sur les versets, une section présente les opinions de Hazrat ‘Azīz Maḥmūd Efendi d’Üsküdar, suivie d’un autre poème en vers de mètre mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün. Le tafsir comprend également des citations tirées de divers autres versets et sourates du Coran. Il se termine par une prière introduite par la phrase « terāviḥ tamam oldukda bu du‘āyı oḳuya » (« récitez cette prière une fois la prière du tarāwīḥ achevée »).

Les conclusions de cette étude sont les suivantes : D’une manière générale, le fait que les voyelles du tafsir, où elles sont marquées, soient parfois écrites avec des signes diacritiques et parfois sans indique qu’il n’existe pas de norme établie à cet égard. Quant aux consonnes, le suffixe de participe adverbial écrit avec b (ب) se prononce avec un son p ; la consonne ç est représentée par çim (چ) en position initiale, médiane et finale des mots ; la consonne « ŋ » s’écrit avec le kef (ك) et représente à la fois les sons g et k ; et le son t, lorsqu’il apparaît en début de mot, devient voisé et s’écrit avec tı (ط). Cependant, dans les mots contenant des voyelles postérieures, ce son t résiste parfois à la voisation et se transforme en un son excessivement explosif.

Lorsque l’on examine l’harmonie des voyelles et des consonnes à partir de mots turcs, on constate que l’accord antéro-postérieur est pleinement préservé, tandis que l’harmonie plate-arrondie, comme à d’autres étapes historiques du turc, n’est pas non plus entièrement cohérente dans ce texte, pour diverses raisons. Le manque de stabilité de l’harmonie plate-arrondie ne provient généralement pas de la racine du mot, mais des suffixes attachés là-bas. Les suffixes qui n’existent que sous forme arrondie ou non arrondie ont entraîné une perturbation de cette harmonie. De plus, des exemples montrent que l’harmonie consonantique est parfois également ignorée en raison de ces suffixes.

Le tafsir fournit des explications sur divers processus phonétiques, accompagnées d’exemples. Ceux-ci comprennent l’aplatissement, l’arrondissement, l’élision vocalique, la fusion, la plosion excessive, la réduction syllabique, la fricativisation, l’assimilation, la voxication, l’insertion de consonnes et l’élision consonantique.

Dans la section consacrée à l’attachement morphologique (affixation), les suffixes sont classés selon l’article de Zikri Turan intitulé « Türk Dilinin Eklerini Sınıflandırmanın Esasları » (« Les principes de classification des suffixes de la langue turque ») ; dans cette étude, les suffixes sont identifiés conformément à cette classification. Les suffixes sont d’abord classés selon leurs fonctions principales, puis selon leurs sous-fonctions, avec des exemples tirés de mots présents dans le texte.

Bien que le texte étudié soit un tafsir religieux, il contient un nombre relativement important de mots turcs. Sur les 1 724 mots du texte, 768 sont turcs. Par conséquent, la section consacrée à l’affixation contient de nombreux exemples appartenant à la fois aux catégories principales et aux sous-fonctions. Le texte comprend également des expressions idiomatiques qui reflètent les subtilités de la langue turque, telles que « gözün aç » (ouvre les yeux), « kapusına ayak basma » (ne marche pas sur le seuil de sa porte), « el çeküp » (retire ta main) et « yüzün sür » (frotte-toi le visage).

Resumen Estructurado:

Tras su conversión al islam, los turcos sintieron la necesidad de traducir el Sagrado Corán a su lengua materna para comprenderlo mejor y facilitar la difusión de la nueva religión. Esta actividad no fue exclusiva de los turcos; muchos otros pueblos también llevaron a cabo esta labor. Sin embargo, dado que los turcos se convirtieron al islam en gran número y lo adoptaron como religión de Estado, se entiende que comenzaron a centrarse más intensamente en la labor de traducción a partir de principios del siglo XI. De hecho, esta tradición se remonta a épocas anteriores, cuando los turcos tradujeron los textos sagrados de las religiones que habían adoptado anteriormente: el budismo, el maniqueísmo y el zoroastrismo. Estos esfuerzos de traducción revisten gran importancia para comprender las sutilezas esenciales de una religión y apreciar la sensibilidad lingüística que conllevan. Sin embargo, la traducción de textos sagrados requiere un cuidado especial: es fundamental mantenerse fiel al texto original y, al mismo tiempo, respetar los matices de la lengua de destino. La traducción debe armonizar con el lenguaje de su público, mantener la precisión y ser fiel a la redacción original.

A lo largo de la historia, especialmente a partir del siglo XII, se desarrolló una tradición de interpretar suras individuales en lugar de traducir el Corán en su totalidad. Estas actividades de exégesis (tafsir) de suras y versículos específicos continuaron de forma constante, contribuyendo así a la comprensión y a la profundización del Corán en la lengua de destino. El presente estudio tiene como objetivo explorar las sutilezas lingüísticas de uno de esos tafsir realizados para comprender en profundidad el Libro Sagrado y examinar las características fonéticas y morfológicas de las palabras turcas utilizadas.

El presente estudio se centra en el análisis lingüístico de un tafsir escrito sobre la sura al-Fātiḥa. El Corán consta de 114 suras, entre las cuales la sura al-Fātiḥa es la primera en el orden escrito (muṣḥaf) y la quinta en el orden de revelación. Se recita 17 veces al día solo en las oraciones obligatorias. A pesar de constar de solo siete versículos y 113 letras, la sura al-Fātiḥa es uno de los capítulos más breves del Corán. Se le da el nombre de «Fātiḥa», que significa «apertura» o «comienzo», porque aparece al inicio de la Palabra Divina, es la primera sura que se recita en la oración y, según algunas interpretaciones, fue la primera en revelarse en su totalidad. La sura sirve casi como prefacio del Corán, resumiendo su propósito, significados, conocimientos y normas. Además, al recitar esta sura en cada unidad de la oración, el creyente conversa simbólicamente con su Señor y se acerca más a Él. Por todas estas razones, los comentaristas han puesto especial cuidado en expresar la intención de Dios con la mayor precisión posible al interpretar esta sura. Cada versículo debe ser contemplado en profundidad e interpretado en consecuencia. En esta sura, que transmite la grandeza de la misericordia de Dios y del poder divino, se destaca la importancia del monoteísmo (tawḥīd) y la afirmación de que solo Dios es digno de adoración.

El método de este estudio consiste, en primer lugar, en ofrecer una transcripción del texto, seguida de un análisis de sus características ortográficas, fonéticas y morfológicas. El tafsir analizado aquí es una obra que combina verso y prosa (manzum–mensur) sobre esta exquisita sura, considerada la «clave» del Corán y conservada en la Biblioteca Pública de İnebey. El texto principal examinado se incluye al final de este estudio.

El tafsir comienza con el título «Tefsìru sūreti’l-fātiḥati’ş-şerìfeti bí-avni’llāhi te’ālā». El texto, escrito íntegramente con signos diacríticos (ḥarakāt), no sigue un orden fijo entre las secciones en prosa y en verso. La parte en prosa se extiende hasta el quinto versículo, tras el cual aparece un breve poema. A continuación, se explican los dos últimos versículos, seguidos de una sección poética escrita en la métrica mefā‘īlün mefā‘īlün fe‘īlün. Tras el comentario en prosa sobre los versículos, hay una sección en la que se presentan las opiniones de Hazrat ‘Azīz Maḥmūd Efendi de Üsküdar, seguida de otro poema en la métrica mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün. El tafsir también incluye citas de otros versículos y suras del Corán. Concluye con una oración precedida por la frase «terāviḥ tamam oldukda bu du‘āyı oḳuya» («recita esta oración al terminar la oración del tarāwīḥ»).

Las conclusiones de este estudio son las siguientes: En general, el hecho de que las vocales en el tafsir con marcación vocálica se escriban a veces con signos diacríticos y otras sin ellos indica que no existe una norma establecida al respecto. En cuanto a las consonantes, el sufijo participial adverbial escrito con b (ب) se pronuncia con un sonido p; la consonante ç se representa mediante çim (چ) en las posiciones inicial, medial y final de las palabras; la consonante «ŋ» se escribe con kef (ك) y representa tanto el sonido g como el k; y el sonido t, cuando aparece al principio de una palabra, se vuelve sonoro y se escribe con tı (ط). Sin embargo, en palabras que contienen vocales posteriores, este sonido t a veces se resiste a la sonorización y se transforma en un sonido excesivamente explosivo.

Al examinar la armonía vocálica y consonántica a partir de palabras turcas, se observa que la armonía anterior-posterior se conserva plenamente, mientras que la armonía plana-redondeada, al igual que en otras etapas históricas del turco, tampoco es del todo coherente en este texto, por diversas razones. La falta de estabilidad en la armonía plana-redondeada no suele deberse a la raíz de la palabra, sino a los sufijos que se le añaden. Los sufijos que existen únicamente en forma redondeada o únicamente en forma no redondeada han provocado que esta armonía se vea alterada. Además, hay ejemplos que muestran que la armonía consonántica también se ignora en ocasiones debido a estos sufijos.

El tafsir ofrece explicaciones de diversos procesos fonéticos junto con ejemplos. Entre ellos se incluyen el aplanamiento, el redondeo, la elisión vocálica, la fusión, la plosión excesiva, la reducción silábica, la fricativación, la asimilación, la sonorización, la inserción consonántica y la elisión consonántica.

En la sección dedicada a la adición morfológica (afijación), los sufijos se clasifican según el artículo de Zikri Turan «Türk Dilinin Eklerini Sınıflandırmanın Esasları» («Los principios de la clasificación de los sufijos de la lengua turca»), y en este estudio los sufijos se identifican siguiendo dicha clasificación. Los sufijos se clasifican primero según sus funciones principales y luego según sus subfunciones, con ejemplos extraídos de palabras que aparecen en el texto.

Aunque el texto objeto de estudio es un tafsir religioso, contiene un número relativamente elevado de palabras turcas. De las 1.724 palabras del texto, 768 son turcas. Por lo tanto, la sección sobre afijación contiene numerosos ejemplos pertenecientes tanto a categorías principales como a subfuncionales. El texto también incluye expresiones idiomáticas que reflejan las sutilezas de la lengua turca, como «gözüŋ aç» (abre los ojos), «ḳapusına ayaḳ baṣma» (no pises el umbral de su puerta), «el çeküp» (retira la mano) y «yüzüŋ sür» (frotate la cara).

结构化摘要：

土耳其人皈依伊斯兰教后，为了更好地理解《古兰经》并促进新宗教的传播，他们感到有必要将《古兰经》翻译成自己的母语。这并非土耳其人独有的活动；许多其他民族也开展了此类工作。然而，由于土耳其人大规模皈依伊斯兰教并将其确立为国教，可以认为他们从11世纪初开始便更加专注于翻译工作。这一传统实际上可追溯至更早时期——当时土耳其人曾将他们此前信奉的宗教（佛教、摩尼教和琐罗亚斯德教）的圣典翻译成本民族语言。此类翻译工作对于把握宗教的本质精微之处以及领会其中蕴含的语言敏感性具有重要意义。然而，翻译神圣典籍需要格外谨慎：既要忠实于原文，又要遵循目标语言的细微差别，这一点至关重要。译文必须与受众的语言相协调，保持精准，并忠实于原文的措辞。

纵观历史，尤其是12世纪以后，逐渐形成了一种对单个苏拉进行阐释而非完整翻译《古兰经》的传统。针对特定苏拉和经文的注释 (塔夫西尔) 活动持续不断, 从而促进了译语中对《古兰经》的理解与领悟。本研究旨在探索其中一部《古兰经》注释中的语言细微之处, 以深入理解这部神圣经典, 并考察其中所用土耳其语词汇的语音和形态特征。

本研究的重点是对一部关于《开端章》（Sūrat al-Fātiḥa）的《塔夫西尔》进行语言学分析。《古兰经》共包含114章，其中《开端章》在成书顺序（muṣḥaf）中位列第一，在启示顺序中位列第五。仅在主命拜中，该章每日就被诵读17次。尽管《开端章》仅由七节经文和113个字母组成，但它是《古兰经》中最短的章之一。“开端章”这一名称意为“开端”或“起始”，之所以得名，是因为它出现在天启之言的开头，是礼拜中诵读的第一章，而且根据某些解释，它也是第一章被完整启示的章。这章几乎相当于《古兰经》的序言，概括了其宗旨、含义、知识和教法规定。此外，通过在每拜中诵读这章，信士象征性地与真主对话，并更接近于祂。正因如此，注释家们在解读这章时格外谨慎，力求尽可能准确地表达真主的意图。每一节经文都应深入思考并加以相应解读。本章传达了真主仁慈与神圣大能的伟大，强调了独一论（塔威德）的重要性，并申明唯有真主值得崇拜。

本研究的方法是首先提供经文的转写文本，随后对其拼写、语音和形态特征进行分析。本文所分析的《塔夫西尔》是一部关于这篇精妙苏拉的诗体与散文混合（manzum–mensur）著作，该苏拉被视为《古兰经》的“钥匙”，现珍藏于伊内贝公共图书馆。研究的主要文本收录于本研究末尾。

该注释书以“Tefsìru sūreti’l-fātiḥati’ş-şerìfeti bí-avni’llāhi te'ālā"为标题开篇。该文本全程标注了发音符号 (ḥarakāt)，其散文与诗歌部分之间并无固定顺序。散文部分延续至第五节，随后出现一首短诗。接着对最后两节进行阐释，随后是一段采用"mefā'īlün mefā‘īlün fe‘īlün”韵律写成的诗歌部分。在对经文的散文式注释之后，有一部分阐述了乌斯库达尔的哈兹拉特·阿齐兹·马哈茂德·埃芬迪的观点，随后是另一首采用“mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün mefā‘īlün”韵律的诗歌。该《塔夫西尔》还引用了《古兰经》中其他经文和苏拉的内容。全书以一段祷文结尾，该祷文开头写着“terāviḥ tamam oldukda bu du‘āyı oḳuya”（“完成塔拉威赫礼拜后诵读此祷文”）。

本研究的发现如下： 总体而言，在标注元音的《塔夫西尔》中，元音有时使用变音符号，有时则不使用，这表明在此方面尚无既定标准。至于辅音，以 b（ب）书写的副词性分词后缀发 p 音；辅音 ç 在词首、词中和词尾位置均用 çim（چ）表示； 辅音“ŋ”用kef（ك）书写，同时代表g和k两个音；而辅音t在词首时会发生有声化，并用tı（ط）书写。然而，在含有后元音的词中，该t音有时会抵抗有声化，转变为一种过于爆破的音。

当我们根据土耳其语词汇考察元音和辅音和谐现象时，可以观察到前元音与后元音的和谐关系得到了完全保留，而与土耳其语其他历史阶段一样，平元音与圆元音的和谐关系在本文本中也因各种原因未能完全保持一致。平元音与圆元音和谐关系的不稳定性通常并非源于词根，而是源于附加在其上的后缀。仅以圆唇或非圆唇形式存在的后缀导致了这种和谐关系的破坏。此外，实例表明，由于这些后缀的存在，辅音和谐关系有时也会被忽略。

该《注释》通过实例对各种语音现象进行了阐释。其中包括元音扁化、圆唇化、元音省略、元音融合、爆破音化、音节缩减、摩擦音化、同化、浊化、辅音插入以及辅音省略。

在形态附着（词缀化）章节中，后缀依据齐克里·图兰（Zikri Turan）的论文《土耳其语后缀分类原则》（“Türk Dilinin Eklerini Sınıflandırmanın Esasları”）进行分类，本研究中后缀的识别亦遵循该分类体系。后缀首先按其主要功能分类，然后按次要功能分类，并从文本中的词汇中选取例证。

尽管所研究的文本是一部宗教经注，但其中包含数量相对较多的土耳其语词汇。在文本中的1,724个词中，有768个是土耳其语词。因此，关于词缀附着的部分包含了大量属于主要功能和次要功能类别的例证。该文本还包含一些反映土耳其语细微之处的习语，例如“gözüŋ aç”（睁开眼睛）、“ḳapusına ayaḳ baṣma”（不要踩到他的门槛上）、“el çeküp”（收回手）和“yüzüŋ sür”（揉揉脸）。

Структурированное резюме:

После принятия ислама турки почувствовали необходимость перевести Священный Коран на свой родной язык, чтобы лучше понять его и способствовать распространению новой религии. Эта деятельность не была характерна только для турок; многие другие народы также занимались подобной работой. Однако, поскольку турки массово приняли ислам и провозгласили его государственной религией, можно предположить, что с начала XI века они стали уделять переводческой работе гораздо больше внимания. На самом деле эта традиция восходит к более ранним временам, когда турки переводили священные тексты религий, которые они исповедовали ранее — буддизма, манихейства и зороастризма. Такая переводческая деятельность имеет огромное значение для понимания существенных тонкостей религии и оценки связанной с этим лингвистической тонкости. Однако перевод священных текстов требует особой осторожности: крайне важно оставаться верным исходному тексту, одновременно соблюдая нюансы языка перевода. Перевод должен гармонировать с языком аудитории, сохранять точность и оставаться верным оригинальной формулировке.

На протяжении всей истории, особенно после XII века, сложилась традиция толкования отдельных сур, а не перевода всего Корана целиком. Эта деятельность по толкованию (тафсир) конкретных сур и аятов продолжалась неуклонно, способствуя тем самым пониманию и углублению знания Корана на языке перевода. Настоящее исследование направлено на изучение лингвистических тонкостей одного из таких тафсиров, предпринятого с целью глубокого понимания Священной Книги, а также на анализ фонетических и морфологических особенностей используемых турецких слов.

В центре внимания данного исследования находится лингвистический анализ тафсира, посвящённого суре «Аль-Фатиха». Коран состоит из 114 сур, среди которых сура «Аль-Фатиха» занимает первое место в письменном порядке (мусхаф) и пятое — в порядке ниспослания. Только в рамках обязательных молитв она читается 17 раз в день. Несмотря на то что сура «Аль-Фатиха» состоит всего из семи аятов и 113 букв, она является одной из самых коротких сур Корана. Название «Фатиха», означающее «вступление» или «начало», дано ей потому, что она стоит в начале Божественного Слова, является первой сурой, читаемой в молитве, и, согласно некоторым толкованиям, первой, которая была ниспослана в полном объеме. Эта сура служит своего рода предисловием к Корану, обобщая его цель, смысл, знания и предписания. Более того, читая эту суру в каждом ракаате молитвы, верующий символически вступает в диалог со своим Господом и приближается к Нему. По всем этим причинам толкователи уделяли особое внимание тому, чтобы как можно точнее выразить замысел Аллаха при толковании этой суры. Каждый аят следует глубоко обдумывать и толковать соответствующим образом. В этой суре, которая передаёт величие Божьего милосердия и Божественной силы, подчеркивается важность монотеизма (таухид) и утверждается, что только Аллах достоин поклонения.

Методика данного исследования предполагает сначала приведение транскрипции текста, а затем анализ его орфографических, фонетических и морфологических характеристик. Рассматриваемый здесь тафсир представляет собой произведение, сочетающее стихи и прозу (манзум–менсур), посвященное этой великолепной суре, которая считается «ключом» к Корану и хранится в Публичной библиотеке Инебей. Основной текст, являющийся предметом исследования, приводится в конце данной работы.

Тафсир начинается с заголовка «Тефсиру сурети’ль-фатихати’ш-шерифети би-авни’ллахи те’ала». Текст, написанный полностью с диакритическими знаками (харакаты), не имеет фиксированного порядка между прозаическими и стихотворными разделами. Прозаическая часть продолжается до пятого аята, после чего следует короткое стихотворение. Затем дается толкование двух последних аятов, за которым следует стихотворный раздел, написанный в метре «мефа‘илун мефа‘илун фе‘илун». После прозаического комментария к стихам следует раздел, в котором излагаются взгляды Хазрата Азиза Махмуда Эфенди из Ускюдара, за которым следует ещё одно стихотворение в метре «мефа‘илун мефа‘илун мефа‘илун мефа‘илун». Тафсир также содержит цитаты из различных других аятов и сур Корана. Он завершается молитвой, предваряемой фразой «теравих тамам олукда бу ду‘айы окюя» («прочитай эту молитву по завершении молитвы таравих»).

Выводы данного исследования следующие: В целом тот факт, что гласные в тафсире с обозначением гласных иногда пишутся с диакритическими знаками, а иногда без них, указывает на отсутствие установленного стандарта в этом отношении. Что касается согласных, то суффикс причастного обстоятельства, обозначаемый буквой b (ب), произносится со звуком p; согласная ç обозначается буквой çim (چ) в начальной, средней и конечной позициях слов; согласный «ŋ» пишется с помощью буквы «кеф» (ك) и обозначает как звук «g», так и звук «k»; а звук «t», когда он встречается в начале слова, становится звонким и записывается с помощью буквы «tı» (ط). Однако в словах, содержащих задние гласные, этот звук «t» иногда сопротивляется озвучиванию и превращается в чрезмерно взрывной звук.

При рассмотрении гармонии гласных и согласных на примере турецких слов можно заметить, что гармония передних и задних гласных полностью сохраняется, тогда как гармония плоских и округленных гласных, как и на других исторических этапах развития турецкого языка, в данном тексте также не является полностью последовательным по разным причинам. Нестабильность гармонии плоских и округленных гласных, как правило, обусловлена не корнем слова, а присоединяемыми к нему суффиксами. Суффиксы, существующие только в округлённой или только в неокруглённой форме, привели к нарушению этой гармонии. Кроме того, примеры показывают, что из-за этих суффиксов иногда игнорируется и согласная гармония.

В тафсире приводятся объяснения различных фонетических процессов вместе с примерами. К ним относятся уплощение, округление, элизия гласных, слияние, чрезмерное взрывное произношение, сокращение слогов, фрикативная трансформация, ассимиляция, озвучивание, вставка согласных и элизия согласных.

В разделе, посвященном морфологическому присоединению (аффиксации), суффиксы классифицируются в соответствии со статьей Зикри Турана «Türk Dilinin Eklerini Sınıflandırmanın Esasları» («Принципы классификации суффиксов турецкого языка»), и в данном исследовании суффиксы идентифицируются в соответствии с этой классификацией. Суффиксы сначала классифицируются по основным функциям, а затем — по подфункциям, с приведением примеров из слов, встречающихся в тексте.

Хотя исследуемый текст представляет собой религиозный тафсир, он содержит относительно большое количество турецких слов. Из 1 724 слов в тексте 768 являются турецкими. Поэтому раздел, посвященный аффиксации, содержит множество примеров, относящихся как к основным, так и к подфункциональным категориям. Текст также включает идиоматические выражения, отражающие тонкости турецкого языка, такие как «gözüŋ aç» (открой глаза), «ḳapusına ayaḳ baṣma» (не наступай на его порог), «el çeküp» (убери руку) и «yüzüŋ sür» (потри лицо).

संरचित सारांश:

जब तुर्कों ने इस्लाम स्वीकार किया, तो उन्होंने पवित्र कुरान को अपनी मातृभाषा में अनुवाद करने की आवश्यकता महसूस की ताकि वे इसे बेहतर ढंग से समझ सकें और नए धर्म के प्रसार को सुगम बना सकें। यह गतिविधि केवल तुर्कों तक ही सीमित नहीं थी; कई अन्य राष्ट्रों ने भी इस तरह का काम किया।

हालाँकि, चूँकि तुर्कों ने बड़ी संख्या में इस्लाम धर्म अपना लिया और इसे अपना राज्य धर्म बना लिया, इसलिए यह माना जाता है कि उन्होंने 11वीं शताब्दी की शुरुआत से अनुवाद कार्य पर अधिक ध्यान केंद्रित करना शुरू कर दिया। यह परंपरा वास्तव में उन पुराने समयों से चली आ रही है जब तुर्कों ने उन धर्मों के पवित्र ग्रंथों का अनुवाद किया था जिन्हें उन्होंने पहले अपनाया था—बौद्ध धर्म, मनीवाद और ज़राथुष्ट्रवाद। किसी धर्म की आवश्यक सूक्ष्मताओं को समझने और उसमें निहित भाषाई संवेदनशीलता की सराहना करने के लिए इस तरह के अनुवाद प्रयास बहुत महत्त्वपूर्ण हैं। हालाँकि, पवित्र ग्रंथों का अनुवाद करने के लिए विशेष सावधानी की आवश्यकता होती है: मूल पाठ के प्रति वफादार रहते हुए लक्ष्य भाषा की बारीकियों का पालन करना भी महत्त्वपूर्ण है। अनुवाद को अपने पाठकों की भाषा के अनुरूप होना चाहिए, सटीकता बनाए रखनी चाहिए, और मूल शब्दावली के प्रति सच्चा रहना चाहिए।

इतिहास भर, विशेष रूप से 12वीं शताब्दी के बाद, कुरान का संपूर्ण अनुवाद करने के बजाय व्यक्तिगत सूराओं की व्याख्या करने की एक परंपरा विकसित हुई। विशिष्ट सूराओं और आयतों की इस व्याख्या (तफ़सीर) की गतिविधियाँ लगातार जारी रहीं, जिससे अनुवादित भाषा में कुरान की समझ और गहराई में योगदान मिला। वर्तमान अध्ययन का उद्देश्य ऐसी ही एक तफ़सीर के भीतर भाषाई सूक्ष्मताओं का पता लगाना है, जो पवित्र पुस्तक को गहराई से समझने के लिए की गई है, और साथ ही प्रयुक्त तुर्की शब्दों की ध्वन्यात्मक और रूपवैज्ञानिक विशेषताओं की जांच करना है।

इस अध्ययन का केंद्र सूरा अल-फातिहा पर लिखी गई एक तफ़सीर का भाषाई विश्लेषण है। कुरान में 114 सूराएँ हैं, जिनमें सूरा अल-फातिहा लिखित क्रम (मुस्हफ़) में पहली और अवतरण के क्रम में पाँचवीं है। इसका पाठ अकेले अनिवार्य प्रार्थनाओं में ही दिन में 17 बार किया जाता है। केवल सात आयतों और 113 अक्षरों से मिलकर बने होने के बावजूद, सूरा अल-फातिहा कुरआन के सबसे छोटे अध्यायों में से एक है। इसे "फ़ातिहा" नाम दिया गया है, जिसका अर्थ है "प्रारंभ" या "आरंभ", क्योंकि यह दिव्य वचन की शुरुआत में आती है, नमाज़ में पढ़ी जाने वाली पहली सूरा है, और कुछ व्याख्याओं के अनुसार, यह पूरी तरह से सबसे पहले अवतरित हुई थी। यह सूरा लगभग कुरआन के प्रस्तावना के रूप में कार्य करती है, जो इसके उद्देश्य, अर्थ, ज्ञान और नियमों का सारांश प्रस्तुत करती है। इसके अलावा, नमाज़ की हर इकाई में इस सूरा को पढ़कर, विश्वासी प्रतीकात्मक रूप से अपने रब से संवाद करता है और उनके करीब आता है। इन सभी कारणों से, व्याख्याकारों ने इस सूरा की व्याख्या करते समय ईश्वर के इरादे को यथासंभव सटीक रूप से व्यक्त करने में विशेष सावधानी बरती है। प्रत्येक आयत पर गहराई से मनन किया जाना चाहिए और उसी के अनुसार व्याख्या की जानी चाहिए। इस सूरा में, जो ईश्वर की दया और दिव्य शक्ति की महानता को व्यक्त करती है, एक ईश्वरवाद (तौहीद) के महत्व और इस पुष्टि पर जोर दिया गया है कि केवल ईश्वर ही पूजा के योग्य हैं।

इस अध्ययन की विधि में पहले पाठ का प्रतिलेखन प्रदान करना, और उसके बाद इसकी वर्तनी, ध्वन्यात्मक और रूपवैज्ञानिक विशेषताओं का विश्लेषण करना शामिल है। यहाँ विश्लेषित तफ़सीर इस उत्कृष्ट सूरा पर एक मिश्रित छंद-और-गद्य (मन्जुम-मेन्सुर) रचना है, जिसे कुरआन की "कुंजी" माना जाता है और जो इनेबेय सार्वजनिक पुस्तकालय में संरक्षित है। परीक्षित मुख्य पाठ इस अध्ययन के अंत में शामिल है।

तफ़सीर "तेफ़्सिर् सूरेति'ल-फ़ातिहती'श-शरीफ़ेती बि अवनी'ल्लाह ते'आला" शीर्षक से शुरू होती है। यह पाठ, जो पूरी तरह से विराम चिह्नों (हarakat) के साथ लिखा गया है, उसमें गद्य और पद्य खंडों के बीच कोई निश्चित क्रम नहीं है। गद्य भाग पाँचवें आयत तक जारी रहता है, जिसके बाद एक छोटी कविता आती है। फिर अंतिम दो आयतों की व्याख्या की जाती है, जिसके बाद मेफाइलुन मेफाइलुन फेइलुन छंद में लिखी एक काव्यात्मक रचना आती है। आयतों पर गद्य टिप्पणी के बाद, एक अनुभाग है जो उस्कुदार के हज़रत 'अज़ीज़ महमूद एफेंदी के विचार प्रस्तुत करता है, जिसके बाद मेफाइलुन मेफाइलुन मेफाइलुन मेफाइलुन छंद में एक और कविता है।

तफ़सीर में कुरान की विभिन्न अन्य आयतों और सूरों से उद्धरण भी शामिल हैं। इसका समापन एक दुआ (प्रार्थना) के साथ होता है, जिसकी शुरुआत "तरावीह तमाम उलदुकदा बु दुआयी ओकुया" ("तरावीह की नमाज़ पूरी होने पर यह दुआ पढ़ें") वाक्यांश से होती है।

इस अध्ययन के निष्कर्ष इस प्रकार हैं:

आम तौर पर, यह तथ्य कि स्वर-चिह्नित तफ़सीर में स्वर कभी-कभी विराम चिह्न के साथ और कभी-कभी इसके बिना लिखे जाते हैं, यह दर्शाता है कि इस संबंध में कोई स्थापित मानक नहीं है। व्यंजनों के लिए, क्रिया-विशेषण संबंधी कृदंत प्रत्यय जिसे 'b' (ب) से लिखा जाता है, उसका उच्चारण 'p' ध्वनि के साथ होता है; व्यंजन 'ç' को शब्दों की आरंभिक, मध्यवर्ती और अंतिम स्थिति में 'çim' (چ) द्वारा दर्शाया जाता है; व्यंजन 'ŋ' को 'kef' (ك) से लिखा जाता है और यह 'g' और 'k' दोनों ध्वनियों का प्रतिनिधित्व करता है; और 't' ध्वनि, जब किसी शब्द की शुरुआत में आती है, तो वह स्वरयुक्त हो जाती है और 'ı' (ط) से लिखी जाती है। हालांकि, पिछले स्वर वाले शब्दों में, यह 't' ध्वनि कभी-कभी स्वरयुक्त होने का विरोध करती है और एक अत्यधिक विस्फोटक ध्वनि में बदल जाती है।

जब हम तुर्की शब्दों के आधार पर स्वर और व्यंजन सामंजस्य की जांच करते हैं, तो यह देखा जाता है कि अग्र–पृष्ठ सामंजस्य पूरी तरह से संरक्षित है, जबकि तुर्की के अन्य ऐतिहासिक चरणों की तरह, समतल–गोल सामंजस्य भी विभिन्न कारणों से इस पाठ में पूरी तरह से सुसंगत नहीं है। समतल–गोल सामंजस्य में अस्थिरता की कमी आम तौर पर शब्द की जड़ से नहीं बल्कि उससे जुड़े उपसर्गों से होती है। केवल गोल या केवल समतल रूपों वाले प्रत्ययों के कारण इस सामंजस्य में व्यवधान उत्पन्न हुआ है। इसके अलावा, उदाहरण दिखाते हैं कि इन प्रत्ययों के कारण व्यंजन सामंजस्य को भी कभी-कभी अनदेखा किया जाता है।

तफ़सीर विभिन्न ध्वन्यात्मक प्रक्रियाओं की व्याख्या उदाहरणों के साथ प्रदान करती है। इनमें समतलीकरण, गोलकरण, स्वरलोप, संलयन, अतिस्फोट, अक्षर-संकोचन, घर्षणध्वनीकरण, अनुनादन, स्वरयुक्तिकरण, व्यंजन-संयोजन और व्यंजनलोप शामिल हैं।

रूपवैज्ञानिक संलग्नता (उपसर्ग-प्रत्यय संलग्नता) पर अनुभाग में, प्रत्ययों को ज़िक्री तुरान के लेख "Türk Dilinin Eklerini Sınıflandırmanın Esasları" ("तुर्की भाषा के प्रत्ययों का वर्गीकरण करने के सिद्धांत") के अनुसार वर्गीकृत किया गया है, और इस अध्ययन में, प्रत्ययों की पहचान उसी वर्गीकरण के अनुसार की गई है।

उपसर्गों को पहले उनके मुख्य कार्यों के अनुसार और फिर उनके उप-कार्यों के अनुसार वर्गीकृत किया गया है, और इसके लिए पाठ में पाए गए शब्दों से उदाहरण लिए गए हैं।

हालांकि अध्ययन के अंतर्गत आने वाला पाठ एक धार्मिक तफ़सीर है, इसमें अपेक्षाकृत बड़ी संख्या में तुर्की शब्द हैं। पाठ में मौजूद 1,724 शब्दों में से, 768 तुर्की के हैं। इसलिए, उपसर्ग-संयोजन पर आधारित अनुभाग में मुख्य और उप-कार्यात्मक दोनों श्रेणियों के कई उदाहरण शामिल हैं।

पाठ में मुहावरों वाले वाक्यांश भी शामिल हैं जो तुर्की भाषा की बारीकियों को दर्शाते हैं, जैसे कि "gözüŋ aç" (अपनी आँखें खोलो), "ḳapusına ayaḳ baṣma" (उसके दरवाज़े पर पैर मत रखना), "el çeküp" (अपना हाथ खींच लो), और "yüzüŋ sür" (अपना चेहरा रगड़ो)।