Petroglyphs of Ayrancı District, Karaman: Preliminary Report and Rock Panel of Adatepe.

Karaman İli Ayrancı İlçesi Petroglifleri: Ön İnceleme ve Ada Tepe Panosu.
Author:

Başaran Doğu GÖKTÜRK-

Number of pages:
1277-1336
Language:
İngilizce
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue Ö1
%>

Abstract

Öz: Karaman bölgesinde bulunan kaya resimleri ilk kez Osman Ülkümen tarafından tespit edilmiştir. Yabancı literatürde petroglif olarak adlandırılan bu tip kaya resimlerinin Ayrancı kırsalında üslup, konu ve tarihlendirme açısından geniş bir yelpazeye sahip olduğu anlaşılmıştır. Ayrancı ilçesine bağlı dört köyün sınırları içerisinde toplam altı alandaki bu betimlemeler Karaman Müzesi tarafından yürüttüğümüz saha araştırmasıyla belgelenmiştir. Ancak, Dokuzyol köyü sınırları içerisinde kalan ve Adatepe olarak isimlendirilen mevkideki petroglifler, diğer köylerde gördüğümüz betimlemelerde karşılaşmadığımız, meydana getirildikleri ilk dönemden çok sonra yenilendiklerini düşündüren darbe izlerine sahiptir. Ayrıca “cupule” / kaya oyuklarından oluşan uygulamalarla birlikte aynı noktada kaya resimlerinin de bulunması Adatepe’nin bir kült alanı olabileceği düşüncesini güçlendirmiştir. Bu kapsamda Adatepe özelindeki kaya resimleri kayıt altına alınmıştır. Ardından tasvirlerin tanımlamaları yapılarak kendi içerisinde başlıklar halinde değerlendirilmiştir. Betimlemelerin Anadolu ve komşu coğrafyalarda bulunan benzer örnekleri tablolar halinde verilerek karşılaştırmaları gerçekleştirilmiştir. Tasvirlerin hangi dönemde ve hangi amaçlarla yapılabilecekleri araştırma içerisinde ele alınmıştır. Kırsaldaki incelemeler sonucunda kaya resimlerinin bulunduğu alanlarda kaçak kazı çukurları tespit edilmiş ve bu kültürel mirasın zarar görmemesi için ilgili kurumlara gerekli başvurular yapılmıştır.

 

Keywords

Abstract

Abstract: Petroglyphs in the Karaman region were first reported by Osman Ülkümen. Subsequent surveys conducted by the Karaman Museum documented six rock-art localities distributed across four villages in the Ayrancı District. The Ayrancı corpus exhibits substantial variability in motif repertoire, execution technique, and probable chronology. This study presents a preliminary assessment of the Adatepe 1 panel, located within the boundaries of Dokuzyol Village, which differs from other localities within the district in two key respects. First, many motifs display dense pecking, impact scars, and surface modification consistent with later reworking, suggesting that at least part of the panel was renewed long after the initial carving. Second, the spatial association of the petroglyphs with clusters of cupules supports the interpretation of the hilltop as a locus of repeated, and potentially ritualized, activity. The panel was recorded through systematic inventorying and motif-based description, and comparative parallels from Anatolia and adjacent regions are presented in tabular form. On the basis of contextual considerations and formal comparisons, the paper proposes a relative chronology for distinct motif groups and evaluates their likely functions, including links to caravan movement, hunting symbolism, and protective/ritual practices. Finally, illegal excavation pits observed near several rock-art areas highlight an urgent need for documentation and protective measures to mitigate ongoing damage to this cultural heritage.

 

Keywords

Karaman, Petroglyph, Rock Art, Bronze/Iron Ages, Saka/Scythian

Structured Abstract:

This study examines the rock art identified at six different sites within the boundaries of four villages (Böğecik, Dokuzyol, Saray, and Ulu) in the rural area of Ayrancı District, Karaman Province. First discovered and documented by Osman Ülkümen, these rock art sites were recorded during a field survey carried out in 2025 under the supervision of the Karaman Museum. The rock art identified in this study is referred to as ‘petroglyphs’ in the scientific terminology established by researchers working in the same field. Technically, petroglyphs are the general term given to images created by the removal of surface layers through impacts made on the rock surface using various tools, resulting in a negative-positive appearance. The images identified in the Karaman countryside have also been defined as petroglyphs.

In the study, the general descriptions of the petroglyphs examined in the region, based on village boundaries, are provided with their locations marked on a map; furthermore, the diversity of the images is briefly outlined, and brief assessments are made regarding the periods in which they may have been created. It has been suggested that some of the petroglyph examples located within the boundaries of the village of Böğecik may be dated to the Early Bronze/Early Iron Age; however, a detailed study of these examples has been left for a separate publication. Not all of the images encountered have been examined in this publication; instead, a detailed inventory study has been included solely for the depictions on the panel known as the “Adatepe panel”, situated within the boundaries of the village of Dokuzyol.

The inventory study involves the numbered, scaled drawing and description of depictions on the panel’s surface whose outlines are intact and can be traced. As a result of this inventory study, it was found that the panel’s surface features depictions exhibiting various similarities and differences. These depictions were examined under different headings: humans, animals and geometric shapes. Under the “humans” heading, an example that could represent a shaman/kam was examined; under the “animals” heading, depictions of mountain goats, horses showing they are laden with a load, and camels were considered separately. Furthermore, another group encountered was defined as geometric shapes, and explanations were provided regarding what the meanings and definitions of these shapes might be. By explaining the themes conveyed by all the depictions engraved on the panel’s surface, the text presents examples of these depictions from the immediate region, primarily their counterparts within Anatolia, as well as examples from more distant regions that may be connected. Among the depictions, those we identify as human and which display anthropomorphic features have been classified as shamanic figures due to the large size of their hands in relation to their bodies, their arms being depicted spread out horizontally to either side, the circular objects they hold in their hands, the garment-like extensions they possess, and their central position within the scene. Depictions of this type are frequently encountered in rock art sites. Whilst they are found in rock art sites across Anatolia, examples have also been found in the form of graffiti on architectural structures, particularly from the 1200s onwards. Consequently, the presence of shaman depictions in the region also demonstrates the diversity of the region’s religious beliefs. The animal depictions visible on the panel’s surface, featuring laden horses, camels and mountain goats, convey narratives that can be characterised as themes of migration or caravans. The mountain goats, meanwhile, are depicted within an area formed by geometric shapes arranged in the form of pits, nets, traps or snares surrounding them, and are thus also interpreted as a hunting scene. The final group of depictions on the panel’s surface consists of geometric shapes. These are termed ‘cupules’ in the literature—that is, rock pits or rock hollows—and are defined as areas used for functions such as grinding and mixing from early periods onwards. Whilst examples can be found all over the world, similar ones exist at the Düden and Tahtalı Höyük settlements located near the region. Whilst some of these rock pits are arranged in an irregular pattern, examples have also been identified where they are arranged in a circular or radial pattern, reminiscent of the sun or similar luminous objects. Another group within the geometric shapes consists of examples resembling a horseshoe. It is suggested that such shapes were created for the purpose of protection or as talismans for horses used on caravan routes. Furthermore, it is thought that these shapes also represent specialised trap areas—also known as “desert kites”—designed to confine herds of animals within specific areas. The final example within this group is a depiction characterised as a ‘net/trap’, of which there is a single instance on the panel’s surface. The fact that the surface bearing the depictions is covered in soil suggests that there may be other depictions buried beneath it.

It is generally thought that the depictions were created during the Middle Ages. However, the presence of larger rock niches adjacent to the Adatepe panel—which are thought to have been used for libations—and the identification of similar examples in nearby historical settlements demonstrate that the area has been of significance since early periods. Furthermore, the distinct rendering of the knobs on the horns in two of the mountain goat depictions is similar to depictions of mountain goats found in rock art from the Bronze Age or Iron Age. Some of these examples found in Anatolia are also dated to the Saka/Scythian period. Furthermore, it is evident from the different impact marks on the surface that some of the depictions on the panel were retouched at a much later date than their original creation. Such traces of retouching are rare examples within Anatolia, and these marks make dating the work even more difficult. Given the region’s location on caravan routes, and the presence of Atlas Han—now abandoned but situated very close to the Adatepe panel—it is suggested that the depictions of laden horses, horseshoes and camels were created by travellers using this route out of a desire to protect themselves through magic or amulets. Furthermore, rock pits in the area, thought to have been used for libations, point to the region’s significance in earlier periods. The presence of unauthorised excavations in the area has been identified, and it has been established that the continuation of these excavations has led to the destruction of rock art dating back to the Bronze Age and Early Iron Age—and possibly even earlier. For this reason, it has been recommended that the relevant areas be registered as cultural heritage sites requiring immediate protection. It is advised that more comprehensive surface surveys be carried out in the Ayrancı region to reach definitive conclusions regarding the provenance and chronology of the depictions.

 

Keywords: Karaman, Petroglyph, Rock Art, Bronze/Iron Ages, Saka/Scythian

Yapılandırılmış Özet:

Bu araştırma, Karaman ili Ayrancı ilçesi kırsalında bulunan dört köy sınırları içerisindeki (Böğecik, Dokuzyol, Saray ve Ulu) altı farklı noktada tespit edilen kaya resimlerini incelemektedir. İlk kez Osman Ülkümen tarafından bulunan ve tanıtımları yapılan bu kaya resimleri, 2025 yılında Karaman Müzesi denetiminde gerçekleştirilen saha çalışmasıyla belgelenmiştir. Ortaya koyulan bu kaya resimlerinin, aynı alanda çalışan araştırmacılar tarafından oluşturulan bilimsel terminolojideki karşılığı petrogliftir. Petroglifler, teknik olarak kaya yüzeyinin çeşitli aletler yardımıyla yüzeye yapılan darbeler sonucunda yüzeydeki tabakanın dökülmesiyle elde edilen negatif-pozitif görünümle oluşturulan resimlere verilen genel addır. Karaman kırsalında tespit edilen resimler de petroglif olarak tanımlanmıştır.

Araştırmada, bölgede incelenen petrogliflerin köy sınırlarına göre genel tanımları yerleri harita üzerinde işaretlenerek verilmiş, bununla birlikte resim çeşitliliği kısaca aktarılarak hangi dönemde meydana getirilmiş olabileceklerine yönelik öz tanımlamalar yapılmıştır. Bu köylerden Böğecik sınırları içerisinde yer alan petroglif örneklerinden bazılarının Erken Tunç/Erken Demir Çağ’ına tarihlendirilebileceği önerilerek, aynı örneklerin çalışılması farklı bir yayının konusu olarak bırakılmıştır. Karşılaşılan resimlerin tamamı yayın içerisinde incelenmemiş, sadece Adatepe panosu olarak adlandırılan ve Dokuzyol köyü sınırlarında yer alan tasvirlerin ayrıntılı envanter çalışmasına yer verilmiştir. Envanter çalışması, pano yüzeyinde dış hatları bütünlük gösteren ve dış hatlarının takibi yapılabilen tasvirlerin numaralandırılarak ölçekli çizimi ve tanımlamalarının gerçekleştirilmesini kapsamaktadır.

Yapılan bu envanter çalışması sonucunda pano yüzeyinde çeşitli benzerlikler ve farklılıklar barındıran tasvirler olduğu anlaşılmıştır. Bu tasvirler insanlar, hayvanlar, geometrik şekiller olarak farklı başlıklar altında incelenmiştir. İnsanlar başlığı altında şaman/kam olabilecek örnek, hayvanlar başlığı altında dağ keçileri, sırtında yüklü olduğunu gösteren at tasvirleri, deve tasvirleri olarak ayrı ayrı ele alınmıştır. Bununla birlikte karşılaşılan bir diğer grup ise geometrik şekiller olarak tanımlanmış ve bu şekillerinde anlamlarının ve tanımlarının ne olabileceğine yönelik açıklamalar yapılmıştır. Pano yüzeyine hakkedilen tüm tasvirlerin konu olarak hangi temayı anlattığı aktarılarak tasvirlerin öncelikle Anadolu içerisindeki benzerleri ve bağlantılı olabilecek uzak coğrafyalardan örneklerine yer verilmiştir.

Tasvirler içerisinden insan olarak tanımladığımız ve antropomorfik özellikler gösteren betimlemelerin ellerinin gövdelerine göre büyük biçimde konumlandırılması, kolların iki yana yatay biçimde açık verilmesi, ellerinde daire şeklinde nesne taşımaları, kıyafet benzeri uzantılara sahip olmaları ve oluşturulan sahne içerisinde bulundukları merkezi konumları sebebiyle şaman biçiminde tanımlanmıştır. Bu tip tasvirler kaya resim alanlarında sıklıkla karşılaşılan betimlemelerdir. Anadolu içerisinde kaya resim alanlarında görülmekle birlikte özellikle 1200’lü yıllardan başlayarak mimari yapılarda da grafiti şeklinde örneklerine de rastlanmaktadır. Bu nedenle bölgede de şaman tasvirlerinin görülmesi inanç dünyasındaki çeşitliliği de göstermektedir. Pano yüzeyinde görülen hayvan betimlemeleri ise yüklü at deve ve dağ keçileriyle birlikte tema olarak göç veya kervan olarak nitelendirebileceğimiz anlatımları barındırır. Dağ keçileri ise etraflarında sıralanan çukurlar veya ağ/tor/tuzak biçiminde yerleştirilen geometrik şekillerden oluşan alan içerisinde verilerek bir av sahnesiyle de düşünülmektedir. Pano yüzeyindeki son tasvir grubu geometrik şekillerdir. Bunlar terminolojide “Cupule” yani kaya çukurları veya kaya oyukları olarak adlandırılan, erken devirlerden itibaren öğütme karıştırma vb. işlevler için kullanılmış alanlar olarak tanımlanmaktadır. Örnekleri tüm dünyada görülebilirken bölgeye yakın konumdaki Düden ve Tahtalı Höyük yerleşimlerinde benzerleri bulunmaktadır. Bu kaya çukurlarının düzensiz biçimde yerleştirilenleri bulunmakla birlikte, güneş veya benzeri parlak cisimleri çağrıştıracak şekilde daire ve ışınsal düzende konumlandırılan örneklerde belirlenmiştir. Geometrik şekiller içerisindeki bir başka grup ise at nalına benzeyen örneklerdir. Bu tip şekillerin, kervan yollarında kullanılan atlar için koruma veya tılsım amacıyla yapıldığı ileri sürülmektedir. Ayrıca bu tip şekiller “desert kites” olarak da tanımlanan ve hayvan sürülerini belirli alanlar içerisine hapsetmek için tasarlanmış özel tuzak alanlarını da temsil ettiği düşünülmektedir. Bu grup içerisindeki son örnek ağ/tor/tuzak olarak nitelendirilen betimlemedir ve pano yüzeyinde tek örneği bulunmaktadır.

Tasvirlerin olduğu yüzeyin toprakla kaplı olması, toprak altında başka betimlemelerinde olabileceğini göstermektedir. Tasvirlerin genel olarak orta çağda şekillendirildikleri düşünülmektedir. Bununla birlikte Adatepe panosunun bulunduğu alanın bitişiğinde daha büyük ve libasyon için kullanılmış olabileceği değerlendirilen kaya oyuklarının bulunması, benzer örneklerin yakın çevredeki tarihi yerleşimlerde de tespit edilmesi alanın erken devirlerden bu yana önemsendiğini akla getirmektedir. Ayrıca dağ keçisi betimlemelerinden iki örneğin boynuzlarında yer alan boğum çizgilerinin belirgin şekilde verilmesi Tunç Çağı veya Demir Çağında görülen kaya resimlerindeki dağ keçisi tasvirleriyle de benzerdir. Bu örneklerden Anadolu’da bulunanların bazıları Saka/İskit Çağına da tarihlendirilmektedir. Ayrıca, pano yüzeyindeki tasvirlerden bazılarının yapımından çok sonraki bir dönemde üzerinden geçilerek yenilendiği, yüzeyindeki farklı darbe izlerinden anlaşılmaktadır. Anadolu içerisinde bu tip bir yenileme izi ender karşılaşılan örneklerdendir ve bu izler tarihlendirme yapmayı daha da zorlaştırmaktadır.

Bölgenin kervan yolları üzerinde olması, Adatepe panosuna çok yakın konumda Atlas Han’ın bulunması, yüklü at, at nalı ve deve figürleriyle birlikte yol güzergahını kullanan kişilerin bu tasvirleri büyü/tılsım amacıyla koruma güdüsüyle yaptığını düşündürmektedir. Bölgede kaçak kazıların varlığı anlaşılmış ve bu kaçak kazıların sürdürülmesi bölgede Tunç/Erken Demir Çağına belki de daha eskiye gidebilecek kaya resimlerinin tahribatına yol açtığı belirlenmiştir. Bu nedenle ilgili alanların bir an önce korunması gereken kültür varlığı olarak tescillenmesi gerektiği önerilmiştir. Ayrancı bölgesinde daha kapsamlı yüzey araştırmaları yapılarak anlatımların aidiyeti ve kronolojisiyle ilgili kesin sonuçlara ulaşılabileceği tavsiye edilmektedir.

 

Anahtar Kelimeler: Karaman, Petroglif, Kaya Resmi, Bronz/Demir Çağ, Saka/İskit.

الملخص المنهجي

تتناول هذه الدراسة فنون الصخور التي تم تحديدها في ستة مواقع مختلفة ضمن حدود أربع قرى (بوغجك، دوكوزيول، سراي، وأولو) في المناطق الريفية التابعة لقضاء أيرانجي، محافظة قرمان. وقد اكتشف هذه المواقع وسجلها لأول مرة عثمان ألكومن، ثم جرى توثيقها خلال المسح الميداني الذي أُنجز سنة 2025 تحت إشراف متحف قرمان. ويُشار إلى هذه الفنون الصخرية في المصطلح العلمي المعتمد من الباحثين العاملين في هذا المجال باسم "النقوش الصخرية" (Petroglyphs). تقنياً، يُطلق هذا المصطلح على الصور التي تُنشأ عبر إزالة الطبقات السطحية للصخر بواسطة ضربات بأدوات مختلفة، مما ينتج مظهراً سلبياً–إيجابياً. وقد عُرّفت الصور المكتشفة في ريف قرمان أيضاً على أنها نقوش صخرية.

تقدم الدراسة أوصافاً عامة للنقوش الصخرية في المنطقة وفق حدود القرى، مع تحديد مواقعها على الخريطة، كما تعرض تنوع الصور وتقدم تقييماً موجزاً للفترات التي يُحتمل أن تكون قد أُنشئت فيها. وقد اقتُرح أن بعض الأمثلة الواقعة ضمن حدود قرية بوغجك يمكن تأريخها إلى العصر البرونزي المبكر/العصر الحديدي المبكر، غير أن دراسة تفصيلية لهذه الأمثلة أُرجئت إلى نشر مستقل. لم تُفحص جميع الصور المكتشفة في هذا البحث، بل اقتصر الجرد التفصيلي على النقوش الموجودة في اللوحة المعروفة باسم "لوحة أداة تبه"، الواقعة ضمن حدود قرية دوكوزيول.

يتضمن الجرد رسوماً مرقمة ومقيّسة ووصفاً للنقوش التي ما تزال خطوطها واضحة وقابلة للتتبع. وقد تبين أن سطح اللوحة يضم نقوشاً تتسم بتشابهات واختلافات متنوعة، جرى تصنيفها تحت عناوين: الإنسان، الحيوان، والأشكال الهندسية. تحت عنوان "الإنسان"، دُرس مثال يمكن أن يمثل شامان/كام؛ وتحت عنوان "الحيوان"، عُرضت نقوش الماعز الجبلي، والخيول المحمّلة بالأثقال، والجمال على نحو منفصل. أما المجموعة الأخرى فقد عُرّفت بالأشكال الهندسية، مع تقديم تفسيرات لمعانيها المحتملة. ومن خلال تحليل الموضوعات التي تنقلها جميع النقوش المنقوشة على سطح اللوحة، يعرض النص أمثلة من المنطقة القريبة، وخاصة نظائرها في الأناضول، إضافة إلى أمثلة من مناطق أبعد قد تكون مرتبطة بها.

النقوش التي حُددت كتصويرات بشرية ذات سمات أنثروبومورفية صُنّفت كصور شامانية، وذلك بسبب ضخامة الأيدي نسبة إلى الأجساد، وتمثيل الأذرع ممدودة أفقياً، والأجسام الدائرية التي يحملونها، والامتدادات الشبيهة بالملابس، وموقعهم المركزي في المشهد. وتُعد هذه التصويرات من الأنماط الشائعة في مواقع فنون الصخور، حيث تظهر في مواقع متعددة عبر الأناضول، كما وُجدت أمثلة منها على شكل كتابات جدارية في المباني المعمارية منذ القرن الثالث عشر. وبالتالي، فإن وجود صور الشامان في المنطقة يُظهر تنوع المعتقدات الدينية فيها. أما نقوش الحيوانات، بما فيها الخيول المحمّلة والجمال والماعز الجبلي، فهي تنقل موضوعات يمكن تصنيفها كرموز للهجرة أو القوافل. ويُصوَّر الماعز الجبلي داخل مساحة من الأشكال الهندسية المرتبة على هيئة حفر أو شبكات أو مصائد تحيط به، مما يُفسَّر كمشهد صيد.

أما المجموعة الأخيرة من النقوش فهي الأشكال الهندسية، وتُعرف في الأدبيات باسم "الحفر الصخرية" أو "الكُبُول"، وتُعرّف كمناطق استُخدمت منذ العصور المبكرة لأغراض الطحن والخلط. ورغم وجود أمثلة مشابهة في العالم، فإن نظائرها موجودة أيضاً في مستوطنتي دودن وتاهطالي هويوك القريبتين من المنطقة. بعض هذه الحفر مرتبة بشكل غير منتظم، بينما توجد أمثلة أخرى مرتبة بشكل دائري أو شعاعي يشبه الشمس أو الأجرام المضيئة. وهناك مجموعة أخرى من الأشكال الهندسية تشبه حدوة الحصان، ويُعتقد أنها صُنعت بغرض الحماية أو كتمائم للخيول المستخدمة في طرق القوافل. كما يُظن أن هذه الأشكال تمثل مناطق مصائد متخصصة تُعرف باسم "طائرات الصحراء"، صُممت لحصر قطعان الحيوانات في مناطق محددة. المثال الأخير ضمن هذه المجموعة هو تصوير يُعرّف كـ"شبكة/مصيدة"، وهو الوحيد على سطح اللوحة. ويشير تغطية سطح اللوحة بالتربة إلى احتمال وجود نقوش أخرى مطمورة تحتها.

يُعتقد عموماً أن هذه النقوش أُنشئت خلال العصور الوسطى. غير أن وجود محاريب صخرية كبيرة بجوار لوحة أداة تبه، والتي يُظن أنها استُخدمت للسكب الطقسي، إضافة إلى تحديد أمثلة مشابهة في المستوطنات التاريخية القريبة، يُظهر أن المنطقة كانت ذات أهمية منذ العصور المبكرة. كما أن التمثيل المميز للعُقَد على قرون اثنين من نقوش الماعز الجبلي يشبه أمثلة من العصر البرونزي أو العصر الحديدي. بعض هذه الأمثلة في الأناضول مؤرخة أيضاً إلى فترة السكا/السكيثيين. ومن الواضح من آثار الضربات المختلفة على السطح أن بعض النقوش أُعيد نقشها في فترة لاحقة، وهذه الآثار تُعد أمثلة نادرة في الأناضول، وتزيد من صعوبة تأريخ العمل. ونظراً لموقع المنطقة على طرق القوافل، ووجود خان أطلس القريب من لوحة أداة تبه، يُقترح أن نقوش الخيول المحمّلة وحدوات الحصان والجمال أُنشئت من قبل المسافرين على هذا الطريق بدافع حماية أنفسهم بالسحر أو التمائم. كما تشير الحفر الصخرية في المنطقة، التي يُعتقد أنها استُخدمت للسكب الطقسي، إلى أهمية المنطقة في الفترات المبكرة. وقد تم تحديد وجود حفريات غير مرخّصة في المنطقة، وتبيّن أن استمرارها أدى إلى تدمير فنون صخرية تعود إلى العصر البرونزي والعصر الحديدي المبكر وربما إلى فترات أقدم. لذلك، أوصيت بضرورة تسجيل هذه المناطق كمواقع تراث ثقافي تحتاج إلى حماية عاجلة، كما أوصيت بإجراء مسوحات سطحية أكثر شمولاً في منطقة أيرانجي للتوصل إلى نتائج حاسمة بشأن أصل وتاريخ هذه النقوش.

الكلمات المفتاحية: قرمان، النقوش الصخرية، فنون الصخور، العصر البرونزي/العصر الحديدي، السكا/السكيثيون.

Résumé Structuré:

Cette étude examine l’art rupestre identifié sur six sites différents situés dans les limites de quatre villages (Böğecik, Dokuzyol, Saray et Ulu) dans la zone rurale du district d’Ayrancı, province de Karaman. Découverts et documentés pour la première fois par Osman Ülkümen, ces sites ont été enregistrés lors d’une prospection de terrain réalisée en 2025 sous la supervision du Musée de Karaman. L’art rupestre identifié dans cette étude est désigné par le terme scientifique « pétroglyphes », adopté par les chercheurs travaillant dans ce domaine. Techniquement, les pétroglyphes sont des images créées par l’enlèvement de couches superficielles de la roche à l’aide de divers outils, produisant un effet négatif–positif. Les images découvertes dans la campagne de Karaman ont également été définies comme des pétroglyphes.

L’étude fournit des descriptions générales des pétroglyphes examinés dans la région, en fonction des limites villageoises, avec localisation cartographique ; elle expose également la diversité des images et propose des évaluations succinctes concernant les périodes de leur création. Il a été suggéré que certains exemples situés dans le village de Böğecik pourraient être datés de l’âge du Bronze ancien ou du Fer ancien ; toutefois, une étude détaillée de ces exemples est réservée à une publication distincte. Toutes les images rencontrées n’ont pas été examinées dans cette publication ; un inventaire détaillé a été réalisé uniquement pour les représentations de la « panneau d’Adatepe », situé dans le village de Dokuzyol.

L’inventaire comprend des dessins numérotés et à l’échelle, ainsi que la description des représentations dont les contours sont intacts et traçables. Il a été constaté que la surface du panneau présente des représentations présentant diverses similitudes et différences. Ces représentations ont été étudiées sous différents titres : humains, animaux et formes géométriques. Sous la rubrique « humains », un exemple pouvant représenter un chaman/kam a été examiné ; sous la rubrique « animaux », les représentations de chèvres de montagne, de chevaux chargés et de chameaux ont été considérées séparément. Une autre catégorie a été définie comme formes géométriques, avec des explications sur leurs significations possibles. En exposant les thèmes véhiculés par l’ensemble des représentations gravées sur la surface du panneau, le texte présente des exemples de la région immédiate, principalement leurs homologues anatoliens, ainsi que des exemples plus lointains susceptibles d’être liés.

Les représentations identifiées comme humaines et présentant des traits anthropomorphes ont été classées comme figures chamaniques en raison de la taille disproportionnée de leurs mains par rapport à leurs corps, de leurs bras étendus horizontalement, des objets circulaires qu’elles tiennent, des extensions semblables à des vêtements et de leur position centrale dans la scène. Ce type de représentation est fréquent dans les sites d’art rupestre. On les retrouve dans divers sites anatoliens, mais aussi sous forme de graffiti sur des structures architecturales, notamment à partir du XIIIe siècle. La présence de représentations chamaniques dans la région illustre donc la diversité des croyances religieuses locales. Les représentations animales visibles sur la surface du panneau, incluant chevaux chargés, chameaux et chèvres de montagne, véhiculent des récits pouvant être caractérisés comme des thèmes de migration ou de caravanes. Les chèvres de montagne, quant à elles, sont représentées dans une zone formée de figures géométriques disposées en fosses, filets, pièges ou nasses les entourant, et sont ainsi interprétées comme une scène de chasse.

Le dernier groupe de représentations sur la surface du panneau consiste en formes géométriques. Celles-ci sont appelées « cupules » dans la littérature, c’est-à-dire des cavités ou creux rocheux, définis comme des zones utilisées pour des fonctions telles que le broyage et le mélange dès les périodes anciennes. Bien que des exemples existent dans le monde entier, des analogies se trouvent dans les sites de Düden et Tahtalı Höyük proches de la région. Certaines de ces cupules sont disposées de manière irrégulière, tandis que d’autres sont organisées en motifs circulaires ou radiaux rappelant le soleil ou des objets lumineux. Un autre groupe de formes géométriques comprend des exemples ressemblant à des fers à cheval. Il est suggéré que ces formes ont été créées à des fins de protection ou comme talismans pour les chevaux utilisés sur les routes caravanières. Il est également pensé que ces formes représentent des zones de piégeage spécialisées — connues sous le nom de « cerfs-volants du désert » — conçues pour confiner des troupeaux d’animaux dans des espaces spécifiques. Le dernier exemple de ce groupe est une représentation caractérisée comme « filet/piège », dont un seul exemplaire existe sur la surface du panneau. Le fait que la surface portant les représentations soit recouverte de terre suggère la présence possible d’autres représentations enfouies.

Il est généralement admis que ces représentations ont été créées au Moyen Âge. Cependant, la présence de niches rocheuses plus grandes adjacentes au panneau d’Adatepe — supposées avoir été utilisées pour des libations — et l’identification d’exemples similaires dans des établissements historiques voisins démontrent que la zone était significative dès les périodes anciennes. De plus, le rendu distinct des protubérances sur les cornes de deux représentations de chèvres de montagne est similaire à des représentations de l’âge du Bronze ou du Fer. Certains exemples découverts en Anatolie sont également datés de la période saka/scythe. Il est manifeste, d’après les marques d’impact différentes sur la surface, que certaines représentations ont été retouchées bien après leur création initiale. Ces traces de retouche constituent des exemples rares en Anatolie et compliquent davantage la datation. Étant donné la localisation de la région sur les routes caravanières, et la présence du caravansérail Atlas Han — aujourd’hui abandonné mais situé très près du panneau d’Adatepe — il est suggéré que les représentations de chevaux chargés, de fers à cheval et de chameaux ont été réalisées par des voyageurs empruntant cette route, dans un désir de se protéger par magie ou amulettes. Par ailleurs, les cupules de la région, supposées avoir été utilisées pour des libations, indiquent l’importance du site dès les périodes anciennes. La présence de fouilles non autorisées dans la zone a été constatée, et il a été établi que leur poursuite a entraîné la destruction d’art rupestre datant de l’âge du Bronze et du Fer ancien — voire de périodes antérieures. Pour cette raison, il est recommandé que les zones concernées soient enregistrées comme sites du patrimoine culturel nécessitant une protection immédiate. Il est conseillé de réaliser des prospections de surface plus complètes dans la région d’Ayrancı afin d’obtenir des conclusions définitives sur la provenance et la chronologie des représentations.

 

Mots-clés : Karaman, pétroglyphe, art rupestre, Âge du Bronze/Âge du Fer, Saka/Scythes.

Resumen Estructurado:

Este estudio examina el arte rupestre identificado en seis sitios diferentes dentro de los límites de cuatro aldeas (Böğecik, Dokuzyol, Saray y Ulu) en la zona rural del distrito de Ayrancı, provincia de Karaman. Descubiertos y documentados por primera vez por Osman Ülkümen, estos sitios fueron registrados durante una prospección de campo realizada en 2025 bajo la supervisión del Museo de Karaman. El arte rupestre identificado en este estudio se denomina “petroglifos” en la terminología científica establecida por los investigadores que trabajan en el mismo campo. Técnicamente, los petroglifos son el término general dado a las imágenes creadas mediante la eliminación de capas superficiales a través de impactos realizados en la superficie de la roca con diversas herramientas, lo que produce una apariencia negativo–positivo. Las imágenes identificadas en el campo de Karaman también han sido definidas como petroglifos.

En el estudio se ofrecen descripciones generales de los petroglifos examinados en la región, organizados según los límites de las aldeas, con sus ubicaciones señaladas en un mapa; además, se expone brevemente la diversidad de las imágenes y se realizan valoraciones sobre los períodos en los que pudieron haber sido creadas. Se ha sugerido que algunos ejemplos localizados en la aldea de Böğecik podrían datarse en la Edad del Bronce temprano/Edad del Hierro temprano; sin embargo, un estudio detallado de estos ejemplos se ha dejado para una publicación aparte. No todas las imágenes encontradas han sido examinadas en esta publicación; en cambio, se ha incluido un inventario detallado únicamente de las representaciones en el panel conocido como “panel de Adatepe”, situado en la aldea de Dokuzyol.

El inventario consiste en dibujos numerados y a escala, así como en la descripción de las representaciones cuya silueta se conserva intacta y puede seguirse. Como resultado de este inventario se constató que la superficie del panel presenta representaciones con diversas similitudes y diferencias. Estas representaciones se examinaron bajo distintos apartados: humanos, animales y formas geométricas. En el apartado “humanos” se analizó un ejemplo que podría representar a un chamán/kam; en el apartado “animales” se consideraron por separado las representaciones de cabras montesas, caballos cargados y camellos. Asimismo, se definió otro grupo como formas geométricas, y se ofrecieron explicaciones sobre sus posibles significados. Al explicar los temas transmitidos por todas las representaciones grabadas en la superficie del panel, el texto presenta ejemplos de la región inmediata, principalmente sus equivalentes en Anatolia, así como ejemplos de regiones más lejanas que podrían estar relacionadas.

Las representaciones identificadas como humanas y que muestran rasgos antropomórficos han sido clasificadas como figuras chamánicas debido al gran tamaño de sus manos en relación con sus cuerpos, sus brazos extendidos horizontalmente, los objetos circulares que sostienen, las extensiones semejantes a vestimentas y su posición central en la escena. Este tipo de representaciones se encuentra con frecuencia en sitios de arte rupestre. Aunque aparecen en sitios de toda Anatolia, también se han hallado ejemplos en forma de grafitis en estructuras arquitectónicas, especialmente a partir del siglo XIII. En consecuencia, la presencia de representaciones chamánicas en la región demuestra la diversidad de las creencias religiosas locales. Las representaciones animales visibles en la superficie del panel, que incluyen caballos cargados, camellos y cabras montesas, transmiten narrativas que pueden caracterizarse como temas de migración o caravanas. Las cabras montesas, por su parte, están representadas dentro de un área formada por figuras geométricas dispuestas en forma de fosas, redes, trampas o lazos que las rodean, y se interpretan como una escena de caza.

El último grupo de representaciones en la superficie del panel consiste en formas geométricas. Estas se denominan “cúpulas” en la literatura —es decir, cavidades o huecos en la roca— y se definen como áreas utilizadas para funciones como moler y mezclar desde épocas tempranas. Aunque se encuentran ejemplos en todo el mundo, existen similares en los asentamientos de Düden y Tahtalı Höyük, situados cerca de la región. Algunas de estas cavidades están dispuestas de manera irregular, mientras que otras se organizan en patrones circulares o radiales, que recuerdan al sol u otros objetos luminosos. Otro grupo dentro de las formas geométricas consiste en ejemplos que se asemejan a herraduras. Se sugiere que tales formas fueron creadas con fines de protección o como talismanes para los caballos utilizados en las rutas caravaneras. Además, se piensa que estas formas representan áreas de trampas especializadas —también conocidas como “cometas del desierto”— diseñadas para confinar rebaños de animales en espacios específicos. El último ejemplo dentro de este grupo es una representación caracterizada como “red/trampa”, de la cual existe un único caso en la superficie del panel. El hecho de que la superficie que contiene las representaciones esté cubierta de tierra sugiere que podrían existir otras representaciones enterradas.

En general, se considera que las representaciones fueron creadas durante la Edad Media. Sin embargo, la presencia de nichos rocosos más grandes junto al panel de Adatepe —que se cree que se usaban para libaciones— y la identificación de ejemplos similares en asentamientos históricos cercanos demuestran que el área ha tenido importancia desde épocas tempranas. Asimismo, el detalle distintivo de los nudos en los cuernos de dos representaciones de cabras montesas es similar a las representaciones de cabras montesas halladas en el arte rupestre de la Edad del Bronce o del Hierro. Algunos de estos ejemplos encontrados en Anatolia también se datan en el período saka/escita. Además, es evidente por las diferentes marcas de impacto en la superficie que algunas representaciones fueron retocadas mucho después de su creación original. Tales huellas de retoque son ejemplos raros en Anatolia y dificultan aún más la datación de la obra. Dada la ubicación de la región en las rutas caravaneras, y la presencia de Atlas Han —hoy abandonado pero situado muy cerca del panel de Adatepe— se sugiere que las representaciones de caballos cargados, herraduras y camellos fueron realizadas por viajeros que utilizaban esta ruta con el deseo de protegerse mediante magia o amuletos. Además, las cavidades rocosas de la zona, que se cree que se usaban para libaciones, señalan la importancia de la región en períodos anteriores. Se ha identificado la presencia de excavaciones no autorizadas en el área, y se ha establecido que su continuación ha provocado la destrucción de arte rupestre que data de la Edad del Bronce y de la Edad del Hierro temprano —y posiblemente de épocas aún más antiguas. Por esta razón, se recomienda que las áreas pertinentes sean registradas como sitios de patrimonio cultural que requieren protección inmediata. Se aconseja realizar prospecciones de superficie más completas en la región de Ayrancı para alcanzar conclusiones definitivas sobre la procedencia y cronología de las representaciones.

 

Palabras clave: Karaman, petroglifo, arte rupestre, Edad del Bronce/Edad del Hierro, saka/escita.

结构化摘要:

本研究考察了位于卡拉曼省艾兰哲区农村地区四个村庄(Böğecik、Dokuzyol、Saray 和 Ulu)范围内六处遗址的岩画。这些岩画最初由奥斯曼·于屈门(Osman Ülkümen)发现并记录,后于 2025 年在卡拉曼博物馆的监督下进行的实地调查中再次登记。本研究所鉴定的岩画在相关学术领域的科学术语中被称为“岩刻画”(petroglyphs)。从技术上讲,岩刻画是指通过工具敲击岩石表面去除表层而形成的图像,呈现出负–正的视觉效果。卡拉曼乡村地区发现的图像也被定义为岩刻画。

研究根据村庄范围对岩刻画进行总体描述,并在地图上标注其位置;同时简要概述了图像的多样性,并对其可能的创作时期进行了初步评估。有学者提出,位于 Böğecik 村的一些岩刻画可能可追溯至青铜时代早期/铁器时代早期;然而,这些实例的详细研究留待另行发表。本出版物并未全面考察所有发现的图像,而是仅对位于 Dokuzyol 村境内的“阿达特佩(Adatepe)岩画板”上的图像进行了详细的编目研究。

编目研究包括对板面上轮廓完整、可追踪的图像进行编号、比例绘制和描述。结果显示,该板面上的图像既有相似之处,也存在差异。这些图像被分为三类:人类、动物和几何形状。在“人类”类别中,分析了一个可能代表萨满/卡姆的例子;在“动物”类别中,分别考察了山羊、负重的马以及骆驼的描绘;另一类则被定义为几何形状,并对其可能的意义进行了阐释。通过解释板面上所有图像所传达的主题,文本不仅展示了来自本地区的实例,尤其是安纳托利亚的对应例子,还涉及可能存在联系的更远地区的实例。

其中,被认定为人类并具有拟人化特征的图像因其手部相对于身体的巨大比例、双臂水平伸展、手中持有的圆形物体、衣饰般的延展以及在场景中的中心位置,被归类为萨满形象。这类描绘在岩画遗址中屡见不鲜,不仅在安纳托利亚各地的岩画遗址中出现,自 13 世纪以来也常见于建筑物上的涂鸦。因此,该地区存在萨满形象也表明了宗教信仰的多样性。板面上的动物描绘,包括负重的马、骆驼和山羊,传达了可被视为迁徙或商队主题的叙事。而山羊则被描绘在由几何形状构成的区域内,这些几何形状排列成坑、网、陷阱或套索,因而被解释为狩猎场景。

板面上的最后一类图像是几何形状。这些在文献中被称为“杯状凹坑”(cupules),即岩石上的坑或凹洞,被认为自早期以来用于研磨和混合等功能。类似实例遍布全球,在该地区附近的 Düden 和 Tahtalı Höyük 聚落也有发现。其中一些岩坑排列不规则,另一些则呈圆形或放射状,类似太阳或其他发光体。另一类几何形状类似马蹄铁,据推测其作用是保护或作为商队马匹的护符。此外,这些形状也被认为代表了专门的陷阱区——即所谓的“沙漠风筝”,用于将动物群体限制在特定区域。该组中的最后一个例子是一幅被归类为“网/陷阱”的图像,在板面上仅有一例。板面覆盖着土壤,暗示可能还有其他图像尚未出土。

一般认为这些图像创作于中世纪。然而,阿达特佩岩画板旁的大型岩石壁龛(被认为用于祭酒),以及在附近历史聚落中发现的类似实例,表明该地区自早期以来就具有重要意义。此外,两幅山羊图像角上突起的独特表现方式与青铜时代或铁器时代的山羊描绘相似。在安纳托利亚发现的一些实例也被定年为萨迦/斯基泰时期。岩面上的不同敲击痕迹显示部分图像在原始创作后曾被重新刻画。这类再加工痕迹在安纳托利亚极为罕见,使得作品的年代判定更加困难。鉴于该地区位于商队路线之上,且阿达特佩岩画板附近有现已废弃的 Atlas Han 驿站,因此推测负重马、马蹄铁和骆驼的描绘是旅人出于通过魔法或护符保护自身的愿望而创作的。此外,该地区的岩坑被认为用于祭酒,进一步表明其在早期时期的重要性。研究还发现该地区存在未经许可的挖掘活动,并确认这些活动导致了可能追溯至青铜时代、铁器时代早期甚至更早的岩画遭到破坏。因此,建议将相关区域登记为亟需保护的文化遗产地。同时,建议在艾兰哲地区开展更为全面的地表调查,以获得关于这些图像来源和年代的确切结论。

 

关键词: 卡拉曼、岩刻画、岩画、青铜/铁器时代、萨迦/斯基泰。

Структурированный реферат:

В настоящем исследовании рассматривается наскальное искусство, выявленное на шести различных памятниках в пределах четырёх деревень (Бёгеджик, Докуёзёл, Сарай и Улу), расположенных в сельской местности района Айранджы, провинции Караман. Эти памятники были впервые обнаружены и задокументированы Османом Юлькюменом, а затем зарегистрированы в ходе полевых исследований, проведённых в 2025 году под руководством Караманского музея. В научной терминологии, принятой исследователями данной области, выявленные изображения обозначаются как «петроглифы». Технически петроглифы — это изображения, созданные путём удаления поверхностных слоёв посредством ударов по каменной поверхности различными орудиями, что придаёт им отрицательно–положительный визуальный эффект. Изображения, выявленные в сельской местности Карамана, также определяются как петроглифы.

В исследовании представлены общие описания петроглифов региона по деревенским границам с нанесением их местоположения на карту; кратко изложено разнообразие изображений и даны предварительные оценки относительно времени их создания. Предполагается, что некоторые примеры, расположенные в пределах деревни Бёгеджик, могут датироваться ранним бронзовым/ранним железным веком; однако их детальное изучение оставлено для отдельной публикации. Не все изображения были рассмотрены в данной работе; подробный инвентаризационный анализ выполнен только для изображений на панели «Адатепе», находящейся в пределах деревни Докуёзёл.

Инвентаризация включает нумерованные и масштабированные рисунки, а также описание изображений, контуры которых сохранились и могут быть прослежены. В результате установлено, что поверхность панели содержит изображения, демонстрирующие как сходства, так и различия. Эти изображения были классифицированы по трём разделам: человек, животные и геометрические фигуры. В разделе «человек» рассмотрен пример, который может представлять шамана/кама; в разделе «животные» отдельно проанализированы изображения горных козлов, нагруженных лошадей и верблюдов. Ещё одна группа определена как геометрические фигуры, и даны объяснения их возможного значения. При этом темы, передаваемые всеми изображениями на поверхности панели, сопоставлены с аналогами из ближайшего региона, прежде всего из Анатолии, а также с примерами из более отдалённых мест, которые могут быть связаны.

Изображения, идентифицированные как человеческие и обладающие антропоморфными чертами, классифицированы как шаманские фигуры. Это объясняется непропорционально большими руками по отношению к телу, горизонтально раскинутыми руками, круглыми предметами в руках, одеждоподобными элементами и центральным положением в сцене. Подобные изображения часто встречаются на памятниках наскального искусства. Они известны не только в Анатолии, но и в виде граффити на архитектурных сооружениях, особенно начиная с XIII века. Следовательно, наличие шаманских изображений в регионе свидетельствует о разнообразии религиозных верований. Животные изображения на поверхности панели — нагруженные лошади, верблюды и горные козлы — передают сюжеты, которые можно охарактеризовать как темы миграции или караванов. Горные козлы изображены в пространстве, образованном геометрическими фигурами в виде ям, сетей, ловушек или силков, что интерпретируется как сцена охоты.

Последняя группа изображений на поверхности панели состоит из геометрических фигур. В литературе они называются «купулами» — то есть каменными ямками или углублениями, которые с древних времён использовались для функций вроде измельчения и смешивания. Подобные примеры встречаются по всему миру, а также в поселениях Дюден и Тахталы Хёюк, расположенных недалеко от региона. Некоторые из этих ям расположены хаотично, другие — в круговом или радиальном порядке, напоминающем солнце или другие светящиеся объекты. Другая группа геометрических фигур напоминает подковы. Предполагается, что такие формы создавались с целью защиты или как талисманы для лошадей, использовавшихся на караванных путях. Кроме того, считается, что они представляют специализированные ловчие зоны — так называемые «пустынные кайты», предназначенные для загонного удержания стад животных. Последний пример в этой группе — изображение, охарактеризованное как «сеть/ловушка», единственное на поверхности панели. Тот факт, что поверхность с изображениями покрыта почвой, указывает на возможность существования других, ещё не выявленных изображений.

В целом считается, что изображения были созданы в Средние века. Однако наличие крупных каменных ниш рядом с панелью Адатепе, которые, как предполагается, использовались для возлияний, а также выявление аналогичных примеров в близлежащих исторических поселениях свидетельствуют о значимости этой территории с ранних времён. Кроме того, особая прорисовка выступов на рогах двух изображённых горных козлов сходна с изображениями бронзового или железного века. Некоторые из этих примеров в Анатолии датируются также периодом сако/скифов. Очевидно, что по различным следам ударов на поверхности часть изображений была перерисована значительно позже первоначального создания. Такие следы ретуши являются редкими примерами в Анатолии и усложняют датировку. Учитывая расположение региона на караванных маршрутах и наличие караван-сарая Атлас-хан — ныне заброшенного, но находящегося очень близко к панели Адатепе, — предполагается, что изображения нагруженных лошадей, подков и верблюдов были созданы путешественниками, использовавшими этот путь, из желания защитить себя посредством магии или амулетов. Кроме того, каменные ямки в районе, предположительно использовавшиеся для возлияний, указывают на значимость региона в более ранние периоды. Выявлено наличие несанкционированных раскопок, установлено, что их продолжение привело к разрушению наскального искусства, относящегося к бронзовому и раннему железному веку — а возможно, и к более ранним эпохам. По этой причине рекомендуется зарегистрировать соответствующие территории как объекты культурного наследия, требующие немедленной охраны. Также предлагается проведение более масштабных поверхностных исследований в районе Айранджы для получения окончательных выводов о происхождении и хронологии изображений.

 

Ключевые слова: Караман, петроглиф, наскальное искусство, бронзовый/железный век, сако/скифы.

संरचित सारांश:

यह अध्ययन करामान प्रांत के ऐरांजी ज़िले के ग्रामीण क्षेत्र में स्थित चार गाँवों (बोगेजिक, डोकुज़योल, सराय और उलु) की सीमाओं के भीतर छह विभिन्न स्थलों पर पहचानी गई शैल कला की जाँच करता है। इन शैल कला स्थलों की खोज और दस्तावेज़ीकरण सबसे पहले उस्मान उल्क्यूमेन ने किया था, और बाद में 2025 में करामान संग्रहालय के पर्यवेक्षण में किए गए क्षेत्रीय सर्वेक्षण के दौरान इन्हें दर्ज किया गया। इस अध्ययन में पहचानी गई शैल कला को वैज्ञानिक शब्दावली में “पेट्रोग्लिफ़” कहा गया है। तकनीकी रूप से, पेट्रोग्लिफ़ वे चित्र हैं जो विभिन्न उपकरणों से शैल सतह पर प्रहार कर सतही परतों को हटाकर बनाए जाते हैं, जिससे नकारात्मक–सकारात्मक दृश्य प्रभाव उत्पन्न होता है। करामान ग्रामीण क्षेत्र में पहचानी गई छवियों को भी पेट्रोग्लिफ़ के रूप में परिभाषित किया गया है।

अध्ययन में गाँवों की सीमाओं के आधार पर क्षेत्र में पाए गए पेट्रोग्लिफ़ का सामान्य विवरण दिया गया है, उनके स्थान मानचित्र पर अंकित किए गए हैं; साथ ही छवियों की विविधता का संक्षिप्त विवरण प्रस्तुत किया गया है और उनके निर्माण काल के संबंध में संक्षिप्त आकलन किया गया है। सुझाव दिया गया है कि बोगेजिक गाँव की सीमाओं में स्थित कुछ उदाहरणों को प्रारंभिक कांस्य युग/प्रारंभिक लौह युग का माना जा सकता है; हालाँकि, इन उदाहरणों का विस्तृत अध्ययन एक अलग प्रकाशन के लिए छोड़ दिया गया है। इस प्रकाशन में सभी छवियों की जाँच नहीं की गई है; बल्कि केवल डोकुज़योल गाँव की सीमाओं में स्थित “आदातेपे पैनल” पर चित्रों का विस्तृत सूचीकरण अध्ययन शामिल किया गया है।

सूचीकरण अध्ययन में पैनल की सतह पर मौजूद उन चित्रों का क्रमांकित, मापानुसार चित्रण और विवरण शामिल है जिनकी रूपरेखा स्पष्ट और अनुसरण योग्य है। इस अध्ययन से पता चला कि पैनल की सतह पर विभिन्न समानताओं और भिन्नताओं वाली छवियाँ मौजूद हैं। इन छवियों को तीन शीर्षकों के अंतर्गत जाँचा गया: मानव, पशु और ज्यामितीय आकृतियाँ। “मानव” शीर्षक के अंतर्गत एक उदाहरण का अध्ययन किया गया जो संभवतः शमन/काम का प्रतिनिधित्व करता है; “पशु” शीर्षक के अंतर्गत पहाड़ी बकरियों, भार ढोते घोड़ों और ऊँटों के चित्रों को अलग-अलग देखा गया। इसके अलावा, एक अन्य समूह को ज्यामितीय आकृतियों के रूप में परिभाषित किया गया और इन आकृतियों के संभावित अर्थों पर स्पष्टीकरण दिया गया। पैनल की सतह पर उत्कीर्ण सभी चित्रों द्वारा व्यक्त विषयों को समझाते हुए, पाठ में तत्काल क्षेत्र से उदाहरण प्रस्तुत किए गए हैं, मुख्यतः उनके अनातोलिया में समकक्ष, साथ ही दूरस्थ क्षेत्रों से भी उदाहरण दिए गए हैं जो संभवतः संबंधित हो सकते हैं।

मानव के रूप में पहचानी गई और मानव-सदृश विशेषताओं वाली छवियों को शमनिक आकृतियों के रूप में वर्गीकृत किया गया है, क्योंकि उनके हाथ शरीर की तुलना में बड़े हैं, उनकी भुजाएँ क्षैतिज रूप से फैली हुई हैं, उनके हाथों में गोलाकार वस्तुएँ हैं, उनके पास वस्त्र-सदृश विस्तार हैं और वे दृश्य के केंद्र में स्थित हैं। इस प्रकार की छवियाँ शैल कला स्थलों में अक्सर मिलती हैं। ये अनातोलिया भर के शैल कला स्थलों में पाई जाती हैं, और 1200 ईस्वी से विशेष रूप से वास्तु संरचनाओं पर ग्राफ़िटी के रूप में भी मिलती हैं। परिणामस्वरूप, क्षेत्र में शमन चित्रों की उपस्थिति धार्मिक विश्वासों की विविधता को भी दर्शाती है। पैनल की सतह पर दिखाई देने वाले पशु चित्र, जिनमें भार ढोते घोड़े, ऊँट और पहाड़ी बकरियाँ शामिल हैं, उन कथाओं को व्यक्त करते हैं जिन्हें प्रवास या कारवाँ विषयों के रूप में वर्गीकृत किया जा सकता है। वहीं, पहाड़ी बकरियों को ज्यामितीय आकृतियों से बने क्षेत्र में दर्शाया गया है, जो गड्ढों, जालों, फंदों या पाशों के रूप में व्यवस्थित हैं और उन्हें घेरते हैं, और इस प्रकार इसे शिकार दृश्य के रूप में भी व्याख्यायित किया गया है।

पैनल की सतह पर अंतिम समूह ज्यामितीय आकृतियों का है। इन्हें साहित्य में “क्युप्यूल्स” कहा जाता है — अर्थात् शैल गड्ढे या शैल खोखले — और इन्हें प्रारंभिक काल से ही पीसने और मिश्रण जैसी क्रियाओं के लिए प्रयुक्त क्षेत्र के रूप में परिभाषित किया गया है। यद्यपि ऐसे उदाहरण विश्वभर में पाए जाते हैं, क्षेत्र के निकट स्थित ड्यूदेन और ताह्ताली होयुक बस्तियों में भी समान उदाहरण मौजूद हैं। इनमें से कुछ शैल गड्ढे अनियमित रूप से व्यवस्थित हैं, जबकि कुछ गोलाकार या विकिरणीय पैटर्न में व्यवस्थित हैं, जो सूर्य या अन्य प्रकाशमान वस्तुओं की याद दिलाते हैं। ज्यामितीय आकृतियों के भीतर एक अन्य समूह में घोड़े की नाल जैसी आकृतियाँ शामिल हैं। सुझाव दिया गया है कि ऐसी आकृतियाँ सुरक्षा के उद्देश्य से या कारवाँ मार्गों पर प्रयुक्त घोड़ों के लिए ताबीज़ के रूप में बनाई गई थीं। इसके अलावा, यह भी माना जाता है कि ये आकृतियाँ विशेषीकृत फंदा क्षेत्रों का प्रतिनिधित्व करती हैं — जिन्हें “डेज़र्ट काइट्स” कहा जाता है — जो पशुओं के झुंडों को विशिष्ट क्षेत्रों में सीमित करने के लिए डिज़ाइन किए गए थे। इस समूह का अंतिम उदाहरण एक चित्र है जिसे “जाल/फंदा” के रूप में वर्गीकृत किया गया है, और यह पैनल की सतह पर केवल एक ही बार पाया गया है। जिस सतह पर चित्र बने हैं वह मिट्टी से ढकी हुई है, जिससे संकेत मिलता है कि इसके नीचे अन्य चित्र भी दबे हो सकते हैं।

सामान्यतः माना जाता है कि ये चित्र मध्य युग में बनाए गए थे। हालाँकि, आदातेपे पैनल के समीप स्थित बड़े शैल-कोटर — जिन्हें संभवतः अर्घ्य के लिए प्रयुक्त किया जाता था — और निकटवर्ती ऐतिहासिक बस्तियों में समान उदाहरणों की पहचान यह दर्शाती है कि यह क्षेत्र प्रारंभिक काल से ही महत्वपूर्ण रहा है। इसके अलावा, दो पहाड़ी बकरी चित्रों के सींगों पर उभारों का विशिष्ट चित्रण उन चित्रों से मिलता-जुलता है जो कांस्य युग या लौह युग की शैल कला में पाए जाते हैं। अनातोलिया में पाए गए कुछ उदाहरणों को साका/स्किथियन काल का भी माना गया है। सतह पर विभिन्न प्रहार चिह्नों से स्पष्ट है कि कुछ चित्रों को उनकी मूल रचना के बहुत बाद में पुनः उकेरा गया था। ऐसे पुनःउकेरन चिह्न अनातोलिया में दुर्लभ हैं और ये कार्य की तिथि निर्धारण को और भी कठिन बना देते हैं। क्षेत्र के कारवाँ मार्गों पर स्थित होने और आदातेपे पैनल के निकट स्थित, अब परित्यक्त एटलस हान की उपस्थिति को देखते हुए, यह सुझाव दिया गया है कि भार ढोते घोड़ों, घोड़े की नाल और ऊँटों के चित्र यात्रियों द्वारा इस मार्ग का उपयोग करते समय स्वयं को जादू या ताबीज़ के माध्यम से सुरक्षित रखने की इच्छा से बनाए गए थे। इसके अलावा, क्षेत्र में पाए गए शैल गड्ढे, जिन्हें अर्घ्य के लिए प्रयुक्त माना जाता है, प्रारंभिक काल में क्षेत्र के महत्व की ओर संकेत करते हैं। क्षेत्र में अनधिकृत उत्खननों की पहचान की गई है, और यह स्थापित किया गया है कि इन उत्खननों की निरंतरता ने कांस्य युग और प्रारंभिक लौह युग — और संभवतः उससे भी पहले — की शैल कला को नष्ट कर दिया है। इस कारण से, अनुशंसा की गई है कि संबंधित क्षेत्रों को तत्काल संरक्षण की आवश्यकता वाले सांस्कृतिक विरासत स्थलों के रूप में पंजीकृत किया जाए। यह भी सलाह दी गई है कि ऐरांजी क्षेत्र में अधिक व्यापक सतही सर्वेक्षण किए जाएँ ताकि चित्रों की उत्पत्ति और कालक्रम के संबंध में निश्चित निष्कर्ष प्राप्त किए जा सकें।

 

कीवर्ड्स: करामान, पेट्रोग्लिफ़, शैल कला, कांस्य/लौह युग, साका/स्किथियन।

Article Statistics

Number of reads 87
Number of downloads 23

Share

Turkish Studies - Language and Literature
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.