The Linguistic References in Ibn Mujâhid’s Criticism of Authentic Qurʾânic Readings

İbn Mücâhid’in Eleştirdiği Sahih Kırâatlerin Dilsel Referansları
Author:

Servet KILIÇ-

Number of pages:
1611-1650
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue Ö1
%>

Abstract

Bu çalışma, rivayet zinciri açısından sahih kabul edilen kırâatlerin dilbilimsel (nahiv) meşruiyetini temel bir problematik olarak ele almaktadır. Metnin merkezinde, bir kırâatin senedi sağlamsa onun mutlaka Arap dilinde bir temelinin olması gerektiği ve bir dilbilimcinin bu bağı kuramaması durumunda kusuru kırâatte değil, kendi birikiminde araması gerektiği tezi yer almaktadır. Çalışma, kırâat tarihinde yedi kırâati sistemleştiren İbn Mücâhid’in, kendi seçtiği imamların bazı okuyuşlarını “galat”, “vehim” veya “lahn” olarak nitelendirmesini eleştirel bir süzgeçten geçirmektedir. Makale, literatürdeki benzer çalışmalardan farklı olarak sadece İbn Mücâhid’in yedi kırâatle ilgili yaptığı eleştirileriyle sınırlı kalmamış; on kırâati tamamlayan Ebû Ca‘fer, Ya‘kûb ve Halef gibi imamların yanı sıra A’meş gibi isimlerin kırâatlerine yöneltilen eleştirlerini de kapsamına dâhil ederek daha geniş ve bütüncül bir perspektif sunmuştur. Araştırmanın metodolojisi, İbn Mücâhid’in reddettiği vecihleri; başta Sîbeveyh ve İbn Cinnî olmak üzere alanda otorite kabul edilen dilcilerin argümanları üzerinden teknik olarak savunmaya dayanmaktadır. Çalışmanın en dikkat çekici yönlerinden biri de İbn Mücâhid’in dilci kimliğine dair getirdiği sorgulamadır. Araştırma, İbn Mücâhid’in bazen kırâatin kendisine değil, o kırâate yapılan hatalı dilsel yoruma (veche) itiraz ettiğini belirleyerek kavramsal bir netlik sağlamayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, yalnızca bir tespit faaliyetiyle sınırlı kalmamakta; sahih kırâatlerin dilsel meşruiyetini teknik nahiv delilleri üzerinden ortaya koyarak, eleştirilerin dil açısından değerlendirilmesine katkı sağlayan analitik bir inceleme niteliği taşımaktadır.

Keywords

Abstract

This study addresses the linguistic legitimacy of Qurʾānic readings that are considered authentic in terms of their chains of transmission, treating it as a central problematic. At the core of the text lies the thesis that if a reading has a sound isnād, it must necessarily have a foundation in the Arabic language; and if a linguist fails to establish this connection, the deficiency should be attributed to his own knowledge rather than to the reading itself. The research subjects Ibn Mujāhid—who systematized the seven canonical readings in the history of qirāʾāt—and critically examines his characterization of certain readings by the very imams he selected as “error,” “misconception,” or “faulty recitation. Unlike similar studies in the literature, this article does not confine itself to Ibn Mujāhid’s critiques of the seven readings alone; it also incorporates criticisms directed at the supplementary imams of the ten readings—such as Abū Jaʿfar, Yaʿqūb, and Khalaf—as well as figures like Aʿmash, thereby presenting a broader and more comprehensive perspective. Methodologically, the study defends the readings rejected by Ibn Mujāhid through technical arguments drawn from authoritative grammarians, most notably Sībawayh and Ibn Jinnī. One of the most notable aspects of the research is its inquiry into Ibn Mujāhid’s scholarly identity. The study emphasizes that Ibn Mujāhid’s objections were sometimes directed not at the readings themselves, but at flawed linguistic interpretations associated with them, thereby aiming to provide conceptual clarity. In this respect, the study goes beyond mere cataloguing, offering an analytical examination that demonstrates the linguistic validity of authentic readings through nahiv-based evidence and contributes to the evaluation of Ibn Mujāhid’s criticisms within a linguistic framework.

Keywords

Qiraat, Ibn Mujahid, Syntax, Criticism, Linguistic Legitimacy.

Structed Abstract:

The relationship between the transmission and linguistic validity of Qur'anic readings stands as a central problem in the history of Islamic sciences. This research, titled "The Linguistic References in Ibn Mujâhid’s Criticism of Authentic Qurʾânic Readings," addresses this problematic by asserting that if a reading is found to be authentic in its chain of transmission, it must inherently possess a technical linguistic basis within the Arabic language. The core thesis of the work posits that when a grammarian fails to find a suitable linguistic orientation for an authentic reading, the deficiency should be attributed to the grammarian’s own limited expertise rather than to the reading itself. This is particularly crucial when dealing with mutawatir (consecutive) or widely accepted readings, where labeling them as "weak" is fundamentally problematic. The study focuses on the methodology of Ibn Mujâhid (d. 324/936), the first scholar to systematize the "Seven Readings" in his seminal work, Kitâb al-Sabʿa. While Ibn Mujâhid performed a vital role in canonizing the most reliable narrations and excluding those with weak chains or those contradicting the Uthmanic codex, he also introduced a tradition of harsh linguistic criticism. Despite including certain imams in his first "tier" of readers—whom he described as experts in grammar, linguistic nuances, and narration—he frequently labeled their specific readings as "errors", "illusions", or "grammatical mistakes". This research subjects these criticisms to a critical filter, arguing that such labels are often misplaced.

A distinctive feature of this article is its expanded scope. Unlike existing literature, such as the works of Cihat Çelik, Millîtan, or es-Samedî, which largely confine their analysis to the Seven Readings within Kitâb al-Sabʿa, this study incorporates the Ten Readings (including Abu Ja‘far, Ya‘qūb, and Khalaf) and other authentic narrations like that of al-A‘mash. This broader perspective allows for a more holistic evaluation of early linguistic criticism in the field of qira'at. The methodology employed in the research is a technical refutation (refütasyon) and defense (apologia). The author systematically identifies the specific verses and readings criticized by Ibn Mujâhid and defends them using the arguments of master grammarians such as Sibawayh, Ibn Jinnî, Abu Hayyân al-Andalûsî, and Ibn Mâlik. For instance, Ibn Mujâhid famously criticized Ibn ‘Âmir’s nasb (accusative) reading of the word "fa-yakûna" in several surahs, calling it a "linguistic error". Ibn Mujâhid argued that the fa here is conjunctive, not causative, and thus only the nominative case is permissible. However, the article counters this by citing Abu Hayyân, who defended the reading based on the principle of "relying on the surface form of the utterance". By treating the imperative "kun" as a trigger for a response in the accusative, even if a logical cause-effect relationship is not strictly present, the reading finds its legitimacy in the speech of eloquent Arabs and the poetry of Umar b. Abi Rabi'a. Similarly, the research addresses Ibn Mujâhid’s criticism of the reading of Asim (via Abu Bakr) in Surah al-Anfal (35), where the subject is in the accusative (salatahum) and the predicate is in the nominative (muka'un). While Ibn Mujâhid followed the conventional rule that the subject should be definite and the predicate indefinite, the article uses Ibn Jinnî’s analysis to show that a collective noun can function similarly to a definite noun in such contexts, especially in negative sentences. This linguistic nuance provides a "dirayah" basis for a reading that Ibn Mujâhid dismissed as a mistake. Another significant contribution of the study is its critical re-evaluation of Ibn Mujâhid’s own scholarly identity. The author argues that despite Ibn Mujâhid’s undeniable authority in the science of qira'at, he lacked deep expertise in the technicalities of grammar. This assertion is supported by the fact that Ibn Mujâhid is notably absent from the classical biographical dictionaries of grammarians (tabaqat) authored by figures like Ibn Jinnî or Abu Hayyân. By highlighting this gap, the article explains why Ibn Mujâhid’s criticisms were often viewed as limited or strictly literal by subsequent linguistic giants like Ibn Jinnî, who often remarked that while Ibn Mujâhid was a great scholar in his field, he should have deferred to others in matters he had not mastered. The article further clarifies a common conceptual confusion in the literature by distinguishing between the reading itself and the linguistic interpretation assigned to it. It demonstrates that Ibn Mujâhid sometimes criticized not the transmitted sound of the reading, but the specific grammatical justification provided for it. By resolving these nuances, the research reconstructs the linguistic legitimacy of authentic readings through technical proofs, including the use of hidden particles, analogy, and the principle of similarity. Ultimately, the work concludes that while Ibn Mujâhid’s selection of the Seven Readings was a historical turning point, his linguistic judgments were not always accurate. By defending the readings of imams such as Ibn ‘Âmir, Asim, and Abu Ja‘far against charges of lahn, the study reaffirms that any reading with a sahih chain of transmission is fundamentally rooted in the eloquent usage of the Arabic language. In doing so, it fills a major gap in the academic study of qira'at by shifting the focus from a mere cataloging of criticisms to a rigorous, multidisciplinary defense of the Qur'anic text's linguistic diversity

 

Keywords: Qiraat, Ibn Mujahid, Syntax, Criticism, Linguistic Legitimacy.

Yapılandırılmış Özet:

Bu çalışmanın amacı, İbn Mücâhid’in sahih kabul edilen kırâatlere yönelttiği dilsel eleştirileri sistematik biçimde incelemek ve bu eleştirilerin Arap dili açısından geçerliliğini sorgulamaktır. Literatürdeki mevcut araştırmalar, genellikle İbn Mücâhid’in Kitâbü’s-Sebʿa adlı eserinde yer alan yedi kırâat imamına yönelik eleştirilerle sınırlı kalmıştır. Ancak bu yaklaşım, kırâat ilminin bütüncül yapısını ve on kırâati tamamlayan diğer imamların (Ebû Caʿfer, Yaʿqūb, Halef) veya Aʿmeş gibi isimlerin rivayetlerini kapsam dışı bırakmaktadır. Çalışmamız, bu boşluğu doldurmayı hedefleyerek yalnızca rivayet zincirinin sahihliğini değil, aynı zamanda dilsel meşruiyetin de sahih kırâatlerin ayrılmaz bir parçası olduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Böylece, İbn Mücâhid’in eleştirilerinin metodolojik sınırlarını belirlemek ve sahih kırâatlerin Arap dili açısından dayanaklarını göstermek suretiyle literatüre özgün bir katkı sunulmaktadır. Ayrıca çalışma, kırâatlerin yalnızca rivayet açısından değil, dirayet (dilsel dayanak) açısından da sahih kabul edilmesi gerektiğini vurgulayarak, kırâat ilmi araştırmalarında yeni bir metodolojik çerçeve geliştirmeyi hedeflemektedir. Bu yönüyle araştırma hem klasik kaynakların yeniden değerlendirilmesine hem de modern akademik tartışmalara katkı sağlamaktadır.

Araştırma, nitel araştırma deseninde yürütülmüş olup temel veri kaynağını İbn Mücâhid’in Kitâbü’s-Sebʿa adlı eseri ve kırâat literatüründe yer alan diğer klasik kaynaklar (Sîbeveyh, İbn Cinnî, Ebû Hayyân, İbn Mâlik, İbnü’l-Cezerî vb.) oluşturmaktadır. Çalışmada öncelikle İbn Mücâhid’in eleştiri yönelttiği kırâat vecihleri tespit edilmiş, ardından bu vecihlerin Arap dili açısından dayanakları nahiv kuralları ve dil otoritelerinin görüşleri üzerinden analiz edilmiştir. İnceleme sürecinde betimsel analiz ve karşılaştırmalı dil çözümlemesi yöntemleri kullanılmıştır. Eleştirilerin gerekçeleri ayrıntılı biçimde sınıflandırılmış; örneğin “galat”, “vehim” veya “lahn” gibi terminolojinin hangi bağlamlarda kullanıldığı belirlenmiştir. Ayrıca İbn Mücâhid’in dilci kimliği, klasik biyografi kaynakları (tabakât) üzerinden sorgulanmış ve onun nahiv otoriteleri arasında yer almayışının eleştirilerinin niteliğine etkisi tartışılmıştır. Bu yöntem, yalnızca rivayetlerin isnad yönünü değil, aynı zamanda dilsel meşruiyetini de ortaya koymayı hedefleyen disiplinlerarası bir yaklaşımı temsil etmektedir. Çalışma ayrıca literatürdeki önceki araştırmalarla karşılaştırmalı bir değerlendirme yaparak, kapsamını genişletmiş ve yalnızca yedi kırâatle sınırlı kalmayıp on kırâati ve diğer rivayetleri de inceleme kapsamına almıştır. Böylece araştırma hem tarihsel hem de dilbilimsel açıdan daha bütüncül bir çerçeve sunmaktadır.

Araştırmanın bulguları, İbn Mücâhid’in sahih kırâatlere yönelttiği eleştirilerin çoğunlukla dilsel yorum farklılıklarından kaynaklandığını göstermektedir. Örneğin, İbn Âmir’in “fa-yakûna” lafzını mansûb okuması, İbn Mücâhid tarafından “yanlış” ve “vehim” olarak nitelendirilmiştir. Ancak Ebû Hayyân ve İbn Cinnî gibi nahiv otoriteleri, bu okuyuşun Arap dilinde bilinen bir kaideye dayandığını ve fasih Arapların sözlerinde benzer kullanımların bulunduğunu ortaya koymuştur. Bu durum, İbn Mücâhid’in eleştirisinin dilsel açıdan yetersiz olduğunu göstermektedir.

Benzer şekilde, Âsım’ın Enfal suresi 35. ayetindeki “salatahum” ve “mukaʿun” okuyuşu, İbn Mücâhid tarafından nahiv açısından hatalı kabul edilmiştir. Ancak İbn Cinnî’nin analizi, topluluk isimlerinin belirli isimler gibi işlev görebileceğini ve bu bağlamda okuyuşun sahih olduğunu ortaya koymuştur. Bulgular, İbn Mücâhid’in eleştirilerinin çoğu zaman kırâatin kendisine değil, ona yapılan dilsel yoruma yönelik olduğunu göstermektedir.

Araştırma ayrıca, İbn Mücâhid’in nahiv otoriteleri arasında yer almamasının eleştirilerinin sınırlı kalmasına yol açtığını ortaya koymuştur. Klasik biyografi kaynaklarında onun dilci kimliğine dair bir kayıt bulunmaması, sonraki dil âlimlerinin eleştirilerini daha güçlü kılmaktadır. Bu bağlamda, İbn Mücâhid’in sahih kırâatlere yönelik eleştirilerinin, sonraki dönemlerde dilciler tarafından sistematik biçimde reddedildiği görülmektedir.

Bulguların bir diğer boyutu, literatürdeki boşluğu göstermektedir. Önceki çalışmalar yalnızca yedi kırâat imamına odaklanırken, bu araştırma on kırâat ve Aʿmeş gibi isimlerin rivayetlerini de kapsamına alarak daha geniş bir perspektif sunmaktadır. Bu yaklaşım, kırâatlerin dilsel meşruiyetini bütüncül biçimde değerlendirmeyi mümkün kılmıştır. Ayrıca çalışmada, İbn Mücâhid’in eleştiri terminolojisinin kavramsal açıdan netleştirilmesi sağlanmış; “galat” ve “lahn” gibi nitelemelerin çoğu zaman rivayet değil, dilsel yorum hatalarına işaret ettiği ortaya konmuştur. Bu bulgu, kırâat literatüründe sıkça görülen kavramsal karışıklıkları gidermektedir.

Çalışma, sahih kırâatlerin dilsel meşruiyetini ortaya koyarak İbn Mücâhid’in eleştirilerinin sınırlı ve çoğu zaman isabetsiz olduğunu göstermektedir. Bulgular, sahih bir senede sahip olan kırâatin mutlaka Arap dilinde bir dayanağı bulunduğunu ve bu dayanağın nahiv otoriteleri tarafından savunulabileceğini ortaya koymuştur. Bu sonuç, kırâatlerin yalnızca rivayet açısından değil, aynı zamanda dirayet (dil) açısından da sahih kabul edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

Araştırmanın literatüre katkısı, İbn Mücâhid’in eleştirilerini yalnızca betimsel bir envanter olarak sunmakla kalmayıp, bu eleştirilerin dilsel açıdan yetersizliğini teknik delillerle ortaya koymasıdır. Böylece çalışma, kırâatlerin dilsel çeşitliliğini ve Arap dilindeki meşruiyetini savunan analitik bir çerçeve geliştirmiştir. Ayrıca, İbn Mücâhid’in eleştirilerinin bazen kırâatin kendisine değil, ona yapılan hatalı yoruma yönelik olduğunu göstermesi, literatürdeki kavramsal karışıklığı gidermektedir.

Sonuç olarak, bu araştırma sahih kırâatlerin dilsel meşruiyetini sistematik biçimde ortaya koyarak, İbn Mücâhid’in eleştirilerinin sınırlarını belirlemiş ve kırâat ilmi çalışmalarına özgün bir katkı sunmuştur. Bu bulgu, gelecekte yapılacak araştırmalar için yeni bir metodolojik çerçeve sağlamaktadır. Özellikle kırâatlerin dilsel dayanaklarının daha ayrıntılı biçimde incelenmesi hem kırâat ilmi hem de Arap dili çalışmaları açısından önemli bir araştırma alanı açmaktadır. Çalışma, kırâatlerin rivayet ve dirayet boyutlarını bir arada ele alarak, İslâmî ilimler literatüründe daha kapsamlı bir değerlendirme yapılmasına zemin hazırlamaktadır.

 

Anahtar Kelimeler: Kırâat, İbn Mücâhid, Nahiv, Eleştiri, Dilsel Meşruiyet.

الملخص المنظَّم:

تُمثِّل العلاقة بين نقل القراءات القرآنية وصحَّتها اللغوية إشكاليةً محوريةً في تاريخ العلوم الإسلامية. ويتناول هذا البحث، المعنون بـ«المرجعيات اللغوية في نقد ابن مجاهد للقراءات القرآنية الصحيحة»، هذه الإشكالية انطلاقًا من أنَّ القراءة إذا ثبتت صحَّة سندها، فلا بدَّ أن يكون لها وجهٌ معتبرٌ في العربية من الناحية اللغوية والصناعية. وتقوم الأطروحة المركزية للبحث على أنَّ عجز النحوي عن إيجاد توجيهٍ لغويٍّ مناسبٍ لقراءةٍ صحيحةٍ يُعزى إلى قصور معرفته، لا إلى خللٍ في القراءة نفسها. وتكتسب هذه المسألة أهميةً خاصةً عند النظر في القراءات المتواترة أو المتلقَّاة بالقبول، إذ إنَّ وصفها بـ«الضعف» يثير إشكالًا جوهريًّا. ويركِّز البحث على منهج ابن مجاهد (ت ٣٢٤هـ/٩٣٦م)، أوَّل من جمع القراءات السبع في إطارٍ منظَّمٍ في مصنَّفه المرجعي «كتاب السبعة». ومع أنَّ ابن مجاهد اضطلع بدورٍ أساسيٍّ في إرساء مرجعية أوثق الروايات واستبعاد ما ضعف سنده أو خالف الرسم العثماني، فإنَّه أرسى كذلك تقليدًا من النقد اللغوي الصارم. فعلى الرغم من إدراجه بعض أئمة القراءة ضمن «الطبقة الأولى» من القرَّاء، ووصفه إيَّاهم بالتمكُّن من النحو ودقائق اللغة والرواية، فقد أكثر من وصف قراءاتٍ معيَّنةٍ لهم بـ«الخطأ» أو «الوهم» أو «اللحن». ويُخضع هذا البحث تلك الأحكام للفحص النقدي، ويذهب إلى أنَّها وُضعت، في كثيرٍ من الأحيان، في غير موضعها.

ومن أبرز ما يميِّز هذه الدراسة اتِّساع نطاقها؛ فبخلاف الدراسات السابقة، مثل أعمال جيهات تشليك ومليطان والصمدي، التي تقصر تحليلها في الغالب على القراءات السبع الواردة في «كتاب السبعة»، تشمل هذه الدراسة القراءات العشر، بما فيها قراءات أبي جعفر ويعقوب وخلف، إلى جانب رواياتٍ صحيحةٍ أخرى، كرواية الأعمش. ويتيح هذا الاتِّساع تقويمًا أكثر شمولًا للنقد اللغوي المبكِّر في علم القراءات. ويعتمد البحث منهج التفنيد والاحتجاج اللغوي للقراءات؛ إذ يستقصي الباحث بصورةٍ منهجيةٍ الآيات والقراءات التي انتقدها ابن مجاهد، ثم ينتصر لها مستندًا إلى حجج كبار النحاة، مثل سيبويه وابن جني وأبي حيَّان الأندلسي وابن مالك.

ومن أمثلة ذلك نقد ابن مجاهد المعروف لقراءة ابن عامر بنصب «فَيَكُونَ» في عدَّة سور، ووصفه إيَّاها بالخطأ من جهة العربية؛ إذ ذهب إلى أنَّ الفاء في هذا الموضع عاطفةٌ وليست سببيةً، ومن ثَمَّ لا يجوز عنده إلَّا الرفع. غير أنَّ الدراسة تردُّ على هذا الحكم بالاستناد إلى توجيه أبي حيَّان، الذي احتجَّ للقراءة على أساس مبدأ «الحمل على ظاهر اللفظ». فبحمل صيغة الأمر «كُنْ» على ظاهرها، وإجراء ما بعدها مجرى جواب الأمر المنصوب، وإن لم تتحقَّق علاقة السببية على نحوٍ منطقيٍّ صارم، يتبيَّن أنَّ لهذه القراءة وجهًا معتبرًا في كلام العرب الفصحاء وشعر عمر بن أبي ربيعة.

وتتناول الدراسة، كذلك، نقد ابن مجاهد لقراءة عاصم، من رواية أبي بكر، في الآية الخامسة والثلاثين من سورة الأنفال، بنصب «صَلَاتَهُمْ» ورفع «مُكَاءٌ»، أي بجعل «صَلَاتَهُمْ» خبر «كان» مقدَّمًا منصوبًا، و«مُكَاءٌ» اسمها مؤخَّرًا مرفوعًا. وفي حين استند ابن مجاهد إلى الأصل النحوي القاضي بأن يكون الاسم معرفةً والخبر نكرةً، تستعين الدراسة بتحليل ابن جني لبيان أنَّ اسم الجنس قد يجري مجرى المعرفة في مثل هذه السياقات، ولا سيَّما في الجمل المنفية. ويقدِّم هذا الاعتبار اللغوي الدقيق مستندًا من جهة الدراية لقراءةٍ حكم عليها ابن مجاهد بالخطأ.

ومن الإسهامات المهمة الأخرى للدراسة إعادة النظر نقديًّا في المكانة العلمية لابن مجاهد نفسه. إذ يرى الباحث أنَّ ابن مجاهد، على الرغم من إمامته التي لا تُنكر في علم القراءات، لم يكن على القدر نفسه من التعمُّق في دقائق الصناعة النحوية. ويستدلُّ على ذلك بغياب ترجمته عن مصنَّفات طبقات النحاة القديمة التي ألَّفها أعلامٌ مثل ابن جني وأبي حيَّان. ومن خلال إبراز هذا التفاوت، تفسِّر الدراسة سبب نظر كبار اللغويين اللاحقين، مثل ابن جني، إلى انتقاداته بوصفها محدودةً أو شديدة التقيُّد بظاهر اللفظ؛ فقد كان ابن جني يقرِّر في مواضع متعدِّدة أنَّ ابن مجاهد، وإن كان إمامًا في علمه، كان الأولى به أن يرجع إلى أهل الاختصاص فيما لم يُحكمه من العلوم.

وتوضِّح الدراسة، علاوةً على ذلك، التباسًا مفاهيميًّا شائعًا في الأدبيات، وذلك بالتمييز بين القراءة ذاتها والتوجيه اللغوي المقدَّم لها. وتبيِّن أنَّ نقد ابن مجاهد كان يتوجَّه أحيانًا إلى التعليل النحوي المحدَّد للقراءة، لا إلى صورتها الأدائية المنقولة. ومن خلال تحرير هذه الفروق الدقيقة، تعيد الدراسة تأسيس الحجية اللغوية للقراءات الصحيحة بأدلَّةٍ صناعيةٍ تشمل تقدير الأدوات المحذوفة، والقياس، والحمل على النظير.

وتخلص الدراسة إلى أنَّ اختيار ابن مجاهد للقراءات السبع مثَّل نقطة تحوُّلٍ تاريخيةً، غير أنَّ أحكامه اللغوية لم تكن مصيبةً في جميع الأحوال. ومن خلال الدفاع عن قراءات أئمةٍ مثل ابن عامر وعاصم وأبي جعفر، ودفع ما نُسب إليها من اللحن، تؤكِّد الدراسة مجدَّدًا أنَّ كلَّ قراءةٍ صحَّ سندها تستند في أصلها إلى وجهٍ من وجوه الاستعمال العربي الفصيح. وبذلك تسدُّ الدراسة فجوةً مهمَّةً في البحث الأكاديمي في علم القراءات، بنقل الاهتمام من مجرَّد حصر الانتقادات إلى دفاعٍ علميٍّ محكمٍ ومتعدِّد التخصُّصات عن التنوُّع اللغوي للنص القرآني.

الكلمات المفتاحية: القراءات، ابن مجاهد، النحو، النقد، الحجية اللغوية.

Résumé structuré :

La relation entre la transmission des lectures coraniques et leur validité linguistique constitue une problématique centrale dans l’histoire des sciences islamiques. Cette recherche, intitulée « Les références linguistiques dans la critique des lectures coraniques authentiques chez Ibn Mujāhid », aborde cette problématique en soutenant que toute lecture dont la chaîne de transmission est reconnue comme authentique possède nécessairement un fondement linguistique recevable au sein de la langue arabe. La thèse centrale de l’étude est que, lorsqu’un grammairien ne parvient pas à proposer une analyse linguistique adéquate d’une lecture authentique, cette insuffisance doit être attribuée aux limites de sa propre expertise plutôt qu’à la lecture elle-même. Cette question revêt une importance particulière dans le cas des lectures transmises par de multiples voies concordantes (mutawātir) ou largement reçues et reconnues, pour lesquelles la qualification de « faibles » pose un problème fondamental. L’étude porte sur la méthodologie d’Ibn Mujāhid (m. 324/936), premier savant à avoir systématisé les « sept lectures » dans son ouvrage fondateur, le Kitāb al-Sabʿa. Si Ibn Mujāhid a joué un rôle essentiel dans la canonisation des transmissions les plus fiables et dans l’exclusion de celles dont les chaînes étaient faibles ou qui contredisaient le codex ʿuthmānien, il a également instauré une tradition de critique linguistique sévère. Bien qu’il ait classé certains imams parmi les lecteurs de la « première catégorie », qu’il décrivait comme des spécialistes de la grammaire, des subtilités linguistiques et de la transmission, il a fréquemment qualifié certaines de leurs lectures d’« erreurs », de « méprises » ou de « fautes grammaticales ». La présente recherche soumet ces appréciations à un examen critique et soutient que de telles qualifications sont souvent injustifiées.

L’une des particularités de cet article réside dans l’étendue de son champ d’investigation. Contrairement aux travaux existants, notamment ceux de Cihat Çelik, de Millîtan ou d’es-Samedî, qui limitent généralement leur analyse aux sept lectures consignées dans le Kitāb al-Sabʿa, cette étude prend en considération les dix lectures, y compris celles d’Abū Jaʿfar, de Yaʿqūb et de Khalaf, ainsi que d’autres transmissions authentiques, telle celle d’al-Aʿmash. Cet élargissement permet une évaluation plus globale des premières critiques linguistiques dans le domaine des lectures coraniques (qirāʾāt). La démarche méthodologique associe la réfutation technique à la défense argumentée des lectures. L’auteur identifie systématiquement les versets et les lectures critiqués par Ibn Mujāhid, puis en établit la recevabilité en mobilisant les arguments de grands grammairiens tels que Sībawayh, Ibn Jinnī, Abū Ḥayyān al-Andalusī et Ibn Mālik.

Ainsi, Ibn Mujāhid a notamment critiqué la lecture d’Ibn ʿĀmir qui réalise la forme verbale fa-yakūna au mode subjonctif (naṣb) dans plusieurs sourates, la qualifiant d’« erreur linguistique ». Il considérait que la particule fāʾ y remplissait une fonction de coordination, et non une fonction causative, de sorte que seul l’indicatif (rafʿ) était admissible. L’article réfute toutefois cette appréciation en invoquant l’analyse d’Abū Ḥayyān, qui défendait cette lecture selon le principe consistant à « s’appuyer sur la forme apparente de l’énoncé ». En traitant l’impératif kun comme une forme autorisant une proposition consécutive au subjonctif, même en l’absence d’une relation logique de cause à effet strictement établie, cette lecture trouve sa justification dans l’usage des Arabes éloquents et dans la poésie de ʿUmar b. Abī Rabīʿa.

De même, la recherche examine la critique formulée par Ibn Mujāhid à l’encontre de la lecture de ʿĀṣim, transmise par Abū Bakr, dans la sourate al-Anfāl, au verset 35, où ṣalātahum apparaît à l’accusatif et mukāʾun au nominatif. Cette construction attribue au premier terme la fonction de prédicat antéposé de kāna et au second celle de sujet postposé. Alors qu’Ibn Mujāhid s’en tenait à la règle usuelle selon laquelle le sujet doit être défini et le prédicat indéfini, l’article s’appuie sur l’analyse d’Ibn Jinnī pour montrer qu’un nom collectif peut fonctionner de manière analogue à un nom défini dans de tels contextes, particulièrement dans les phrases négatives. Cette subtilité linguistique fournit un fondement relevant de l’analyse raisonnée (dirāya) à une lecture qu’Ibn Mujāhid avait rejetée comme fautive.

Une autre contribution importante de l’étude consiste en une réévaluation critique du profil scientifique d’Ibn Mujāhid lui-même. L’auteur soutient que, malgré son autorité incontestable dans la science des lectures coraniques, Ibn Mujāhid ne possédait pas une expertise approfondie des aspects techniques de la grammaire. Cette affirmation est étayée par son absence notable des répertoires biographiques classiques consacrés aux grammairiens (ṭabaqāt), composés par des figures telles qu’Ibn Jinnī ou Abū Ḥayyān. En soulignant cet écart entre les domaines de compétence, l’article explique pourquoi ses critiques ont souvent été considérées comme limitées ou strictement littérales par de grands linguistes postérieurs, notamment Ibn Jinnī. Celui-ci faisait fréquemment observer que, tout en étant un éminent savant dans sa discipline, Ibn Mujāhid aurait dû s’en remettre à d’autres spécialistes pour les questions qu’il ne maîtrisait pas.

L’article dissipe également une confusion conceptuelle récurrente dans la littérature en distinguant la lecture elle-même de l’interprétation linguistique qui lui est assignée. Il montre qu’Ibn Mujāhid critiquait parfois non pas la réalisation phonique transmise de la lecture, mais la justification grammaticale particulière proposée pour l’expliquer. En clarifiant ces distinctions, la recherche rétablit la légitimité linguistique des lectures authentiques au moyen de démonstrations techniques mobilisant notamment la restitution de particules sous-entendues, le raisonnement analogique et le principe de similitude.

L’étude conclut que, si la sélection des sept lectures par Ibn Mujāhid a constitué un tournant historique, ses jugements linguistiques n’étaient pas toujours exacts. En défendant les lectures d’imams tels qu’Ibn ʿĀmir, ʿĀṣim et Abū Jaʿfar contre les accusations de faute grammaticale (laḥn), elle réaffirme que toute lecture reposant sur une chaîne de transmission authentique (ṣaḥīḥ) est fondamentalement ancrée dans l’usage éloquent de la langue arabe. Elle comble ainsi une lacune importante dans l’étude universitaire des lectures coraniques en déplaçant l’attention d’un simple inventaire des critiques vers une défense rigoureuse et pluridisciplinaire de la diversité linguistique du texte coranique.

 

Mots-clés : Lectures coraniques, Ibn Mujāhid, syntaxe, critique, légitimité linguistique.

Resumen estructurado:

La relación entre la transmisión de las lecturas coránicas y su validez lingüística constituye una problemática central en la historia de las ciencias islámicas. La presente investigación, titulada «Los referentes lingüísticos en la crítica de Ibn Mujāhid a las lecturas coránicas auténticas», aborda esta problemática partiendo de la premisa de que toda lectura cuya cadena de transmisión haya sido acreditada como auténtica debe poseer necesariamente un fundamento técnico-lingüístico en la lengua árabe. La tesis central del estudio sostiene que, cuando un gramático no logra encontrar una justificación lingüística adecuada para una lectura auténtica, dicha insuficiencia debe atribuirse a las limitaciones de su propia competencia, y no a la lectura en sí. Esta cuestión reviste especial importancia en el caso de las lecturas transmitidas por múltiples vías concordantes (mutawātir) o ampliamente aceptadas, cuya calificación como «débiles» resulta fundamentalmente problemática. El estudio se centra en la metodología de Ibn Mujāhid (m. 324/936), el primer erudito que sistematizó las «siete lecturas» en su obra fundamental, el Kitāb al-Sabʿa. Si bien Ibn Mujāhid desempeñó un papel decisivo en la canonización de las transmisiones más fiables y en la exclusión de aquellas cuyas cadenas eran débiles o que contradecían el códice ʿuṯmāní, también instauró una tradición de crítica lingüística severa. Pese a haber incluido a determinados imanes en la «primera categoría» de lectores, a quienes describía como expertos en gramática, sutilezas lingüísticas y transmisión, calificó con frecuencia algunas de sus lecturas como «errores», «equivocaciones» o «incorrecciones gramaticales». La presente investigación somete estos juicios a un examen crítico y sostiene que tales calificaciones resultan, a menudo, improcedentes.

Un rasgo distintivo de este artículo es la amplitud de su alcance. A diferencia de los estudios existentes, como los de Cihat Çelik, Millîtan o es-Samedî, que circunscriben mayoritariamente su análisis a las siete lecturas recogidas en el Kitāb al-Sabʿa, esta investigación incorpora las diez lecturas, incluidas las de Abū Jaʿfar, Yaʿqūb y Khalaf, así como otras transmisiones auténticas, entre ellas la de al-Aʿmash. Esta perspectiva más amplia permite una evaluación integral de la crítica lingüística temprana en el ámbito de las lecturas coránicas (qirāʾāt). La metodología empleada combina la refutación técnica con la defensa argumentada de las lecturas. El autor identifica sistemáticamente las aleyas y las lecturas específicas criticadas por Ibn Mujāhid y las defiende mediante los argumentos de grandes gramáticos, como Sībawayh, Ibn Jinnī, Abū Ḥayyān al-Andalusī e Ibn Mālik.

Por ejemplo, Ibn Mujāhid criticó de manera destacada la lectura de Ibn ʿĀmir que presenta la forma verbal fa-yakūna en subjuntivo (naṣb) en varias suras, calificándola como un «error lingüístico». Sostenía que la partícula fāʾ desempeñaba en estos casos una función coordinante, no causativa, por lo que únicamente resultaba admisible el indicativo (rafʿ). Sin embargo, el artículo rebate este juicio recurriendo a Abū Ḥayyān, quien defendió la lectura basándose en el principio de «atenerse a la forma manifiesta del enunciado». Al interpretar el imperativo kun como una forma que habilita una construcción de respuesta en subjuntivo, incluso cuando no existe una relación lógica estricta de causa y efecto, la lectura encuentra su legitimidad en el uso de los árabes elocuentes y en la poesía de ʿUmar b. Abī Rabīʿa.

Asimismo, la investigación aborda la crítica de Ibn Mujāhid a la lectura de ʿĀṣim, transmitida por Abū Bakr, en la aleya 35 de la sura al-Anfāl, donde ṣalātahum aparece en acusativo y mukāʾun en nominativo. En esta construcción, el primer término funciona como predicado antepuesto de kāna y el segundo como su sujeto pospuesto. Mientras Ibn Mujāhid se atenía a la regla convencional según la cual el sujeto debe ser definido y el predicado indefinido, el artículo recurre al análisis de Ibn Jinnī para demostrar que un nombre colectivo puede funcionar de manera análoga a un nombre definido en tales contextos, especialmente en oraciones negativas. Este matiz lingüístico proporciona un fundamento de análisis razonado (dirāya) para una lectura que Ibn Mujāhid había desestimado como errónea.

Otra contribución significativa del estudio consiste en la reevaluación crítica del propio perfil académico de Ibn Mujāhid. El autor sostiene que, pese a su indiscutible autoridad en la ciencia de las lecturas coránicas, Ibn Mujāhid carecía de un conocimiento profundo de los aspectos técnicos de la gramática. Esta afirmación se apoya en su notable ausencia de los repertorios biográficos clásicos de gramáticos (ṭabaqāt) elaborados por figuras como Ibn Jinnī o Abū Ḥayyān. Al poner de relieve esta diferencia entre ámbitos de especialización, el artículo explica por qué destacados lingüistas posteriores, como Ibn Jinnī, consideraron con frecuencia que sus críticas eran limitadas o excesivamente ceñidas a la literalidad. Ibn Jinnī señalaba reiteradamente que, aunque Ibn Mujāhid era un gran erudito en su disciplina, debería haber recurrido al criterio de otros especialistas en las cuestiones que no dominaba.

El artículo aclara, además, una confusión conceptual habitual en la bibliografía mediante la distinción entre la lectura propiamente dicha y la interpretación lingüística que se le atribuye. Demuestra que, en ocasiones, Ibn Mujāhid no criticaba la realización fónica transmitida de la lectura, sino la justificación gramatical específica propuesta para explicarla. Mediante la elucidación de estos matices, la investigación restablece la legitimidad lingüística de las lecturas auténticas a través de pruebas técnicas que incluyen la restitución de partículas elididas, el razonamiento analógico y el principio de semejanza.

En última instancia, el estudio concluye que, si bien la selección de las siete lecturas realizada por Ibn Mujāhid constituyó un punto de inflexión histórico, sus juicios lingüísticos no siempre fueron acertados. Al defender las lecturas de imanes como Ibn ʿĀmir, ʿĀṣim y Abū Jaʿfar frente a las acusaciones de incorrección gramatical (laḥn), la investigación reafirma que toda lectura sustentada en una cadena de transmisión auténtica (ṣaḥīḥ) está fundamentalmente arraigada en el uso elocuente de la lengua árabe. De este modo, cubre una laguna importante en el estudio académico de las lecturas coránicas al desplazar el foco desde la mera catalogación de las críticas hacia una defensa rigurosa y multidisciplinar de la diversidad lingüística del texto coránico.

 

Palabras clave: Lecturas coránicas, Ibn Mujāhid, sintaxis, crítica, legitimidad lingüística.

结构式摘要:

《古兰经》诵读的传承与其语言学有效性之间的关系,是伊斯兰学术史上的核心问题之一。本研究题为《伊本·穆贾希德批评可靠〈古兰经〉诵读的语言学依据》,旨在探讨这一问题,并主张:凡传承链经确认为可靠的诵读,必然在阿拉伯语内部具有相应的语言学理据。本研究的核心论点是,当语法学家无法为某一可靠诵读提出恰当的语言学解释时,应将这一不足归因于其自身专业知识的局限,而非诵读本身的缺陷。在讨论众传诵读(mutawātir)或广泛获得认可的诵读时,这一点尤为重要,因为将此类诵读判定为“薄弱”,在根本上存在问题。研究重点考察伊本·穆贾希德(卒于伊斯兰历324年/公元936年)的方法论。他在其奠基性著作《七种诵读之书》(Kitāb al-Sabʿa)中首次对“七种诵读”进行了系统整理。尽管伊本·穆贾希德在确立最可靠传述的经典地位,以及排除传承链薄弱或与奥斯曼定本相抵触的传述方面发挥了关键作用,但他也开创了一种严厉的语言学批评传统。他将部分诵读权威列入诵读者的“第一层级”,并称其精通语法、语言细微差别与传述,却又经常将这些权威的某些具体诵读斥为“错误”“误判”或“语法讹误”。本研究对这些批评进行审辨,认为此类判定往往并不恰当。

本文的一个显著特点是研究范围的拓展。既有研究,如Cihat Çelik、Millîtan及es-Samedî的相关成果,大多将分析限定于《七种诵读之书》所载的七种诵读;本研究则将十种诵读纳入考察,包括阿布·贾法尔(Abū Jaʿfar)、雅古布(Yaʿqūb)及哈拉夫(Khalaf)的诵读,同时兼及艾尔·艾阿迈什(al-Aʿmash)等人的其他可靠传述。这一更为广阔的视角,有助于对诵读学(qirāʾāt)领域早期的语言学批评作出更全面的评价。研究采用专业性驳论与辩护相结合的方法,系统梳理伊本·穆贾希德所批评的具体经文及其诵读形式,并援引西伯ويه(Sībawayh)、伊本·金尼(Ibn Jinnī)、安达卢西亚的阿布·哈扬(Abū Ḥayyān al-Andalusī)及伊本·马立克(Ibn Mālik)等语法学大家的论证,为这些诵读提供辩护。

例如,伊本·穆贾希德曾批评伊本·阿米尔(Ibn ʿĀmir)在若干章中将动词形式“fa-yakūna”读为虚拟式(naṣb)的诵读,并将其认定为“语言错误”。他认为,此处的连接词“fāʾ”具有并列连接功能,而非因果功能,因此只能采用直陈式(rafʿ)。然而,本文援引阿布·哈扬的分析,对这一判断提出反驳。阿布·哈扬依据“依循话语的表层形式”这一原则,为该诵读作出解释。具体而言,即使严格意义上的逻辑因果关系并不存在,仍可将命令式“kun”视为许可后续应答结构采用虚拟式的形式条件。由此,该诵读可以在阿拉伯人的雄辩语言用例及欧麦尔·本·艾比·拉比阿(ʿUmar b. Abī Rabīʿa)的诗歌中获得依据。

研究还考察了伊本·穆贾希德对阿绥姆(ʿĀṣim)经阿布·伯克尔(Abū Bakr)传述的《战利品章》第35节诵读所作的批评。在这一诵读中,“ṣalātahum”采用宾格形式,而“mukāʾun”采用主格形式;从该结构的语法职能来看,前者充当“kāna”的前置述语,后者充当其后置主项。伊本·穆贾希德遵循主项应为确指、述语应为泛指的常规语法原则,而本文借助伊本·金尼的分析指出,在此类语境中,尤其是在否定句中,集合名词可以发挥类似于确指名词的功能。这一细致的语言学解释,为伊本·穆贾希德判定为错误的诵读提供了义理分析(dirāya)层面的依据。

本研究的另一项重要贡献,是对伊本·穆贾希德本人的学术定位进行批判性重估。作者认为,尽管伊本·穆贾希德在诵读学领域具有毋庸置疑的权威地位,但他对语法学专门问题的掌握并不深入。研究以伊本·穆贾希德明显未被收录于伊本·金尼或阿布·哈扬等学者编纂的古典语法学家传记集(ṭabaqāt)这一现象,作为支持上述判断的依据。通过揭示不同专业领域之间的知识差距,本文解释了为何伊本·金尼等后世语言学大家往往认为伊本·穆贾希德的批评存在局限,或过于拘泥于字面形式。伊本·金尼多次指出,伊本·穆贾希德固然是其专业领域中的杰出学者,但在尚未精通的问题上,应当听取其他专家的意见。

此外,本文通过区分诵读本身与赋予该诵读的语言学解释,澄清了相关文献中常见的概念混淆。研究表明,伊本·穆贾希德有时批评的并非传承下来的诵读语音形式,而是用于说明该诵读的特定语法论证。通过厘清这些细微差别,本文运用省略虚词的拟补、类推以及相似性原则等专业论证手段,重新确立可靠诵读的语言学正当性。

研究最终指出,伊本·穆贾希德对七种诵读的遴选固然构成了历史性转折,但其语言学判断并非始终准确。通过为伊本·阿米尔、阿绥姆及阿布·贾法尔等诵读权威的诵读辩护,回应针对这些诵读的语法讹误(laḥn)指控,本研究重申:凡具有可靠传承链(ṣaḥīḥ)的诵读,均从根本上植根于阿拉伯语的雄辩用法。由此,本文将研究重心从单纯罗列批评意见,转向以严谨的跨学科论证维护《古兰经》文本的语言多样性,从而填补了诵读学研究中的一项重要空白。

 

关键词: 诵读学;伊本·穆贾希德;句法学;批评;语言学正当性。

Структурированная аннотация:

Соотношение передачи коранических чтений и их языковой обоснованности представляет собой одну из центральных проблем в истории исламских наук. Настоящее исследование, озаглавленное «Лингвистические основания критики достоверных коранических чтений у Ибн Муджахида», рассматривает эту проблему, исходя из положения, согласно которому чтение, достоверность цепи передачи которого установлена, непременно имеет соответствующее обоснование в системе арабского языка. Основной тезис работы заключается в том, что, если грамматист не может предложить надлежащую лингвистическую интерпретацию достоверного чтения, это свидетельствует об ограниченности его собственной компетенции, а не о недостатке самого чтения. Особое значение данный вопрос приобретает применительно к чтениям, переданным по многочисленным независимым каналам (мутаватир), либо получившим широкое признание, поскольку квалификация таких чтений как «слабых» является принципиально проблематичной. В центре исследования находится методология Ибн Муджахида (ум. 324/936), первого учёного, систематизировавшего «семь чтений» в своём основополагающем труде «Китаб ас-Саб‘а». Хотя Ибн Муджахид сыграл важнейшую роль в канонизации наиболее надёжных преданий и исключении передач со слабыми цепями либо противоречащих Усмановскому кодексу, он также положил начало традиции жёсткой лингвистической критики. Несмотря на включение некоторых имамов в «первую категорию» чтецов, которых он характеризовал как знатоков грамматики, языковых тонкостей и передачи преданий, отдельные их чтения он нередко квалифицировал как «ошибки», «заблуждения» или «грамматические нарушения». Настоящая работа подвергает эти оценки критическому рассмотрению и утверждает, что подобные квалификации зачастую необоснованны.

Отличительной особенностью статьи является расширенный охват исследуемого материала. В отличие от существующих работ, в частности исследований Джихата Челика, Миллитана и ас-Самади, преимущественно ограничивающих анализ семью чтениями, представленными в «Китаб ас-Саб‘а», данное исследование охватывает десять чтений, включая чтения Абу Джа‘фара, Я‘куба и Халафа, а также другие достоверные передачи, например передачу аль-А‘маша. Такая расширенная перспектива позволяет дать более целостную оценку ранней лингвистической критики в области науки о коранических чтениях (кираат). Методология исследования сочетает специальное лингвистическое опровержение с аргументированной защитой чтений. Автор последовательно выявляет конкретные аяты и варианты чтения, подвергшиеся критике Ибн Муджахида, и обосновывает их правомерность, опираясь на аргументы выдающихся грамматистов, таких как Сибавейхи, Ибн Джинни, Абу Хайян аль-Андалуси и Ибн Малик.

Так, Ибн Муджахид подверг известной критике чтение Ибн ‘Амира, в котором глагольная форма fa-yakūna в ряде сур употребляется в форме насб, соответствующей сослагательному наклонению, и назвал его «языковой ошибкой». Он утверждал, что частица фа в данном случае выполняет сочинительную, а не причинно-следственную функцию, вследствие чего допустима исключительно форма раф‘, соответствующая изъявительному наклонению. Однако статья опровергает эту оценку, обращаясь к аргументации Абу Хайяна, который защищал данное чтение на основании принципа «опоры на внешнюю форму высказывания». Если повелительную форму kun рассматривать как основание для постановки последующего глагола в форму насб в ответной конструкции, даже при отсутствии строго выраженной логической причинно-следственной связи, такое чтение получает обоснование в речи арабов, признанной образцом красноречия, и в поэзии ‘Умара ибн Аби Раби‘а.

Аналогичным образом исследование рассматривает критику Ибн Муджахидом чтения ‘Асима в передаче Абу Бакра в 35-м аяте суры «Аль-Анфаль», где ṣalātahum употребляется в винительном падеже, а mukāʾun — в именительном. В данной конструкции первый компонент выступает как предшествующая именная часть сказуемого при kāna, а второй — как следующее за ней имя kāna. Тогда как Ибн Муджахид придерживался традиционного правила, согласно которому субъект должен быть определённым, а предикат — неопределённым, статья использует анализ Ибн Джинни, чтобы показать, что собирательное существительное в подобных контекстах, особенно в отрицательных предложениях, может функционировать аналогично определённому имени. Эта языковая особенность обеспечивает обоснование с позиций рационального анализа (дирая) для чтения, которое Ибн Муджахид отвергал как ошибочное.

Ещё одним существенным вкладом исследования является критическая переоценка научного профиля самого Ибн Муджахида. Автор утверждает, что, несмотря на его неоспоримый авторитет в науке о коранических чтениях, он не обладал глубокими знаниями специальных вопросов грамматики. В подтверждение данного положения приводится примечательное отсутствие его биографии в классических биографических сводах о грамматистах (табакат), составленных такими учёными, как Ибн Джинни или Абу Хайян. Подчёркивая это различие между областями компетенции, статья объясняет, почему крупные языковеды последующих поколений, в частности Ибн Джинни, нередко считали критику Ибн Муджахида ограниченной либо чрезмерно привязанной к буквальной форме выражения. Ибн Джинни неоднократно отмечал, что, хотя Ибн Муджахид был выдающимся учёным в своей области, в вопросах, которыми он не овладел в полной мере, ему следовало обращаться к суждениям других специалистов.

Кроме того, статья проясняет распространённое в литературе концептуальное смешение, разграничивая само чтение и предлагаемую для него лингвистическую интерпретацию. Она показывает, что в ряде случаев Ибн Муджахид критиковал не передаваемую звуковую форму чтения, а конкретное грамматическое обоснование, предложенное для её объяснения. Уточняя эти различия, исследование восстанавливает языковую обоснованность достоверных чтений посредством специальных доказательств, включающих реконструкцию подразумеваемых частиц, аналогию и принцип подобия.

В конечном счёте работа приходит к выводу, что, хотя отбор семи чтений Ибн Муджахидом стал историческим поворотным моментом, его лингвистические суждения не всегда были верными. Защищая чтения таких имамов, как Ибн ‘Амир, ‘Асим и Абу Джа‘фар, от обвинений в грамматической неправильности (лахн), исследование вновь подтверждает, что любое чтение с достоверной цепью передачи (сахих) в своей основе укоренено в образцовом арабском словоупотреблении. Тем самым работа восполняет существенный пробел в академическом изучении коранических чтений, смещая исследовательский акцент с простого перечисления критических замечаний на строгую междисциплинарную защиту языкового многообразия коранического текста.

 

Ключевые слова: коранические чтения, Ибн Муджахид, синтаксис, критика, языковая обоснованность.

संरचित सार:

क़ुरआनी पाठ-परंपराओं के संप्रेषण और उनकी भाषिक प्रामाणिकता के बीच संबंध इस्लामी विद्याओं के इतिहास की एक केंद्रीय समस्या है। “प्रामाणिक क़ुरआनी पाठों की इब्न मुजाहिद द्वारा की गई आलोचना के भाषिक आधार” शीर्षक वाला यह शोध इस समस्या का विवेचन इस प्रतिपादन के साथ करता है कि यदि किसी पाठ की संप्रेषण-शृंखला प्रामाणिक सिद्ध हो जाती है, तो अरबी भाषा की व्यवस्था में उसका कोई स्वीकार्य भाषाशास्त्रीय आधार अनिवार्यतः विद्यमान होना चाहिए। अध्ययन की केंद्रीय स्थापना यह है कि जब कोई वैयाकरण किसी प्रामाणिक पाठ की उपयुक्त भाषिक व्याख्या प्रस्तुत नहीं कर पाता, तो इस कमी का कारण उस वैयाकरण की सीमित विशेषज्ञता को माना जाना चाहिए, न कि स्वयं पाठ को। यह प्रश्न विशेष रूप से उन पाठों के संदर्भ में महत्त्वपूर्ण है जो अनेक स्वतंत्र संप्रेषण-मार्गों से प्राप्त हुए हैं और मुतवातिर कहलाते हैं, अथवा जिन्हें व्यापक स्वीकृति प्राप्त है; ऐसे पाठों को “दुर्बल” कहना मूलतः समस्यापूर्ण है। अध्ययन इब्न मुजाहिद (मृत्यु: 324 हिजरी/936 ई.) की पद्धति पर केंद्रित है, जिन्होंने अपनी आधारभूत कृति किताब अल-सब्अ में पहली बार “सात पाठ-परंपराओं” को व्यवस्थित रूप प्रदान किया। यद्यपि इब्न मुजाहिद ने सर्वाधिक विश्वसनीय संप्रेषित पाठों को मानक प्रतिष्ठा प्रदान करने तथा दुर्बल संप्रेषण-शृंखलाओं वाले अथवा उस्मानी मुसहफ़ के विरुद्ध जाने वाले पाठों को पृथक करने में निर्णायक भूमिका निभाई, तथापि उन्होंने कठोर भाषिक आलोचना की एक परंपरा भी स्थापित की। कुछ इमामों को पाठाचार्यों की “प्रथम श्रेणी” में सम्मिलित करने और उन्हें व्याकरण, भाषिक सूक्ष्मताओं तथा संप्रेषण का विशेषज्ञ बताने के बावजूद, उन्होंने उनके विशिष्ट पाठों को प्रायः “त्रुटि”, “भ्रम” अथवा “व्याकरणिक अशुद्धि” की संज्ञा दी। यह शोध इन आलोचनाओं का समीक्षात्मक परीक्षण करता है और तर्क देता है कि ऐसी संज्ञाएँ प्रायः अनुचित हैं।

इस लेख की एक विशिष्ट विशेषता इसका विस्तृत अध्ययन-क्षेत्र है। जिहात चेलिक, मिल्लीतान अथवा अस-समदी जैसे विद्वानों के मौजूदा अध्ययनों के विपरीत, जो अपना विश्लेषण अधिकांशतः किताब अल-सब्अ में संकलित सात पाठ-परंपराओं तक सीमित रखते हैं, यह अध्ययन दस पाठ-परंपराओं को सम्मिलित करता है। इनमें अबू जअफ़र, यअक़ूब और ख़लफ़ के पाठों के साथ-साथ अल-अअमश जैसी अन्य प्रामाणिक संप्रेषण-परंपराएँ भी शामिल हैं। यह व्यापक परिप्रेक्ष्य क़िराअत के क्षेत्र में आरंभिक भाषिक आलोचना का अधिक समग्र मूल्यांकन संभव बनाता है। शोध की पद्धति तकनीकी खंडन और तर्काधारित पक्षसमर्थन का संयोजन है। लेखक इब्न मुजाहिद द्वारा आलोचित विशिष्ट आयतों और पाठ-रूपों की व्यवस्थित पहचान करता है तथा सीबवैहि, इब्न जिन्नी, अबू हय्यान अल-अंदलुसी और इब्न मालिक जैसे प्रमुख वैयाकरणों के तर्कों के आधार पर उनका समर्थन करता है।

उदाहरण के लिए, इब्न मुजाहिद ने कई सूरों में इब्न आमिर द्वारा क्रियारूप fa-yakūna को नस्ब में पढ़े जाने की प्रसिद्ध आलोचना की और इसे “भाषिक त्रुटि” कहा। यहाँ क्रिया के संदर्भ में नस्ब से आशय अरबी व्याकरण के विध्यर्थक रूप से है। इब्न मुजाहिद का तर्क था कि इस स्थान पर फ़ा कारणात्मक न होकर समुच्चयबोधक है; अतः केवल रफ़्अ, अर्थात् क्रिया का निश्चयार्थक रूप, स्वीकार्य है। किंतु लेख अबू हय्यान के विवेचन का उल्लेख करते हुए इस मत का प्रतिवाद करता है। अबू हय्यान ने “कथन के प्रत्यक्ष रूप को आधार बनाने” के सिद्धांत पर इस पाठ का समर्थन किया था। आज्ञार्थक kun को ऐसी संरचना के रूप में ग्रहण करने पर, जिसके उत्तर में आने वाली क्रिया नस्ब में हो सकती है, यह पाठ स्वीकार्य सिद्ध होता है, भले ही कठोर तार्किक अर्थ में कार्य-कारण संबंध उपस्थित न हो। इस प्रकार, उसे वाग्मितापूर्ण अरबी प्रयोग और उमर इब्न अबी रबीआ की कविता में भाषिक आधार प्राप्त होता है।

इसी प्रकार, शोध सूरा अल-अनफ़ाल की आयत 35 में अबू बक्र के माध्यम से संप्रेषित आसिम के पाठ पर इब्न मुजाहिद की आलोचना का परीक्षण करता है। इस पाठ में ṣalātahum कर्मकारक रूप में और mukāʾun कर्तृकारक रूप में आता है। इस वाक्यरचना में पहला पद kāna के पूर्वस्थापित विधेय और दूसरा उसके पश्चात् स्थित नामपद की भूमिका निभाता है। इब्न मुजाहिद उस प्रचलित नियम का अनुसरण करते हैं जिसके अनुसार उद्देश्य निश्चित और विधेय अनिश्चित होना चाहिए। इसके विपरीत, लेख इब्न जिन्नी के विश्लेषण के आधार पर दर्शाता है कि ऐसे संदर्भों में, विशेषतः निषेधात्मक वाक्यों में, समूहवाचक संज्ञा निश्चित संज्ञा के समान कार्य कर सकती है। यह भाषिक सूक्ष्मता उस पाठ को विवेकपूर्ण शास्त्रीय विश्लेषण (दिराया) का आधार प्रदान करती है जिसे इब्न मुजाहिद ने त्रुटिपूर्ण बताकर अस्वीकार किया था।

अध्ययन का एक अन्य महत्त्वपूर्ण योगदान स्वयं इब्न मुजाहिद की विद्वत् स्थिति का आलोचनात्मक पुनर्मूल्यांकन है। लेखक का तर्क है कि क़िराअत-शास्त्र में इब्न मुजाहिद की निर्विवाद प्रामाणिकता के बावजूद, व्याकरण के तकनीकी पक्षों में उनकी विशेषज्ञता गहन नहीं थी। इस स्थापना के समर्थन में यह तथ्य प्रस्तुत किया गया है कि इब्न जिन्नी अथवा अबू हय्यान जैसे विद्वानों द्वारा रचित वैयाकरणों के शास्त्रीय जीवनी-संग्रहों (तबक़ात) में इब्न मुजाहिद का उल्लेख उल्लेखनीय रूप से अनुपस्थित है। विशेषज्ञता के इस अंतर को रेखांकित करते हुए लेख स्पष्ट करता है कि इब्न जिन्नी जैसे परवर्ती महान भाषाविदों ने उनकी आलोचनाओं को प्रायः सीमित अथवा अत्यधिक शब्दनिष्ठ क्यों माना। इब्न जिन्नी बार-बार यह टिप्पणी करते हैं कि इब्न मुजाहिद अपने क्षेत्र के महान विद्वान अवश्य थे, किंतु जिन विषयों में उन्हें पूर्ण दक्षता प्राप्त नहीं थी, उनमें उन्हें अन्य विशेषज्ञों के मत का आश्रय लेना चाहिए था।

लेख पाठ और उसके लिए प्रस्तुत भाषिक व्याख्या के बीच भेद स्थापित करके शोध-साहित्य में प्रचलित एक वैचारिक भ्रम को भी स्पष्ट करता है। यह दर्शाता है कि इब्न मुजाहिद कभी-कभी पाठ के संप्रेषित ध्वन्यात्मक रूप की आलोचना नहीं करते थे, बल्कि उसके समर्थन में प्रस्तुत किसी विशिष्ट व्याकरणिक तर्क की आलोचना करते थे। इन सूक्ष्म भेदों को स्पष्ट करके अध्ययन प्रामाणिक पाठों की भाषिक वैधता को तकनीकी प्रमाणों के माध्यम से पुनः स्थापित करता है। इनमें अध्याहृत अव्ययों की कल्पना, सादृश्याधारित तर्क और समानता का सिद्धांत सम्मिलित हैं।

अंततः अध्ययन इस निष्कर्ष पर पहुँचता है कि यद्यपि इब्न मुजाहिद द्वारा सात पाठ-परंपराओं का चयन एक ऐतिहासिक मोड़ था, उनके भाषिक निर्णय सदैव सटीक नहीं थे। इब्न आमिर, आसिम और अबू जअफ़र जैसे इमामों के पाठों को व्याकरणिक अशुद्धि (लह्न) के आरोपों से मुक्त करने के लिए तर्क प्रस्तुत करते हुए यह शोध पुनः प्रतिपादित करता है कि प्रामाणिक (सहीह) संप्रेषण-शृंखला वाला प्रत्येक पाठ मूलतः अरबी भाषा के वाग्मितापूर्ण प्रयोग में निहित है। इस प्रकार, अध्ययन शोध का केंद्र आलोचनाओं की मात्र सूची तैयार करने से हटाकर क़ुरआनी पाठ की भाषिक विविधता के कठोर और बहुविषयी पक्षसमर्थन की ओर स्थानांतरित करता है तथा क़िराअत के अकादमिक अध्ययन में एक महत्त्वपूर्ण रिक्ति को भरता है।

 

बीजशब्द: क़िराअत, इब्न मुजाहिद, वाक्यविन्यास, आलोचना, भाषिक वैधता।

Article Statistics

Number of reads 105
Number of downloads 31

Share

Turkish Studies - Language and Literature
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.