A Surprising Parallelism: On "Kaltı" in Old Turkish "Kaldı ki" in Modern Turkish

Şaşırtıcı bir Koşutluk: Eski Türkçe “Kaltı” ve Türkiye Türkçesi “Kaldı ki” Üzerine
Author:

Number of pages:
2443-2477
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 2
%>

Abstract

Makale, Eski Uygur Türkçesinde kullanılan “kaltı” edatı ile Türkiye Türkçesindeki “kaldı ki” ifadesi arasındaki ilişkiyi incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, bu iki yapı arasındaki benzerliğin gerçek bir tarihsel devamlılık mı yoksa yalnızca ses benzerliğine dayalı bir koşutluk mu olduğunu ortaya koymaktır. Araştırmada, dil incelemelerinde kullanılan art zamanlı (diachronic) ve eş zamanlı (synchronic) yöntemlerden yararlanılmış, tarihî metinler ve modern kullanım örnekleri karşılaştırılmıştır. Bulgulara göre, kaltı Eski Uygur Türkçesinde oldukça işlevsel ve çok yönlü bir edattır. “Gibi, nasıl, eğer, çünkü, ne zaman” gibi farklı anlamlar taşıyabilir; ayrıca zarf-fiil yapıları kurabilir ve cümleler arasında çeşitli anlamsal ilişkiler oluşturabilir. Bu durum, dönemin dilinin esnek ve zengin yapısını göstermektedir. Buna karşılık, Türkiye Türkçesindeki kaldı ki daha sınırlı bir işleve sahiptir. Genellikle “üstelik, ayrıca, hatta, çünkü” gibi anlamlar katar ve çoğunlukla söylem düzeyinde bir bağlayıcı olarak kullanılır. Kaltı’daki gibi geniş bir dil bilgisel işlev çeşitliliği bulunmaz ve zarf-fiil oluşturma özelliği yoktur.  Makale ayrıca kaltı’nın kökenine dair farklı görüşleri ele alır; bu yapının Türkçe dışı bir dilden alınmış olabileceği, ancak kesin bir görüş birliği bulunmadığı belirtilir. Sonuç olarak çalışma, kaltı ile kaldı ki arasında doğrudan bir tarihsel devamlılık olmadığını, aralarındaki ilişkinin esasen ses benzerliğine dayalı bir koşutluk olduğunu savunur. Bu durum, dilde biçimlerin zamanla farklı anlam ve işlevlerle yeniden ortaya çıkabileceğini göstermesi bakımından önemlidir.

Keywords

Abstract

The article examines the relationship between the Old Uyghur Turkish particle kaltı and the Modern Turkish expression kaldı ki, focusing on their phonetic similarity and functional differences. Drawing on both diachronic and synchronic linguistic methods, the study evaluates whether this resemblance reflects historical continuity or merely a coincidental parallelism. The findings reveal that kaltı was a highly multifunctional particle in Old Uyghur Turkish, used in a wide range of grammatical contexts. It functioned as a conjunction, adverbial marker, discourse initiator, and conditional particle, expressing meanings such as “like,” “as,” “if,” “when,” and “because.” It also played an important role in forming subordinate clauses and gerundial structures, demonstrating the syntactic flexibility of early Turkish. In contrast, kaldı ki in Modern Turkish has a much narrower function. It operates mainly as a discourse connector used to emphasize, add information, or introduce contrast, often meaning “moreover,” “besides,” or “indeed.” Unlike kaltı, it does not participate in clause formation or complex grammatical constructions. The study also explores the historical development of kaltı, suggesting it may have been a borrowed element unrelated to the verb kal- (“to remain”). Various etymological theories are discussed, though no consensus exists. Ultimately, the article concludes that the relationship between kaltı and kaldı ki is best understood as a case of phonetic parallelism rather than direct historical continuity. This case highlights how linguistic elements can re-emerge with different meanings and functions over time.

Keywords

Structured Abstract:

The paper is exploring how the structure 'kaltı', which was commonly used in Old Uyghur Turkic, relates to 'kaldı ki', which shows up in certain situations in Modern Turkish. At first, it seems like these two forms sound alike, which might suggest they’ve been around together for a long time. But when we look closer at how they work and what they mean, we see that things are more complicated than they seem. The main question we’re asking is whether these two structures really have a history together, or if the way they sound is just a coincidence. Knowing the answer could help us understand how the Turkish language has changed over time and how to tell the difference between just sounding similar and being connected in how they work.

In this research, we’ve used both old and new ways of looking at language, which are common in linguistics. We’ve looked at examples from Old Uyghur Turkic texts and Karakhanid-period works like Qutadgu Bilig and compared them to how Modern Turkish is used today. This way of looking at things has helped us really understand how the kaltı structure has changed over time, how it’s been used in different ways, and what we still see of it now.

When we looked at what other people have written about Kaltı, we found something interesting. Even though lots of researchers have studied it, it seems like many haven’t noticed other important studies in their own area. For example, Wilkens, who seems to have a complete list of 'kaltı' uses in Uyghur, didn’t seem to know about Sema Barutçu’s helpful study called 'On the Old Turkic Words Kaltı and Nelük'. Another thing we noticed is that none of these studies have talked about 'parallelism'. But just like the way French 'école' (school) and Turkish 'okul' sound similar, or Turkish 'koz' (walnut) and English 'cause', the similarity between 'kaltı' and 'kaldı ki' is probably just a coincidence. If Hamilton is right that the word comes from the Tocharian kṷyalte, then the similarity between ‘kaltı’ and kaldı ki is just a sound mix between words from two different languages.

This study shows that kaltı was a useful and adaptable particle in Old Uyghur Turkic. It showed up in lots of different ways, like 'like', 'how', 'if', ‘because’ and 'when', and it did more than just act as a simple particle. It could even build up conversations, which meant it could create different meanings between sentences. This is cool because it shows how flexible and rich the grammar of Old Uyghur Turkic, and the Turkish language in general, is. Now, let’s remember that Widemann listed fourteen things in 1838 that were common to the Altaic language family, and two of them were about verbs: ‘Verbal forms are used in place of conjunctions’ and ‘Verbal forms are abundant.’ The way kaltı was used in Uyghur Turkic and kalı in Karakhanid Turkic really backs up that idea.

On the other hand, the 'kaldı ki' structure in Modern Turkish is quite different in what it can do. It’s usually used at the start of a sentence to add things like 'moreover', 'furthermore', 'indeed', or ‘because’ to the sentence. But kaldı ki doesn’t have the same wide range of uses as kaltı. Plus, kaldı ki doesn’t have the ability to make converbs that kaldı had in Uyghur. In this study, we’ve looked at what kaldı ki does and compared it to what we know from earlier studies. We’ve also thought about different ideas about where Kaltı came from. It seems like kaldı ki might have been borrowed from a language other than Turkish, but no one is sure yet. Most studies say that 'kaldı ki' came to Turkish as something borrowed and probably doesn’t have anything to do with the Turkish verb 'kal-' – ‘to remain’. People have come up with different ideas about where kaldı ki might have come from, like maybe it’s related to Turkic questions, Tocharian or Altaic languages like Mongolian, Manchu, and Tungus. Even though there isn’t a lot of agreement among scholars about its origin, almost everyone agrees that, even though ‘-kaldı ki' sounds like 'kal-', it doesn’t really come from that verb.

The diverse ways 'kaltı' is used, even creating new words, started in Old Uyghur Turkic. This happened because sentence structures grew through translation and interactions with other languages, especially as people needed more complex and subordinate clauses. Particles like ‘kaltı’ were super important for showing the subtle connections between these clauses. But as time went on, these particles became less versatile, and in Modern Turkish, they evolved into more specific and set expressions. Looking at examples from Qutadgu Bilig and other Uyghur texts really shows how kaltı helped with comparisons, conditions, causes, and time. However, the examples from Modern Turkish show that kaldı ki is still quite limited in what it can do.

In conclusion, this study argues that the relationship between kaltı and kaldı ki should be understood as an instance of phonetic parallelism rather than as direct historical continuity. While both forms occupy significant positions within their respective linguistic systems, their functions differ markedly. It’s interesting to see that kaldı is a productive and versatile part of Old Uyghur Turkic, while kaldı ki is more limited in Modern Turkish. This helps us understand how languages change, especially how words can come back with new meanings and uses over time. It also highlights how important it is to really look at how sounds are similar versus how they work in historical linguistics. As we studied, the word 'neologism' kept popping up as something we should pay attention to. The sources we looked at say that ‘neologism’ has three different meanings: the first is about being creative and saying something new (bikr-i mana); the second is when someone makes up a new word; and the third is when a language structure that’s been forgotten comes back. The kaldı ki particle may be evaluated within the framework of this third meaning. Just as the word 'yanut', found in Qutadgu Bilig, fell out of use for centuries and was reintroduced in the Republican era as 'yanıt', the form 'kaldı ki' has likewise re-entered Turkish with a usage that is markedly different from, and considerably narrower than, that of 'kaldı'. Another important takeaway from this study is that it’s tough to pin down the exact names for these linguistic processes, and since we can’t avoid generalising terminology, that’s something we must keep in mind.

Keywords: Kaltı, kaldı ki, parallelism, Old Uyghur Turkic, modern Turkish, phonetic resemblance, historical linguistics, and neologisms.

Yapılandırılmış Özet:

Bu çalışma, Eski Uygur Türkçesinde oldukça yaygın ve işlevsel bir biçimde kullanılmış olan kaltı yapısı ile günümüz Türkiye Türkçesinde belirli bağlamlarda karşımıza çıkan kaldı ki yapısı arasındaki ilişkiyi sorgulamayı amaçlamaktadır. İlk bakışta bu iki yapının ses bakımından birbirine son derece yakın olması, doğrudan bir tarihi devamlılık ilişkisini düşündürmektedir. Ancak durum göründüğünden çok daha karmaşıktır. Çalışmanın temel sorusu, bu iki yapının arasında gerçek bir tarihsel devamlılığın mı yoksa yalnızca ses benzerliğine dayalı bir ‘koşutluğun’ mu söz konusu olduğudur. Bu sorunun yanıtı, hem Türk dilinin tarihsel gelişimini anlamak hem de tarihî dilbilimde ‘fonetik benzerlik’ ile ‘işlevsel devamlılık’ arasındaki kritik ayrımı netleştirmek bakımından önem taşımaktadır.

Araştırmada, dilbilim çalışmalarında yaygın olarak kullanılan art zamanlı (diachronic) ve eş zamanlı (synchronic) yöntemler bir arada uygulanmıştır. Eski Uygur Türkçesi metinlerinden ve Karahanlı dönemine ait Kutadgu Bilig gibi eserlerden alınan örnekler, Türkiye Türkçesinin günümüz kullanımlarıyla karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Bu yöntem sayesinde kaltı yapısının tarihsel seyri, işlevsel çeşitliliği ve günümüze uzanan izleri, ayrıntılı bir şekilde incelenebilmiştir.

Konuya ilişkin literatürün gözden geçirilmesi, ilgi çekici bir tablo ortaya koymuştur. Kaltı üzerine yerli ve yabancı pek çok araştırmacı çalışmıştır. Bu çalışmaların ortak bir özelliği kendi alanlarındaki diğer önemli çalışmalardan habersiz olmasıdır. Örneğin Uygurcadaki kaltı kullanımlarının neredeyse eksiksiz bir dökümünü sunan Wilkens, Sema Barutçu’nun bu konudaki çok kıymetli çalışması olan Eski Türkçe Kaltı ve Nelük Kelimeleri Üzerine adlı incelemesini görmemiştir. Mevcut literatürün bir diğer ortak özelliği ise hiçbir çalışmada ‘koşutluk’ meselesinin gündeme getirilmemiş olmasıdır. Oysa Fransızca école ‘okul’ ile Türkçe okul arasında veya Türkçe koz ‘ceviz’ ile İngilizce cause ‘sebep’ arasında nasıl yalnızca tesadüfi bir ses benzerliği varsa, kaltı ile kaldı ki arasında da olsa olsa bu ölçüde bir benzerlik söz konusudur. Hamilton’un öne sürdüğü gibi kelimenin Toharca kṷyalte’den geldiği doğru ise, bu durumda kaltı ve kaldı ki arasındaki benzerlik, sadece fonetik düzlemde bir benzerlikten ibaret olacaktır.

Çalışmanın bulgularına göre kaltı, Eski Uygur Türkçesinde oldukça çok yönlü ve üretken bir edat görevi üstlenmiştir. ‘Gibi’, ‘nasıl’, ‘eğer’, ‘çünkü’, ‘ne zaman’ gibi birbirinden farklı işlev ve anlamlarla karşımıza çıkan kaltı, basit bir edat olmanın çok ötesinde kullanılmıştır. Bazen mesela zarf fiil yapıları kurarak cümleler arasında çeşitli anlamsal ilişkiler oluşturabilmiştir. Bu durum, hem Eski Uygur Türkçesinin hem de genel olarak Türk dilinin esnek ve zengin sözdizimsel yapısını ortaya koyması bakımından dikkate değerdir. Bu noktada Widemann’ın 1838’de Altay Dilleri Ailesi’nin ortak özellikleri olarak sıraladığı on dört maddeden ikisinin doğrudan fiil şekilleriyle ilgili olduğu hatırlanmalıdır: ‘Bağlaç yerine fiil şekilleri kullanılır’ ve ‘Fiil şekilleri zengindir’. Uygur Türkçesindeki kaltı ve Karahanlı Türkçesindeki kalı kullanımları, bu tespiti destekler niteliktedir.

Buna karşılık, Türkiye Türkçesindeki kaldı ki yapısı çok daha sınırlı bir işlev alanına sahiptir. Genellikle bulunduğu cümleye ‘üstelik’, ‘ayrıca’, ‘hatta’, ‘çünkü’ gibi anlamlar katan bir cümle başı edatı olarak kullanılmaktadır. Kaltı’nın sahip olduğu geniş gramerlik ve sözlüksel kullanım yelpazesi ‘kaldı ki’de karşımıza çıkmaz. Ayrıca Uygurcadaki gibi zarf fiil oluşturma özelliği de bu yapıda bulunmamaktadır. Çalışmada bu sonuçlar, mevcut literatürdeki diğer çalışmalarla yer yer karşılaştırılmış ve kaltı’nın kökenine ilişkin farklı görüşler değerlendirilmiştir. Bu yapının Türkçe dışı bir dilden ödünç alınmış olabileceği, ancak kesin bir görüş birliğinin bulunmadığı vurgulanmıştır. İlgili çalışmaların çoğu, kaltı’nın Türkçeye dışarıdan girmiş bir unsur olduğunu ve büyük olasılıkla Türkçe kal- fiiliyle herhangi bir köken ilişkisinin bulunmadığını öne sürmektedir. Türkçe soru kökleri, Toharca kaynaklar ya da Moğolca, Mançuca ve Tunguzca gibi Altay dil aileleriyle olası bağlantılar dâhil olmak üzere çeşitli etimolojik hipotezler tartışılmıştır. Kökeni konusunda akademik camiada tam bir uzlaşı bulunmamakla birlikte, fonetik benzerliğe karşın kaltı’nın doğrudan kal- fiiliyle bağlantısız olduğu noktasında neredeyse tüm araştırmacılar hemfikirdir.

Kaltı’nın zarf fiil oluşturmaya kadar uzanan geniş kullanım yelpazesi, Eski Uygur Türkçesinde cümle yapılarının çeviri faaliyetleri ve diğer dillerle temas yoluyla genişlemesinden, özellikle yan cümlelerin ve birleşik cümlelerin sıkça kullanılma ihtiyacından doğmuştur. Kaltı gibi çok işlevli edatlar, yan cümleler arasındaki ince anlam ilişkilerini ifade etmede kritik bir rol oynamıştır. Ancak zamanla bu çok işlevlilik azalmış ve Türkiye Türkçesinde kalıplaşmış ifadelere yerini bırakmıştır. Kutadgu Bilig ve çeşitli Uygur eserlerinden alınan karşılaştırmalı örnekler, kaltı’nın karşılaştırma, koşul, nedensellik ve zamansal ilişkileri ifade etmedeki rolünü açık biçimde göstermektedir. Türkiye Türkçesinden verilen örnekler ise kaldı ki’nin işlev bakımından son derece sınırlı kaldığını ortaya koymaktadır.

Sonuç olarak çalışma, kaltı ile kaldı ki arasındaki ilişkinin doğrudan bir tarihsel süreklilikten ziyade bir fonetik koşutluk örneği olarak anlaşılması gerektiğini savunmaktadır. Her iki biçim de kendi dil sistemlerinde önemli konumlar işgal etmekle birlikte, işlevleri belirgin biçimde farklılık göstermektedir. Kaltı’nın Eski Uygur Türkçesinin son derece üretken ve çok işlevli bir unsuru olmasına karşın, kaldı ki’nin Türkiye Türkçesinde daha sınırlı bir kullanım alanına sahip olması, dilsel değişimi, özellikle biçimlerin değişen anlam ve işlevlerle yeniden ortaya çıkma biçimlerini düşündürür. Bu durum aynı zamanda tarihî dilbilimde fonetik benzerlik ile işlevsel eşdeğerlik arasında titiz bir ayrım yapmanın önemini de göstermektedir. Çalışma boyunca ‘neologizm’ terimi yeniden gündeme gelmiştir. Kaynaklarda bu terime üç farklı anlam verilmektedir: ilki yaratıcılık ve özgün ifade (bikr-i mana); ikincisi yeni bir terim ya da kelime türetme; üçüncüsü ise unutulmuş bir dil yapısının yeniden canlandırılmasıdır. Kaldı ki edatı, üçüncü anlam bağlamında değerlendirilebilir. Tıpkı Kutadgu Bilig’de geçen yanut kelimesinin asırlarca unutulduktan sonra Cumhuriyet Dönemi’nde yanıt biçiminde yeniden kullanıma girmesi gibi. Dilde gerçekleşen bu tür süreçleri terimlerle adlandırmanın güçlüğü ve terim meselesinde belirli bir genellemenin kaçınılmaz oluşu, bu çalışmanın ulaştığı bir diğer önemli sonuçtur.

 

Anahtar Kelimeler: Kaltı, kaldı ki, koşutluk, Eski Uygur Türkçesi, Türkiye Türkçesi, fonetik benzerlik, tarihsel dilbilim, neologizm.

:ملخص منظم

تستكشف هذه الورقة كيفية ارتباط البنية ’kaltı‘، التي كانت شائعة الاستخدام في اللغة التركية الأويغورية القديمة، بـ ’kaldı ki‘، التي تظهر في مواقف معينة في اللغة التركية الحديثة. في البداية، يبدو أن هاتين الصيغتين متشابهتين في النطق، مما قد يشير إلى أنهما كانتا موجودتين معًا منذ زمن طويل. ولكن عندما ننظر عن كثب إلى كيفية عملهما ومعانيهما، نرى أن الأمور أكثر تعقيدًا مما تبدو عليه. السؤال الرئيسي الذي نطرحه هو ما إذا كانت هاتان الصيغتان تمتلكان حقًا تاريخًا مشتركًا، أم أن تشابه صوتيهما مجرد مصادفة. إن معرفة الإجابة قد تساعدنا على فهم كيفية تغير اللغة التركية بمرور الزمن وكيفية التمييز بين مجرد التشابه الصوتي والارتباط في طريقة عملهما.

في هذا البحث، استخدمنا طرقًا قديمة وجديدة في النظر إلى اللغة، وهي طرق شائعة في علم اللغة. لقد درسنا أمثلة من النصوص التركية الأويغورية القديمة وأعمال فترة القراخانيين مثل ”قطادغو بيليغ“ وقارناها بكيفية استخدام اللغة التركية الحديثة اليوم. وقد ساعدتنا هذه الطريقة في النظر إلى الأمور على فهم كيفية تغير بنية kaltı بمرور الوقت، وكيف تم استخدامها بطرق مختلفة، وما زلنا نراه منها حتى الآن.

عندما نظرنا إلى ما كتبه الآخرون عن Kaltı، وجدنا شيئًا مثيرًا للاهتمام. على الرغم من أن العديد من الباحثين قد درسوها، يبدو أن الكثيرين لم يلاحظوا دراسات مهمة أخرى في مجالهم. على سبيل المثال، يبدو أن ويلكنز، الذي يبدو أن لديه قائمة كاملة باستخدامات ’kaltı‘ في الأويغورية، لم يكن على علم بدراسة سيما باروتشو المفيدة بعنوان حول الكلمات التركية القديمة Kaltı و Nelük‘. شيء آخر لاحظناه هو أن أيا من هذه الدراسات لم تتطرق إلى ”التوازي“. ولكن تمامًا مثلما يبدو أن الكلمة الفرنسية ’école‘ (مدرسة) والكلمة التركية ’okul‘ متشابهة في النطق، أو الكلمة التركية ’koz‘ (جوز) والكلمة الإنجليزية ’cause‘، فإن التشابه بين ’kaltı‘ و ’kaldı ki‘ هو على الأرجح مجرد مصادفة. وإذا كان هاميلتون محقاً في أن الكلمة تأتي من الكلمة التوخارية kṷyalte، فإن التشابه بين «kaltı» وkaldı ki هو مجرد مزج صوتي بين كلمات من لغتين مختلفتين.

تُظهر هذه الدراسة أن kaltı كانت جسيمًا مفيدًا وقابلًا للتكيف في اللغة التركية الأويغورية القديمة. ظهرت بعدة طرق مختلفة، مثل "مثل" و"كيف" و"إذا" و"لأن" و"متى"، ولم تقتصر وظيفتها على كونها مجرد جسيم بسيط، بل كان بإمكانها بناء المحادثات، مما يعني أنها كانت قادرة على خلق معانٍ مختلفة بين الجمل. هذا أمر رائع لأنه يوضح مدى مرونة وغنى قواعد اللغة التركية الأويغورية القديمة واللغة التركية بشكل عام. والآن، دعونا نتذكر أن ويدمان أدرج في عام 1838 أربعة عشر أمرًا مشتركًا بين عائلة اللغات الألتائية، وكان اثنان منها يتعلقان بالأفعال: «تُستخدم الصيغ الفعلية بدلاً من أدوات العطف» و«الصيغ الفعلية وفيرة». إن الطريقة التي استُخدم بها kaltı في اللغة التركية الأويغورية وkalı في اللغة التركية الكاراخانية تدعم هذه الفكرة حقًا.

من ناحية أخرى، فإن بنية ’kaldı ki‘ في اللغة التركية الحديثة تختلف تمامًا في وظائفها. عادةً ما تُستخدم في بداية الجملة لإضافة معانٍ مثل ”علاوة على ذلك“، ”بالإضافة إلى ذلك“، ’بالفعل‘، أو ”لأن“ إلى الجملة. لكن kaldı ki لا تتمتع بنفس النطاق الواسع من الاستخدامات مثل kaltı. بالإضافة إلى ذلك، لا تمتلك kaldı ki القدرة على تكوين الأفعال المركبة التي كانت تتمتع بها kaldı في لغة الأويغور. في هذه الدراسة، بحثنا في وظيفة kaldı ki وقارناها بما نعرفه من الدراسات السابقة. كما فكرنا في أفكار مختلفة حول أصل Kaltı. يبدو أن kaldı ki قد تكون مستعارة من لغة أخرى غير التركية، لكن لا أحد متأكد بعد. تقول معظم الدراسات أن ’kaldı ki‘ دخلت اللغة التركية ككلمة مستعارة وربما لا علاقة لها بالفعل التركي ’kal-‘ – ”يبقى“. طرح الناس أفكارًا مختلفة حول أصل kaldı ki، مثل أنها ربما ترتبط باللغات التركية القديمة، أو اللغات التوخارية أو الألتائية مثل المنغولية والمانشو والتونغوسية. على الرغم من عدم وجود اتفاق كبير بين العلماء حول أصلها، يتفق الجميع تقريبًا على أنه على الرغم من أن ”-kaldı ki“ تبدو مثل ”kal-“، إلا أنها لا تأتي فعليًا من هذا الفعل.

بدأت الطرق المتنوعة لاستخدام ’kaltı‘، حتى في تكوين كلمات جديدة، في اللغة التركية الأويغورية القديمة. حدث هذا لأن تراكيب الجمل تطورت من خلال الترجمة والتفاعل مع اللغات الأخرى، خاصةً مع حاجة الناس إلى جمل فرعية وجمل معقدة أكثر. كانت الجسيمات مثل ‘kaltı’ مهمة للغاية لإظهار الروابط الدقيقة بين هذه الجمل. ولكن مع مرور الوقت، أصبحت هذه الجسيمات أقل تنوعًا، وفي اللغة التركية الحديثة، تطورت إلى تعابير أكثر تحديدًا وثباتًا. إن النظر إلى أمثلة من Qutadgu Bilig ونصوص أويغورية أخرى يوضح حقًا كيف ساعدت kaltı في المقارنات والشروط والأسباب والزمن. ومع ذلك، تظهر الأمثلة من التركية الحديثة أن kaldı ki لا تزال محدودة جدًا في ما يمكنها فعله.

في الختام، ترى هذه الدراسة أن العلاقة بين kaltı وkaldı ki يجب فهمها على أنها مثال للتوازي الصوتي وليس كاستمرارية تاريخية مباشرة. في حين أن كلا الشكلين يحتلان مواقع مهمة ضمن نظامهما اللغويين، فإن وظائفهما تختلف بشكل ملحوظ. من المثير للاهتمام ملاحظة أن kaldı هي جزء منتج ومتعدد الاستخدامات في اللغة التركية الأويغورية القديمة، في حين أن kaldı ki محدودة أكثر في التركية الحديثة. يساعدنا هذا على فهم كيفية تغير اللغات، وخاصة كيف يمكن للكلمات أن تعود بمعانٍ واستخدامات جديدة بمرور الوقت. كما يسلط الضوء على مدى أهمية النظر فعليًا إلى مدى تشابه الأصوات مقابل كيفية عملها في اللغويات التاريخية. كما درسنا، ظلت كلمة مصطلح جديد تظهر باستمرار كشيء يجب أن ننتبه إليه. تقول المصادر التي اطلعنا عليها إن ”مصطلح جديد“ له ثلاثة معانٍ مختلفة: الأول يتعلق بالإبداع وقول شيء جديد (bikr-i mana)؛ والثاني هو عندما يبتكر شخص ما كلمة جديدة؛ والثالث هو عندما تعود بنية لغوية كانت قد نُسيت. يمكن تقييم الجسيم kaldı ki في إطار هذا المعنى الثالث. تمامًا كما أن كلمة ’yanut‘، الموجودة في Qutadgu Bilig، خرجت من الاستخدام لقرون وأعيد إدخالها في العصر الجمهوري باسم ’yanıt‘، فإن صيغة ’kaldı ki‘ قد عادت هي الأخرى إلى اللغة التركية باستخدام يختلف بشكل ملحوظ عن استخدام ’kaldı‘، وهو أضيق بكثير منه. ومن النقاط المهمة الأخرى المستخلصة من هذه الدراسة أنه من الصعب تحديد الأسماء الدقيقة لهذه العمليات اللغوية، وبما أننا لا نستطيع تجنب تعميم المصطلحات، فهذا أمر يجب أن نضعه في اعتبارنا.

Kaltı, kaldı ki الكلمات المفتاحية: التوازي, التركية الأويغورية القديمة, التركية الحديثة, التشابه الصوتي, اللغويات التاريخية, والمصطلحات الحديثة.

Résumé Structuré:

Cet article examine le lien entre la structure « kaltı », couramment utilisée en turc oughour ancien, et « kaldı ki », qui apparaît dans certaines situations en turc moderne. À première vue, ces deux formes semblent similaires, ce qui pourrait suggérer qu’elles coexistent depuis longtemps. Mais en examinant de plus près leur fonctionnement et leur signification, on constate que les choses sont plus complexes qu’il n’y paraît. La question principale que nous posons est de savoir si ces deux structures ont réellement une histoire commune, ou si leur similitude phonétique n’est qu’une coïncidence. Savoir la réponse pourrait nous aider à comprendre l'évolution de la langue turque et à distinguer une similitude phonétique superficielle d'une relation fonctionnelle.

Dans ce travail, nous avons employé, comme il est d’usage en linguistique, à la fois les anciennes et les nouvelles méthodes d’étude du langage. Nous avons examiné des exemples tirés de textes en turc oughour ancien et d’œuvres de la période karakhanide, comme le Qutadgu Bilig, et les avons comparés à l’usage du turc moderne aujourd’hui. Cette approche nous a permis de vraiment comprendre comment la structure kaltı a évolué au fil du temps, comment elle a été utilisée de différentes manières, et ce qu’il en reste aujourd’hui.

En examinant ce que d’autres auteurs ont écrit sur le kaltı, nous avons fait une découverte intéressante. Bien que de nombreux chercheurs se soient penchés sur le sujet, apparemment, beaucoup n'ont pas pris connaissance d’autres études cruciales menées dans leur propre domaine. Par exemple, Wilkens, qui semble disposer d’une liste exhaustive des utilisations du « kaltı » en ouïghour, ne paraissait pas avoir connaissance de l’étude très utile de Sema Barutçu intitulée « On the Old Turkic Words Kaltı and Nelük ». Nous avons également remarqué qu’aucune de ces études n’a abordé la question du « parallélisme ». Mais, comme le mot français « école » et le mot turc « okul » se ressemblent, ou le mot turc « koz » (noix) et le mot anglais « cause », la similitude entre « kaltı » et « kaldı ki » n’est probablement qu’une coïncidence. Si Hamilton a raison de dire que le mot vient du tocharien kṷyalte, alors la similitude entre « kaltı » et kaldı ki n’est qu’un mélange phonétique entre des mots de deux langues différentes.

Cette étude montre que « kaltı » était une particule utile et adaptable en vieux turc ouïghour. Elle apparaissait sous de nombreuses formes différentes, comme « comme », « comment », « si », « parce que » et « quand », et elle ne se contentait pas de jouer le rôle d’une simple particule. Elle pouvait même structurer des conversations, ce qui signifiait qu’elle pouvait créer des significations différentes entre les phrases. C'est intéressant car cela montre à quel point la grammaire du vieux turc oughour, et la langue turque en général, est flexible et riche. Rappelons-nous maintenant que Widemann a répertorié en 1838 quatorze caractéristiques communes à la famille des langues altaïques, dont deux concernaient les verbes : « Les formes verbales sont utilisées à la place des conjonctions » et « Les formes verbales sont abondantes ». La manière dont kaltı était utilisé en turc ouïghour et kalı en turc karakhanide corrobore vraiment cette idée.

D'un autre côté, la structure « kaldı ki » en turc moderne est assez différente dans ses possibilités. Elle est généralement utilisée au début d'une phrase pour ajouter des éléments tels que « de plus », « en outre », « en effet » ou « parce que » à la phrase. Mais kaldı qui n’a pas le même éventail d’utilisations que kaltı. De plus, kaldı ki n’a pas la capacité de former des converbes que kaldı avait en ouïghour. Dans cette étude, nous avons examiné ce que fait Kaldiki et l’avons comparé à ce que nous savons grâce à des études antérieures. Nous avons également examiné différentes hypothèses sur l’origine de kaldı. Il semble que kaldı ki ait pu être emprunté à une langue autre que le turc, mais personne n’en est encore certain. La plupart des études indiquent que « kaldı ki » est entré en turc en tant qu’emprunt et n’a probablement aucun rapport avec le verbe turc « kal- » – « rester ». Les chercheurs ont avancé différentes hypothèses sur l’origine de « kaldı ki », suggérant par exemple un lien avec les langues turques, le tokharien ou des langues altaïques telles que le mongol, le mandchou et le tungus. Même si les spécialistes ne s’accordent pas vraiment sur son origine, presque tous s’accordent à dire que, bien que « kaldı ki » ressemble à « kal- », il ne provient pas réellement de ce verbe.

Les diverses utilisations de « kaltı », allant jusqu’à la création de nouveaux mots, ont vu le jour en vieux turc ouïghour. Cela s’explique par le fait que les structures de phrases se sont développées grâce à la traduction et aux interactions avec d’autres langues, notamment parce que les gens avaient besoin de clauses plus complexes et subordonnées. Des particules comme « kaltı » étaient extrêmement importantes pour montrer les liens subtils entre ces clauses. Mais au fil du temps, ces particules sont devenues moins polyvalentes et, en turc moderne, elles ont évolué vers des expressions plus spécifiques et figées. L'examen d'exemples tirés du Qutadgu Bilig et d'autres textes ouïghours montre clairement comment kaltı aidait à exprimer des comparaisons, des conditions, des causes et le temps. Cependant, les exemples tirés du turc moderne montrent que kaldı ki reste assez limité dans ses possibilités.

En conclusion, cette étude soutient que la relation entre kaltı et kaldı ki doit être comprise comme un cas de parallélisme phonétique plutôt que comme une continuité historique directe. Si les deux formes occupent des positions prépondérantes au sein de leurs systèmes linguistiques respectifs, leurs fonctions diffèrent nettement. Il est intéressant de constater que kaldı est un élément productif et polyvalent du turc oughour ancien, tandis que kaldı ki est plus limité en turc moderne. Cela nous aide à comprendre comment les langues évoluent, en particulier comment des mots peuvent réapparaître avec de nouvelles significations et de nouveaux usages au fil du temps. Cela souligne également à quel point il est important d’examiner réellement les similitudes entre les sons par rapport à leur fonctionnement en linguistique historique. Lors de notre étude, le mot « néologisme » est apparu à plusieurs reprises comme un élément auquel nous devrions prêter attention. Les sources que nous avons consultées indiquent que le « néologisme » a trois significations différentes : la première concerne la créativité et le fait de dire quelque chose de nouveau (bikr-i mana) ; la deuxième correspond au fait d’inventer un nouveau mot ; et la troisième au retour d’une structure linguistique oubliée. La particule kaldı peut être évaluée dans le cadre de cette troisième signification. Tout comme le mot « yanut », que l’on trouve dans le Qutadgu Bilig, est tombé en désuétude pendant des siècles avant d’être réintroduit à l’époque républicaine sous la forme « yanıt », la forme « kaldı ki » a de même réintégré le turc avec un usage nettement différent de celui de « kaldı » et considérablement plus restreint. Un autre enseignement crucial de cette étude est qu’il est difficile de définir avec précision les noms exacts de ces processus linguistiques, et comme nous ne pouvons éviter de généraliser la terminologie, c’est un point que nous devons garder à l’esprit.

Mots-clés : Kaltı, kaldı ki, parallélisme, turc oughour ancien, turc moderne, ressemblance phonétique, linguistique historique et néologismes.

Resumen Estructurado:

El artículo analiza cómo la estructura «kaltı», que se utilizaba habitualmente en el turco uigur antiguo, se relaciona con «kaldı ki», que aparece en determinadas situaciones en el turco moderno. A primera vista, parece que estas dos formas suenan igual, lo que podría sugerir que han coexistido durante mucho tiempo. Sin embargo, cuando analizamos más detenidamente cómo funcionan y qué significan, vemos que las cosas son más complicadas de lo que parecen. La pregunta principal que nos planteamos es si estas dos estructuras realmente comparten una historia, o si su similitud fonética es solo una coincidencia. Conocer la respuesta podría ayudarnos a comprender cómo ha cambiado la lengua turca a lo largo del tiempo y a distinguir entre lo que es simplemente un sonido similar y lo que es una conexión en su funcionamiento.

En esta investigación, hemos utilizado tanto enfoques antiguos como modernos del estudio del lenguaje, habituales en la lingüística. We looked at examples from old Uyghur Turkish texts and works from the Qarākhānid period, such as the Qutadgu Bilig, and compared them to the current use of modern Turkish. Esta forma de abordar el tema nos ha ayudado a comprender realmente cómo ha cambiado la estructura kaltı a lo largo del tiempo, cómo se ha utilizado de diferentes maneras y qué restos de ella aún vemos hoy en día.

Al examinar lo que otras personas han escrito sobre Kaltı, encontramos algo llamativo. Aunque muchos investigadores lo han estudiado, parece que muchos han pasado por alto otros estudios importantes en su propio ámbito. Por ejemplo, Wilkens, que parece tener una lista completa de los usos de «kaltı» en uigur, no parecía conocer el útil estudio de Sema Barutçu titulado «Sobre las palabras del turco antiguo Kaltı y Nelük». Otra cosa que observamos es que ninguno de estos estudios ha hablado del «paralelismo». Pero al igual que la palabra francesa «école» (escuela) y la turca «okul» suenan similares, o la turca «koz» (nuez) y la inglesa «cause», la similitud entre «kaltı» y «kaldı ki» es probablemente solo una coincidencia. Si Hamilton está en lo cierto al afirmar que la palabra proviene del tocario kṷyalte, entonces la similitud entre «kaltı» y kaldı ki no es más que una mezcla fonética entre palabras de dos lenguas diferentes.

Este estudio muestra que kaltı era una partícula útil y adaptable en el turco uigur antiguo. Aparecía de muchas formas diferentes, como «como», «cómo», «si», «porque» y «cuando», y hacía mucho más que actuar como una mera partícula. Incluso podía construir conversaciones, lo que significaba que podía crear diferentes significados entre las oraciones. Esto es fascinante porque muestra lo flexible y rica que es la gramática del turco uigur antiguo, y del turco en general. Ahora bien, recordemos que Widemann enumeró catorce características en 1838 que eran comunes a la familia de lenguas altaicas, y dos de ellas se referían a los verbos: «Se utilizan formas verbales en lugar de conjunciones» y «Las formas verbales son abundantes». La forma en que se utilizaba kaltı en el turco uigur y kalı en el turco karajánida respalda realmente esa idea.

Por otro lado, la estructura «kaldı ki» en el turco moderno es considerablemente distinta en cuanto a lo que puede hacer. Se suele utilizar al principio de una frase para añadir cosas como «además», «por otra parte», «de hecho» o «porque» a la frase. Pero kaldı ki no tiene la misma amplia gama de usos que kaltı. Además, kaldı ki no tiene la capacidad de formar converbos que kaldı tenía en uigur. En este estudio, hemos analizado qué hace kaldı ki y lo hemos comparado con lo que se sabe de estudios anteriores. También hemos reflexionado sobre diferentes hipótesis acerca del origen de Kaldí. Parece que Kaldó ki podría haber sido tomado prestado de una lengua distinta del turco, pero aún nadie lo sabe con certeza. La mayoría de los estudios afirman que «kaldı ki» llegó al turco como un préstamo y probablemente no tenga nada que ver con el verbo turco «kal-» —«permanecer». Se han planteado diferentes hipótesis sobre el posible origen de Kaldiki, como que tal vez esté relacionado con lenguas turcas, tocarias o altaicas como el mongol, el manchú y el tungús. Aunque no hay mucho consenso entre los estudiosos sobre su origen, casi todos coinciden en que, aunque «-kaldı ki» suene como «kal-», en realidad no proviene de ese verbo.

Las diversas formas en que se utiliza «kaltı», incluso para crear nuevas palabras, se remontan al turco uigur antiguo. Esto ocurrió porque las estructuras sintácticas se desarrollaron a través de la traducción y la interacción con otras lenguas, especialmente a medida que la gente necesitaba oraciones más complejas y subordinadas. Partículas como «kaltı» eran cruciales para mostrar las sutiles conexiones entre estas oraciones. Sin embargo, con el paso del tiempo, estas partículas se volvieron menos versátiles y, en el turco moderno, evolucionaron hacia expresiones más específicas y fijas. Los ejemplos del Qutadgu Bilig y de otros textos uigures analizados demuestran claramente cómo kaltı expresaba comparaciones, condiciones, causas y tiempo. Sin embargo, los ejemplos del turco moderno muestran que kaldı ki sigue teniendo un uso bastante limitado.

En conclusión, este estudio sostiene que la relación entre kaltı y kaldı ki debe entenderse como un caso de paralelismo fonético más que como una continuidad histórica directa. Aunque ambas formas ocupan posiciones significativas dentro de sus respectivos sistemas lingüísticos, sus funciones difieren notablemente. Es fascinante observar que kaldı es una parte productiva y versátil del turco uigur antiguo, mientras que kaldı ki es más limitada en el moderno. Esto nos ayuda a comprender cómo cambian las lenguas, especialmente cómo las palabras pueden resurgir con nuevos significados y usos a lo largo del tiempo. También pone de relieve lo fundamental que es analizar realmente en qué se parecen los sonidos frente a cómo funcionan en la lingüística histórica. A medida que estudiábamos, la palabra «neologismo» aparecía constantemente como algo a lo que debíamos prestar atención. Las fuentes que consultamos indican que «neologismo» tiene tres significados diferentes: el primero se refiere a ser creativo y decir algo nuevo (bikr-i mana); el segundo es cuando alguien inventa una palabra nueva; y el tercero es cuando resurge una estructura lingüística que se había olvidado. La partícula «kaldı ki» puede considerarse dentro de este tercer sentido. Al igual que la palabra «yanut», que aparece en Qutadgu Bilig, cayó en desuso durante siglos y se reintrodujo en la era republicana como «yanıt», la forma «kaldı ki» ha vuelto a entrar en el turco con un uso notablemente diferente y considerablemente más restringido que el de «kaldı». Otra conclusión significativa de este estudio es que resulta difícil determinar los nombres exactos de estos procesos lingüísticos y, dado que no podemos evitar generalizar la terminología, es algo que debemos tener presente.

Palabras clave: Kaltı, kaldı ki, paralelismo, turco uigur antiguo, turco moderno, semejanza fonética, lingüística histórica y neologismos.

结构化摘要:

本文探讨了古维吾尔突厥语中常见的结构‘kaltı’现代土耳其语中某些语境下出现的‘kaldı ki’间的关联。乍看之下,这两种形式发音相似,这或许暗示它们已并存了很长时间。但当我们仔细考察它们的运作方式和含义时,会发现情况比表面看起来要复杂得多。我们提出的核心问题是:这两种结构是否真的有着共同的历史渊源,还是仅仅在发音上存在巧合?了解这一问题的答案,有助于我们理解土耳其语随时间推移的演变过程,并学会区分单纯的发音相似与功能上的内在关联。

在本研究中,我们综合运用了语言学中常见的传统与现代研究方法。我们考察了古维吾尔突厥语文献以及《库塔德古·比利格》等喀喇汗王朝时期的作品,并将它们与现代土耳其语的实际用法进行了对比。这种研究方法帮助我们真正理解了kaltı结构随时间的演变、其不同的使用方式,以及如今我们还能观察到哪些痕迹。

阅他人关于kaltı论著时,我们发现了一个有趣的现象。尽管众多学者对此进行了研究,但似乎许多人并未注意到本领域内其他重要研究成果。例如,威尔肯斯(Wilkens虽然似乎掌握了维吾尔语中‘kaltı’用法的完整清单,却似乎未曾知晓塞玛·鲁特楚(Sema Barutçu)那篇极具参考价值的研究论文——论古突厥语词汇KaltıNelük。我们还注意到,这些研究中均未提及平行结构。但正如法‘école’(学校)与土耳其‘okul’发音相似,或土耳其语‘koz’(核桃)与英‘cause’相似一样,‘kaltı''kaldı ki’间的相似性很可能只是巧合。如果汉密尔顿的观点正确——该词源自吐火罗语kṷyalte——那么kaltıkaldı ki间的相似性,不过是两种不同语言词汇在发音上的融合。

这项研究表明,kaltı是古维吾尔突厥语中一个实用且适应性强的助词。它以多种形式出现,如如何如果,其功能远不止于简单助词。它甚至能构建对话,这意味着它能在句子之间创造不同的含义。这一点很精彩,因为它展示了古维吾尔突厥语乃至整个土耳其语的语法是多么灵活丰富。现在,让我们回顾一下,维德曼(Widemann)在1838年列举了阿尔泰语系共有的十四个特征,其中有两点涉及动词:动词形式被用来代替连词以及动词形式丰富多样维吾尔突厥语中kaltı的用法以及喀喇汗突厥语中kalı的用法,确实印证了这一观点。

另一方面,现代土耳其语中的 'kaldı ki' 结构在功能上却大不相同。它通常置于句首,用于向句子中添加 "此外""而且""" "" 等含义。但 'kaldı ki' 并不像 'kaltı' 样用途广泛。此外,'kaldı ki' 也不具 'kaltı' 维吾尔语中形成动名词的能力。在本研究中,我们考察了 'kaldı ki' 的功能,并将其与早期研究的结果进行了对比。我们还探讨了关于 'kaldı' 词源的不同观点。'Kaldı ki' 似乎可能借自土耳其语以外的语言,但目前尚无定论。多数研究认为 'kaldı ki' 是以借词形式进入土耳其语的,且很可能与土耳其语动词 'kal-' ( "留存") 并无关联。学者们对 'kaldı ki' 的来源提出了多种假说,例如它可能与突厥语系、吐火罗语或蒙古语、满语、通古斯语等阿尔泰语族语言有关。尽管学者们对其起源尚未达成广泛共识,但几乎所有人都认同:尽管 'kaldı ki' 听起来像 'kal-',但它实际上并非源自该动词。

‘kaltı’的多样化用法——甚至包括创造新词——始于古维吾尔突厥语。这种现象源于句法结构在翻译及与其他语言的互动中不断发展,特别是当人们需要更复杂和从属的从句时。像kaltı这样的助词对于表现这些从句之间的微妙关联至关重要。但随着时间的推移,这些助词的灵活性逐渐降低,在现代土耳其语中,它们演变为更具体且固定的表达方式。通过考察《库塔德古·比利格》及其他维吾尔语文本中的例证,可以清晰地看到“kaltı”在表达比较、条件、因果及时间关系方面发挥了重要作用。然而,现代土耳其语的例证表明,“kaldı ki”的功能范围仍然相当有限。

综上所述,本研究认为“kaltı”“kaldı ki”间的关系应被理解为一种音韵平行现象,而非直接的历史延续。尽管这两种形式在其各自的语言体系中都占据着重要地位,但它们的功能却有显著差异。有趣的是,"kaldı"是古维吾尔突厥语中富有创造力且用途广泛的一部分,而"kaldı ki"现代土耳其语中的应用则更为有限。这有助于我们理解语言是如何变化的,尤其是词汇如何随着时间的推移带着新的含义和用法重新出现。这也突显了在历史语言学中,真正关注声音的相似性与其实际功能的重要性。在学习过程中,""词不断作为我们应关注的概念出现。我们查阅的文献指出,""具有三种不同含义:第一种指富有创造力地表达新思想 (bikr-i mana);第二种指某人创造新词;第三种指被遗忘的语言结构重新出现。"kaldı ki"这一语素或许可置于第三种含义的框架下进行评析。正如《Qutadgu Bilig》中出现的"yanut"词在沉寂数百年后,于共和时期以"yanıt"之名重新被采用,"kaldı ki"这一形式同样以一种与"kaldı"截然不同且适用范围明显更窄的用法,重新进入了土耳其语。本研究的另一重要启示在于,这些语言现象的具体名称难以精准界定;鉴于术语的概括化在所难免,这一点我们必须时刻铭记。

关键词: Kaldı、kaldı ki、平行结构、古维吾尔突厥语、现代土耳其语、语音相似性、历史语言学及新词。

Структурированное Резюме:

В данной статье исследуется, как структура «kaltı», широко использовавшаяся в древнеуйгурском тюркском языке, соотносится со структурой «kaldı ki», которая встречается в определенных ситуациях в современном турецком языке. На первый взгляд кажется, что эти две формы звучат одинаково, что может свидетельствовать о том, что они существовали вместе в течение длительного времени. Однако при более внимательном рассмотрении их функционирования и значения становится очевидным, что все гораздо сложнее, чем кажется. Главный вопрос, который мы задаем, заключается в том, действительно ли эти две конструкции имеют общую историю, или их звуковое сходство — простое совпадение. Знание ответа на этот вопрос может помочь нам понять, как турецкий язык менялся с течением времени и как отличить простое звуковое сходство от функциональной связи.

В данном исследовании мы использовали как традиционные, так и современные подходы к изучению языка, широко распространенные в лингвистике. Мы рассмотрели примеры из древних уйгурских текстов и произведений караханидского периода, таких как «Кутадгу-билиг», и сравнили их с тем, как современный турецкий язык используется сегодня. Такой подход помог нам по-настоящему понять, как структура kaltı менялась со временем, как она использовалась по-разному и что от нее осталось до наших дней.

Когда мы посмотрели, что другие люди писали о «калты», мы обнаружили кое-что интересное. Хотя этим занимались многие исследователи, похоже, что многие из них не замечали других важных исследований в своей собственной области. Например, Вилкенс, у которого, судя по всему, есть полный список употреблений слова «калты» в уйгурском языке, по-видимому, не знал о полезном исследовании Сема Барутчу под названием «О древнетюркских словах «калты» и «нелюк». Еще мы заметили, что ни в одном из этих исследований не говорится о «параллелизме». Но точно так же, как французское «école» (школа) и турецкое «okul» звучат похоже, или турецкое «koz» (грецкий орех) и английское «cause»; сходство между «kaltı» и «kaldı ki», вероятно, просто совпадение. Если Гамильтон прав в том, что это слово происходит от тохарского kṷyalte, то сходство между «kaltı» and «kaldı ki» is simply a mixture of sounds from two different languages.

Это исследование показывает, что kaltı было полезной и адаптируемой частицей в древнем уйгурском тюркском языке. Оно проявлялось во многих различных значениях, таких как «как», «как», «если», «потому что» и «когда», и выполняло не только роль простой частицы. Оно могло даже строить диалоги, что означало, что оно могло создавать различные значения между предложениями. Это интересно, потому что показывает, насколько гибкой и богатой является грамматика древнеуйгурского тюркского языка и тюркских языков в целом. Теперь давайте вспомним, что в 1838 году Видеманн перечислил четырнадцать черт, общих для алтайской языковой семьи, и две из них касались глаголов: «Глагольные формы используются вместо союзов» и «Глагольные формы многочисленны». То, как kaltı использовалось в уйгурском тюркском языке, а kalı — в караханидском тюркском, действительно подтверждает эту идею.

С другой стороны, структура „kaldı ki“ в современном турецком языке имеет совершенно иные возможности. Обычно она используется в начале предложения, чтобы добавить к нему такие значения, как «кроме того», «более того», «действительно» или «потому что». Однако kaldı ki не имеет такого же широкого спектра применения, как kaltı. Кроме того, kaldı ki не способно образовывать конвербы, как это делало kaldı в уйгурском языке. В данном исследовании мы рассмотрели функции kaldı ki и сравнили их с тем, что известно из более ранних исследований. Мы также рассмотрели различные гипотезы о происхождении kaldı ki. Похоже, что kaldı ki могло быть заимствовано из какого-то другого языка, но пока никто не уверен в этом. Большинство исследований утверждают, что „kaldı ki“ пришло в турецкий язык как заимствование и, вероятно, не имеет никакого отношения к турецкому глаголу „kal-“ – «оставаться». Ученые выдвигали различные гипотезы о происхождении kaldı ki, например, что оно может быть связано с тюркскими языками, тохарским языком или алтайскими языками, такими как монгольский, маньчжурский и тунгусский. Хотя среди ученых нет единого мнения о его происхождении, почти все согласны с тем, что, несмотря на то, что «-kaldı ki» звучит как «kal-», на самом деле оно не происходит от этого глагола.

Разнообразные способы использования «kaltı», вплоть до образования новых слов, зародились в древнем уйгурском тюркском языке. Это произошло из-за развития синтаксических конструкций в результате перевода и взаимодействия с другими языками, особенно по мере того, как людям требовались более сложные и подчиненные предложения. Частицы, подобные «kaltı», играли чрезвычайно важную роль в отображении тонких связей между этими предложениями. Однако со временем эти частицы утратили свою универсальность и в современном турецком языке превратились в более конкретные и фиксированные выражения. Рассмотрение примеров из «Кутадгу-билиг» и других уйгурских текстов действительно показывает, как kaltı помогало в выражении сравнений, условий, причин и времени. Однако примеры из современного турецкого языка показывают, что kaldı ki по-прежнему довольно ограничено в своих возможностях.

В заключение, в данном исследовании утверждается, что связь между kaltı и kaldı ki следует понимать как пример фонетического параллелизма, а не как прямую историческую преемственность. Хотя обе формы занимают значимые позиции в своих лингвистических системах, их функции заметно различаются. Интересно отметить, что kaldı является продуктивной и универсальной частью древнеуйгурского тюркского языка, в то время как kaldı ki в современном турецком языке имеет более ограниченное применение. Это помогает нам понять, как меняются языки, особенно то, как слова могут возвращаться со временем с новыми значениями и употреблениями. Это также подчеркивает, насколько важно в исторической лингвистике действительно рассматривать не только сходство звуков, но и то, как они функционируют. Как мы изучали, слово «neologism» постоянно всплывало как то, на что нам следует обратить внимание. Источники, которые мы рассматривали, говорят, что «неологизм» имеет три разных значения: первое касается творчества и высказывания чего-то нового (bikr-i mana); второе — когда кто-то придумывает новое слово; и третье — когда возвращается забытая языковая структура. Частица kaldı ki может быть рассмотрена в рамках этого третьего значения. Так же, как слово «yanut», встречающееся в «Кутадгу-билиге», вышло из употребления на несколько столетий и было вновь введено в республиканскую эпоху как «yanıt», форма «kaldı ki» также вернулась в турецкий язык с употреблением, которое заметно отличается от употребления «kaldı» и значительно уже его. Еще один важный вывод из данного исследования заключается в том, что точно определить названия этих лингвистических процессов довольно сложно. И, поскольку мы не можем избежать обобщения терминологии, об этом необходимо помнить.

 

Ключевые слова: Kaltı, kaldı ki, параллелизм, древнеуйгурский тюркский язык, современный турецкий язык, фонетическое сходство, историческая лингвистика and neologisms.

संरचित सारांश:

यह लेख यह पता लगा रहा है कि पुराने उइघुर तुर्की में सामान्यतः प्रयुक्त संरचना 'kaltı' का आधुनिक तुर्की में कुछ परिस्थितियों में प्रकट होने वाली 'kaldı ki' से क्या संबंध है। पहली नज़र में, ये दोनों रूप ध्वनि में समान लगते हैं, जो यह सुझा सकता है कि ये लंबे समय से एक साथ मौजूद हैं। लेकिन जब हम इनके कार्य करने के तरीके और इनके अर्थ को करीब से देखते हैं, तो हम पाते हैं कि स्थिति जितनी दिखती है उससे कहीं अधिक जटिल है।

हमारा मुख्य प्रश्न यह है कि क्या इन दोनों संरचनाओं का वास्तव में एक साझा इतिहास है, या उनका एक जैसा सुनाई देना केवल एक संयोग है। इसका उत्तर जानने से हमें यह समझने में मदद मिल सकती है कि समय के साथ तुर्की भाषा कैसे बदली है और केवल समान ध्वनि होने और उनके काम करने के तरीके से जुड़े होने के बीच के अंतर को कैसे बताया जाए।

इस शोध में, हमने भाषा को देखने के पुराने और नए दोनों तरीकों का उपयोग किया है, जो भाषाविज्ञान में आम हैं।

हमने पुराने उइघुर तुर्की ग्रंथों और क़ुतादग़ु बिलाग़ जैसे कराखानिद-कालीन कृतियों के उदाहरणों का अध्ययन किया है और उनकी तुलना आज के आधुनिक तुर्की के उपयोग से की है। चीज़ों को देखने का यह तरीका हमें वास्तव में यह समझने में मदद करता है कि काल्टी संरचना समय के साथ कैसे बदली है, इसका विभिन्न तरीकों से उपयोग कैसे किया गया है, और अब भी हम इसमें क्या देखते हैं।

जब हमने काल्ती के बारे में अन्य लोगों द्वारा लिखी गई चीज़ों को देखा, तो हमें कुछ दिलचस्प मिला। हालाँकि कई शोधकर्ताओं ने इसका अध्ययन किया है, ऐसा लगता है कि कई लोगों ने अपने ही क्षेत्र में अन्य महत्वपूर्ण अध्ययनों पर ध्यान नहीं दिया है। उदाहरण के लिए, विल्केन्स, जिनके पास उइगर में 'काल्ती' के उपयोगों की एक संपूर्ण सूची प्रतीत होती है, वे सेमा बारुतचु के 'ऑन ओल्ड टर्किक वर्ड्स काल्ती एंड नेलुक' नामक सहायक अध्ययन के बारे में नहीं जानते थे। एक और बात जो हमने देखी वह यह है कि इनमें से किसी भी अध्ययन में 'समांतरता' (parallelism) के बारे में बात नहीं की गई है। लेकिन जिस तरह फ्रेंच 'école' (स्कूल) और तुर्की 'okul' की ध्वनि एक जैसी लगती है, या तुर्की 'koz' (अखरोट) और अंग्रेजी 'cause' की, उसी तरह 'kaltı' और 'kaldı ki' के बीच समानता शायद सिर्फ एक संयोग है। यदि हैमिल्टन सही हैं कि यह शब्द टोचारियन kṷyalte से आया है, तो 'kaltı' और 'kaldı ki' के बीच समानता बस दो अलग-अलग भाषाओं के शब्दों के बीच ध्वनि का मिश्रण है।

यह अध्ययन दर्शाता है कि 'कालत़ी' प्राचीन उइघुर तुर्की में एक उपयोगी और अनुकूलनीय कण था। यह 'like' (जैसे), 'how' (कैसे), 'if' (यदि), 'because' (क्योंकि) और 'when' (जब) जैसे कई अलग-अलग तरीकों से प्रकट होता था, और इसने सिर्फ एक साधारण कण के रूप में काम करने से कहीं ज़्यादा किया। यह बातचीत भी बना सकता था, जिसका मतलब था कि यह वाक्यों के बीच अलग-अलग अर्थ पैदा कर सकता था। यह दिलचस्प है क्योंकि यह दर्शाता है कि पुराने उइघुर तुर्की की व्याकरण, और सामान्य रूप से तुर्की भाषा, कितनी लचीली और समृद्ध है। अब, आइए याद करें कि वाइडमैन ने 1838 में अल्ताइक भाषा परिवार में आम चौदह चीजों को सूचीबद्ध किया था, और उनमें से दो क्रियाओं के बारे में थीं: 'संयुक्त क्रियाओं के स्थान पर क्रियात्मक रूपों का उपयोग किया जाता है' और 'क्रियात्मक रूप प्रचुर मात्रा में हैं।'

उइघुर तुर्की में kaltı और काराखानिद तुर्की में kalı के जिस तरह से उपयोग किया जाता था, वह वास्तव में उस विचार का समर्थन करता है।

दूसरी ओर, आधुनिक तुर्की में 'kaldı ki' संरचना अपनी कार्यक्षमता में काफी अलग है। इसका उपयोग आमतौर पर वाक्य की शुरुआत में वाक्य में 'इसके अलावा', 'और भी', 'वास्तव में', या 'क्योंकि' जैसी चीजें जोड़ने के लिए किया जाता है।

लेकिन 'कल्दी कि' के उपयोग की वही व्यापक श्रेणी नहीं है जो 'कल्दी' के पास थी। इसके अलावा, 'कल्दी कि' में उन एकवचन क्रियाओं (converbs) को बनाने की क्षमता नहीं है जो 'कल्दी' के पास उइगर भाषा में थी। इस अध्ययन में, हमने यह देखा है कि 'कल्दी कि' क्या करता है और इसकी तुलना पहले के अध्ययनों से प्राप्त जानकारी से की है। हमने काल्ती की उत्पत्ति के बारे में भी विभिन्न विचारों पर सोचा है। ऐसा लगता है कि 'काल्दी कि' तुर्की के अलावा किसी अन्य भाषा से उधार लिया गया हो सकता है, लेकिन अभी तक कोई निश्चितता नहीं है। अधिकांश अध्ययन कहते हैं कि 'काल्दी कि' तुर्की में उधार के रूप में आया था और शायद तुर्की क्रिया 'काल-' – 'बचे रहना' से इसका कोई लेना-देना नहीं है। लोगों ने इस बारे में विभिन्न विचार प्रस्तुत किए हैं कि 'कल्दी की' कहाँ से आया होगा, जैसे कि शायद इसका संबंध तुर्की प्रश्नों, टोचारियन या आलताई भाषाओं जैसे मंगोलियाई, मंचू और टुंगस से है। हालांकि इसके मूल के बारे में विद्वानों के बीच बहुत अधिक सहमति नहीं है, लगभग सभी इस बात से सहमत हैं कि, भले ही '-कल्दी की' 'क़ल-' जैसा लगता है, यह वास्तव में उस क्रिया से नहीं आता है।

'कालत' के उपयोग के विविध तरीके, यहाँ तक कि नए शब्द बनाना, प्राचीन उइघुर तुर्की में शुरू हुए। ऐसा इसलिए हुआ क्योंकि वाक्य संरचनाएँ अनुवाद और अन्य भाषाओं के साथ बातचीत के माध्यम से विकसित हुईं, विशेष रूप से जब लोगों को अधिक जटिल और गौण उपवाक्यों की आवश्यकता हुई। इन उपवाक्यों के बीच सूक्ष्म संबंधों को दिखाने के लिए 'कालत' जैसे प्रत्यय बहुत महत्वपूर्ण थे, लेकिन जैसे-जैसे समय बीतता गया, ये प्रत्यय कम बहुमुखी हो गए, और आधुनिक तुर्की में, वे अधिक विशिष्ट और स्थापित अभिव्यक्तियों में विकसित हो गए।

कुतादगु बिलिग और अन्य उइघुर ग्रंथों के उदाहरणों को देखने से वास्तव में यह पता चलता है कि 'कालत ने तुलना, शर्तों, कारणों और समय में कैसे मदद की। हालाँकि, आधुनिक तुर्की के उदाहरण दिखाते हैं कि 'कालत' अभी भी जो कर सकता है उसमें काफी सीमित है।

निष्कर्षतः, यह अध्ययन तर्क देता है कि 'कालत' और 'कालत की' के बीच के संबंध को प्रत्यक्ष ऐतिहासिक निरंतरता के बजाय ध्वन्यात्मक समांतरता के एक उदाहरण के रूप में समझा जाना चाहिए।

हालाँकि दोनों रूप अपनी-अपनी भाषाई प्रणालियों के भीतर महत्वपूर्ण स्थान रखते हैं, उनके कार्य काफी भिन्न हैं। यह देखना दिलचस्प है कि 'कल्दी' (kaldi) प्राचीन उइगर तुर्की का एक उत्पादक और बहुमुखी हिस्सा है, जबकि 'कल्दी कि' (kaldi ki) आधुनिक तुर्की में अधिक सीमित है। यह हमें यह समझने में मदद करता है कि भाषाएँ कैसे बदलती हैं, विशेष रूप से यह कि कैसे शब्द समय के साथ नए अर्थों और उपयोगों के साथ वापस सकते हैं। यह इस बात पर भी प्रकाश डालता है कि ध्वनियों के समान होने के बजाय ऐतिहासिक भाषाविज्ञान में उनका कामकाज कैसे होता है, इस पर वास्तव में ध्यान देना कितना महत्वपूर्ण है। जैसा कि हमने अध्ययन किया, 'नवशब्द' शब्द बार-बार एक ऐसी चीज़ के रूप में सामने आता रहा जिस पर हमें ध्यान देना चाहिए। हमने जिन स्रोतों को देखा, वे कहते हैं कि 'नवशब्द' के तीन अलग-अलग अर्थ हैं: पहला रचनात्मक होने और कुछ नया कहने के बारे में है (बिक्र--माना); दूसरा तब होता है जब कोई नया शब्द बनाता है; और तीसरा तब होता है जब कोई भाषा संरचना जो भुला दी गई थी, वापस आती है। 'कल्दी कि' कण का मूल्यांकन इस तीसरे अर्थ के ढांचे के भीतर किया जा सकता है। ठीक उसी तरह जैसे 'यनुत' शब्द, जो 'कुतादगु बिलाग' में पाया जाता है, सदियों तक प्रचलन से बाहर हो गया था और गणराज्य काल में 'यनिट' के रूप में फिर से पेश किया गया था, उसी तरह 'कल्दी कि' रूप भी 'कल्दी' की तुलना में काफी अलग और काफी संकीर्ण उपयोग के साथ तुर्की में फिर से प्रवेश कर गया है।

इस अध्ययन से एक और महत्वपूर्ण निष्कर्ष यह है कि इन भाषाई प्रक्रियाओं के सटीक नामों को निर्धारित करना मुश्किल है, और चूँकि हम शब्दावली को सामान्यीकृत करने से बच नहीं सकते, इसलिए यह कुछ ऐसा है जिसे हमें ध्यान में रखना चाहिए।

 

कीवर्ड: काल्ती, काल्दी कि, समांतरता, पुराना उइघुर तुर्की, आधुनिक तुर्की, ध्वन्यात्मक समानता, ऐतिहासिक भाषाविज्ञान, और नवशब्द।

Article Statistics

Number of reads 136
Number of downloads 122

Share

Turkish Studies - Language and Literature
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.