Abstract

Bu çalışma, çeviri sosyolojisi çerçevesinde çevirmen ajansını ve çevirmenin toplumsal rolünü küresel güç ilişkileri bağlamında incelemektedir. Çeviri, bu perspektifte yalnızca dilsel bir aktarım süreci olarak değil; ideolojik, sınıfsal ve küresel eşitsizliklerin dolaşıma girdiği toplumsal bir pratik olarak ele alınmaktadır. Çalışmanın kuramsal zemini, Pierre Bourdieu’nün alan, habitus, kültürel/sembolik sermaye ve doxa kavramları ile Johan Heilbron’un çevirinin dünya sistemi modeline dayanmaktadır. Bu iki yaklaşım birlikte kullanılarak, çeviri alanı hem ulusal düzeyde (Türkiye bağlamında) hem de küresel merkez–çevre ilişkileri içinde analiz edilmektedir. Türkiye, çeviri akışları bakımından çevre dil konumunda bir vaka olarak ele alınmış; ulusal kitap üretiminde çevirilerin yüksek oranı (%40–50) ve çevirilerin büyük ölçüde İngilizce’den yapılması (%60’tan fazla) küresel kültürel hiyerarşilerin yerel alandaki yansımaları olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, çevirmen ajansını yalnızca bireysel habitus ve stratejilerle sınırlı bir eylem kapasitesi olarak değil, özellikle dijitalleşme ile birlikte kolektif ve dağıtık biçimler kazanan bir süreç olarak kavramsallaştırmaktadır. Bireysel, kolektif ve dağıtık ajans ayrımı üzerinden, çevirmenlerin hegemonik kültürel akışları yeniden üretme ile bu akışlara karşı direnç geliştirme arasındaki gerilimleri analiz etmektedir. Bourdieu çevirileri, feminist ve aktivist çeviri pratikleri, sansür ve oto-sansür süreçleri ile dijital topluluk çevirileri (fansub, açık kaynak ve gönüllü projeler) üzerinden yapılan tartışma, çevirmenlerin ve çeviri pratiklerinin küresel güç ilişkileri içinde hem taşıyıcı hem de dönüştürücü roller üstlenebildiğini göstermektedir. Çalışma, Türkiye bağlamını çeviri sosyolojisi literatürüne sistematik biçimde dâhil ederek ve çevirmen ajansı kavramını dağıtık bir perspektifle genişleterek alana özgün bir katkı sunmaktadır. Bu çerçevede çeviri, kültürel ithalat aracı olmanın ötesinde, toplumsal değişim ve direnç potansiyeli taşıyan bir pratik olarak yeniden konumlandırılmaktadır.

Abstract

This study examines translator agency and the social role of translators within the framework of the sociology of translation, situating translation practices in the context of global power relations. Translation is conceptualized not merely as a linguistic transfer but as a social practice embedded in ideological, class-based, and global inequalities. The theoretical framework of the study draws on Pierre Bourdieu’s concepts of field, habitus, cultural/symbolic capital, and doxa, together with Johan Heilbron’s model of translation as a cultural world-system. By integrating these approaches, the translation field is analyzed both at the national level (the Turkish context) and within global center–periphery relations. Turkey is examined as a case of a peripheral language, where translations constitute a substantial proportion of national book production (approximately 40–50%), and the majority of translated works originate from English (over 60%). These patterns are interpreted as local manifestations of global cultural hierarchies. The study reconceptualizes translator agency not solely as an individual capacity shaped by habitus and personal strategies, but as a process increasingly characterized by collective and distributed forms, particularly in the context of digitalization. Through a distinction between individual, collective, and distributed agency, the analysis highlights the tensions between the reproduction of hegemonic cultural flows and the production of resistance within translation practices. Drawing on selected examples—including translations of Bourdieu’s works, feminist and activist translations, censorship and self-censorship practices, and digital community-based translation projects (such as fansubs and open-source initiatives)—the study demonstrates that translators and translation practices can function simultaneously as carriers of dominant cultural flows and as sites of resistance. By systematically integrating the Turkish context into the sociology of translation literature and expanding the concept of translator agency through a distributed perspective, the study offers an original contribution to the field. In this sense, translation is repositioned beyond a tool of cultural importation, emerging as a practice with the potential for social change and resistance.

Structured Abstract:

This study aims to examine translator agency and the translator’s social role within the framework of the sociology of translation, situated in the context of global power relations. The main problem is that, despite the sociological turn in translation studies since the 1990s, translator agency has largely been conceptualised through individual habitus and capital accumulation, while the collective and distributed forms of agency emerging with digitalisation have not been sufficiently theorised. In the literature, there is a limited number of studies that address, in a multi-layered manner, the potential of translation practices in peripheral languages (such as Turkish) to both reproduce hegemonic cultural flows and generate resistance. Johan Heilbron’s world-systems model and Pierre Bourdieu’s field theory are often employed separately, and the ways in which digital socio-technical networks transform agency have been largely neglected. This study seeks to fill this gap by treating Turkey as a case study of a peripheral language. It aims to demonstrate that the translator is not merely a vehicle for cultural importation but also an actor with the potential to drive social change and resistance. In this sense, the study seeks to make both an empirical contribution (through the systematic integration of the Turkish context) and a theoretical contribution (by developing a multi-layered model of individual–collective–distributed agency) to the sociology of translation literature.

The research is designed as a qualitative, theoretically grounded, and interpretive sociological analysis. Rather than conducting large-scale fieldwork, the study focuses on revealing the deep operation of theoretical concepts through concrete cases. Data sources consist of three main categories: (1) secondary statistical data (UNESCO Index Translationum database, reports from the Turkish Publishers Association, and updates by Heilbron & Sapiro); (2) primary textual data (selected translations, translators’ prefaces, and paratextual materials); and (3) documents related to digital practices (HolySubs promotional videos, Turkman GitHub repository, and Turkish Wikipedia discussion pages).

Using purposive sampling, four main cases were selected: (1) different periods of Bourdieu’s translations into Turkish, (2) feminist and activist translation practices (e.g., translations of Judith Butler), (3) collective and digital translation initiatives (HolySubs anime fansub group, Turkman Linux project, and Turkish Wikipedia translation projects), and (4) examples involving censorship and self-censorship. These cases were chosen to represent the peripheral position of Turkish in the translation field, different forms of agency, and varying potentials for resistance. For analysis, Bourdieu’s concepts of field, habitus, cultural/symbolic capital, and doxa were integrated with Heilbron’s world-systems model. The data were examined through sociologically informed textual interpretation and critical discourse analysis. Translation strategies (domestication, foreignisation, and intervention) were evaluated not merely as linguistic choices but in relation to power relations within the field, habitus, and capital accumulation. The study prioritises analytical and theoretical depth over statistical generalisation.

The findings reveal that the Turkish translation field exhibits a peripheral structure consistent with Heilbron’s world-systems model. Translations constitute approximately 40–50% of annual book production in Turkey, with more than 60% of these translations originating from English. In contrast, translation flows from Turkish into central languages (especially English) remain at only 5–6%. These figures concretise the unidirectional flow of cultural capital from the hyper-centre to the periphery and the resulting asymmetrical hierarchies. At the level of individual agency, early Turkish translations of Bourdieu (1989–1995) clearly reflect an academic/left-wing habitus through domestication strategies: the concept of “field” was rendered as "saha", “habitus” as "alışkanlık/eğilim", and “symbolic capital” as "birikim". These softer, localised equivalents partially diluted the radical critical potential of the original concepts. In translations from the 2010s onwards, however, terminological standardisation (e.g., consistent use of "alan", "habitus", and “sembolik sermaye”) and conceptual coherence increased, indicating a transformation in translators’ habitus and the accumulation of academic capital.

Resistance is more pronounced in feminist and activist translations. The rendering of “gender performativity” as “cinsiyet performansı” in Judith Butler’s Gender Trouble accelerated the reception of queer theory in Turkey. Feminist translators consciously intervened in sexist expressions, thereby challenging the field’s doxa (the invisibility of the translator) and generating epistemic shifts in the target culture.

In collective and digital practices, agency takes on a distributed character. In the HolySubs group, the translation of series such as One Piece is carried out through a fragmented division of labour via Discord (translation, editing, timing, and technical adaptation), using Aegisub software and community norms. This enables direct flows from Japanese into Turkish without English mediation. The Turkman project translates Linux man pages into Turkish through GitHub pull requests and collective error correction, while Turkish Wikipedia’s “Content Translation Tool", combined with volunteer contributions, has supported the production of over 500,000 articles. These practices facilitate censorship circumvention and horizontal periphery-to-periphery circulation, yet they do not fundamentally alter global structural asymmetries. In cases of censorship, translators resist through full-text publications, prefaces, and footnotes, producing limited but significant symbolic resistance despite political pressure from the political field.

This study makes two main contributions to the sociology of translation literature. First, it systematically incorporates a peripheral language context such as Turkey, thereby making the local manifestations of global cultural hierarchies visible. Second, it advances a multi-layered model of translator agency that extends beyond the individual level to include collective and distributed dimensions. This model integrates Bourdieu’s and Heilbron’s approaches with digital socio-technical perspectives (particularly Callon’s actor-network theory). The findings demonstrate that translators function simultaneously as carriers of hegemonic flows and as potential sites of resistance. Digital practices partially transform Heilbron’s model by weakening centre-periphery flows and strengthening horizontal periphery-to-periphery circulation. However, this transformation remains at the micro level and does not eliminate underlying structural asymmetries.

From a policy perspective, the study recommends promoting direct periphery-to-periphery translation flows, strengthening collective organisation among translators, and enhancing their symbolic capital. For future research, it suggests ethnographic studies of digital translation communities, comparative analyses of machine translation’s impact on habitus, and empirical evaluations of the long-term effects of outward translation programmes such as TEDA. Ultimately, translation should be understood not merely as linguistic mediation but as a structurally situated social practice where power, capital, and resistance intersect. A sociology of translation sensitive to multi-scalar agency offers a robust analytical framework for understanding these dynamics in an increasingly digitalised and globally stratified cultural order.

Yapılandırılmış Özet:

Bu çalışma, küresel güç ilişkileri bağlamında çeviri sosyolojisi çerçevesinde çevirmen eylemliliğini (agency) ve çevirmenin toplumsal rolünü incelemeyi amaçlamaktadır. Temel problem, çeviribilimde 1990’lardan itibaren yaşanan sosyolojik dönüşe rağmen çevirmen eylemliliğinin büyük ölçüde bireysel habitus ve sermaye birikimiyle sınırlı kalması, dijitalleşme ile ortaya çıkan kolektif ve dağıtık eylemlilik biçimlerinin ise yeterince kuramsallaştırılmamış olmasıdır. Literatürde özellikle periferik dillerdeki (Türkçe gibi) çeviri pratiklerinin hem hegemonik kültürel akışları yeniden üretme hem de direnç üretme potansiyelini çok katmanlı bir şekilde ele alan çalışmalar sınırlıdır. Johan Heilbron’un dünya-sistemi modeli ile Pierre Bourdieu’nün alan kuramı genellikle ayrı ayrı kullanılmakta, dijital sosyo-teknik ağların eylemliliği nasıl dönüştürdüğü ise ihmal edilmektedir. Bu çalışma, Türkiye’yi çevre dil konumunda bir vaka olarak ele alarak bu boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Araştırma, çevirmenin yalnızca kültürel ithalat aracı olmadığını, aynı zamanda toplumsal değişim ve direnç potansiyeli taşıyan bir aktör olabileceğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu yönüyle çalışma, hem ampirik (Türkiye bağlamının sistematik entegrasyonu) hem de kuramsal (bireysel-kolektif-dağıtık eylemlilik modelinin geliştirilmesi) düzeyde çeviri sosyolojisi literatürüne katkı sunmayı gerekli kılmaktadır.

Araştırma, nitel, kuramsal temelli ve yorumlayıcı bir sosyolojik analiz deseninde tasarlanmıştır. Çalışma, geniş ölçekli bir saha araştırması yerine, kuramsal kavramların somut vakalar üzerinden derinlemesine işleyişini ortaya koymayı hedeflemiştir. Veri kaynakları üç ana gruptan oluşmaktadır: (1) İkincil istatistiksel veriler (UNESCO Index Translationum veritabanı, Türkiye Yayıncılar Birliği raporları, Heilbron & Sapiro güncellemeleri); (2) Birincil metinsel veriler (seçili çeviri eserler, çevirmen önsözleri, paratekstüel materyaller); (3) Dijital pratiklere ilişkin dokümanlar (HolySubs tanıtım videoları, Turkman GitHub reposu, Wikipedia tartışma sayfaları).

Amaçlı örnekleme yöntemiyle dört ana vaka seçilmiştir: (1) Bourdieu’nün Türkçe çevirilerinin farklı dönemleri, (2) Feminist ve aktivist çeviri pratikleri (örneğin Judith Butler çevirileri), (3) Kolektif/dijital çeviri girişimleri (HolySubs anime fansub grubu, Turkman Linux projesi, Türkçe Wikipedia çeviri projeleri), (4) Sansür ve oto-sansür içeren örnekler. Bu vakalar, Türkçe’nin çeviri alanındaki periferik konumunu, farklı eylemlilik biçimlerini ve direnç potansiyelini temsil edecek şekilde belirlenmiştir. Analiz tekniği olarak Bourdieu’nün alan, habitus, kültürel/sembolik sermaye ve doxa kavramları ile Heilbron’un dünya-sistemi modeli bir arada kullanılmıştır. Veriler, sosyolojik metin yorumlaması ve eleştirel söylem analizi yöntemleriyle incelenmiştir. Çeviri stratejileri (yerlileştirme, yabancılaştırma, müdahale) salt dilsel değil, alan içindeki güç ilişkileri, habitus ve sermaye birikimi bağlamında değerlendirilmiştir. Araştırma, istatistiksel genelleme yerine analitik ve kuramsal derinlik üretmeyi amaçlamıştır.

Bulgular, Türk çeviri alanının Heilbron’un dünya-sistemi modeliyle uyumlu bir periferik yapı sergilediğini ortaya koymuştur. Türkiye’de yıllık kitap üretiminin yaklaşık %40-50’sini çeviri eserler oluşturmakta, bu çevirilerin ise %60’tan fazlası İngilizce’den yapılmaktadır. Türkçe’den merkez dillere (özellikle İngilizce’ye) akış ise %5-6 düzeyinde kalmaktadır. Bu oranlar, kültürel sermayenin hiper-merkezden çevreye tek yönlü akışını ve asimetrik hiyerarşiyi somutlaştırmaktadır. Bireysel eylemlilik düzeyinde erken dönem Bourdieu çevirilerinde (1989-1995) akademik/sol habitusa bağlı yerlileştirme stratejileri belirgindir: “field” kavramı “saha”, “habitus” “alışkanlık/eğilim”, “symbolic capital” ise “birikim” gibi yumuşatılmış karşılıklarla aktarılmış, kavramların radikal eleştirel potansiyeli kısmen törpülenmiştir. 2010’lardan sonraki çevirilerde ise terminolojik standartlaşma (örneğin “alan”, “habitus”, “sembolik sermaye”) ve kavramsal tutarlılık artmış, bu da çevirmen habitusundaki dönüşümü ve akademik sermaye birikimini yansıtmaktadır. Feminist ve aktivist çevirilerde direnç daha belirgindir. Judith Butler’ın Gender Trouble çevirisinde “gender performativity” kavramının “cinsiyet performansı” olarak sabitlenmesi, queer teorinin Türkiye’deki alımlanmasını hızlandırmıştır. Feminist çevirmenler, cinsiyetçi ifadeleri bilinçli müdahalelerle dönüştürerek hem doxa’yı (çevirmenin görünmezliği) kırmış hem de hedef kültürde epistemik değişim yaratmıştır.

Kolektif ve dijital pratiklerde eylemlilik dağıtık bir nitelik kazanmaktadır. HolySubs grubunda One Piece gibi dizilerin çevirisi, Discord üzerinden parçalanmış işbölümü (çeviri, edit, timing, teknik uyarlama), Aegisub yazılımı ve topluluk normlarıyla yürütülmekte; İngilizce aracı olmadan Japonca’dan doğrudan Türkçe’ye akış sağlanmaktadır. Turkman projesinde Linux man sayfalarının Türkçe’ye çevrilmesi, GitHub pull request’leri ve kolektif hata düzeltme mekanizmalarıyla gerçekleşmekte; Wikipedia’da ise “İçerik Çeviri Aracı” gibi araçlar gönüllülerle birleşerek 500.000’den fazla maddenin üretimine katkı sunmaktadır. Bu pratikler, sansürü atlatma ve periferiler arası yatay dolaşımı mümkün kılmakta, ancak küresel yapısal asimetrileri temelden değiştirmemektedir. Sansür örneklerinde ise çevirmenler tam metin yayınlama, önsöz ve dipnotlarla direnç göstermekte; siyasi alanın baskısına rağmen sınırlı da olsa simgesel direniş üretmektedir.

Bu çalışma, çeviri sosyolojisi literatürüne iki temel katkı sunmaktadır. Birincisi, Türkiye gibi periferik bir dil bağlamını sistematik biçimde literatüre dâhil ederek küresel kültürel hiyerarşilerin yerel yansımalarını görünür kılmıştır. İkincisi, çevirmen eylemliliğini bireysel düzeyin ötesine taşıyarak kolektif ve dağıtık boyutlarıyla çok katmanlı bir model önermektedir. Bu model, Bourdieu ve Heilbron’un yaklaşımlarını dijital sosyo-teknik perspektiflerle (Callon’un aktör-ağ kuramı) bütünleştirmektedir. Bulgular, çevirmenin hem hegemonik akışların taşıyıcısı hem de direnç noktası olabileceğini göstermektedir. Dijital pratikler Heilbron’un modelini kısmen dönüştürmekte, merkez-çevre akışlarını zayıflatmakta ve yatay periferi-periferi dolaşımını güçlendirmektedir. Ancak bu dönüşüm mikro düzeyde kalmakta, yapısal asimetrileri ortadan kaldırmamaktadır.

Çalışma, politika açısından çevreden çevreye doğrudan çeviri akışlarının teşvik edilmesini, çevirmenlerin kolektif örgütlenmesinin ve simgesel sermayesinin artırılmasını önermektedir. Gelecek araştırmalar için dijital çeviri topluluklarının etnografik incelenmesi, makine çevirisinin habitus üzerindeki etkileri ve TEDA gibi outward translation programlarının uzun vadeli etkilerinin ampirik analizi önerilmektedir. Sonuç olarak çeviri, yalnızca dilsel bir aracılık değil; güç, sermaye ve direncin kesiştiği yapısal olarak konumlanmış toplumsal bir pratiktir. Çok ölçekli eylemliliğe duyarlı bir çeviri sosyolojisi, dijitalleşen ve küresel olarak tabakalaşmış kültürel düzende bu dinamikleri anlamak için güçlü bir analitik çerçeve sunmaktadır.

ملخص منظم

تهدف هذه الدراسة إلى دراسة «فعالية المترجم» ودوره الاجتماعي في إطار علم اجتماع الترجمة، في سياق علاقات القوة العالمية. وتكمن المشكلة الرئيسية في أنه، على الرغم من «التحول السوسيولوجي» الذي شهدته دراسات الترجمة منذ التسعينيات، فقد تم تصور «فعالية المترجم» إلى حد كبير من خلال «الهابيتوس» الفردي وتراكم رأس المال، في حين لم يتم تناول الأشكال الجماعية والموزعة للفعالية التي ظهرت مع الرقمنة بشكل نظري كافٍ. في الأدبيات، يوجد عدد محدود من الدراسات التي تتناول، بطريقة متعددة المستويات، إمكانات ممارسات الترجمة في اللغات الهامشية (مثل التركية) في كل من إعادة إنتاج التدفقات الثقافية المهيمنة وتوليد المقاومة. غالبًا ما يُستخدم نموذج «النظم العالمية» لـ يوهان هايلبرون ونظرية «المجال» لـ بيير بورديو بشكل منفصل، كما تم تجاهل الطرق التي تُحدث بها الشبكات الاجتماعية-التقنية الرقمية تحولًا في الفاعلية إلى حد كبير. تسعى هذه الدراسة إلى سد هذه الفجوة من خلال التعامل مع تركيا كحالة دراسية للغة هامشية. وتهدف إلى إثبات أن المترجم ليس مجرد أداة لاستيراد الثقافة، بل هو أيضًا فاعل يتمتع بالقدرة على دفع عجلة التغيير الاجتماعي والمقاومة. وبهذا المعنى، تسعى الدراسة إلى تقديم مساهمة تجريبية (من خلال الدمج المنهجي للسياق التركي) ومساهمة نظرية (عن طريق تطوير نموذج متعدد المستويات للوكالة الفردية والجماعية والموزعة) في أدبيات علم اجتماع الترجمة.

صُممت هذه الدراسة لتكون تحليلاً سوسيولوجياً نوعياً، قائماً على أسس نظرية، وتفسيرياً. وبدلاً من إجراء بحث ميداني واسع النطاق، تركز الدراسة على الكشف عن الآليات العميقة للمفاهيم النظرية من خلال حالات ملموسة. وتتألف مصادر البيانات من ثلاث فئات رئيسية: (1) البيانات الإحصائية الثانوية (قاعدة بيانات «Index Translationum» التابعة لليونسكو، وتقارير جمعية الناشرين الأتراك، والتحديثات التي أعدها هايلبرون وسابيرو)؛ (2) البيانات النصية الأولية (ترجمات مختارة، ومقدمات المترجمين، والمواد الموازية للنص)؛ و(3) الوثائق المتعلقة بالممارسات الرقمية (مقاطع الفيديو الترويجية لـ «HolySubs»، ومستودع «Turkman» على «GitHub»، وصفحات النقاش في «ويكيبيديا» التركية).

باستخدام العينات الموجهة، تم اختيار أربع حالات رئيسية: (1) فترات مختلفة من ترجمات بورديو إلى اللغة التركية، (2) ممارسات الترجمة النسوية والنشاطية (مثل ترجمات جوديث بتلر)، (3) مبادرات الترجمة الجماعية والرقمية (مجموعة HolySubs لترجمة الأنيمي، ومشروع Turkman Linux، ومشاريع الترجمة في ويكيبيديا التركية)، و(4) أمثلة تتعلق بالرقابة والرقابة الذاتية. وقد تم اختيار هذه الحالات لتمثيل الموقع الهامشي للغة التركية في مجال الترجمة، وأشكال الفاعلية المختلفة، وإمكانيات المقاومة المتنوعة. ولأغراض التحليل، تم دمج مفاهيم بورديو الخاصة بـ«المجال»، و«الهابيتوس»، و«رأس المال الثقافي/الرمزي»، و«الدوكسا» مع نموذج النظم العالمية لهيلبرون. وتم فحص البيانات من خلال التفسير النصي المستنير سوسياولوجيًا والتحليل النقدي للخطاب. تم تقييم استراتيجيات الترجمة (التوطين، والتغريب، والتدخل) ليس فقط كخيارات لغوية، بل في سياق علاقات القوة داخل المجال، والهابيتوس، وتراكم رأس المال. تمنح الدراسة الأولوية للعمق التحليلي والنظري على التعميم الإحصائي.

تكشف النتائج أن مجال الترجمة التركية يُظهر بنية هامشية تتوافق مع نموذج النظم العالمية لهيلبرون. تشكل الترجمات ما يقارب 40–50% من الإنتاج السنوي للكتب في تركيا، حيث ينشأ أكثر من 60% من هذه الترجمات من اللغة الإنجليزية. في المقابل، تظل تدفقات الترجمة من اللغة التركية إلى اللغات المركزية (خاصة الإنجليزية) عند 5–6% فقط. تجسد هذه الأرقام التدفق أحادي الاتجاه لرأس المال الثقافي من «المركز الفائق» إلى «الأطراف» والتسلسلات الهرمية غير المتكافئة الناتجة عن ذلك. وعلى مستوى الفاعلية الفردية، تعكس الترجمات التركية المبكرة لأعمال بورديو (1989–1995) بوضوح «هابيتوس» أكاديمي/يساري من خلال استراتيجيات التوطين: فقد تُرجم مفهوم «المجال» إلى «saha»، و«الهابيتوس» إلى «alışkanlık/eğilim»، و«رأس المال الرمزي» إلى «birikim». وقد أضعفت هذه المرادفات الأكثر ليونة والمحلية جزئيًا الإمكانات النقدية الراديكالية للمفاهيم الأصلية. لكن في الترجمات التي صدرت منذ العقد الأول من القرن الحادي والعشرين فصاعدًا، ازدادت توحيد المصطلحات (مثل الاستخدام المتسق لـ «alan» و«habitus» و«sembolik sermaye») والتماسك المفاهيمي، مما يشير إلى تحول في «الهابيتوس» لدى المترجمين وتراكم رأس المال الأكاديمي.

تتجلى المقاومة بشكل أكثر وضوحًا في الترجمات النسوية والناشطة. فقد ساهم ترجمة مصطلح «gender performativity» إلى «cinsiyet performansı» في كتاب جوديث بتلر Gender Trouble في تسريع استقبال نظرية الكوير في تركيا. تدخلت المترجمات النسويات بوعي في التعبيرات الجنسية التمييزية، متحديات بذلك «الدوكسا» السائدة في هذا المجال (أي خفاء المترجم) ومولّدات تحولات معرفية في الثقافة المستهدفة.

في الممارسات الجماعية والرقمية، تكتسب الوكالة طابعًا موزعًا. ففي مجموعة «HolySubs»، تتم ترجمة مسلسلات مثل One Piece من خلال تقسيم مجزأ للعمل عبر منصة «Discord» (الترجمة، والتحرير، والتوقيت، والتكييف التقني)، باستخدام برنامج «Aegisub» ومعايير المجتمع. وهذا يتيح تدفقات مباشرة من اليابانية إلى التركية دون وساطة اللغة الإنجليزية. يقوم مشروع Turkman بترجمة صفحات دليل مستخدم Linux إلى اللغة التركية من خلال طلبات السحب على GitHub وتصحيح الأخطاء الجماعي، في حين ساهمت «أداة ترجمة المحتوى» في ويكيبيديا التركية، إلى جانب مساهمات المتطوعين، في إنتاج أكثر من 500,000 مقالة. تيسر هذه الممارسات التحايل على الرقابة والتداول الأفقي من الأطراف إلى الأطراف، لكنها لا تغير بشكل جذري التباينات الهيكلية العالمية. في حالات الرقابة، يقاوم المترجمون من خلال النشر الكامل للنصوص، والمقدمات، والحواشي السفلية، مما ينتج مقاومة رمزية محدودة لكنها مهمة على الرغم من الضغوط السياسية من المجال السياسي.

تقدم هذه الدراسة مساهمتين رئيسيتين في أدبيات علم اجتماع الترجمة. أولاً، تدمج بشكل منهجي سياق لغة هامشية مثل تركيا، مما يجعل المظاهر المحلية للهرميات الثقافية العالمية مرئية. ثانياً، تطرح نموذجاً متعدد الطبقات لوكالة المترجم يتجاوز المستوى الفردي ليشمل أبعاداً جماعية وموزعة. يدمج هذا النموذج مناهج بورديو وهايلبرون مع المنظورات الاجتماعية-التقنية الرقمية (لا سيما نظرية شبكة الفاعلين التي طرحها كالون). تُظهر النتائج أن المترجمين يعملون في آن واحد كناقلين للتدفقات المهيمنة وكمواقع محتملة للمقاومة. تعمل الممارسات الرقمية على تحويل نموذج هيلبرون جزئياً من خلال إضعاف التدفقات من المركز إلى الأطراف وتعزيز التداول الأفقي من الأطراف إلى الأطراف. ومع ذلك، يظل هذا التحول على المستوى الجزئي ولا يقضي على التباينات الهيكلية الكامنة.

من منظور السياسات، توصي الدراسة بتعزيز تدفقات الترجمة المباشرة بين الأطراف، وتقوية التنظيم الجماعي بين المترجمين، وتعزيز رأس مالهم الرمزي. أما بالنسبة للبحوث المستقبلية، فتقترح إجراء دراسات إثنوغرافية لمجتمعات الترجمة الرقمية، وتحليلات مقارنة لتأثير الترجمة الآلية على الهابيتوس، وتقييمات تجريبية للآثار طويلة المدى لبرامج الترجمة الخارجية مثل TEDA. في نهاية المطاف، ينبغي فهم الترجمة ليس مجرد وساطة لغوية، بل كممارسة اجتماعية ذات موقع هيكلي حيث تتقاطع السلطة ورأس المال والمقاومة. ويوفر «علم اجتماع الترجمة» الذي يراعي الفاعلية متعددة المستويات إطارًا تحليليًّا قويًّا لفهم هذه الديناميات في نظام ثقافي يتزايد فيه الرقمنة والتقسيم الطبقي العالمي.

Résumé Structuré:

Cette étude vise à examiner l’agentivité du traducteur et son rôle social dans le cadre de la sociologie de la traduction, replacée dans le contexte des relations de pouvoir mondiales. Le problème principal réside dans le fait que, malgré le tournant sociologique pris par les études de traduction depuis les années 1990, l’agentivité du traducteur a été largement conceptualisée à travers l’habitus individuel et l’accumulation de capital. En revanche, les formes collectives et distribuées d’agentivité émergeant avec la numérisation n’ont pas été suffisamment théorisées. Dans la littérature, rares sont les études qui abordent, de manière multidimensionnelle, le potentiel des pratiques de traduction dans les langues périphériques (telles que le turc) à la fois à reproduire les flux culturels hégémoniques et à générer une résistance. Le modèle des systèmes-mondes de Johan Heilbron et la théorie du champ de Pierre Bourdieu sont souvent utilisés séparément, et la manière dont les réseaux socio-techniques numériques transforment l’action a été largement négligée. Cette étude vise à combler cette lacune en prenant la Turquie comme étude de cas d’une langue périphérique. Elle a pour objectif de démontrer que le traducteur n’est pas simplement un vecteur d’importation culturelle, mais également un acteur capable de susciter le changement social et la résistance. En ce sens, l’étude vise à apporter à la fois une contribution empirique (grâce à l’intégration systématique du contexte turc) et une contribution théorique (en développant un modèle à plusieurs niveaux de l’action individuelle, collective et distribuée) à la littérature en sociologie de la traduction.

La recherche est conçue comme une analyse sociologique qualitative, fondée sur la théorie et interprétative. Plutôt que de mener un travail de terrain à grande échelle, l’étude s’attache à mettre en lumière le fonctionnement profond des concepts théoriques à travers des cas concrets. Les sources de données se répartissent en trois catégories principales : (1) des données statistiques secondaires (base de données Index Translationum de l’UNESCO, rapports de l’Association des éditeurs turcs et mises à jour de Heilbron & Sapiro) ; (2) des données textuelles primaires (traductions sélectionnées, préfaces de traducteurs et documents paratextuels) ; et (3) des documents liés aux pratiques numériques (vidéos promotionnelles de HolySubs, dépôt GitHub de Turkman et pages de discussion de Wikipédia en turc).

À l’aide d’un échantillonnage raisonné, quatre cas principaux ont été sélectionnés : (1) différentes périodicités de traduction des ouvrages de Bourdieu en turc, (2) les pratiques de translation féministes et militantes (par exemple, les versions de Judith Butler), (3) les initiatives de traduction collectives et numériques (le groupe de fansub d’anime HolySubs, le projet Turkman Linux et les initiatives de traduction de Wikipédia en turc), et (4) des exemples impliquant la censure et l’autocensure. Ces cas ont été choisis pour illustrer la position périphérique du turc dans le champ de la traduction, différentes formes d’action et divers potentiels de résistance. Pour l’analyse, les concepts de Bourdieu relatifs au champ, à l’habitus, au capital culturel/symbolique et à la doxa ont été intégrés au modèle des systèmes-mondes de Heilbron. Les données ont été examinées à travers une interprétation textuelle fondée sur la sociologie et une analyse critique du discours. Les stratégies de traduction (domestication, exotisation et intervention) ont été évaluées à la fois comme choix linguistiques et en relation avec les rapports de pouvoir au sein du champ, l’habitus et l’accumulation de capital. L’étude privilégie la profondeur analytique et théorique plutôt que la généralisation statistique.

Les résultats révèlent que le champ de la traduction turque présente une structure périphérique conforme au modèle des systèmes-mondes de Heilbron. Les traductions représentent environ 40 à 50 % de la production annuelle de livres en Turquie, dont plus de 60 % proviennent de l’anglais. En revanche, les flux de traduction du turc vers les langues centrales (notamment l’anglais) ne représentent que 5 à 6 %. Ces chiffres concrétisent le flux unidirectionnel de capital culturel de l’hypercentre vers la périphérie et les hiérarchies asymétriques qui en résultent. Au niveau de l’action individuelle, les premières traductions turques de Bourdieu (1989–1995) reflètent explicitement un habitus universitaire/de gauche à travers des stratégies d’adaptation : le concept de « champ » a été rendu par « saha », « habitus » par « alışkanlık/eğilim » et « capital symbolique » par « birikim ». Ces équivalents plus modérés et adaptés au contexte local ont partiellement dilué le potentiel critique radical des concepts originaux. Dans les traductions à partir des années 2010, cependant, la normalisation terminologique (par exemple, l’utilisation cohérente de « alan », « habitus » et « sembolik sermaye ») et la cohérence conceptuelle se sont renforcées, indiquant une transformation de l’habitus des traducteurs et l’accumulation de capital académique.

La résistance est plus marquée dans les traductions féministes et militantes. La traduction de « gender performativity » par « cinsiyet performansı » dans Gender Trouble de Judith Butler a accéléré la réception de la théorie queer en Turquie. Les traductrices féministes sont intervenues consciemment sur des expressions sexistes, remettant ainsi en cause la doxa du domaine (l’invisibilité du traducteur) et générant des changements épistémiques dans la culture cible.

Dans les pratiques collectives et numériques, l’action revêt un caractère distribué. Au sein du groupe HolySubs, la traduction de séries telles que One Piece s’effectue selon une division fragmentée du travail via Discord (traduction, révision, synchronisation et adaptation technique), à l’aide du logiciel Aegisub et des normes de la communauté. Cela permet des flux directs du japonais vers le turc sans passer par l’anglais. Le projet Turkman traduit les pages de manuel de Linux en turc par le biais de pull requests sur GitHub et d’une correction collective des erreurs. En revanche, l’« outil de traduction de contenu » de Wikipédia en turc, combiné aux contributions de bénévoles, a permis la production de plus de 500 000 articles. Ces pratiques facilitent le contournement de la censure et la circulation horizontale de périphérie à périphérie, sans pour autant modifier fondamentalement les asymétries structurelles mondiales. En cas de censure, les traducteurs résistent par le biais de publications en texte intégral, de préfaces et de notes de bas de page, produisant une résistance symbolique limitée mais significative malgré la pression politique exercée par la sphère gouvernementale.

Cette étude apporte deux contributions principales à la littérature en sociologie de la traduction. Tout d'abord, elle intègre systématiquement un contexte linguistique périphérique tel que la Turquie, rendant ainsi visibles les manifestations locales des hiérarchies culturelles mondiales. Ensuite, elle propose un modèle à plusieurs niveaux de l’action du traducteur qui s’étend au-delà du niveau individuel pour inclure des dimensions collectives et distribuées. Ce modèle intègre les approches de Bourdieu et de Heilbron à des perspectives socio-techniques numériques (en particulier la théorie de l’acteur-réseau de Callon). Les résultats démontrent que les traducteurs agissent simultanément comme vecteurs de flux hégémoniques et comme lieux potentiels de résistance. Les pratiques numériques transforment partiellement le modèle de Heilbron en affaiblissant les flux centre-périphérie et en renforçant la circulation horizontale de périphérie à périphérie. Cette transformation reste toutefois au niveau micro et n’élimine pas les asymétries structurelles sous-jacentes.

D’un point de vue politique, l’étude recommande de promouvoir les flux de traduction directs de périphérie à périphérie, de renforcer l’organisation collective parmi les traducteurs et d’accroître leur capital symbolique. Elle propose, pour des recherches futures, des études ethnographiques sur les communautés de traduction numériques et des analyses comparatives de l’impact de la traduction automatique sur l’habitus. Elle envisage également des évaluations empiriques des effets à long terme des programmes de traduction vers l’extérieur tels que TEDA. En définitive, la traduction doit être comprise à la fois comme une médiation linguistique et comme une pratique sociale structurellement située où se croisent pouvoir, capital et résistance. Une sociologie de la traduction sensible à l’action à plusieurs échelles offre un cadre analytique solide pour comprendre ces dynamiques dans un ordre culturel de plus en plus numérisé et stratifié à l’échelle mondiale.

Resumen Estructurado:

El presente estudio tiene como objetivo examinar la agencia del traductor y su papel social en el marco de la sociología de la traducción, situándolo en el contexto de las relaciones de poder globales. El problema principal es que, a pesar del giro sociológico que han experimentado los estudios de traducción desde la década de los noventa, la agencia del traductor se ha conceptualizado en gran medida a través del habitus individual y la acumulación de capital. Mientras tanto, las formas colectivas y distribuidas de agencia que surgen con la digitalización no se han teorizado suficientemente. En la bibliografía especializada, hay pocos estudios que analicen cómo las prácticas de traducción en lenguas periféricas, como el turco, pueden mostrar culturas dominantes y también provocar resistencia. El modelo de sistemas mundiales de Johan Heilbron y la teoría del campo de Pierre Bourdieu suelen emplearse por separado, y se han descuidado en gran medida las formas en las que las redes sociotécnicas digitales transforman la agencia. Este estudio pretende colmar esta laguna tomando a Turquía como caso de estudio de una lengua periférica. Su objetivo es demostrar que el traductor no es meramente un vehículo para la importación cultural, sino también un actor con el potencial de impulsar el cambio social y la resistencia. El estudio busca dar información organizada sobre el contexto turco y ofrecer una base teórica para desarrollar un modelo de agencia individual-colectiva-distribuida con diferentes niveles en la literatura de sociología de la traducción.

La investigación se ha concebido como un análisis sociológico cualitativo, con base teórica e interpretativa. En lugar de llevar a cabo un trabajo de campo a elevada escala, el estudio se centra en revelar el funcionamiento profundo de los conceptos teóricos a través de casos concretos. Las fuentes de datos se dividen en tres categorías principales. (1) Datos estadísticos secundarios (base de datos Index Translationum de la UNESCO, informes de la Asociación de Editores Turcos y actualizaciones de Heilbron y Sapiro). (2) Datos textuales primarios (traducciones seleccionadas, prólogos de los traductores y materiales paratextuales). Y (3) documentos relacionados con prácticas digitales (vídeos promocionales de HolySubs, el repositorio de GitHub de Turkman y las páginas de discusión de la Wikipedia turca).

Mediante un muestreo intencional, se seleccionaron cuatro casos principales: (1) diferentes períodos de las traducciones de Bourdieu al turco; (2) prácticas de traducción feministas y activistas (p. ej., traducciones de Judith Butler); (3) iniciativas de traducción colectivas y digitales (el grupo de fansub de anime HolySubs, el proyecto Turkman Linux y los proyectos de traducción de la Wikipedia turca); y (4) ejemplos relacionados con la censura y la autocensura. Estos casos se eligieron para representar la posición periférica del turco en el campo de la traducción, las diferentes formas de agencia y los diversos potenciales de resistencia. Para el análisis, se integraron los conceptos de Bourdieu de «campo», «habitus», «capital cultural/simbólico» y «doxa» con el modelo de sistemas mundiales de Heilbron. Los datos se examinaron mediante una interpretación textual con enfoque sociológico y un análisis crítico del discurso. Las estrategias de traducción (domesticación, exotización e intervención) se evaluaron no solo como elecciones lingüísticas, sino en relación con las relaciones de poder dentro del campo, el habitus y la acumulación de capital. El estudio da prioridad a la profundidad analítica y teórica frente a la generalización estadística.

Los resultados revelan que el campo de la traducción turca presenta una estructura periférica coherente con el modelo de sistemas mundiales de Heilbron. Las traducciones constituyen aproximadamente entre el 40 % y el 50 % de la producción anual de libros en Turquía, y más del 60 % de estas traducciones proceden del inglés. Por el contrario, los flujos de traducción del turco a las lenguas centrales (especialmente el inglés) se mantienen en solo un 5 %-6 %. Estas cifras concretan el flujo unidireccional de capital cultural desde el hipercentro hacia la periferia y las jerarquías asimétricas resultantes. En las traducciones turcas de Bourdieu entre 1989 y 1995, se muestra un habitus académico/de izquierdas mediante estrategias de adaptación. Por ejemplo, el término «campo» se tradujo como «saha», «habitus» como «alışkanlık/eğilim» y «capital simbólico» como «birikim». Estos equivalentes más suaves y adaptados al contexto local diluyeron en parte el potencial crítico radical de los conceptos originales. Sin embargo, en las traducciones desde la década de 2010, aumentaron la estandarización de términos (por ejemplo, el uso consistente de «alan», «habitus» y «sembolik sermaye») y la coherencia en las ideas. Esto muestra un cambio en la forma de trabajar de los traductores y un aumento en su capital académico.

La resistencia es más pronunciada en las traducciones feministas y activistas. La traducción de «gender performativity» como «cinsiyet performansı» en Gender Trouble, de Judith Butler, aceleró la recepción de la teoría queer en Turquía. Las traductoras feministas intervinieron conscientemente en expresiones sexistas, desafiando así la doxa del campo (la invisibilidad de la traductora) y generando cambios epistémicos en la cultura de destino.

En las prácticas colectivas y digitales, la agencia se vuelve distribuida. En el grupo HolySubs, la traducción de series como One Piece se lleva a cabo mediante una división fragmentada del trabajo a través de Discord (traducción, edición, sincronización y adaptación técnica), utilizando el software Aegisub y las normas de la comunidad. Esto permite flujos directos del japonés al turco sin la mediación del inglés. El proyecto Turkman traduce las páginas de manual de Linux al turco mediante solicitudes de incorporación de cambios en GitHub y la corrección colectiva de errores. Mientras que la «Herramienta de traducción de contenidos» de la Wikipedia turca, combinada con las contribuciones de voluntarios, ha permitido la producción de más de 500 000 artículos. Estas prácticas ayudan a evitar la censura y permiten que la información se mueva directamente entre las periferias, aunque no cambian de manera significativa las desigualdades estructurales a nivel global. Frente a la censura, los traductores luchan publicando el texto completo, junto con los prólogos y notas al pie. Esto crea una forma de resistencia simbólica que, aunque limitada, es importante a pesar de la presión política.

Este estudio aporta dos contribuciones principales a la literatura sobre la sociología de la traducción. En primer lugar, incorpora de forma sistemática un contexto lingüístico periférico como el de Turquía, haciendo así visibles las manifestaciones locales de las jerarquías culturales globales. En segundo lugar, propone un modelo de agencia del traductor con múltiples capas que va más allá del nivel individual para incluir dimensiones colectivas y distribuidas. Este modelo integra los enfoques de Bourdieu y Heilbron con perspectivas sociotécnicas digitales (en particular, la teoría del actor-red de Callon). Los resultados muestran que los traductores actúan simultáneamente como portadores de los flujos hegemónicos y como potenciales focos de resistencia. Las prácticas digitales cambian un poco el modelo de Heilbron, al debilitar los movimientos de centro a periferia y al fortalecer el intercambio de periferia a periferia. Sin embargo, esta transformación se limita al nivel micro y no elimina las asimetrías estructurales subyacentes.

Desde una perspectiva política, el estudio recomienda promover flujos directos de traducción de periferia a periferia, reforzar la organización colectiva entre los traductores y potenciar su capital simbólico. Para investigaciones futuras, se sugiere realizar estudios etnográficos sobre las comunidades de traducción digital, comparar cómo la traducción automática afecta el habitus y analizar de manera práctica los efectos a largo plazo de programas de traducción, como TEDA. En última instancia, la traducción debe entenderse no solo como una mediación lingüística, sino como una práctica social situada estructuralmente en la que se entrecruzan el poder, el capital y la resistencia. Una sociología de la traducción que examine la acción en varios niveles ofrece una sólida base para entender estas dinámicas en un entorno cultural que se está digitalizando y dividiendo más en todo el mundo.

结构化摘要：

本研究旨在从翻译社会学的框架出发，结合全球权力关系背景，探讨译者的能动性及其社会角色。主要问题在于，尽管自20世纪90年代以来翻译研究已发生“社会学转向”，但译者的能动性主要仍通过个体惯习和资本积累来概念化，而数字化进程中涌现出的集体性和分布式能动性形式尚未得到充分的理论阐释。现有文献中，鲜有研究能以多层次的方式探讨边缘语言（如土耳其语）的翻译实践在再生产霸权文化流与产生抵抗方面所蕴含的潜力。约翰·海尔布隆（Johan Heilbron）的世界体系模型与皮埃尔·布迪厄（Pierre Bourdieu）的场论往往被分别运用，而数字化社会技术网络如何转变能动性的问题则大多被忽视。本研究旨在以土耳其作为边缘语言的案例研究，填补这一空白。其目标是证明译者不仅是文化输入的载体，更是具有推动社会变革与抵抗潜力的行动者。从这个意义上说，本研究旨在为翻译社会学文献做出实证贡献（通过系统整合土耳其语境）和理论贡献（通过构建个体-集体-分布式能动性的多层模型）。

本研究采用定性、理论基础扎实且具有解释性的社会学分析方法。研究并未开展大规模田野调查，而是侧重于通过具体案例揭示理论概念的深层运作机制。数据来源主要包括三类：(1) 二手统计数据（联合国教科文组织《翻译索引》数据库、土耳其出版商协会报告以及海尔布隆与萨皮罗的更新资料）； (2) 一手文本数据（选定译本、译者序言及副文本材料）；以及 (3) 与数字实践相关的文件（HolySubs宣传视频、Turkman GitHub代码库及土耳其语维基百科讨论页）。

通过目的性抽样，选取了四个主要案例：(1) 布迪厄作品译为土耳其语的不同时期；(2) 女性主义与行动主义翻译实践（例如朱迪斯·巴特勒作品的译本）；(3) 集体与数字翻译倡议（HolySubs动漫字幕组、Turkman Linux项目以及土耳其语维基百科翻译项目）；以及 (4) 涉及审查与自我审查的案例。选择这些案例旨在体现土耳其语在翻译领域中的边缘地位、不同形式的能动性以及各异的抵抗潜力。在分析中，将布迪厄的“场”、“惯习”、“文化/象征资本”和“多克萨”等概念与海尔布隆的世界体系模型相结合。通过社会学视角的文本解读和批判性话语分析对数据进行了考察。翻译策略（本土化、异国化与干预）不仅被视为语言选择，更被置于该领域内的权力关系、惯习及资本积累的语境中加以评估。本研究更侧重于分析与理论的深度，而非统计上的概括。

研究结果表明，土耳其翻译领域呈现出与海尔布隆世界体系模型相一致的边缘化结构。译作约占土耳其年度图书产量的40%至50%，其中超过60%的译作源自英语。相比之下，从土耳其语向核心语言（尤其是英语）的翻译流量仅维持在5%至6%。这些数据具体体现了文化资本从超中心向边缘的单向流动，以及由此产生的非对称等级结构。在个体能动性层面，早期土耳其语对布迪厄（1989–1995）著作的翻译，通过本土化策略清晰地反映出一种学术/左翼的惯习：“field”（场）被译为“saha”，‘habitus’（惯习）译为“alışkanlık/eğilim”，“symbolic capital”（象征资本）则译为“birikim”。这些较为温和、本土化的等价词在一定程度上稀释了原始概念所蕴含的激进批判潜力。然而，在2010年代及之后的译作中，术语标准化（例如一致使用“alan”、“habitus”和“sembolik sermaye”）以及概念连贯性均有所增强，这表明译者的惯习发生了转变，学术资本也在不断积累。

在女性主义和行动主义翻译中，这种抵抗更为显著。朱迪斯·巴特勒（Judith Butler）的《性别麻烦》（Gender Trouble）中将“gender performativity”译为“cinsiyet performansı”，加速了酷儿理论在土耳其的传播。女性主义译者有意识地干预了性别歧视性表述，从而挑战了该领域的“多克萨”（即译者的隐形性），并在目标文化中引发了认识论的转变。

在集体和数字化实践中，能动性呈现出分布式特征。在HolySubs小组中，对《海贼王》等系列作品的翻译是通过Discord平台（翻译、编辑、时间轴调整和技术适配）进行碎片化分工，并借助Aegisub软件和社区规范来完成的。这使得内容能够从日语直接流向土耳其语，无需英语作为中介。Turkman项目通过GitHub拉取请求和集体错误更正，将Linux手册页翻译成土耳其语；而土耳其语维基百科的“内容翻译工具”结合志愿者贡献，已支持产出超过50万篇条目。这些实践有助于规避审查并促进边缘地区之间的水平传播，但并未从根本上改变全球结构性不对称。在遭遇审查时，译者通过全文发布、前言和脚注进行抗争，尽管面临政治领域的压力，仍产生了有限但意义重大的象征性抵抗。

本研究对翻译社会学文献有两大主要贡献。首先，它系统性地纳入了土耳其等边缘语言语境，从而揭示了全球文化等级制度在当地的具体表现。其次，它提出了一种多层次的译者能动性模型，该模型超越了个体层面，涵盖了集体和分布式维度。该模型将布迪厄（Bourdieu）和海尔布隆（Heilbron）的研究方法与数字社会技术视角（特别是卡隆[Callon]的行动者网络理论）相结合。研究结果表明，译者既充当着霸权流的载体，又作为潜在的抵抗场所。数字实践通过削弱中心-边缘流动、强化边缘间水平流通，部分改造了海尔布隆的模型。然而，这种转变仍局限于微观层面，并未消除潜在的结构性不对称。

从政策角度出发，本研究建议促进外围地区之间的直接翻译流动，加强译者间的集体组织，并提升其象征资本。对于未来研究，建议开展针对数字翻译社区的民族志研究、对机器翻译对惯习影响的比较分析，以及对TEDA等对外翻译项目长期效应的实证评估。归根结底，翻译不应仅被视为语言中介，而应被理解为一种权力、资本与抵抗相互交织的、具有结构情境的社会实践。一种对多尺度能动性敏感的翻译社会学，为理解在日益数字化且全球分层化的文化秩序中这些动态提供了坚实的分析框架。

Структурированное резюме:

Цель данного исследования — проанализировать субъектную активность переводчика и его социальную роль в рамках социологии перевода, рассматриваемой в контексте глобальных властных отношений. Основная проблема заключается в том, что, несмотря на «социологический поворот» в переводоведении, наблюдаемый с 1990-х годов, субъектная активность переводчика в основном концептуализировалась через призму индивидуального габитуса и накопления капитала, в то время как коллективные и распределенные формы субъектной активности, возникающие в связи с цифровизацией, не получили достаточного теоретического осмысления. В научной литературе имеется ограниченное количество исследований, в которых многоуровневым образом рассматривается потенциал переводческой практики на периферийных языках (таких как турецкий) как для воспроизведения гегемонных культурных потоков, так и для формирования сопротивления. Миросистемная модель Й охана Хейлброна и теория поля Пьера Бурдье часто используются отдельно друг от друга, а способы, которыми цифровые социотехнические сети трансформируют агентство, в значительной степени игнорируются. Настоящее исследование призвано восполнить этот пробел, рассматривая Турцию в качестве примера периферийного языка. Оно направлено на то, чтобы продемонстрировать, что переводчик является не просто посредником культурного импорта, но и субъектом, способным стимулировать социальные изменения и сопротивление. В этом смысле исследование стремится внести как эмпирический вклад (путем систематической интеграции турецкого контекста), так и теоретический вклад (путем разработки многоуровневой модели индивидуальной–коллективной–распределенной агентности) в литературу по социологии перевода.

Исследование построено как качественный, теоретически обоснованный и интерпретативный социологический анализ. Вместо проведения широкомасштабной полевой работы исследование сосредоточено на раскрытии глубинного функционирования теоретических концепций на примере конкретных случаев. Источники данных состоят из трех основных категорий: (1) вторичные статистические данные (база данных UNESCO Index Translationum, отчеты Турецкой ассоциации издателей и обновления Хейлброна и Сапиро); (2) первичные текстовые данные (избранные переводы, предисловия переводчиков и паратекстуальные материалы); и (3) документы, связанные с цифровыми практиками (промо-видео HolySubs, репозиторий Turkman на GitHub и страницы обсуждений в турецкой Википедии).

С помощью целенаправленной выборки были отобраны четыре основных случая: (1) различные периоды перевода работ Бурдье на турецкий язык; (2) феминистские и активистские переводческие практики (например, переводы Джудит Батлер); (3) коллективные и цифровые переводческие инициативы (группа фанатского субтитрирования аниме HolySubs, проект Turkman Linux и проекты по переводу турецкой Википедии); и (4) примеры, связанные с цензурой и самоцензурой. Эти примеры были выбраны для отражения периферийного положения турецкого языка в сфере перевода, различных форм субъектности и разнообразных возможностей сопротивления. Для анализа концепции Бурдье — «поле», «габитус», «культурный/символический капитал» и «докса» — были интегрированы с миропоходовой моделью Хейлброна. Данные были изучены с помощью текстовой интерпретации, основанной на социологических подходах. и критического дискурс-анализа. Стратегии перевода (доместикация, форинизация и интервенция) оценивались не просто как лингвистические выборы, но в контексте властных отношений внутри поля, габитуса и накопления капитала. В исследовании аналитическая и теоретическая глубина ставится выше статистической обобщенности.

Результаты показывают, что турецкое переводческое поле демонстрирует периферийную структуру, соответствующую миросистемной модели Хейлброна. Переводы составляют примерно 40–50 % годового книгоиздания в Турции, причем более 60 % этих переводов выполнены с английского языка. Напротив, объем переводов с турецкого на центральные языки (особенно на английский) остается на уровне всего 5–6 %. Эти цифры наглядно иллюстрируют однонаправленный поток культурного капитала из гиперцентра на периферию и вытекающие из этого асимметричные иерархии. На уровне индивидуальной деятельности ранние турецкие переводы Бурдье (1989–1995) явно отражают академический/левый габитус посредством стратегий адаптации: понятие «поле» было переведено как «saha», «габитус» — как «alışkanlık/eğilim», а «символический капитал» — как «birikim». Эти более мягкие, локализованные эквиваленты частично ослабили радикальный критический потенциал исходных концепций. Однако в переводах, начиная с 2010-х годов, терминологическая стандартизация (например, последовательное использование «alan», «habitus» and «sembolik sermaye») и концептуальная согласованность усилились, что свидетельствует о трансформации габитуса переводчиков и накоплении академического капитала.

Сопротивление более ярко выражено в феминистских и активистских переводах. Перевод термина «gender performativity» как «cinsiyet performansı» в книге Джудит Батлер Gender Trouble ускорил восприятие квир-теории в Турции. Феминистские переводчики сознательно вмешивались в сексистские выражения, тем самым бросая вызов доксе данной области (невидимости переводчика) и вызывая эпистемические сдвиги в культуре перевода.

В коллективных и цифровых практиках субъектность приобретает распределенный характер. В группе HolySubs перевод таких сериалов, как One Piece, осуществляется посредством фрагментированного разделения труда через Discord (перевод, редактирование, синхронизация и техническая адаптация) с использованием программного обеспечения Aegisub и норм сообщества. Это позволяет обеспечивать прямой перевод с японского на турецкий без посредничества английского языка. В рамках проекта «Turkman» страницы руководств Linux переводятся на турецкий язык посредством пулл-запросов на GitHub и коллективного исправления ошибок, в то время как «Инструмент перевода контента» турецкой Википедии в сочетании с вкладом волонтеров способствовал созданию более 500 000 статей. Эти практики способствуют обходу цензуры и горизонтальному распространению информации от периферии к периферии, однако они не изменяют коренным образом глобальные структурные асимметрии. В случаях цензуры переводчики сопротивляются посредством публикации полных текстов, предисловий и сносок, оказывая ограниченное, но значимое символическое сопротивление, несмотря на политическое давление со стороны политической сферы.

Данное исследование вносит два основных вклада в литературу по социологии перевода. Во-первых, оно систематически учитывает контекст периферийного языка, такого как турецкий, тем самым делая видимыми локальные проявления глобальных культурных иерархий. Во-вторых, оно предлагает многоуровневую модель агентности переводчика, выходящую за пределы индивидуального уровня и включающую коллективные и распределенные измерения. Эта модель объединяет подходы Бурдье и Хейлброна с цифровыми социотехническими перспективами (в частности, теорией актор-сети Каллона). Полученные результаты демонстрируют, что переводчики одновременно выступают в роли носителей гегемонистских потоков и потенциальных очагов сопротивления. Цифровые практики частично трансформируют модель Хейлброна, ослабляя потоки «центр–периферия» и усиливая горизонтальную циркуляцию «периферия–периферия». Однако эта трансформация остается на микроуровне и не устраняет лежащие в основе структурные асимметрии.

С точки зрения политики исследование рекомендует содействовать прямым потокам перевода «от периферии к периферии», укреплять коллективную организацию среди переводчиков и повышать их символический капитал. л. л. Для будущих исследований предлагается провести этнографические исследования цифровых переводческих сообществ, сравнительный анализ влияния машинного перевода на габитус, а также эмпирическую оценку долгосрочных последствий программ внешнего перевода, таких как TEDA. В конечном счете, перевод следует понимать не просто как лингвистическое посредничество, а как структурно обусловленную социальную практику, в которой пересекаются власть, капитал и сопротивление. Социология перевода, учитывающая многоуровневую агентскую деятельность, предлагает надежную аналитическую основу для понимания этой динамики в условиях все более цифровизированного и глобально стратифицированного культурного порядка.

संरचित सारांश:

इस अध्ययन का उद्देश्य वैश्विक शक्ति संबंधों के संदर्भ में, अनुवाद समाजशास्त्र के ढांचे के भीतर अनुवादक की सक्रियता और सामाजिक भूमिका की जांच करना है। मुख्य समस्या यह है कि, 1990 के दशक से अनुवाद अध्ययन में समाजशास्त्रीय मोड़ के बावजूद, अनुवादक की सक्रियता को काफी हद तक व्यक्तिगत हैबिटस और पूंजी संचय के माध्यम से ही अवधारित किया गया है, जबकि डिजिटलीकरण के साथ उभरने वाली सक्रियता के सामूहिक और वितरित रूपों का पर्याप्त रूप से सिद्धांतकरण नहीं किया गया है।

साहित्य में, सीमित संख्या में ही ऐसे अध्ययन हैं जो बहु-स्तरीय तरीके से यह संबोधित करते हैं कि परिधीय भाषाओं (जैसे तुर्की) में अनुवाद प्रथाओं की क्षमता है कि वे प्रभुत्ववादी सांस्कृतिक प्रवाहों को पुन: उत्पन्न करें और प्रतिरोध उत्पन्न करें। जोहान हाइलब्रॉन का विश्व-प्रणाली मॉडल और पियरे बौर्दियू का क्षेत्र सिद्धांत अक्सर अलग से नियोजित किए जाते हैं, और जिस तरह से डिजिटल सामाजिक-तकनीकी नेटवर्क एजेंसी को बदलते हैं, उस पर काफी हद तक ध्यान नहीं दिया गया है। यह अध्ययन तुर्की को एक परिधीय भाषा के केस स्टडी के रूप में मानकर इस कमी को पूरा करने का प्रयास करता है। इसका उद्देश्य यह प्रदर्शित करना है कि अनुवादक केवल सांस्कृतिक आयात का एक माध्यम नहीं है, बल्कि एक ऐसा कर्ता भी है जिसमें सामाजिक परिवर्तन और प्रतिरोध को आगे बढ़ाने की क्षमता है। इस अर्थ में, यह अध्ययन अनुवाद के समाजशास्त्र के साहित्य में एक अनुभवजन्य योगदान (तुर्की संदर्भ के व्यवस्थित एकीकरण के माध्यम से) और एक सैद्धांतिक योगदान (व्यक्तिगत–सामूहिक–वितरित एजेंसी के बहु-स्तरीय मॉडल को विकसित करके) दोनों करने का प्रयास करता है।

यह शोध एक गुणात्मक, सैद्धांतिक रूप से आधारित, और व्याख्यात्मक समाजशास्त्रीय विश्लेषण के रूप में तैयार किया गया है। बड़े पैमाने पर क्षेत्रीय कार्य करने के बजाय, यह अध्ययन ठोस मामलों के माध्यम से सैद्धांतिक अवधारणाओं के गहरे संचालन को प्रकट करने पर केंद्रित है। डेटा स्रोतों में तीन मुख्य श्रेणियाँ हैं: (1) द्वितीयक सांख्यिकीय डेटा (यूनेस्को इंडेक्सट्रांसलेशनम डेटाबेस, तुर्की प्रकाशक संघ की रिपोर्टें, और हेलब्रोन और सापिरो द्वारा अपडेट); (2) प्राथमिक पाठ्य डेटा (चयनित अनुवाद, अनुवादकों की प्रस्तावनाएँ, और पैराटेक्स्टुअल सामग्री); और (3) डिजिटल प्रथाओं से संबंधित दस्तावेज़ (HolySubs प्रचार वीडियो, Turkman GitHub रिपॉजिटरी, और तुर्की विकिपीडिया चर्चा पृष्ठ)।

उद्देश्यपूर्ण नमूनाकरण का उपयोग करके, चार मुख्य मामले चुने गए: (1) तुर्की में बूर्दियू के अनुवादों के विभिन्न कालखंड, (2) नारीवादी और सक्रिय अनुवाद प्रथाएँ (जैसे, जूडिथ बटलर के अनुवाद), (3) सामूहिक और डिजिटल अनुवाद पहल (होलीसब्स एनीमे फैनसब समूह, टर्कमैन लिनक्स परियोजना, और तुर्की विकिपीडिया अनुवाद परियोजनाएँ), और (4) सेंसरशिप और आत्म-सेंसरशिप से संबंधित उदाहरण। इन मामलों को अनुवाद क्षेत्र में तुर्की की परिधीय स्थिति, एजेंसी के विभिन्न रूपों, और प्रतिरोध की बदलती संभावनाओं का प्रतिनिधित्व करने के लिए चुना गया था। विश्लेषण के लिए, बूर्दियू की क्षेत्र, हबीटस, सांस्कृतिक/प्रतीकात्मक पूंजी, और डोक्सा की अवधारणाओं को हेलब्रोन के विश्व-प्रणाली मॉडल के साथ एकीकृत किया गया। डेटा का अध्ययन समाजशास्त्रीय रूप से सूचित पाठ्य व्याख्या और आलोचनात्मक विमर्श विश्लेषण के माध्यम से किया गया।

अनुवाद रणनीतियों (डोमेस्टिकेशन, फॉरेनाइज़ेशन और हस्तक्षेप) का मूल्यांकन न केवल भाषाई विकल्पों के रूप में, बल्कि क्षेत्र के भीतर सत्ता संबंधों, हैबिटस और पूंजी संचय के संबंध में भी किया गया। यह अध्ययन सांख्यिकीय सामान्यीकरण की तुलना में विश्लेषणात्मक और सैद्धांतिक गहराई को प्राथमिकता देता है।

निष्कर्षों से पता चलता है कि तुर्की का अनुवाद क्षेत्र हेलब्रोन के विश्व-प्रणालियों मॉडल के अनुरूप एक परिधीय संरचना प्रदर्शित करता है।

तुर्की में वार्षिक पुस्तक उत्पादन का लगभग 40-50% अनुवादों से होता है, जिनमें से 60% से अधिक अनुवाद अंग्रेजी से होते हैं। इसके विपरीत, तुर्की से केंद्रीय भाषाओं (विशेषकर अंग्रेजी) में अनुवाद का प्रवाह केवल 5-6% ही रहता है। ये आँकड़े हाइपर-सेंटर से परिधि तक सांस्कृतिक पूँजी के एकतरफा प्रवाह और उसके परिणामस्वरूप उत्पन्न होने वाली विषम पदानुक्रम को मूर्त रूप देते हैं।

व्यक्तिगत एजेंसी के स्तर पर, बूर्दियू (1989-1995) के शुरुआती तुर्की अनुवाद स्पष्ट रूप से घरेलूकरण रणनीतियों के माध्यम से एक अकादमिक/वामपंथी हबीटस को दर्शाते हैं: "क्षेत्र" की अवधारणा का अनुवाद "साहा" (saha), "हबीटस" का ""alışkanlık/eğilim), और "प्रतीकात्मक पूंजी" का ""birikim) के रूप में किया गया। ये अधिक सौम्य, स्थानीय समतुल्य शब्द मूल अवधारणाओं की कट्टर आलोचनात्मक क्षमता को आंशिक रूप से कमजोर कर देते हैं। हालाँकि, 2010 के दशक और उसके बाद के अनुवादों में, शब्दावली का मानकीकरण (जैसे, "alan", "habitus", और "sembolik sermaye" का लगातार उपयोग) और वैचारिक सुसंगतता बढ़ गई, जो अनुवादकों के हबीटस में परिवर्तन और शैक्षणिक पूंजी के संचय को इंगित करता है।

नारीवादी और कार्यकर्ता अनुवादों में प्रतिरोध अधिक स्पष्ट है। जूडिथ बटलर की 'जेंडर ट्रबल' में "जेंडर परफॉर्मेटिविटी" का "सिंसियेट परफॉर्म्सी" के रूप में अनुवाद करने से तुर्की में क्वीर सिद्धांत के स्वागत में तेजी आई। नारीवादी अनुवादकों ने लिंगभेदी अभिव्यक्तियों में सचेत रूप से हस्तक्षेप किया, जिससे वे क्षेत्र की डोक्सा (अनुवादक की अदृश्यता) को चुनौती देने और लक्षित संस्कृति में ज्ञानमीमांसीय बदलाव लाने में सफल रहे।

सामूहिक और डिजिटल प्रथाओं में, एजेंसी एक वितरित चरित्र ले लेती है। होलीसब्स समूह में, वन पीस जैसी श्रृंखलाओं का अनुवाद डिस्कॉर्ड के माध्यम से श्रम के एक खंडित विभाजन (अनुवाद, संपादन, टाइमिंग और तकनीकी अनुकूलन) द्वारा किया जाता है, जिसमें एजीसब सॉफ्टवेयर और सामुदायिक मानदंडों का उपयोग किया जाता है। यह अंग्रेजी के मध्यस्थता के बिना जापानी से तुर्की में सीधे प्रवाह को सक्षम बनाता है। टर्कमैन प्रोजेक्ट गिटहब पुल रिक्वेस्ट और सामूहिक त्रुटि सुधार के माध्यम से लिनक्स मैन पेजों का तुर्की में अनुवाद करता है, जबकि तुर्की विकिपीडिया का "कंटेंट ट्रांसलेशन टूल", स्वयंसेवक योगदानों के साथ मिलकर, 500,000 से अधिक लेखों के उत्पादन में सहायता कर चुका है। ये प्रथाएँ सेंसरशिप को दरकिनार करने और परिधीय-से-परिधीय क्षैतिज परिसंचरण को सुगम बनाती हैं, फिर भी वे वैश्विक संरचनात्मक विषमता को मौलिक रूप से नहीं बदलती हैं। सेंसरशिप के मामलों में, अनुवादक पूर्ण-पाठ प्रकाशनों, प्रस्तावनाओं और फुटनोट्स के माध्यम से प्रतिरोध करते हैं और राजनीतिक क्षेत्र के राजनीतिक दबाव के बावजूद सीमित लेकिन महत्वपूर्ण प्रतीकात्मक प्रतिरोध का उत्पादन करते हैं।

यह अध्ययन अनुवाद के समाजशास्त्र के साहित्य में दो मुख्य योगदान देता है। पहला, यह व्यवस्थित रूप से तुर्की जैसे परिधीय भाषा के संदर्भ को शामिल करता है, जिससे वैश्विक सांस्कृतिक पदानुक्रम के स्थानीय अभिव्यक्तियों को दृश्यमान बनाया जाता है। दूसरा, यह अनुवादक की सक्रियता का एक बहु-स्तरीय मॉडल प्रस्तुत करता है जो व्यक्तिगत स्तर से आगे बढ़कर सामूहिक और वितरित आयामों को शामिल करता है। यह मॉडल बूर्दियू और हेलब्रोन के दृष्टिकोणों को डिजिटल सामाजिक-तकनीकी परिप्रेक्ष्यों (विशेष रूप से कैलॉन के एक्टर-नेटवर्क सिद्धांत) के साथ एकीकृत करता है। निष्कर्ष यह दर्शाते हैं कि अनुवादक एक साथ प्रभुत्ववादी प्रवाहों के वाहक और प्रतिरोध के संभावित स्थल के रूप में कार्य करते हैं। डिजिटल प्रथाएं केंद्र-परिधि प्रवाहों को कमजोर करके और क्षैतिज परिधि-से-परिधि परिसंचरण को मजबूत करके हीलब्रॉन के मॉडल को आंशिक रूप से बदल देती हैं। हालांकि, यह परिवर्तन सूक्ष्म स्तर पर ही रहता है और अंतर्निहित संरचनात्मक विषमताओं को समाप्त नहीं करता है।

नीतिगत दृष्टिकोण से, यह अध्ययन प्रत्यक्ष परिधि-से-परिधि अनुवाद प्रवाह को बढ़ावा देने, अनुवादकों के बीच सामूहिक संगठन को मजबूत करने और उनकी प्रतीकात्मक पूंजी को बढ़ाने की सिफारिश करता है। भविष्य के शोध के लिए, यह डिजिटल अनुवाद समुदायों के नृजातीय अध्ययन, हबीटस पर मशीन अनुवाद के प्रभाव के तुलनात्मक विश्लेषण, और TEDA जैसे बाह्य अनुवाद कार्यक्रमों के दीर्घकालिक प्रभावों के अनुभवजन्य मूल्यांकन का सुझाव देता है।

अंततः, अनुवाद को केवल भाषाई मध्यस्थता के रूप में नहीं बल्कि एक संरचनात्मक रूप से स्थित सामाजिक अभ्यास के रूप में समझा जाना चाहिए जहाँ शक्ति, पूंजी और प्रतिरोध का संगम होता है। बहु-स्तरीय एजेंसी के प्रति संवेदनशील अनुवाद का समाजशास्त्र, एक तेजी से डिजीटल और वैश्विक रूप से स्तरीकृत सांस्कृतिक व्यवस्था में इन गतिशीलताओं को समझने के लिए एक ठोस विश्लेषणात्मक ढांचा प्रदान करता है।