Belleğin Akustik Haritası: Türk ve İskoç Halk Ağıt Geleneklerinde Yas, Kimlik ve Direniş

Author:

Number of pages:
1415-1472
Language:
İngilizce
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 1
%>

Abstract

Bu çalışma, ağıtın kültürel bellek üretimi, duygulanımsal rejimlerin inşası, kimlik söylemlerinin yeniden biçimlendirilmesi ve kolektif duyguların estetik olarak yapılandırılmasındaki rolünü, Türk ve İskoç halk anlatı gelenekleri çerçevesinde karşılaştırmalı olarak incelemektedir. İslamiyet öncesi sagulardan kadınların doğaçlamaya dayalı yas söyleyişlerine, âşık geleneği içerisindeki epik ve lirik ağıtlardan anonim halk repertuvarına dek uzanan Türk sözlü anlatı geleneği, bireysel ve kolektif kayıp deneyimlerinin kültürel bellek içindeki dolaşımını ve yeniden yapılandırılmasını sağlayan çok katmanlı bir anlatı ve müzikal form üretmiştir. İskoç Gaelic ağıtları ise hem anavatan hem de diaspora bağlamında, yalnızca toplumsal yasın ritüel estetiğini biçimlendirmekle kalmayıp, politik direnişin, kolektif kimlik inşasının ve duygulanımsal toplulukların mobilizasyonunun da önemli bir anlatısal aracına dönüşmüştür. Çalışma, ağıt pratiklerini; temsili formasyonlar, toplumsal cinsiyet temelli ses performansları, melodik ve metrik yapılar ile kamusal-duygulanımsal söylem alanları üzerinden karşılaştırmalı olarak analiz etmektedir. Hipoteze göre, ağıt; kültürel travma anlatılarının biçimlenmesinde, kolektif anlam üretim süreçlerinin yönlendirilmesinde ve hafıza rejimlerinin yeniden yapılandırılmasında etkin ve dönüştürücü bir rol üstlenmektedir. Ayrıca, ağıtın politik direnç ve kültürel söylem üretimi bağlamındaki işlevleri, toplumsal duyguların performatif biçimde sahnelenmesi ve duygulanımsal toplulukların güçlendirilmesindeki katkıları değerlendirilmektedir. Çalışmada, dijital medya platformları aracılığıyla ağıtın çağdaş kültürel bağlamlarda yeniden biçimlenme ve kültürlerarası dolaşıma katılma biçimleri de tartışılmakta; bu mecraların, ağıtın güncel anlatı repertuarına kazandırdığı yeni ifade olanakları, kültürel süreklilik ve dönüşüm ekseninde çok katmanlı olarak değerlendirilmektedir.

Keywords

Abstract

This study offers a comparative investigation into the role of lamentation in shaping cultural memory, affective regimes, and identity discourses within Turkish and Scottish oral traditions. Spanning from the pre-Islamic sagu (dirge poetry performed in ancient Turkic funerary rites) to improvised female mourning performances, and from epic and lyrical laments within the âşık (Turkish bard-poet and minstrel tradition) tradition to anonymous folk expressions, Turkish lament practices emerge as complex aesthetic forms that mediate collective loss and structure its transmission within social memory. Similarly, Gaelic laments in Scotland, sustained both in the homeland and across diasporic contexts, operate not merely as ritualised articulations of collective grief but as narrative arenas of political resistance, affective mobilisation, and communal identity formation. This article conceptualises lament as a palimpsestic oral form layered with cultural, affective, and political inscriptions, analysed through its representational structures, gendered vocal performances, metrical and melodic features, and position within public-affective discursive spaces. The central hypothesis contends that lamentation functions not simply as a nostalgic genre but as an active cultural mechanism that configures trauma narratives, generates collective meaning, and reconfigures memory regimes. The study further interrogates the political and discursive potency of lament as a performative enactment of social affect, contributing to the reinforcement of affective communities. Finally, it examines how digital platforms transform the aesthetic and cultural dynamics of lament, enabling its reinvention and transnational circulation within contemporary narrative ecosystems.

Keywords

Structured Abstract:

This study examines lamentation as an embodied, gendered, and politically resonant oral tradition that simultaneously narrates grief and inscribes collective memory. Despite the geographical and cultural divergences between Turkey and Scotland, both cultures possess rich lament traditions, ağıt in Turkish and cumha or caoineadh in Scottish Gaelic, that function as public performances of mourning and affective memory work. The central research question interrogates how these lament traditions construct cultural memory, mobilise communal affect, and resist hegemonic narratives. While much scholarship exists on laments within isolated national frameworks, few comparative studies have explored their shared formal, thematic, and symbolic dimensions. This research aims to fill that lacuna by analysing lament as an expression of loss but as a site of ethical memory, gendered voice, and performative resistance. The study is grounded in the hypothesis that lament functions as a dynamic cultural mechanism that configures trauma narratives, sustains collective identity, and rearticulates memory regimes across time, geography, and sociopolitical context.

The analysis is informed by an interdisciplinary framework encompassing cultural memory studies, affect theory, performance studies, gender theory, and oral tradition scholarship. Jan Assmann’s (2011) distinction between communicative and cultural memory frames lament as a symbolic form that sustains historical consciousness across generations. Sara Ahmed’s (2004) concept of affective economies underpins the understanding of lament as a performative circulation of grief that binds communities through shared emotion. Judith Butler’s (1990) theory of gender performativity illuminates the centrality of women’s voices in lament traditions, situating the female mourner as both a custodian of memory and an agent of resistance. Julia Kristeva’s (1982) notion of the semiotic chora offers a way to read the sonic and pre-verbal dimensions of lament as embodied affect. Performance theory, particularly as developed by Richard Schechner and Victor Turner, supports the reading of lament as a liminal ritual act that challenges and reconfigures social structures. Finally, postmemory and digital media theories enrich the analysis of lament's evolution in diasporic and contemporary platforms, allowing oral traditions to survive and transform in new technological ecologies.

This study employs a comparative, qualitative methodology grounded in close reading, textual and sonic analysis, and interdisciplinary synthesis. It draws from a wide corpus of Turkish and Scottish laments, both historical and contemporary, collected through ethnographic records, folklore anthologies, and academic literature. The analysis centres on nine comparative axes: orality and memory, formulaic refrains, nature metaphors, apostrophic address, themes of heroism and exile, female authorship, ritual performance, musical modality, and ethical-political function. Rather than treating the lament traditions as fixed folkloric artefacts, the study approaches them as dynamic performative texts that continue to evolve across contexts. No quantitative data or field interviews are used; the research remains conceptual and interpretive, privileging theoretical insight and cultural analysis over empirical generalisation. The selected examples are analysed not only for their linguistic or poetic qualities but also for their performative, gendered, and political dimensions.

The comparative analysis reveals profound structural and symbolic affinities between Turkish and Scottish lament traditions. Both ağıt and cumha are sustained through oral transmission and deeply embedded in female vocal practice. The lament voice, often maternal, accusatory, and affectively charged, functions as both a cultural archive and a site of ethical resistance. In both traditions, the mourner directly addresses the deceased in apostrophic form, producing what Paul Ricoeur (2004) calls “dialogic temporality", where the dead remain present interlocutors in collective memory. Formulaic expressions and repetitive refrains serve as mnemonic anchors and emotional intensifiers, structuring grief into ritualised speech. Nature metaphors, mountains, rivers, and storms extend the lament beyond the personal into the cosmological, transforming grief into landscape.

The political dimensions of lament are particularly salient. Turkish laments often encode critiques of feudal violence, patriarchal injustice, and state repression. Similarly, Scottish laments from the Jacobite and post-Culloden eras preserve memories of colonial violence and cultural suppression. In both cases, women’s laments articulate subaltern histories that official narratives erase. The body and voice of the mourner perform a resistant historiography, embedding trauma into public sonic memory. A significant convergence appears in the role of lament within diaspora. In both Anatolian and Gaelic communities abroad, laments function as instruments of cultural survival. Performed in funerals, memorials, or even online forums, these laments reaffirm communal identity and resist cultural amnesia. Digital media, particularly YouTube, TikTok, and diaspora blogs, has emerged as a new stage for lament performance. These platforms recontextualise traditional mourning within virtual spaces, expanding their audience and renewing their expressive potential. Yet, divergences persist. Turkish laments are often rooted in Islamic cosmology and structured around makam-based melodic forms, while Scottish laments derive from Celtic-Christian cosmologies and employ pentatonic scales or piobaireachd styles. Furthermore, the Turkish ağıt tends to fuse lyrical aesthetics with improvisation, whereas Scottish cumha exhibits more formal rigidity and metrical patterning. These differences reflect distinct cosmological frameworks and musical legacies, but they do not diminish the traditions’ shared functions.

This study concludes that lament functions as a multifaceted cultural form that enacts the memory of loss, narrates trauma, and mobilises collective identity across cultural boundaries. Far from being a vestige of folkloric tradition, the lament is an adaptive and politically potent practice that bridges past and present, personal sorrow and communal resilience. In both Turkish and Scottish contexts, the lament voice, often female, transcends private grief to become a form of public ethics and historical critique. It constitutes a living narrative that preserves what formal historiography neglects and enacts what cultural silence seeks to suppress. Future research should expand on this comparative model by incorporating additional lament traditions, such as Greek mirologia, Irish caoineadh, or Balkan žalopojke, to map a broader transnational network of oral mourning cultures. Scholars should also investigate how digital aesthetics, algorithmic circulation, comment culture, and visual accompaniment reshape the epistemology and reception of lament. Finally, attention should be given to the pedagogical potential of lament traditions in teaching historical trauma, feminist voice, and collective memory. Recognising lament as both an expressive art and an ethical-political discourse allows us to hear, through its grain, not only sorrow but survival.

Keywords: Comparative Folklore, Oral Tradition, Lament, Ritual Performance, Gendered Voice, Collective Memory

Yapılandırılmış Özet:

Bu çalışma, ağıdı yasın sözlü temsiline indirgenebilir bir ifade biçimi olarak değil; bedensel deneyim, toplumsal cinsiyetle eklemlenmiş sesleniş ve politik anlam üretimiyle iç içe geçmiş, çok katmanlı bir kültürel düzenek olarak kavramsallaştırmaktadır. Söz konusu düzenek, kaybın anlatısallaştırılmasına eşlik etmekle sınırlı kalmamakta; kolektif belleğin kurulması, sürdürülmesi ve dolaşıma sokulması süreçlerinde de kurucu bir işlev üstlenmektedir. Türkiye ile İskoçya arasındaki tarihsel, coğrafi ve kültürel ayrışmalara karşın, her iki bağlamda da kamusal yasın icrasına olanak tanıyan, duygulanımsal belleği kurumsallaştıran ve kolektif kimliğin sürekliliğini mümkün kılan köklü ağıt gelenekleri teşekkül etmiştir. Türkçede ağıt, İskoç Galcesinde ise cumha ya da caoineadh olarak adlandırılan bu pratikler, bireysel kaybı aşarak onu kamusal bellek rejimlerine eklemleyen performatif biçimler olarak işlev görmektedir. Çalışmanın kurucu sorunsalı, bu ağıt geleneklerinin kültürel belleği hangi anlatısal, sesel ve ritüel düzenekler aracılığıyla yapılandırdığı, kolektif duygulanımı hangi estetik ve etik kodlar üzerinden seferber ettiği ve egemen tarihsel söylemler karşısında ne tür karşı-anlatsal konumlanışlar ürettiği ekseninde şekillenmektedir. Ulusal bağlamlara odaklanan kapsamlı bir literatür oluşmuş olmakla birlikte, bu geleneklerin paylaştığı biçimsel, tematik ve simgesel örgütlenmeleri karşılaştırmalı bir perspektifle çözümleyen çalışmalar sınırlı kalmıştır. Bu araştırma, ağıdı salt kaybın ifadesi olarak değil; etik bellek üretiminin, toplumsal cinsiyetli ses rejimlerinin ve performatif direniş kiplerinin kesişiminde konumlanan bir kültürel form olarak ele alarak söz konusu boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Çalışma, ağıdın travma anlatılarını yapılandıran, kolektif kimliği süreklileştiren ve farklı tarihsel, coğrafi ve sosyopolitik bağlamlar boyunca bellek rejimlerini yeniden eklemleyen dinamik bir kültürel mekanizma olarak işlediği varsayımına dayanmaktadır.

Araştırmanın analitik mimarisi, kültürel bellek çalışmaları, duygulanım kuramı, performans kuramı, toplumsal cinsiyet kuramı ve sözlü gelenek araştırmalarını bir araya getiren disiplinlerarası bir kuramsal konfigürasyon üzerinden inşa edilmiştir. Jan Assmann’ın iletişimsel bellek ile kültürel bellek ayrımı, ağıdı kuşaklar arası aktarım yoluyla tarihsel bilinci muhafaza eden simgesel bir form olarak konumlandırmaktadır. Sara Ahmed’in duygulanımsal ekonomiler kavramsallaştırması, ağıdın yasın dolaşımını düzenleyen ve toplulukları ortak duygu rejimleri içerisinde birbirine bağlayan performatif bir edim olarak okunmasına olanak tanımaktadır. Judith Butler’ın toplumsal cinsiyet performativitesi kuramı, ağıt geleneklerinde kadın sesinin merkezî konumunu açığa çıkarmakta; kadın ağıtçıyı hem belleğin taşıyıcısı hem de politik bir özne olarak yeniden düşünmeyi mümkün kılmaktadır. Julia Kristeva’nın semiyotik khora kavramı, ağıdın sesel, ritmik ve ön-dilsel boyutlarının bedenselleşmiş duygulanım kipleri olarak çözümlenmesine teorik bir zemin sunmaktadır. Richard Schechner ve Victor Turner’ın performans kuramları ise ağıdı, toplumsal düzeni askıya alan, normatif yapıları sorunsallaştıran ve yeniden yapılandıran liminal bir ritüel edim olarak kavramayı mümkün kılmaktadır. Post-bellek ve dijital medya kuramları, ağıdın diasporik bağlamlarda ve çağdaş mecralarda geçirdiği dönüşümü çözümleyerek sözlü geleneklerin yeni teknolojik ekolojilerdeki sürekliliğini tartışmaya açmaktadır.

Çalışma, karşılaştırmalı ve nitel bir yöntemsel yönelimi benimsemekte; yakın okuma, metinsel ve sesel çözümleme ile disiplinlerarası sentezi temel analitik araçlar olarak kullanmaktadır. İnceleme, etnografik kayıtlar, folklor antolojileri ve akademik literatür aracılığıyla derlenmiş tarihsel ve çağdaş Türk ve İskoç ağıtlarından oluşan geniş bir korpusa dayanmaktadır. Analiz, sözlülük ve bellek ilişkisi, formülist tekrar yapıları, doğa metaforlarının kozmolojik işlevi, apostrofik hitap kipleri, kahramanlık ve sürgün temaları, kadın yazarlığının konumu, ritüel performans, müzikal modalite ve etik-politik işlev olmak üzere dokuz karşılaştırmalı eksen etrafında yapılandırılmıştır. Ağıt gelenekleri, durağan folklorik nesneler olarak değil; bağlamlar arasında dolaşan, yeniden anlamlanan ve sürekli dönüşüm hâlinde bulunan performatif metinler olarak ele alınmaktadır. Araştırma, nicel veri üretimine ya da saha görüşmelerine dayanmamakta; ampirik genelleme yerine kuramsal yoğunluğu ve kültürel çözümlemeyi önceleyen kavramsal ve yorumlayıcı bir zeminde yürütülmektedir. Seçilen örnekler, dilsel ve şiirsel özelliklerinin yanı sıra performatif, toplumsal cinsiyetli ve politik eklemlenmeleri üzerinden çözümlenmektedir.

Karşılaştırmalı çözümleme, Türk ve İskoç ağıt gelenekleri arasında belirgin yapısal ve simgesel yakınlıklar ortaya koymaktadır. Hem ağıt hem de cumha, sözlü aktarım yoluyla süreklilik kazanmakta ve ağırlıklı olarak kadın sesi etrafında örgütlenen icra pratikleri içerisinde köklenmektedir. Çoğu zaman annelikle ilişkilendirilen, suçlayıcı ve yoğun duygulanımla yüklü ağıt sesi, kültürel bir arşiv işlevi üstlenmekte ve eşzamanlı olarak etik ve politik bir karşı-hafıza alanı üretmektedir. Her iki gelenekte de ağıtçı, apostrofik bir hitap aracılığıyla doğrudan ölüye seslenmekte ve Paul Ricoeur’nün “diyalojik zamansallık” kavramıyla tanımladığı bir bellek kipini icra etmektedir; bu kipte ölüler, kolektif bellekte edilgen nesneler olarak değil, etkin muhataplar olarak varlıklarını sürdürmektedir. Formülist ifadeler ve yinelenen nakaratlar, anımsatıcı sabitler ve duygulanımsal yoğunlaştırıcılar olarak işlev görmekte; yas deneyimini ritüelleşmiş bir söylem düzlemine taşımaktadır. Dağlar, nehirler ve fırtınalar gibi doğa metaforları, bireysel kederi kozmolojik bir çerçeveye yerleştirerek yasın mekânsallaşmasını mümkün kılmaktadır.

Ağıdın politik boyutu her iki bağlamda da yapısal bir yoğunluk sergilemektedir. Türk ağıtları sıklıkla feodal şiddet, ataerkil tahakküm ve devlet baskısına yönelik eleştirel izlekler içermektedir. Benzer biçimde Jakobit dönemine ve Culloden sonrasına tarihlenen İskoç ağıtları, sömürgesel şiddet ve kültürel bastırılmaya ilişkin kolektif hafızayı muhafaza etmektedir. Her iki gelenekte de kadın ağıtları, resmî tarih yazımının dışladığı madun anlatıları kamusal alana taşıyan bir karşı-hafıza pratiği icra etmektedir. Ağıtçının bedeni ve sesi, travmayı kamusal bir sesel belleğe kaydeden dirençli bir tarih yazımı biçimi olarak işlev görmektedir. Diasporik bağlamda ise ağıt, kültürel sürekliliğin ve kolektif aidiyetin yeniden üretiminde belirleyici bir rol üstlenmektedir. Anadolu ve Gal topluluklarının diasporadaki uzantılarında ağıtlar, cenaze ritüellerinden dijital platformlara uzanan geniş bir icra alanı içerisinde kültürel hafızayı canlı tutmaktadır. YouTube, TikTok ve diaspora blogları gibi mecralar, ağıt performansı için yeni sahneler oluşturarak geleneksel yas pratiklerini sanal mekânlarda yeniden bağlamsallaştırmaktadır. Buna karşın Türk ağıtlarının İslami kozmolojiye dayalı makam temelli melodik yapılara yaslanması ile İskoç cumha geleneğinin Kelt Hristiyan kozmolojileri ve pentatonik ya da piobaireachd biçimleriyle ilişkilenmesi, iki geleneğin farklı müzikal ve kozmolojik miraslarını yansıtmaktadır. Bu ayrışmalar, ortak işlevleri zayıflatmamakta; karşılaştırmalı okumanın açıklayıcılığını pekiştirmektedir.

Bu çalışma, ağıdın kaybın belleğini icra eden, travmayı anlatısal biçimlere dönüştüren ve kolektif kimliği seferber eden çok katmanlı bir kültürel form olarak işlediğini ortaya koymaktadır. Folklorik bir kalıntı olmaktan ziyade ağıt, geçmiş ile şimdi, bireysel keder ile kolektif direnç arasında süreklilik tesis eden, uyarlanabilir ve politik açıdan etkili bir pratiktir. Türk ve İskoç bağlamlarında çoğu zaman kadın sesiyle dile gelen ağıt, özel yas alanını aşarak kamusal etik ve tarihsel eleştiri biçimine dönüşmektedir. Resmî tarih yazımının ihmal ettiği anlatıları muhafaza eden ve kültürel sessizliğin bastırmaya çalıştığı anlamları icra eden yaşayan bir anlatı olarak varlığını sürdürmektedir. Gelecek araştırmalar, Yunan mirologia, İrlanda caoineadh ya da Balkan žalopojke geleneklerini kapsayacak biçimde bu karşılaştırmalı modeli genişleterek sözlü yas kültürlerinin daha kapsamlı bir ulusötesi haritasını çıkarabilir. Ayrıca dijital estetiklerin, algoritmik dolaşımın, yorum kültürünün ve görsel eşlik biçimlerinin ağıdın epistemolojisini ve alımlanışını nasıl dönüştürdüğü de ayrıntılı biçimde incelenmelidir. Ağıdı hem estetik bir ifade biçimi hem de etik-politik bir söylem olarak kavramak, onun ses dokusunda yalnızca kederi değil, kültürel sürekliliği ve tarihsel direnç kapasitesini de işitmeyi mümkün kılar.

Anahtar Kelimeler: Karşılaştırmalı Halkbilimi, Sözlü Gelenek, Ağıt, Ritüel Performans, Toplumsal Cinsiyetli Ses, Kolektif Bellek

ملخص منظم

تتناول هذه الدراسة «الرثاء» باعتباره تقليدًا شفهيًا متجسدًا ومتأثرًا بالجندر وذا صدى سياسي، يروي الحزن ويحفز الذاكرة الجماعية في آن واحد. وعلى الرغم من الاختلافات الجغرافية والثقافية بين تركيا واسكتلندا، تمتلك كلتا الثقافتين تقاليد رثاء غنية، تُعرف بـ«أغيت» (ağıt) باللغة التركية و«كومها» (cumha) أو «كاوينيد» (caoineadh) باللغة الغيلية الاسكتلندية، والتي تعمل كأداءات عامة للحداد وعمل ذاكري عاطفي. تتناول المسألة البحثية المركزية كيفية قيام تقاليد الرثاء هذه ببناء الذاكرة الثقافية، وتعبئة المشاعر المجتمعية، ومقاومة السرديات المهيمنة. في حين توجد الكثير من الدراسات حول الرثاء ضمن أطر وطنية منعزلة، إلا أن القليل من الدراسات المقارنة قد استكشفت أبعادها الشكلية والموضوعية والرمزية المشتركة. تهدف هذه الدراسة إلى سد تلك الفجوة من خلال تحليل الرثاء باعتباره تعبيرًا عن الفقدان، ولكنه في الوقت نفسه موقع للذاكرة الأخلاقية، والصوت المرتبط بالجندر، والمقاومة الأدائية. تستند الدراسة إلى فرضية أن الرثاء يعمل كآلية ثقافية ديناميكية تشكل روايات الصدمة، وتحافظ على الهوية الجماعية، وتعيد صياغة أنظمة الذاكرة عبر الزمان والمكان والسياق الاجتماعي-السياسي.

يستند التحليل إلى إطار عمل متعدد التخصصات يشمل دراسات الذاكرة الثقافية، ونظرية التأثير، ودراسات الأداء، ونظرية النوع الاجتماعي، ودراسات التقاليد الشفوية. يميز يان أسمان (2011) بين الذاكرة التواصلية والذاكرة الثقافية، ويصوّر النحيب كشكل رمزي يحافظ على الوعي التاريخي عبر الأجيال. ويؤكد مفهوم سارة أحمد (2004) للاقتصادات العاطفية على فهم النحيب باعتباره تداولاً أدائياً للحزن يربط المجتمعات من خلال العاطفة المشتركة. تسلط نظرية أداء الجندر التي طرحتها جوديث بتلر (1990) الضوء على مركزية أصوات النساء في تقاليد الرثاء، حيث تضع المرأة الحزينة في موقع حارسة للذاكرة ووكيلة للمقاومة. ويقدم مفهوم semiotic chora الذي طرحته جوليا كريستيفا (1982) طريقة لقراءة الأبعاد الصوتية وما قبل اللفظية للرثاء باعتباره عاطفة متجسدة. تدعم نظرية الأداء، لا سيما كما طورها ريتشارد شيشنر وفيكتور تيرنر، قراءة الرثاء باعتباره فعلًا طقسيًا عابرًا يتحدى الهياكل الاجتماعية ويعيد تشكيلها. وأخيرًا، تثري نظريات ما بعد الذاكرة والوسائط الرقمية تحليل تطور الرثاء في منصات الشتات والمعاصرة، مما يسمح للتقاليد الشفوية بالبقاء والتحول في بيئات تكنولوجية جديدة.

تستخدم هذه الدراسة منهجية مقارنة ونوعية تستند إلى القراءة المتأنية والتحليل النصي والصوتي والتوليف متعدد التخصصات. وهي تستمد من مجموعة واسعة من الرثاء التركي والاسكتلندي، التاريخي والمعاصر على حد سواء، الذي تم جمعه من خلال السجلات الإثنوغرافية ومختارات الفولكلور والأدبيات الأكاديمية. يركز التحليل على تسعة محاور مقارنة: الشفوية والذاكرة، والمقاطع المتكررة النمطية، والاستعارات الطبيعية، والمخاطبة الاستفهامية، وموضوعات البطولة والمنفى، والتأليف النسائي، والأداء الطقسي، والطريقة الموسيقية، والوظيفة الأخلاقية-السياسية. بدلاً من التعامل مع تقاليد الرثاء كقطع فلكلورية ثابتة، تتناول الدراسة هذه التقاليد كنصوص أدائية ديناميكية تستمر في التطور عبر السياقات المختلفة. لم يتم استخدام أي بيانات كمية أو مقابلات ميدانية؛ وتبقى الدراسة مفاهيمية وتفسيرية، مع إعطاء الأولوية للرؤية النظرية والتحليل الثقافي على التعميم التجريبي. يتم تحليل الأمثلة المختارة ليس فقط لخصائصها اللغوية أو الشعرية، بل أيضًا لأبعادها الأدائية والجنسانية والسياسية.

يكشف التحليل المقارن عن أوجه تشابه هيكلية ورمزية عميقة بين تقاليد الرثاء التركية والاسكتلندية. يتم الحفاظ على كل من ağıt وcumha من خلال التناقل الشفهي، وهما متجذران بعمق في الممارسة الصوتية النسائية. يعمل صوت الرثاء، الذي غالبًا ما يكون أموميًا واتهاميًا ومشحونًا عاطفيًا، كأرشيف ثقافي وموقع للمقاومة الأخلاقية. في كلا التقليدين، يخاطب الراثي المتوفى مباشرةً بصيغة الاستفهام، مما ينتج ما يسميه بول ريكور (2004) ”الزمنية الحوارية“، حيث يظل الموتى محاورين حاضرين في الذاكرة الجماعية. تعمل التعبيرات النمطية والكورس المتكرر كمرساة للذاكرة ومكثفات عاطفية، مما ينظم الحزن في خطاب طقوسي. تمتد استعارات الطبيعة، مثل الجبال والأنهار والعواصف، بالرثاء من الشخصي إلى الكوني، وتحوّل الحزن إلى منظر طبيعي.

تبرز الأبعاد السياسية للرثاء بشكل خاص. غالبًا ما تشفر الرثاءات التركية انتقادات للعنف الإقطاعي والظلم الأبوي وقمع الدولة. وبالمثل، تحافظ الرثاءات الاسكتلندية من عصور الجاكوبيين وما بعد كولودين على ذكريات العنف الاستعماري والقمع الثقافي. في كلتا الحالتين، تعبر رثاءات النساء عن تاريخ المهمشين الذي تمحوه الروايات الرسمية. يؤدي جسد وصوت المعزية تاريخية مقاومة، تدمج الصدمة في الذاكرة الصوتية العامة. يظهر تقارب مهم في دور الرثاء داخل الشتات. في كل من المجتمعات الأناضولية والغيلية في الخارج، يعمل الرثاء كأداة للبقاء الثقافي. يُؤدى هذا الرثاء في الجنازات، أو النصب التذكارية، أو حتى المنتديات عبر الإنترنت، ويؤكد الهوية المجتمعية ويقاوم فقدان الذاكرة الثقافية. ظهرت الوسائط الرقمية، ولا سيما يوتيوب وتيك توك ومدونات الشتات، كمسرح جديد لأداء الرثاء. تعيد هذه المنصات صياغة سياق الحداد التقليدي داخل الفضاءات الافتراضية، مما يوسع جمهورها ويجدد إمكاناتها التعبيرية. ومع ذلك، لا تزال الاختلافات قائمة. غالبًا ما يكون الرثاء التركي متجذرًا في الكوسمولوجيا الإسلامية ومبنيًا على أشكال لحنية قائمة على المقام، بينما ينبع الرثاء الاسكتلندي من الكوسمولوجيات الكلتية-المسيحية ويستخدم سلالم خماسية أو أنماط بيوباريش. علاوة على ذلك، يميل ağıt التركي إلى دمج الجماليات الغنائية مع الارتجال، في حين يُظهر cumha الاسكتلندي صرامة شكلية أكبر وأنماط إيقاعية. تعكس هذه الاختلافات أطرًا كونية وتراثًا موسيقيًا متميزين، لكنها لا تقلل من الوظائف المشتركة لهذه التقاليد.

تخلص هذه الدراسة إلى أن النحيب يعمل كشكل ثقافي متعدد الأوجه يحيي ذكرى الفقدان، ويروي الصدمة، ويحشد الهوية الجماعية عبر الحدود الثقافية. وبعيدًا عن كونه بقايا للتقاليد الفولكلورية، فإن النحيب هو ممارسة تكيفية وقوية سياسيًا تربط بين الماضي والحاضر، والحزن الشخصي والمرونة المجتمعية. في كل من السياقين التركي والاسكتلندي، يتجاوز صوت النحيب، الذي غالبًا ما يكون صوتًا أنثويًا، الحزن الخاص ليصبح شكلاً من أشكال الأخلاق العامة والنقد التاريخي. وهي تشكل سردًا حيًا يحفظ ما تهمله الكتابة التاريخية الرسمية ويجسد ما يسعى الصمت الثقافي إلى قمعه. وينبغي أن تتوسع الأبحاث المستقبلية في هذا النموذج المقارن من خلال دمج تقاليد رثاء إضافية، مثل mirologia اليونانية، وcaoineadh الأيرلندية، أو žalopojke البلقانية، لرسم خريطة لشبكة عبر وطنية أوسع من ثقافات الحداد الشفوية. كما ينبغي للباحثين التحقيق في كيفية إعادة تشكيل الجماليات الرقمية، والتداول الخوارزمي، وثقافة التعليقات، والمرافقة البصرية لعلم المعرفة واستقبال الرثاء. وأخيرًا، ينبغي إيلاء الاهتمام للإمكانات التربوية لتقاليد الرثاء في تدريس الصدمة التاريخية، والصوت النسوي، والذاكرة الجماعية. إن الاعتراف بالنحيب باعتباره فنًا تعبيريًا وخطابًا أخلاقيًا-سياسيًا في آن واحد يسمح لنا بأن نسمع، من خلال نسيجه، ليس الحزن فحسب، بل البقاء أيضًا.

الكلمات المفتاحية: الفولكلور المقارن، التقاليد الشفوية، الرثاء، الأداء الطقسي، الصوت الجنساني، الذاكرة الجماعية

Résumé Structuré:

Cette étude examine la complainte en tant que tradition orale incarnée, genrée et politiquement significative, qui raconte le deuil tout en inscrivant la mémoire collective. Malgré les divergences géographiques et culturelles entre la Turquie et l’Écosse, ces deux cultures possèdent de riches traditions de complaintes, appelées ağıt en turc et cumha ou caoineadh en gaélique écossais, qui fonctionnent comme des manifestations publiques de deuil et un travail affectif de la mémoire. La question centrale de la recherche porte sur la manière dont ces traditions de lamentation construisent la mémoire culturelle, mobilisent l'affect communautaire et résistent aux récits hégémoniques. Alors qu'il existe de nombreuses études sur les lamentations dans des cadres nationaux isolés, peu d'études comparatives ont exploré leurs dimensions formelles, thématiques et symboliques communes. Cette recherche vise à combler cette lacune en analysant la lamentation non seulement comme une expression de la perte, mais aussi comme un lieu de mémoire éthique, de voix genrée et de résistance performative. L'étude repose sur l'hypothèse selon laquelle la complainte fonctionne comme un mécanisme culturel dynamique qui configure les récits traumatiques, soutient l'identité collective et réarticule les régimes mémoriels à travers le temps, la géographie et le contexte sociopolitique.

L'analyse s'appuie sur un cadre interdisciplinaire englobant les études sur la mémoire culturelle, la théorie de l'affect, les études sur la performance, la théorie du genre et la recherche sur la tradition orale. La distinction opérée par Jan Assmann (2011) entre mémoire communicative et mémoire culturelle présente la complainte comme une forme symbolique qui soutient la conscience historique à travers les générations. Le concept d'économies affectives de Sara Ahmed (2004) sous-tend la compréhension de la complainte comme une circulation performative du deuil qui lie les communautés par le biais d'une émotion partagée. La théorie de la performativité de genre de Judith Butler (1990) met en lumière le rôle central des voix féminines dans les traditions de lamentation, situant la femme en deuil à la fois comme gardienne de la mémoire et comme agent de résistance. La notion de « chora sémiotique » de Julia Kristeva (1982) offre une manière d’interpréter les dimensions sonores et préverbales de la lamentation comme un affect incarné. La théorie de la performance, telle qu’elle a notamment été développée par Richard Schechner et Victor Turner, soutient l’interprétation de la complainte comme un acte rituel liminal qui remet en question et reconfigure les structures sociales. Enfin, les théories de la postmémoire et des médias numériques enrichissent l’analyse de l’évolution de la complainte dans les plateformes diasporiques et contemporaines, permettant aux traditions orales de survivre et de se transformer dans de nouvelles écologies technologiques.

Cette étude utilise une méthodologie comparative et qualitative fondée sur la lecture attentive, l'analyse textuelle et sonore, et la synthèse interdisciplinaire. Elle s'appuie sur un vaste corpus de lamentations turques et écossaises, tant historiques que contemporaines, recueillies à partir de documents ethnographiques, d'anthologies folkloriques et de la littérature universitaire. L'analyse s'articule autour de neuf axes comparatifs : oralité et mémoire, refrains stéréotypés, métaphores de la nature, discours apostrophique, thèmes de l'héroïsme et de l'exil, authorship féminin, performance rituelle, modalité musicale et fonction éthico-politique. Plutôt que de traiter les traditions de la complainte comme des artefacts folkloriques figés, l'étude les aborde comme des textes performatifs dynamiques qui continuent d'évoluer à travers les contextes. Aucune donnée quantitative ni aucun entretien de terrain n’est utilisé ; la recherche reste conceptuelle et interprétative, privilégiant la réflexion théorique et l’analyse culturelle plutôt que la généralisation empirique. Les exemples sélectionnés sont analysés non seulement pour leurs qualités linguistiques ou poétiques, mais aussi pour leurs dimensions performatives, genrées et politiques.

L’analyse comparative révèle de profondes affinités structurelles et symboliques entre les traditions de lamentation turque et écossaise. Tant l’ağıt que le cumha se perpétuent par la transmission orale et sont profondément ancrés dans la pratique vocale féminine. La voix de la complainte, souvent maternelle, accusatrice et chargée d’émotion, fonctionne à la fois comme une archive culturelle et un lieu de résistance éthique. Dans les deux traditions, la personne en deuil s’adresse directement au défunt sous forme d’apostrophe, produisant ce que Paul Ricoeur (2004) appelle une « temporalité dialogique », où les morts restent des interlocuteurs présents dans la mémoire collective. Les expressions stéréotypées et les refrains répétitifs servent de repères mnémoniques et d’intensificateurs émotionnels, structurant le deuil en un discours ritualisé. Les métaphores de la nature – montagnes, rivières et tempêtes – étendent la complainte au-delà du personnel vers le cosmologique, transformant le deuil en paysage.

Les dimensions politiques de la complainte sont particulièrement marquantes. Les complaintes turques codent souvent des critiques de la violence féodale, de l’injustice patriarcale et de la répression étatique. De même, les complaintes écossaises des époques jacobite et post-Culloden préservent les souvenirs de la violence coloniale et de la répression culturelle. Dans les deux cas, les complaintes des femmes articulent des histoires subalternes que les récits officiels effacent. Le corps et la voix de la personne en deuil mettent en œuvre une historiographie de résistance, ancrant le traumatisme dans la mémoire sonore publique. Une convergence significative apparaît dans le rôle de la complainte au sein de la diaspora. Dans les communautés anatoliennes et gaéliques à l’étranger, les complaintes fonctionnent comme des instruments de survie culturelle. Interprétées lors de funérailles, de commémorations ou même sur des forums en ligne, ces complaintes réaffirment l’identité communautaire et résistent à l’amnésie culturelle. Les médias numériques, en particulier YouTube, TikTok et les blogs de la diaspora, sont apparus comme une nouvelle scène pour l’interprétation des lamentations. Ces plateformes recontextualisent le deuil traditionnel au sein d’espaces virtuels, élargissant leur public et renouvelant leur potentiel expressif. Pourtant, des divergences persistent. Les lamentations turques sont souvent ancrées dans la cosmologie islamique et structurées autour de formes mélodiques basées sur le makam, tandis que les lamentations écossaises dérivent de cosmologies celtiques-chrétiennes et emploient des gammes pentatoniques ou des styles piobaireachd. De plus, l’ağıt turc tend à fusionner l’esthétique lyrique et l’improvisation, tandis que le cumha écossais présente une plus grande rigidité formelle et des schémas métriques. Ces différences reflètent des cadres cosmologiques et des héritages musicaux distincts, mais elles ne diminuent en rien les fonctions communes de ces traditions.

Cette étude conclut que la complainte fonctionne comme une forme culturelle multiforme qui incarne la mémoire de la perte, raconte le traumatisme et mobilise l’identité collective au-delà des frontières culturelles. Loin d’être un vestige de la tradition folklorique, la complainte est une pratique adaptative et politiquement puissante qui jette un pont entre le passé et le présent, le chagrin personnel et la résilience communautaire. Dans les contextes turc et écossais, la voix de la complainte, souvent féminine, transcende le deuil privé pour devenir une forme d’éthique publique et de critique historique. Elle constitue un récit vivant qui préserve ce que l’historiographie officielle néglige et met en scène ce que le silence culturel cherche à réprimer. Les recherches futures devraient élargir ce modèle comparatif en y intégrant d’autres traditions de lamentation, telles que la mirologia grecque, le caoineadh irlandais ou les žalopojke des Balkans, afin de cartographier un réseau transnational plus vaste de cultures orales du deuil. Les chercheurs devraient également étudier comment l’esthétique numérique, la circulation algorithmique, la culture du commentaire et l’accompagnement visuel remodèlent l’épistémologie et la réception de la lamentation. Enfin, il convient de prêter attention au potentiel pédagogique des traditions de lamentation dans l'enseignement du traumatisme historique, de la voix féministe et de la mémoire collective. Reconnaître la lamentation à la fois comme un art expressif et un discours éthico-politique nous permet d'entendre, à travers ses nuances, non seulement le chagrin, mais aussi la survie.

Mots-clés: Folklore comparé, tradition orale, lamentation, performance rituelle, voix genrée, mémoire collective

Resumen Estructurado:

Este estudio examina el lamento como una tradición oral encarnada, marcada por el género y con resonancias políticas, que narra el duelo y, al mismo tiempo, inscribe la memoria colectiva. A pesar de las divergencias geográficas y culturales entre Turquía y Escocia, ambas culturas poseen ricas tradiciones de lamento —ağıt en turco y cumha o caoineadh en gaélico escocés— que funcionan como representaciones públicas del duelo y como trabajo afectivo de la memoria. La pregunta central de la investigación indaga en cómo estas tradiciones de lamento construyen la memoria cultural, movilizan el afecto comunitario y se resisten a las narrativas hegemónicas. Si bien existe una amplia bibliografía sobre los lamentos dentro de marcos nacionales aislados, pocos estudios comparativos han explorado sus dimensiones formales, temáticas y simbólicas compartidas. Esta investigación pretende llenar esa laguna analizando el lamento como una expresión de pérdida, pero también como un espacio de memoria ética, voz de género y resistencia performativa. El estudio se basa en la hipótesis de que el lamento funciona como un mecanismo cultural dinámico que configura las narrativas del trauma, sostiene la identidad colectiva y rearticula los regímenes de memoria a través del tiempo, la geografía y el contexto sociopolítico.

El análisis se nutre de un marco interdisciplinario que abarca los estudios de la memoria cultural, la teoría del afecto, los estudios de la performance, la teoría de género y los estudios sobre la tradición oral. La distinción de Jan Assmann (2011) entre memoria comunicativa y memoria cultural enmarca el lamento como una forma simbólica que sustenta la conciencia histórica a través de las generaciones. El concepto de economías afectivas de Sara Ahmed (2004) sustenta la comprensión del lamento como una circulación performativa del duelo que une a las comunidades a través de la emoción compartida. La teoría de la performatividad de género de Judith Butler (1990) pone de relieve la centralidad de las voces de las mujeres en las tradiciones del lamento, situando a la mujer que llora la pérdida como guardiana de la memoria y agente de resistencia. La noción de la «chora semiótica» de Julia Kristeva (1982) ofrece una forma de interpretar las dimensiones sonoras y preverbales del lamento como afecto encarnado. La teoría de la performance, en particular tal y como la desarrollaron Richard Schechner y Victor Turner, respalda la interpretación del lamento como un acto ritual liminal que desafía y reconfigura las estructuras sociales. Por último, las teorías de la posmemoria y los medios digitales enriquecen el análisis de la evolución del lamento en plataformas diaspóricas y contemporáneas, permitiendo que las tradiciones orales sobrevivan y se transformen en nuevas ecologías tecnológicas.

Este estudio emplea una metodología comparativa y cualitativa basada en la lectura atenta, el análisis textual y sonoro, y la síntesis interdisciplinaria. Se nutre de un amplio corpus de lamentos turcos y escoceses, tanto históricos como contemporáneos, recopilados a través de registros etnográficos, antologías folclóricas y literatura académica. El análisis se enfoca en nueve puntos de comparación: el habla y la memoria, los estribillos fijos, las metáforas de la naturaleza, la dirección a un público, los temas de heroísmo y exilio, la autoría de mujeres, la interpretación en rituales, el tipo de música y la función ética y política. En lugar de tratar las tradiciones del lamento como artefactos folclóricos fijos, el estudio las aborda como textos performativos dinámicos que continúan evolucionando a través de los contextos. No se utilizan datos cuantitativos ni entrevistas de campo; la investigación se mantiene conceptual e interpretativa, privilegiando la visión teórica y el análisis cultural frente a la generalización empírica. Los ejemplos seleccionados se analizan no solo por sus cualidades lingüísticas o poéticas, sino también por sus dimensiones performativas, de género y políticas.

El análisis comparativo revela profundas afinidades estructurales y simbólicas entre las tradiciones de lamento turca y escocesa. Tanto el ağıt como el cumha se mantienen a través de la transmisión oral y están profundamente arraigados en la práctica vocal femenina. La voz del lamento, a menudo maternal, acusatoria y cargada de afectividad, funciona tanto como archivo cultural como espacio de resistencia ética. En ambas tradiciones, la persona que llora se dirige directamente al difunto en forma apostrófica, produciendo lo que Paul Ricoeur (2004) denomina «temporalidad dialógica», en la que los muertos permanecen como interlocutores presentes en la memoria colectiva. Las expresiones formularias y los estribillos repetitivos sirven como anclas mnemotécnicas e intensificadores emocionales, estructurando el duelo en un discurso ritualizado. Las metáforas de la naturaleza —montañas, ríos y tormentas— extienden el lamento más allá de lo personal hacia lo cosmológico, transformando el duelo en paisaje.

Las dimensiones políticas del lamento son particularmente destacadas. Los lamentos turcos a menudo codifican críticas a la violencia feudal, la injusticia patriarcal y la represión estatal. Del mismo modo, los lamentos escoceses de las épocas jacobita y posterior a Culloden conservan recuerdos de la violencia colonial y la supresión cultural. En ambos casos, los lamentos de las mujeres articulan historias subalternas que las narrativas oficiales borran. El cuerpo y la voz de la persona en duelo representan una historiografía de resistencia, incrustando el trauma en la memoria sonora pública. Se observa una convergencia significativa en el papel del lamento dentro de la diáspora. Tanto en las comunidades anatolias como en las gaélicas en el extranjero, los lamentos funcionan como instrumentos de supervivencia cultural. Interpretados en funerales, memoriales o incluso foros en línea, estos lamentos reafirman la identidad comunitaria y resisten la amnesia cultural. Los medios digitales, en particular YouTube, TikTok y los blogs de la diáspora, han surgido como un nuevo escenario para la interpretación de los lamentos. Estas plataformas recontextualizan el duelo tradicional en espacios virtuales, ampliando su audiencia y renovando su potencial expresivo. Sin embargo, persisten las divergencias. Los lamentos turcos suelen tener sus raíces en la cosmología islámica y se estructuran en torno a formas melódicas basadas en el makam, mientras que los lamentos escoceses derivan de cosmologías celtas-cristianas y emplean escalas pentatónicas o estilos piobaireachd. Además, el ağıt turco tiende a fusionar la estética lírica con la improvisación, mientras que el cumha escocés muestra una mayor rigidez formal y patrones métricos. Estas diferencias reflejan marcos cosmológicos y legados musicales distintos, pero no menoscaban las funciones compartidas de ambas tradiciones.

Este estudio concluye que el lamento funciona como una forma cultural multifacética que escenifica la memoria de la pérdida, narra el trauma y moviliza la identidad colectiva más allá de las fronteras culturales. Lejos de ser un vestigio de la tradición folclórica, el lamento es una práctica adaptativa y políticamente potente que tiende un puente entre el pasado y el presente, el dolor personal y la resiliencia comunitaria. Tanto en el contexto turco como en el escocés, la voz del lamento, a menudo femenina, trasciende el duelo privado para convertirse en una forma de ética pública y crítica histórica. Constituye una narrativa viva que preserva lo que la historiografía formal descuida y pone en escena lo que el silencio cultural busca suprimir. Las investigaciones futuras deberían ampliar este modelo comparativo incluyendo otras tradiciones de lamento, como la mirología griega, el caoineadh irlandés o las žalopojke balcánicas, con el fin de trazar una red más amplia, transnacional, de culturas orales del duelo. Los estudiosos también deberían investigar cómo la estética digital, la circulación algorítmica, la cultura de los comentarios y el acompañamiento visual reconfiguran la epistemología y la recepción del lamento. Por último, se debe prestar atención al potencial pedagógico de las tradiciones de lamento en la enseñanza del trauma histórico, la voz feminista y la memoria colectiva. Reconocer el lamento como un arte expresivo y un discurso ético-político nos permite escuchar, a través de su esencia, no solo el dolor, sino también la supervivencia.

Palabras clave: Folclore comparado, tradición oral, lamento, representación ritual, voz de género, memoria colectiva

结构化摘要:

本研究将哀歌视为一种具身化、具有性别特征且具有政治共鸣的口头传统,它既叙述了悲痛,又铭刻了集体记忆。尽管土耳其与苏格兰在地理和文化上存在差异,但这两种文化都拥有丰富的哀歌传统——土耳其语中的ağıt以及苏格兰盖尔语中的cumhacaoineadh——们作为公开的哀悼表演和情感记忆工作发挥着作用。本研究的核心问题在于探究这些哀歌传统如何构建文化记忆、调动集体情感,以及如何抵抗霸权叙事。尽管已有大量学术研究聚焦于孤立的国家框架内的哀歌,但鲜有比较研究探讨其共同的形式、主题和象征维度。本研究旨在通过分析哀歌——既作为丧失的表达,亦作为伦理记忆、性别化声音及表演性抵抗的场域——来填补这一空白。本研究基于以下假设:哀悼作为一种动态的文化机制,能够构建创伤叙事、维系集体身份,并在跨越时间、地域及社会政治语境的维度上重构记忆体系。

本研究采用跨学科框架,融合了文化记忆研究、情感理论、表演研究、性别理论及口头传统研究。扬·阿斯曼(Jan Assmann, 2011交流记忆文化记忆的区分,将哀悼界定为一种跨越世代维系历史意识的象征形式。萨拉·艾哈迈德(Sara Ahmed, 2004)提出的情感经济概念,则为将哀悼理解为一种通过共享情感联结社区的伤的表演性流通提供了理论基础。朱迪斯·巴特勒(Judith Butler1990)的性别表演性理论揭示了女性声音在哀悼传统中的核心地位,将女性哀悼者定位为记忆的守护者与抵抗的行动者。朱莉娅·克里斯蒂娃(Julia Kristeva1982)提出的符号性霍拉(semiotic chora概念,为解读哀悼中作为具身情感的声学与前语言维度提供了路径。表演理论——尤其是理查德·谢克纳和维克多·纳所发展的理论——支持将哀歌解读为一种临界仪式行为,这种行为挑战并重构了社会结构。最后,后记忆与数字媒体理论丰富了对哀歌在离散群体及当代平台中演变的分析,使口头传统得以在新技术生态中存续并转型。

本研究采用基于细读、文本与声音分析以及跨学科综合的比较性定性方法论。研究素材源自通过民族志记录、民俗选集及学术文献收集的广泛土耳其与苏格兰哀歌语料库,涵盖历史与当代作品。分析围绕九个比较维度展开:口传性与记忆、公式化副歌、自然隐喻、呼告式称谓、英雄主义与流亡主题、女性创作、仪式性表演、音乐调式以及伦理政治功能。本研究不将哀歌传统视为固定的民俗文物,而是将其视为在不同语境中持续演变的动态表演性文本。本研究未采用定量数据或田野访谈;研究保持概念性和解释性,优先考虑理论洞见和文化分析,而非经验性概括。所选案例不仅从语言或诗学角度进行分析,还着眼于其表演性、性别化和政治维度。

较分析揭示了土耳其与苏格兰哀歌传统之间深刻的结构性和象征性亲缘关系。无论是ağıt还是cumha,都通过口头传承得以延续,并深深植根于女性的歌唱实践中。哀歌之声常具母性、控诉性及强烈的情感张力,既作为文化档案,亦是伦理抵抗的场域。在这两种传统中,哀悼者均以呼告体直接向逝者倾诉,由此产生保罗·利科(2004)所称的对话性时间性”——逝者在集体记忆中始终作为在场的对话者而存在。固定句式与重复的副歌充当着记忆锚点和情感强化剂,将悲痛塑造成仪式化的言语。自然隐喻——山川、河流与风暴——将哀歌从个人层面延伸至宇宙层面,将悲痛转化为风景。

哀歌的政治维度尤为突出。土耳其哀歌常暗含对封建暴力、父权不公及国家压迫的批判。同样,雅各党时期及卡洛登战役后苏格兰的哀歌,则保存着殖民暴力与文化压制的记忆。在这两种情况下,女性的哀歌都阐述了官方叙事所抹去的亚文化历史。哀悼者的身体与声音演绎着一种抵抗性的历史书写,将创伤嵌入公共的声音记忆之中。在离散群体中,哀歌的作用呈现出显著的共性。无论是海外的安纳托利亚社区还是盖尔语社区,哀歌都作为文化存续的工具发挥作用。这些在葬礼、纪念活动甚至网络论坛中演绎的哀歌,既重申了社群身份,也抵御了文化遗忘。数字媒体,尤其是YouTubeTikTok侨民博客,已成为哀歌演绎的新舞台。这些平台在虚拟空间中重构了传统哀悼的语境,拓展了受众范围,并焕发了新的表现力。然而,差异依然存在。土耳其哀歌往往植根于伊斯兰宇宙观,并以makam为基础构建旋律形式;而苏格兰哀歌则源于凯尔特-基督教宇宙观,采用五声音阶或piobaireachd风格。此外,土耳其的ağıt倾向于将抒情美学与即兴演奏相融合,而苏格兰的cumha则展现出更强的形式严谨性和韵律模式。这些差异反映了不同的宇宙观框架和音乐传承,但并未削弱这些传统所共有的功能。

本研究得出结论:哀歌作为一种多维度的文化形式,既承载着对失去的记忆,又叙述着创伤,并跨越文化边界激发集体认同。哀歌绝非民俗传统的残余,而是一种具有适应性且政治力量强大的实践,它架起了过去与现在、个人悲痛与集体韧性之间的桥梁。无论在土耳其还是苏格兰语境中,哀歌之声(通常由女性发声)都超越了私人悲痛,成为一种公共伦理和历史批判的形式。它构成了一种鲜活的叙事,既保存了正式史学所忽视的内容,又呈现了文化沉默试图压制的真相。未来研究应通过纳入希腊的mirologia爱尔兰的caoineadh或巴尔干的žalopojke等更多哀歌传统,扩展这一比较模型,从而绘制出更广泛的跨国口头哀悼文化网络。学者们还应探究数字美学、算法传播、评论文化及视觉伴奏如何重塑哀歌的认识论及其接受方式。最后,应关注哀歌传统在教授历史创伤、女性主义声音及集体记忆方面的教育潜力。将哀歌既视为一种表达艺术,又视为一种伦理政治话语,使我们能够透过其肌理,不仅听见悲伤,更听见生存。

关键词:比较民俗学、口头传统、哀歌、仪式表演、性别化声音、集体记忆

Структурированное резюме:

В данном исследовании плач рассматривается как телесно-ощутимая, гендерно-окрашенная и имеющая политический резонанс устная традиция, которая одновременно повествует о скорби и запечатлевает коллективную память. Несмотря на географические и культурные различия между Турцией и Шотландией, обе культуры обладают богатыми традициями плача — агит на турецком языке и кумха или каойнеад на шотландском гэльском — которые функционируют как публичные проявления траура и эмоциональная работа с памятью. Центральный вопрос исследования заключается в том, как эти традиции плача конструируют культурную память, мобилизуют общинные эмоции и противостоят гегемонным нарративам. Хотя существует много научных работ, посвященных плачу в рамках отдельных национальных контекстов, лишь немногие сравнительные исследования изучали их общие формальные, тематические и символические аспекты. Данное исследование направлено на восполнение этого пробела путем анализа плача как выражения утраты, но также как места этической памяти, гендерного голоса и перформативного сопротивления. Исследование основано на гипотезе, что плач функционирует как динамический культурный механизм, который формирует нарративы травмы, поддерживает коллективную идентичность и переформулирует режимы памяти во времени, пространстве и социально-политическом контексте.

Анализ опирается на междисциплинарную основу, охватывающую исследования культурной памяти, теорию аффектов, исследования перформанса, гендерную теорию и изучение устной традиции. Разграничение Яна Ассмана (2011) между коммуникативной и культурной памятью определяет плач как символическую форму, поддерживающую историческое сознание на протяжении поколений. Концепция аффективных экономик Сары Ахмед (2004) лежит в основе понимания плача как перформативного обращения скорби, связывающего сообщества через общие эмоции. Теория гендерной перформативности Джудит Батлер (1990) освещает центральную роль женских голосов в традициях плача, позиционируя скорбящую женщину как хранительницу памяти и агента сопротивления. Понятие «семиотической хоры» Юлии Кристевой (1982) предлагает способ интерпретации звуковых и довербальных аспектов плача как воплощенного аффекта. Теория перформанса, в частности в том виде, в каком она была разработана Ричардом Шехнером и Виктором Тернером, поддерживает интерпретацию плача как лиминального ритуального акта, который бросает вызов социальным структурам и перестраивает их. Наконец, теории постпамяти и цифровых медиа обогащают анализ эволюции плача в диаспорных и современных платформах, позволяя устным традициям выживать и трансформироваться в новых технологических экосистемах.

В данном исследовании используется сравнительная качественная методология, основанная на внимательном чтении, текстовом и звуковом анализе, а также междисциплинарном синтезе. Оно опирается на обширный корпус турецких и шотландских плачей — как исторических, так и современных — собранных из этнографических записей, фольклорных антологий и научной литературы. Анализ сосредоточен на девяти сравнительных осях: устность и память, формульные рефрены, метафоры природы, апострофическое обращение, темы героизма и изгнания, женское авторство, ритуальное исполнение, музыкальная модальность и этико-политическая функция. Вместо того чтобы рассматривать традиции плача как фиксированные фольклорные артефакты, исследование подходит к ним как к динамичным перформативным текстам, которые продолжают эволюционировать в разных контекстах. Не используются количественные данные или полевые интервью; исследование остается концептуальным и интерпретативным, отдавая предпочтение теоретическому пониманию и культурному анализу перед эмпирическими обобщениями. Выбранные примеры анализируются не только с точки зрения их лингвистических или поэтических качеств, но и с точки зрения их перформативных, гендерных и политических аспектов.

Сравнительный анализ выявляет глубокие структурные и символические сходства между турецкой и шотландской традициями плача. И ağıt, и cumha поддерживаются устной передачей и глубоко укоренены в женской вокальной практике. Голос плача, часто материнский, обвинительный и эмоционально насыщенный, функционирует как культурный архив и как место этического сопротивления. В обеих традициях скорбящий обращается непосредственно к умершему в апострофической форме, создавая то, что Поль Рикёр (2004) называет «диалогической временностью», где мертвые остаются присутствующими собеседниками в коллективной памяти. Формульные выражения и повторяющиеся припевы служат мнемоническими якорями и эмоциональными усилителями, структурируя скорбь в ритуализированную речь. Природные метафоры — горы, реки и бури — выводят плач за пределы личного в космологическое, превращая скорбь в пейзаж.

Политические аспекты плача особенно заметны. Турецкие плачи часто кодируют критику феодального насилия, патриархальной несправедливости и государственных репрессий. Аналогично, шотландские плачи эпохи якобитов и периода после Куллодена сохраняют воспоминания о колониальном насилии и культурном подавлении. В обоих случаях женские плачи озвучивают истории субальтернов, которые официальные нарративы стирают. Тело и голос скорбящей осуществляют сопротивляющуюся историографию, встраивая травму в публичную звуковую память. Значительное сходство прослеживается в роли плача в диаспоре. Как в анатолийских, так и в гэльских общинах за рубежом плачи служат инструментами культурного выживания, исполняемые на похоронах, мемориальных церемониях или даже в онлайн-форумах, эти плачи подтверждают общинную идентичность и противостоят культурной амнезии. Цифровые медиа, в частности YouTube, TikTok и блоги диаспоры, стали новой сценой для исполнения плачей. Эти платформы переосмысливают традиционный траур в виртуальных пространствах, расширяя аудиторию и обновляя его выразительный потенциал. Тем не менее, различия сохраняются. Турецкие плачи часто уходят корнями в исламскую космологию и построены на мелодических формах. основанных на макамах, в то время как шотландские плачи происходят из кельтско-христианской космологии и используют пентатонические гаммы или стили пиобарейч. Кроме того, турецкий ağıt имеет тенденцию к слиянию лирической эстетики с импровизацией, тогда как шотландский cumha демонстрирует большую формальную жесткость и метрическую структурированность. Эти различия отражают различные космологические рамки и музыкальное наследие, но они не умаляют общих функций этих традиций.

В данном исследовании делается вывод, что плач функционирует как многогранная культурная форма, которая воплощает память о потере, повествует о травме и мобилизует коллективную идентичность через культурные границы. Плач — это отнюдь не пережиток фольклорной традиции, а адаптивная и политически мощная практика, которая соединяет прошлое и настоящее, личное горе и общинную стойкость. Как в турецком, так и в шотландском контексте голос плача, часто женский, выходит за пределы личного горя и становится формой публичной этики и исторической критики. Она представляет собой живой нарратив, который сохраняет то, что игнорирует формальная историография, и воплощает то, что культурное молчание стремится подавить. Будущие исследования должны расширить эту сравнительную модель, включив в нее дополнительные традиции плача, такие как греческая mirologia, ирландская caoineadh или балканская žalopojke, чтобы составить карту более широкой транснациональной сети устных культур скорби. Ученые также должны исследовать, как цифровая эстетика, алгоритмическое распространение, культура комментариев и визуальное сопровождение перестраивают эпистемологию и восприятие плача. Наконец, следует уделить внимание педагогическому потенциалу традиций плача в преподавании исторической травмы, феминистского голоса и коллективной памяти. Признание плача как выразительного искусства и как этико-политического дискурса позволяет нам услышать в его текстуре не только скорбь, но и выживание.

Ключевые слова: сравнительный фольклор, устная традиция, плач, ритуальное исполнение, гендерный голос, коллективная память

संरचित सारांश:

यह अध्ययन विलाप को एक मूर्त, लिंग-आधारित, और राजनीतिक रूप से प्रतिध्वनित मौखिक परंपरा के रूप में जांचता है जो एक साथ शोक का वर्णन करती है और सामूहिक स्मृति को अंकित करती है। तुर्की और स्कॉटलैंड के बीच भौगोलिक और सांस्कृतिक मतभेदों के बावजूद, दोनों संस्कृतियों में समृद्ध विलाप परंपराएं हैं, तुर्की में 'आयत' (ağıt) और स्कॉटिश गेलिक में 'कुम्हा' या 'काओइनेध' (cumha or caoineadh), जो शोक के सार्वजनिक प्रदर्शन और भावनात्मक स्मृति-कार्य के रूप में कार्य करती हैं।

मुख्य शोध प्रश्न यह जांचता है कि ये विलाप परंपराएं सांस्कृतिक स्मृति का निर्माण कैसे करती हैं, सामुदायिक भावना को कैसे संगठित करती हैं, और प्रभुत्वशाली आख्यानों का विरोध कैसे करती हैं। यद्यपि अलग-अलग राष्ट्रीय ढाँचों के भीतर विलाप पर बहुत शोध मौजूद है, लेकिन कुछ ही तुलनात्मक अध्ययनों ने उनके साझा औपचारिक, विषयगत और प्रतीकात्मक आयामों की खोज की है। यह शोध विलाप का विश्लेषण एक हानि की अभिव्यक्ति के रूप में, लेकिन नैतिक स्मृति, लिंग-आधारित आवाज़ और प्रदर्शनकारी प्रतिरोध के स्थल के रूप में करके उस कमी को पूरा करने का लक्ष्य रखता है। यह अध्ययन इस परिकल्पना पर आधारित है कि विलाप एक गतिशील सांस्कृतिक तंत्र के रूप में कार्य करता है जो आघात संबंधी कथाओं को आकार देता है, सामूहिक पहचान को बनाए रखता है, और समय, भूगोल तथा सामाजिक-राजनीतिक संदर्भ के पार स्मृति व्यवस्थाओं को पुनः व्यक्त करता है।

यह विश्लेषण सांस्कृतिक स्मृति अध्ययन, प्रभाव सिद्धांत, प्रदर्शन अध्ययन, लिंग सिद्धांत और मौखिक परंपरा विद्वता को शामिल करने वाले एक अंतःविषय ढांचे से सूचित है। जान असमान (2011) का संचारी और सांस्कृतिक स्मृति के बीच अंतर, विलाप को एक प्रतीकात्मक रूप के रूप में स्थापित करता है जो पीढ़ियों तक ऐतिहासिक चेतना को बनाए रखता है। सारा अहमद (2004) की भावुक अर्थव्यवस्थाओं की अवधारणा, विलाप को शोक के एक प्रदर्शनकारी संचलन के रूप में समझने का आधार प्रदान करती है जो साझा भावना के माध्यम से समुदायों को बांधती है। जूडिथ बटलर (1990) का लिंग प्रदर्शनवाद का सिद्धांत विलाप की परंपराओं में महिलाओं की आवाज़ के केंद्रीय स्थान को उजागर करता है, जिसमें महिला शोकग्रस्त को स्मृति की संरक्षक और प्रतिरोध की एजेंट दोनों के रूप में स्थापित किया गया है। जूलिया क्रिस्टेवा (1982) की सेमियोटिक कोरा की अवधारणा विलाप के ध्वन्यात्मक और पूर्व-भाषिक आयामों को मूर्त प्रभाव के रूप में पढ़ने का एक तरीका प्रदान करती है। प्रदर्शन सिद्धांत, विशेष रूप से जैसा कि रिचर्ड शेचनर और विक्टर टर्नर द्वारा विकसित किया गया है, विलाप को एक सीमांत अनुष्ठानिक कृत्य के रूप में पढ़ने का समर्थन करता है जो सामाजिक संरचनाओं को चुनौती देता है और पुनर्विन्यस्त करता है। अंत में, पोस्टमेमोरी और डिजिटल मीडिया सिद्धांत प्रवासी और समकालीन मंचों पर विलाप के विकास के विश्लेषण को समृद्ध करते हैं, जिससे मौखिक परंपराओं को नई तकनीकी पारिस्थितिकी में जीवित रहने और रूपांतरित होने की अनुमति मिलती है।

यह अध्ययन तुलनात्मक, गुणात्मक कार्यप्रणाली का उपयोग करता है जो गहन पठन, पाठ्य और ध्वन्यात्मक विश्लेषण, और अंतःविषय संश्लेषण पर आधारित है। यह नृजातीय अभिलेखों, लोककथा संकलनों, और अकादमिक साहित्य के माध्यम से एकत्र किए गए तुर्की और स्कॉटिश विलापों के व्यापक संग्रह से सामग्री लेता है, जो ऐतिहासिक और समकालीन दोनों हैं। विश्लेषण नौ तुलनात्मक अक्षों पर केंद्रित है: मौखिकता और स्मृति, सूत्रबद्ध दोहराव, प्रकृति रूपक, संबोधन, वीरता और निर्वासन के विषय, महिला लेखन, अनुष्ठानिक प्रदर्शन, संगीत की विधा, और नैतिक-राजनीतिक कार्य। विलाप की परंपराओं को स्थिर लोक कलाकृतियों के रूप में मानने के बजाय, यह अध्ययन उन्हें गतिशील प्रदर्शनकारी ग्रंथों के रूप में देखता है जो विभिन्न संदर्भों में विकसित होती रहती हैं।

कोई मात्रात्मक डेटा या क्षेत्रीय साक्षात्कार का उपयोग नहीं किया गया है; यह शोध वैचारिक और व्याख्यात्मक बना हुआ है, जो अनुभवजन्य सामान्यीकरण की तुलना में सैद्धांतिक अंतर्दृष्टि और सांस्कृतिक विश्लेषण को प्राथमिकता देता है। चयनित उदाहरणों का विश्लेषण केवल उनकी भाषाई या काव्यात्मक गुणों के लिए, बल्कि उनके प्रदर्शनकारी, लिंग-आधारित और राजनीतिक आयामों के लिए भी किया गया है।

तुलनात्मक विश्लेषण तुर्की और स्कॉटिश विलाप परंपराओं के बीच गहरे संरचनात्मक और प्रतीकात्मक समानताएं प्रकट करता है। आगीत और कुम्हा दोनों मौखिक संचरण के माध्यम से बनाए गए हैं और महिला गायन प्रथा में गहराई से निहित हैं।

शोक की आवाज़, जो अक्सर मातृसुलभ, आरोप लगाने वाली और भावनात्मक रूप से आवेशित होती है, एक सांस्कृतिक अभिलेखागार और नैतिक प्रतिरोध का स्थल दोनों के रूप में कार्य करती है। दोनों परंपराओं में, शोक करने वाला मृतक को सीधे संबोधित करता है, जिससे वह स्थिति उत्पन्न होती है जिसे पॉल रिकोअर (2004) "संवादात्मक कालिकता" कहते हैं, जहाँ मृतक सामूहिक स्मृति में उपस्थित संवाददाता बने रहते हैं।

सूत्रबद्ध अभिव्यक्तियाँ और दोहराए जाने वाले उपसंहार स्मृति-संरक्षण के आधार और भावनात्मक तीव्रता बढ़ाने वाले तत्व के रूप में काम करते हैं, जो शोक को अनुष्ठानिक भाषण में ढालते हैं। प्रकृति के रूपक, पहाड़, नदियाँ और तूफ़ान विलाप को व्यक्तिगत से आगे ले जाकर ब्रह्मांडीय स्तर पर ले जाते हैं, और शोक को भू-दृश्य में बदल देते हैं।

विलाप के राजनीतिक आयाम विशेष रूप से स्पष्ट हैं। तुर्की के विलाप में अक्सर सामंती हिंसा, पितृसत्तात्मक अन्याय और राज्य के दमन की आलोचना निहित होती है। इसी तरह, जैकोबाइट और कल्लॉडेन के बाद के युगों के स्कॉटिश विलाप औपनिवेशिक हिंसा और सांस्कृतिक दमन की यादों को संरक्षित करते हैं। दोनों ही मामलों में, महिलाओं के विलाप हाशिए पर रहने वालों के उन इतिहासों को बयां करते हैं जिन्हें आधिकारिक कथाएं मिटा देती हैं। शोकग्रस्त व्यक्ति का शरीर और आवाज़ एक प्रतिरोधी इतिहास-लेखन का प्रदर्शन करते हैं, और आघात को सार्वजनिक ध्वन्यात्मक स्मृति में समाहित करते हैं। प्रवासी समुदायों में विलाप की भूमिका में एक महत्वपूर्ण संगम दिखाई देता है। विदेशों में अनातोलियाई और गेलेक दोनों समुदायों में, विलाप सांस्कृतिक अस्तित्व के साधन के रूप में कार्य करते हैं। अंतिम संस्कार, स्मारक, या यहां तक कि ऑनलाइन मंचों में प्रस्तुत किए जाने वाले ये विलाप सामुदायिक पहचान की पुनः पुष्टि करते हैं और सांस्कृतिक विस्मृति का विरोध करते हैं। डिजिटल मीडिया, विशेष रूप से यूट्यूब, टिकटॉक और डायस्पोरा ब्लॉग, विलाप प्रदर्शन के लिए एक नया मंच बनकर उभरा है। ये प्लेटफ़ॉर्म आभासी स्थानों में पारंपरिक शोक को नए संदर्भ में प्रस्तुत करते हैं, जिससे उनका दर्शक वर्ग बढ़ता है और उनकी अभिव्यक्ति की क्षमता का नवीनीकरण होता है। फिर भी, भिन्नताएँ बनी हुई हैं। तुर्की के विलाप अक्सर इस्लामी ब्रह्मांड विज्ञान में निहित होते हैं और मकाम-आधारित सुरम्य रूपों के इर्द-गिर्द संरचित होते हैं, जबकि स्कॉटिश विलाप सेल्टिक-ईसाई ब्रह्मांड विज्ञान से उत्पन्न होते हैं और पेंटाटोनिक स्केल या पियोबेरैचड शैलियों का उपयोग करते हैं। इसके अलावा, तुर्की 'आयित' में अक्सर गीतात्मक सौंदर्यशास्त्र का तात्कालिकता के साथ मिश्रण होता है, जबकि स्कॉटिश 'कुम्हा' में अधिक औपचारिक कठोरता और मात्रात्मक पैटर्निंग होती है। ये अंतर विशिष्ट ब्रह्मांडीय रूपरेखा और संगीत विरासतों को दर्शाते हैं, लेकिन वे इन परंपराओं के साझा कार्यों को कम नहीं करते हैं।

यह अध्ययन निष्कर्ष निकालता है कि विलाप एक बहुआयामी सांस्कृतिक रूप के रूप में कार्य करता है जो हानि की स्मृति को जीवंत करता है, आघात का वर्णन करता है, और सांस्कृतिक सीमाओं के पार सामूहिक पहचान को संगठित करता है। लोक परंपरा की एक अवशेष होने से बहुत दूर, विलाप एक अनुकूलनीय और राजनीतिक रूप से शक्तिशाली अभ्यास है जो अतीत और वर्तमान, व्यक्तिगत दुःख और सामुदायिक लचीलेपन के बीच सेतु का काम करता है। तुर्की और स्कॉटिश दोनों संदर्भों में, विलाप की आवाज़, जो अक्सर महिला की होती है, निजी दुःख से परे जाकर सार्वजनिक नैतिकता और ऐतिहासिक आलोचना का एक रूप बन जाती है। यह एक जीवंत कथा है जो औपचारिक इतिहास-लेखन द्वारा उपेक्षित चीज़ों को संरक्षित करती है और उस चीज़ को साकार करती है जिसे सांस्कृतिक मौन दबाने का प्रयास करता है। भविष्य के शोध को इस तुलनात्मक मॉडल का विस्तार करते हुए अतिरिक्त विलाप परंपराओं, जैसे कि ग्रीक मिरोलोगिया, आयरिश काओइनेध, या बाल्कन ज़ालोपोयके को शामिल करना चाहिए, ताकि मौखिक शोक संस्कृतियों के एक व्यापक अंतरराष्ट्रीय नेटवर्क का मानचित्रण किया जा सके। विद्वानों को यह भी जांच करनी चाहिए कि कैसे डिजिटल सौंदर्यशास्त्र, एल्गोरिथम प्रसार, टिप्पणी संस्कृति, और दृश्य संगतता विलाप के ज्ञानमीमांसा और स्वीकृति को नया आकार देती है।

अंत में, ऐतिहासिक आघात, नारीवादी आवाज़ और सामूहिक स्मृति को पढ़ाने में शोक परंपराओं की शैक्षिक क्षमता पर ध्यान देना चाहिए। शोक को एक अभिव्यक्तिपूर्ण कला और एक नैतिक-राजनीतिक विमर्श दोनों के रूप में पहचानना हमें इसकी खुरदरीपन के माध्यम से केवल दुःख बल्कि जीवित रहने की भावना को भी सुनने की अनुमति देता है।

कुंजीशब्द: तुलनात्मक लोककथा, मौखिक परंपरा, शोक, अनुष्ठान प्रदर्शन, लिंग-आधारित आवाज़, सामूहिक स्मृति

Article Statistics

Number of reads 128
Number of downloads 86

Share

Turkish Studies - Language and Literature
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.