Bu çalışmada, 14. yüzyıla ait bir Eski Anadolu Türkçesi metni olan Dâstân-ı Dâvûd-i Şa‘bânî, muhteva ve dil özellikleri bakımından ele alınmış; dil incelemesi ise şekil bilgisiyle sınırlandırılmıştır. Eski Anadolu Türkçesi, Oğuz Türkçesine dayalı yazı dili geleneğinin oluşum sürecinde günümüz Türkiye Türkçesine giden yolu hazırlayan önemli bir evreyi temsil etmektedir. Çalışmada metnin içeriği genel hatlarıyla değerlendirildikten sonra, dil özellikleri kapsamında özellikle şekil bilgisi unsurları ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Bu çerçevede çekim ekleri, iyelik ve hâl ekleri, çokluk biçimleri ile fiilimsi yapılar üzerinden dönemin morfolojik özellikleri ortaya konulmuştur. Metnin muhtevası ele alınırken dil açısından da şekil bilgisiyle sınırlı, sistemli bir inceleme yapılmıştır. Bir cenknâme olan metin, 258 beyitten meydana gelmektedir. Ankara Millî Kütüphanesinin Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi koleksiyonunda, 06 Hk 75 demirbaş numarasında kayıtlı bir mecmuanın 136b-141b varakları arasında bulunmaktadır. Olayın merkezinde Hz. Peygamber yer alsa da şair devamında cenknâmeyi Hz. Ali etrafında şekillendirmiştir. Bu çalışmada hem latinize edilmiş bir metinle hem de bu metin üzerine yapılan ayrıntılı muhteva ve dil çalışmasıyla alana katkı sunulmak amaçlanmıştır.
This study examines Dâstân-ı Dâvûd-ı Şa‘bânî, one of the important texts of the Old Anatolian Turkish period from the 14th century, in terms of both its content and linguistic features. The linguistic analysis is conducted in detail, particularly in terms of morphological features. The text is noteworthy for bearing traces of Old Anatolian Turkish, representing a significant stage in the formation of the written language tradition based on Oghuz Turkish. In addition to contributing to historical Turkish language studies, the study makes the text readable again through transcription, thus providing researchers with a new opportunity. The text is a type of epic poem (cenknâme) consisting of 258 couplets and is located in the Ankara Adnan Ötüken Public Library collection of the Ankara National Library, registered under inventory number 06 Hk 75, between folios 136b-141b. Epic poems (cenknâmes) date back to the 13th century. Beginning in the 10th century in the Anatolian Turkish region, these works, reflecting the socio-cultural structure, lifestyle, and worldview of the time, centered on an ideal human type like Ali, responding to the people's search for a charismatic leader and exemplary figure. Furthermore, they are works that narrate the events of the spread of Islam, shaped around Ali's courage and struggles, in a language that is sometimes emotional and sometimes enthusiastic. In this text, although the events initially revolve around the Prophet Muhammad, Ali's presence becomes more prominent in the later parts of the narrative, and the emphasis shifts toward him.
Structured Abstract:
Old Anatolian Turkish represents an important period in which the written language tradition based on Oghuz Turkish began to develop and laid the foundation for the historical process extending to present-day Turkish. This written language, which started to develop in the Anatolian field from the thirteenth century onwards, is noteworthy not only for reflecting the linguistic features of the period but also for revealing its social structure, religious understanding, and cultural world. The religious-epic works written during this period constitute important sources that reflect the people’s understanding of heroism, the ideal human type, and the narrative tradition shaped around Islamic values. In particular, cenknâmes formed a broad narrative tradition in Turkish literature through narratives centred on Hazrat Ali, battle scenes, and extraordinary events. These works, shaped around Hazrat Ali’s courage, strength in combat, and sacrifices made for the spread of Islam, contributed to the formation of the ideal hero type in the minds of the people. In addition, cenknames provide important data for Old Anatolian Turkish studies in terms of reflecting the linguistic features of the period.
In this study, Dâstân-ı Dâvûd-ı Şa‘bânî, a fourteenth-century Old Anatolian Turkish text, has been examined in terms of its morphological and thematic features. The main aim of the study is to reveal to what extent the text reflects the characteristic linguistic features of Old Anatolian Turkish and to evaluate its place within the cenknâme tradition. In addition, another important objective of the study is to present this text, which has not previously been examined in detail, to researchers through its Latinised version. The examined work is located between folios 136b–141b of a miscellany registered under accession number 06HK75 in the collection of the Ankara Adnan Ötüken Provincial Public Library of the National Library of Ankara and consists of 258 couplets. Written in the masnavi verse form, the work constitutes one of the remarkable examples of the cenknâme tradition in terms of its religious and epic narrative characteristics.
A qualitative research method was adopted in the study. First, a transcriptional edition of the text was prepared, and subsequently the work was evaluated in terms of morphology and content. The linguistic analysis was carried out within the framework of morphology on the basis of historical Turkish grammar studies. In this context, noun and verb inflections, possessive suffixes, case suffixes, derivational suffixes, and verbals were examined. The obtained data were evaluated within the general characteristics of Old Anatolian Turkish, and the place of the text within the written language of the period was determined. In the thematic analysis, the plot, characters, battle scenes, extraordinary elements, and religious-epic narrative features were emphasised. Furthermore, the function of the text within the cenknâme tradition was evaluated, and an attempt was made to reveal how the narrative was shaped around the understanding of heroism centred on Hazrat Ali.
When the content of the text is examined, it is seen that the plot is structured around three main sections. The first section narrates the attack of Dâvûd-ı Şa‘bânî on the Banū Zuhra tribe after Khaybar. The killing of people, the plundering of goods, and the helplessness experienced by those left behind constitute the main elements of the dramatic structure of the narrative. This section is important in terms of preparing the conflict ground of the cenknâme. The second section deals with the events that develop after a person who managed to escape from the tribe goes to the Prophet and recounts what happened. The movement of the army prepared upon the Prophet’s order, the waiting before the battle, and the confrontation scenes are particularly noteworthy in this section. Moreover, battle scenes are presented not only as military struggles but also as scenes in which feelings of faith, loyalty, and sacrifice come to the forefront. In the third section, the narrative acquires a different dimension in which extraordinary elements intensify. Scenes such as Hazrat Ali being launched into the fortress by a catapult, the intervention of Gabriel, and the conquest of the fortress in this manner are among the principal elements strengthening the epic aspect of the text.
In terms of linguistic features, the text has been found to be particularly rich morphologically. Noun inflections, possessive suffixes, case suffixes, and verbal structures constitute important elements reflecting the linguistic understanding of the period. Since Old Anatolian Turkish had not yet become a fully standardised written language, different usages coexist in the text. In particular, the fact that vowel harmony does not always function regularly and that some suffixes are used in different forms is noteworthy in terms of reflecting the linguistic features of the period. It has been determined that the plural suffix “+lAr” does not merely indicate numerical plurality but also reflects the understanding of collective action. Another remarkable point is the preference for rounded vowels in the first and second person singular possessive suffixes. Regarding case suffixes, the use of the accusative case both with and without suffixes demonstrates that the language had not yet been bound by strict grammatical rules. The uses of past tense, learned past tense, and present tense observed in verb conjugations are among the important elements determining the flow of the narrative. It has been determined that the learned past tense in particular gives the narrative a reportive tone. In addition, the intensive use of gerundial suffixes increases the dynamism of the narrative and reveals the connection of the text with the oral narrative tradition. Especially the suffixes -(y)up and -(y)uban contribute to the uninterrupted progression of the narrative by linking events to one another.
Consequently, Dâstân-ı Dâvûd-ı Şa‘bânî is an important example of the cenkname tradition, reflecting the characteristic features of Old Anatolian Turkish both linguistically and thematically. The text is remarkable in terms of demonstrating the multiform and not yet fully standardised linguistic structure of the period from a morphological perspective. Furthermore, with its narrative structure combining war, heroism, and religious elements, it displays the typical characteristics of the cenkname tradition. Through the Latinised text prepared within the scope of the study together with the morphological and thematic analysis, the study aims to contribute both to Old Anatolian Turkish studies and to the cenknâme literature.
Keywords: old Anatolian Turkish, morphology, Epic of Battles, Hazrat Ali, Masnavi.
Yapılandırılmış Özet:
Eski Anadolu Türkçesi, Oğuz Türkçesine dayalı yazı dili geleneğinin oluşup gelişmeye başladığı ve Türkiye Türkçesine uzanan tarihî sürecin temelini hazırlayan önemli bir dönemi temsil etmektedir. XIII. yüzyıldan itibaren Anadolu sahasında gelişmeye başlayan bu yazı dili, dil özelliklerini yansıtmasının yanı sıra dönemin sosyal yapısını, inanç anlayışını ve kültürel dünyasını yansıtması bakımından da dikkat çekmektedir. Bu dönemde kaleme alınan dinî-destanî eserler, halkın kahramanlık anlayışını, ideal insan tipini ve İslâmî değerler etrafında şekillenen anlatı geleneğini ortaya koyan önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. Özellikle cenknâmeler, Hz. Ali merkezli anlatıları, savaş sahneleri ve olağanüstü olaylarıyla Türk edebiyatında geniş bir anlatı geleneği oluşturmuştur. Hz. Ali’nin cesareti, mücadele gücü ve İslâm’ın yayılışı uğruna gösterdiği fedakârlık etrafında şekillenen bu eserler, halkın zihninde ideal kahraman tipinin oluşmasına katkı sağlamıştır. Bunun yanında cenknâmeler, dönemin dil özelliklerini yansıtması bakımından da Eski Anadolu Türkçesi araştırmaları için önemli veriler sunmaktadır.
Bu çalışmada XIV. yüzyıla ait bir Eski Anadolu Türkçesi metni olan Dâstân-ı Dâvûd-ı Şa‘bânî, şekil bilgisi ve muhteva özellikleri bakımından incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, metnin Eski Anadolu Türkçesinin karakteristik dil özelliklerini hangi ölçüde yansıttığını ortaya koymak ve cenknâme geleneği içerisindeki yerini değerlendirmektir. Bunun yanında bugüne kadar ayrıntılı biçimde incelenmemiş olan bu metnin latinize edilerek araştırmacıların kullanımına sunulması da çalışmanın önemli hedeflerinden birini oluşturmaktadır. İncelenen eser, Ankara Millî Kütüphanesi Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi koleksiyonunda 06 Hk 75 demirbaş numarasıyla kayıtlı bir mecmuanın 136b-141b varakları arasında yer almakta olup toplam 258 beyitten oluşmaktadır. Tür olarak mesnevi nazım şekliyle kaleme alınmış olan eser, dinî-destanî anlatım özellikleri göstermesi bakımından cenknâme geleneğinin dikkat çekici örneklerinden biri durumundadır.
Çalışmada nitel inceleme yöntemi benimsenmiştir. Öncelikle metnin transkripsiyonlu aktarımı hazırlanmış, ardından eser şekil bilgisi ve muhteva bakımından değerlendirilmiştir. Dil incelemesi, tarihî Türk dili gramerleri esas alınarak şekil bilgisi çerçevesinde yürütülmüştür. Bu kapsamda isim ve fiil çekimleri, iyelik ekleri, durum ekleri, yapım ekleri ve fiilimsiler incelenmiştir. Elde edilen veriler, Eski Anadolu Türkçesinin genel özellikleri doğrultusunda değerlendirilmiş ve metnin dönemin yazı dili içerisindeki yeri belirlenmeye çalışılmıştır. Muhteva incelemesinde ise olay örgüsü, kahraman kadrosu, savaş sahneleri, olağanüstü unsurlar ve dinî-destanî anlatım özellikleri üzerinde durulmuştur. Ayrıca metnin cenknâme geleneği içerisindeki işlevi değerlendirilmiş; anlatının Hz. Ali merkezli kahramanlık anlayışı çerçevesinde nasıl şekillendiği ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Metnin muhtevası incelendiğinde olay örgüsünün üç temel bölüm etrafında şekillendiği görülmektedir. İlk bölümde Hayber’in ardından Dâvûd-ı Şa‘bânî’nin Benî Zühre kabilesine saldırması anlatılmaktadır. İnsanların öldürülmesi, malların yağmalanması ve geride kalanların yaşadığı çaresizlik, anlatının dramatik yapısını oluşturan temel unsurlar arasında yer almaktadır. Bu bölüm, cenknâmenin çatışma zeminini hazırlaması bakımından önem taşımaktadır. İkinci bölümde ise kabileden kurtulmayı başaran bir kişinin Hz. Peygamber’e giderek yaşananları anlatması üzerine gelişen olaylar yer almaktadır. Hz. Peygamber’in emriyle hazırlanan ordunun hareketi, savaş öncesi bekleyiş ve karşılaşma sahneleri bu bölümde dikkat çekmektedir. Ayrıca savaş sahneleri yalnızca askerî mücadeleler şeklinde değil; inanç, sadakat ve fedakârlık duygularının ön plana çıktığı sahneler olarak aktarılmıştır. Üçüncü bölümde ise anlatı olağanüstü unsurların yoğunlaştığı farklı bir boyut kazanmaktadır. Hz. Ali’nin mancınıkla kaleye gönderilmesi, Hz. Cebrâil’in müdahalesi ve kalenin bu şekilde fethedilmesi gibi sahneler, metnin destanî yönünü güçlendiren temel unsurlar arasında yer almaktadır.
Dil özellikleri bakımından değerlendirildiğinde metnin özellikle şekil bilgisi açısından oldukça zengin olduğu tespit edilmiştir. İsim çekimleri, iyelik ekleri, durum ekleri ve fiilimsi yapıları, dönemin dil anlayışını yansıtan önemli unsurlar arasında yer almaktadır. Eski Anadolu Türkçesinin henüz tam anlamıyla standartlaşmamış bir yazı dili olması nedeniyle metinde farklı kullanımlar bir arada bulunmaktadır. Özellikle dudak uyumunun her zaman düzenli işlememesi ve bazı eklerin farklı biçimlerde kullanılması dönemin dil özelliklerini göstermesi bakımından dikkat çekicidir. Çokluk eki “+lAr”ın yalnızca sayısal çokluk bildirmediği, aynı zamanda birlikte hareket etme anlayışını da yansıttığı görülmüştür. İyelik eklerinde özellikle birinci ve ikinci tekil kişilerde yuvarlak ünlülerin tercih edilmesi dikkat çekici diğer bir husustur. Durum eklerinde ise belirtme durumunun bazen ekli bazen eksiz kullanılması, dilin henüz kesin kurallara bağlanmadığını göstermektedir. Fiil çekimlerinde görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman ve geniş zaman kullanımları anlatının akışını belirleyen önemli unsurlar arasında yer almaktadır. Özellikle öğrenilen geçmiş zamanın anlatıya rivayet havası kazandırdığı tespit edilmiştir. Bunun yanında zarf-fiil eklerinin yoğun biçimde kullanılması, anlatının hareketliliğini artırmakta ve metnin sözlü anlatım geleneğiyle olan bağını ortaya koymaktadır. Özellikle -(y)Up ve -(y)UbAn ekleri olayları birbirine bağlayarak anlatının kesintisiz ilerlemesine katkı sağlamaktadır.
Sonuç olarak, Dâstân-ı Dâvûd-ı Şa‘bânî, hem dil hem de muhteva bakımından Eski Anadolu Türkçesinin karakteristik özelliklerini yansıtan önemli bir cenknâme örneğidir. Metin, şekil bilgisi açısından dönemin çok biçimli ve henüz standartlaşma sürecini tamamlamamış dil yapısını göstermesi bakımından dikkat çekmektedir. Bunun yanında savaş, kahramanlık ve dinî unsurları bir arada işleyen anlatı yapısıyla cenknâme geleneğinin tipik özelliklerini taşımaktadır. Çalışma kapsamında hazırlanan latinize metin ile şekil bilgisi ve muhteva incelemesi, hem Eski Anadolu Türkçesi araştırmalarına hem de cenknâme literatürüne katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Anahtar Kelimeler: Eski Anadolu Türkçesi, Şekil Bilgisi, Cenknâme, Hz. Ali, Mesnevi
ملخص منظم
تمثل اللغة التركية الأناضولية القديمة فترة مهمة بدأت فيها تقاليد اللغة المكتوبة المستندة إلى اللغة التركية الأوغوزية في التطور، ووضعت الأساس للعملية التاريخية الممتدة حتى اللغة التركية المعاصرة. وتُعد هذه اللغة المكتوبة، التي بدأت تتطور في منطقة الأناضول منذ القرن الثالث عشر فصاعدًا، جديرة بالملاحظة ليس فقط لكونها تعكس السمات اللغوية لتلك الفترة، بل أيضًا لأنها تكشف عن بنيتها الاجتماعية وفهمها الديني وعالمها الثقافي. وتشكل الأعمال الدينية الملحمية التي كُتبت خلال هذه الفترة مصادر مهمة تعكس فهم الشعب للبطولة، والنموذج الإنساني المثالي، والتقاليد السردية التي تشكلت حول القيم الإسلامية. وعلى وجه الخصوص، شكلت ”السينكنام“ تقليدًا سرديًا واسعًا في الأدب التركي من خلال روايات تركز على حضرة علي ومشاهد المعارك والأحداث الاستثنائية. وقد ساهمت هذه الأعمال، التي تشكلت حول شجاعة حضرة علي وقوته في القتال وتضحياته من أجل نشر الإسلام، في تشكيل النموذج المثالي للبطل في أذهان الناس. بالإضافة إلى ذلك، توفر ”السينكنام“ بيانات مهمة لدراسات اللغة التركية الأناضولية القديمة من حيث عكسها للسمات اللغوية لتلك الفترة.
في هذه الدراسة، تم فحص ”داستان داود الشعاباني“، وهو نص تركي أناتولي قديم من القرن الرابع عشر، من حيث سماته الصرفية والموضوعية. الهدف الرئيسي للدراسة هو الكشف عن مدى انعكاس السمات اللغوية المميزة للتركية الأناضولية القديمة في النص وتقييم مكانته ضمن تقاليد السنكنام. بالإضافة إلى ذلك، يتمثل هدف مهم آخر للدراسة في تقديم هذا النص، الذي لم يتم دراسته بالتفصيل من قبل، للباحثين من خلال نسخته المكتوبة بالحروف اللاتينية. يقع العمل المدروس بين الأوراق 136ب-141ب من مجموعة متنوعة مسجلة تحت رقم التسجيل 06HK75 في مجموعة مكتبة أنقرة العامة الإقليمية ”عدنان أوتوكن“ التابعة للمكتبة الوطنية في أنقرة، ويتألف من 258 بيتًا شعريًا. وقد كُتب العمل في شكل قصيدة مسنافي، ويشكل أحد الأمثلة البارزة لتقليد السنكنامة من حيث خصائصه الدينية والملحمية.
وقد تم اعتماد منهج البحث النوعي في هذه الدراسة. أولاً، تم إعداد نسخة نصية من النص، ثم تم تقييم العمل من حيث الصرف والمضمون. وأُجري التحليل اللغوي في إطار علم الصرف استناداً إلى دراسات النحو التركي التاريخي. وفي هذا السياق، تم فحص تصريفات الأسماء والأفعال، واللواحق التملكية، ولواحق الحالة، واللواحق الاشتقاقية، والأفعال. وتم تقييم البيانات التي تم الحصول عليها في إطار الخصائص العامة للتركية الأناضولية القديمة وتحديد مكانة النص ضمن اللغة المكتوبة في تلك الفترة. وفي التحليل الموضوعي، تم التركيز على الحبكة، والشخصيات، ومشاهد المعارك، والعناصر الاستثنائية، والسمات السردية الدينية-الملحمية. علاوة على ذلك، تم تقييم وظيفة النص ضمن تقاليد السينكنامي، وجرت محاولة للكشف عن كيفية تشكل السرد حول فهم البطولة المتمركز حول حضرة علي.
عند فحص محتوى النص، يتضح أن الحبكة مبنية حول ثلاثة أقسام رئيسية. يروي القسم الأول هجوم داود الشعاباني على قبيلة بني زهرة بعد خيبر. ويشكل قتل الناس ونهب الممتلكات والعجز الذي عانى منه من تركوا وراءهم العناصر الرئيسية للبنية الدرامية للسرد. ويعد هذا القسم مهمًا من حيث إعداد أرضية الصراع في السينكنامي. ويتناول القسم الثاني الأحداث التي تتطور بعد أن يذهب شخص تمكن من الفرار من القبيلة إلى النبي ويحكي له ما حدث. وتجدر الإشارة بشكل خاص في هذا القسم إلى تحرك الجيش الذي تم تجهيزه بأمر من النبي، والانتظار قبل المعركة، ومشاهد المواجهة. علاوة على ذلك، لا تُعرض مشاهد المعركة على أنها صراعات عسكرية فحسب، بل أيضًا كمشاهد تبرز فيها مشاعر الإيمان والولاء والتضحية. وفي القسم الثالث، يكتسب السرد بُعدًا مختلفًا تتكثف فيه العناصر غير العادية. تعد مشاهد مثل إطلاق حضرة علي إلى داخل القلعة بواسطة منجنيق، وتدخل جبريل، واحتلال القلعة بهذه الطريقة من بين العناصر الرئيسية التي تعزز الجانب الملحمي للنص.
من حيث السمات اللغوية، تبين أن النص غني بشكل خاص من الناحية الصرفية. تشكل تصريفات الأسماء، ولواحق الملكية، ولواحق الحالة، والتراكيب الفعلية عناصر مهمة تعكس الفهم اللغوي لتلك الفترة. نظرًا لأن اللغة التركية الأناضولية القديمة لم تكن قد أصبحت بعد لغة مكتوبة موحدة تمامًا، تتعايش استخدامات مختلفة في النص. وعلى وجه الخصوص، فإن حقيقة أن تناغم الحروف المتحركة لا يعمل دائمًا بشكل منتظم وأن بعض اللواحق تُستخدم بأشكال مختلفة أمر جدير بالملاحظة من حيث عكسه للسمات اللغوية لتلك الفترة. وقد تقرر أن لاحقة الجمع ”+lAr“ لا تشير فقط إلى الجمع العددي بل تعكس أيضًا فهم العمل الجماعي. ومن النقاط البارزة الأخرى تفضيل الحروف المتحركة المستديرة في لاحقات الملكية للفردين الأول والثاني. وفيما يتعلق بلاحقات الحالة، فإن استخدام حالة المفعول مع أو بدون لاحقات يدل على أن اللغة لم تكن مقيدة بعد بقواعد نحوية صارمة. وتعد استخدامات الزمن الماضي، والزمن الماضي المكتسب، والزمن الحاضر التي لوحظت في تصريفات الأفعال من بين العناصر المهمة التي تحدد تدفق السرد. وقد تقرر أن صيغة الماضي المكتسبة على وجه الخصوص تضفي على السرد نبرة إخبارية. بالإضافة إلى ذلك، يزيد الاستخدام المكثف لللاحقات الفعلية من ديناميكية السرد ويكشف عن ارتباط النص بتقليد السرد الشفوي. وتساهم اللاحقات -(y)up و-(y)uban بشكل خاص في استمرار السرد دون انقطاع من خلال ربط الأحداث ببعضها البعض.
وبالتالي، فإن ”دستان داوود الشعبي“ هو مثال مهم لتقليد ”السينكنام“، حيث يعكس السمات المميزة للغة التركية الأناضولية القديمة من الناحيتين اللغوية والموضوعية. ويُعد النص رائعًا من حيث إظهاره للبنية اللغوية المتعددة الأشكال والتي لم يتم توحيدها بالكامل بعد في تلك الفترة من منظور صرفي. علاوة على ذلك، وبفضل بنيته السردية التي تجمع بين الحرب والبطولة والعناصر الدينية، فإنه يعرض السمات النموذجية لتقليد ”السينكنام“. من خلال النص المكتوب بالحروف اللاتينية الذي أُعد في نطاق الدراسة إلى جانب التحليل الصرفي والموضوعي، تهدف الدراسة إلى المساهمة في كل من دراسات اللغة التركية الأناضولية القديمة وأدب ”السينكنام“.
الكلمات المفتاحية: اللغة التركية الأناضولية القديمة، الصرف، ملحمة المعارك، حضرة علي، المسنافي
Résumé Structuré:
Le turc anatolien ancien marque une période importante durant laquelle la tradition de la langue écrite, fondée sur le turc oghouz, a commencé à se développer et a jeté les bases du processus historique qui a conduit au turc actuel. Cette langue écrite, dont le développement a débuté en Anatolie à partir du XIIIᵉ siècle, est remarquable non seulement parce qu’elle reflète les caractéristiques linguistiques de l’époque, mais aussi parce qu’elle met en lumière la structure sociale, la conception religieuse et l’univers culturel de cette période. Les œuvres religieuses et épiques écrites au cours de cette période constituent des sources importantes qui reflètent la conception que le peuple avait de l’héroïsme, du type humain idéal et de la tradition narrative façonnée autour des valeurs islamiques. En particulier, les cenknâmes ont constitué une vaste tradition narrative dans la littérature turque à travers des récits centrés sur Hazrat Ali, des scènes de bataille et des événements extraordinaires. Ces œuvres, façonnées autour du courage de Hazrat Ali, de sa force au combat et des sacrifices consentis pour la propagation de l’islam, ont contribué à la formation du type de héros idéal dans l’esprit du peuple. De plus, les cenknâmes fournissent des données importantes pour les études sur le turc anatolien ancien en ce qu’elles reflètent les caractéristiques linguistiques de l’époque.
Dans cette étude, Dâstân-ı Dâvûd-ı Şa‘bânî, un texte en turc anatolien ancien du XIVᵉ siècle, a été examiné sous l’angle de ses caractéristiques morphologiques et thématiques. L’objectif principal de l’étude est de déterminer dans quelle mesure le texte reflète les caractéristiques linguistiques propres au turc anatolien ancien et d’évaluer sa place au sein de la tradition des cenknâmes. En outre, un autre objectif important de cette étude est de présenter ce texte, qui n’avait pas encore fait l’objet d’une analyse détaillée, aux chercheurs à travers sa version romanisée. L’œuvre examinée se trouve aux folios 136b–141b d’un recueil enregistré sous le numéro d’inventaire 06HK75 dans la collection de la Bibliothèque publique provinciale Adnan Ötüken d’Ankara, qui fait partie de la Bibliothèque nationale d’Ankara, et se compose de 258 couplets. Rédigé sous la forme d’un poème masnavi, cet ouvrage constitue l’un des exemples remarquables de la tradition du cenknâme en raison de ses caractéristiques narratives religieuses et épiques.
Une méthode de recherche qualitative a été adoptée dans le cadre de cette étude. Tout d’abord, une édition transcriptionnelle du texte a été préparée, puis l’ouvrage a été évalué sur le plan de la morphologie et du contenu. L’analyse linguistique a été menée dans le cadre de la morphologie, sur la base d’études de grammaire turque historique. Dans ce contexte, les flexions des noms et des verbes, les suffixes possessifs, les suffixes de cas, les suffixes dérivationnels et les verbaux ont été examinés. Les données obtenues ont été évaluées au regard des caractéristiques générales du turc anatolien ancien, et la place du texte au sein de la langue écrite de l’époque a été déterminée. Dans l’analyse thématique, l’intrigue, les personnages, les scènes de bataille, les éléments extraordinaires et les traits narratifs religieux-épiques ont été mis en évidence. En outre, la fonction du texte au sein de la tradition du Cenknâme a été évaluée, et une tentative a été faite pour révéler comment le récit s’est articulé autour de la conception de l’héroïsme centrée sur Hazrat Ali.
Lorsque l’on examine le contenu du texte, on constate que l’intrigue s’articule autour de trois sections principales. La première section raconte l’attaque de Dâvûd-ı Şa‘bânî contre la tribu des Banū Zuhra après Khaybar. Le massacre des personnes, le pillage des biens et l’impuissance ressentie par ceux qui ont été laissés sur place constituent les principaux éléments de la structure dramatique du récit. Cette section est importante pour préparer le terrain du conflit du Cenknâme. La deuxième section traite des événements qui se déroulent après qu’une personne ayant réussi à s’échapper de la tribu se rend auprès du Prophète et lui raconte ce qui s’est passé. Le déplacement de l’armée préparée sur ordre du Prophète, l’attente avant la bataille et les scènes d’affrontement sont particulièrement remarquables dans cette section. De plus, les scènes de bataille sont présentées non seulement comme des combats militaires, mais aussi comme des scènes où les sentiments de foi, de loyauté et de sacrifice occupent le devant de la scène. Dans la troisième section, le récit prend une dimension différente où les éléments extraordinaires s’intensifient. Des scènes telles que celle où Hazrat Ali est propulsé dans la forteresse par une catapulte, l’intervention de Gabriel et la conquête de la forteresse de cette manière comptent parmi les principaux éléments qui renforcent l’aspect épique du texte.
Sur le plan des caractéristiques linguistiques, le texte s’est révélé particulièrement riche sur le plan morphologique. Les flexions nominales, les suffixes possessifs, les suffixes de cas et les structures verbales constituent des éléments importants reflétant la compréhension linguistique de l’époque. Comme le turc anatolien ancien n’était pas encore devenu une langue écrite pleinement normalisée, différents usages coexistent dans le texte. En particulier, le fait que l’harmonie vocalique ne fonctionne pas toujours de manière régulière et que certains suffixes soient utilisés sous différentes formes est remarquable en ce qu’il reflète les caractéristiques linguistiques de l’époque. Il a été établi que le suffixe de pluriel « +lAr » n’indique pas seulement la pluralité numérique, mais reflète également la conception de l’action collective. Un autre point remarquable est la préférence pour les voyelles arrondies dans les suffixes possessifs de la première et de la deuxième personne du singulier. En ce qui concerne les suffixes de cas, l’utilisation du cas accusatif avec ou sans suffixes démontre que la langue n’était pas encore soumise à des règles grammaticales strictes. Les utilisations du passé simple, du passé composé et du présent observées dans les conjugaisons verbales comptent parmi les éléments importants qui déterminent le rythme du récit. Il a été établi que le passé savant, en particulier, confère au récit un ton rapportif. De plus, l’utilisation intensive des suffixes gérondifs renforce le dynamisme du récit et révèle le lien du texte avec la tradition narrative orale. Les suffixes -(y)up et -(y)uban, en particulier, contribuent à la progression ininterrompue du récit en reliant les événements les uns aux autres.
Par conséquent, Dâstân-ı Dâvûd-ı Şa‘bânî est un exemple important de la tradition des cenkname, reflétant les traits caractéristiques du turc anatolien ancien tant sur le plan linguistique que thématique. Le texte est remarquable en ce qu’il illustre, d’un point de vue morphologique, la structure linguistique multiforme et pas encore entièrement normalisée de cette période. De plus, avec sa structure narrative combinant guerre, héroïsme et éléments religieux, il présente les caractéristiques typiques de la tradition des cenkname. À travers le texte latinisé préparé dans le cadre de cette étude, ainsi que l’analyse morphologique et thématique, cette étude vise à contribuer tant aux études sur le turc anatolien ancien qu’à la littérature des cenkname.
Mots-clés: turc anatolien ancien, morphologie, épopée de batailles, Hazrat Ali, Masnavi.
Resumen Estructurado:
El turco anatolio antiguo representa un periodo importante en el que comenzó a desarrollarse la tradición de la lengua escrita basada en el turco oguz y sentó las bases del proceso histórico que se extiende hasta el turco actual. Esta lengua escrita, que comenzó a desarrollarse en la región de Anatolia a partir del siglo XIII, es digna de mención no solo por reflejar las características lingüísticas de la época, sino también por revelar su estructura social, su concepción religiosa y su mundo cultural. Las obras religiosas y épicas escritas durante este periodo constituyen fuentes importantes que reflejan la concepción popular del heroísmo, el tipo humano ideal y la tradición narrativa moldeada en torno a los valores islámicos. En particular, los cenknâmes conformaron una amplia tradición narrativa en la literatura turca a través de relatos centrados en Hazrat Ali, escenas de batalla y acontecimientos extraordinarios. Estas obras, moldeadas en torno al valor de Hazrat Ali, su fuerza en el combate y los sacrificios realizados por la difusión del islam, contribuyeron a la formación del tipo de héroe ideal en la mente del pueblo. Además, los cenknâmes proporcionan datos importantes para los estudios del turco antiguo de Anatolia en cuanto a que reflejan las características lingüísticas de la época.
En este estudio se ha examinado Dâstân-ı Dâvûd-ı Şa‘bânî, un texto en turco antiguo de Anatolia del siglo XIV, en cuanto a sus características morfológicas y temáticas. El objetivo principal del estudio es revelar en qué medida el texto refleja las características lingüísticas propias del turco antiguo de Anatolia y evaluar su lugar dentro de la tradición de los cenknâme. Además, otro objetivo importante del estudio es presentar este texto, que no ha sido examinado en detalle anteriormente, a los investigadores a través de su versión latinizada. La obra examinada se encuentra entre los folios 136b–141b de una miscelánea registrada con el número de acceso 06HK75 en la colección de la Biblioteca Pública Provincial Adnan Ötüken de Ankara, perteneciente a la Biblioteca Nacional de aquella ciudad, y consta de 258 coplas. Escrita en la forma versificada masnavi, la obra constituye uno de los ejemplos más notables de la tradición cenknâme en cuanto a sus características narrativas, religiosas y épicas.
En el estudio se adoptó un método de investigación cualitativo. En primer lugar, se preparó una edición transcripcional del texto y, posteriormente, se evaluó la obra en términos de morfología y contenido. El análisis lingüístico se llevó a cabo en el marco de la morfología, basándose en estudios históricos de gramática turca. En este contexto, se examinaron las flexiones de sustantivos y verbos, los sufijos posesivos, los sufijos de caso, los sufijos derivacionales y los verbos. Los datos obtenidos se evaluaron dentro de las características generales del turco anatolio antiguo, y se determinó el lugar que ocupa el texto dentro de la lengua escrita de la época. En el análisis temático, se hizo hincapié en la trama, los personajes, las escenas de batalla, los elementos extraordinarios y las características narrativas religiosas y épicas. Además, se evaluó la función del texto dentro de la tradición del cenknâme y se intentó revelar cómo se configuró la narración en torno a la concepción del heroísmo centrada en Hazrat Ali.
Al examinar el contenido del texto, se observa que la trama se estructura en torno a tres secciones principales. La primera sección narra el ataque de Dâvûd-ı Şa‘bânî a la tribu de los Banū Zuhra tras Khaybar. El asesinato de personas, el saqueo de bienes y la impotencia experimentada por los que se quedaron atrás constituyen los elementos principales de la estructura dramática de la narración. Esta sección es fundamental para preparar el terreno del conflicto del Cenknâme. La segunda sección trata de los acontecimientos que se desarrollan después de que una persona que logró escapar de la tribu acuda al Profeta y le cuente lo sucedido. El desplazamiento del ejército preparado por orden del Profeta, la espera antes de la batalla y las escenas de enfrentamiento son especialmente destacables en esta sección. También las escenas de batalla no se muestran únicamente como luchas militares, sino que también aparecen como escenas donde los sentimientos de fe, lealtad y sacrificio son los que se ven en primer plano. En la tercera sección, la narración toma otra dimensión en la que los elementos extraordinarios se intensifican. Son algunos de los elementos principales que refuerzan el aspecto épico del texto: las escenas como la de Hazrat Ali siendo lanzado contra la fortaleza por una catapulta, la intervención de Gabriel y la conquista de la fortaleza de esta manera.
En cuanto a las características lingüísticas, se ha constatado que el texto es particularmente rico desde el punto de vista morfológico. Las flexiones de los sustantivos, los sufijos posesivos, los sufijos de caso y las estructuras verbales constituyen elementos fundamentales que reflejan la comprensión lingüística de la época. Dado que el turco anatolio antiguo aún no se había convertido en una lengua escrita plenamente estandarizada, en el texto coexisten diferentes usos. En particular, el hecho de que la armonía vocálica no siempre funcione de manera regular y que algunos sufijos se utilicen en diferentes formas es digno de mención a la hora de reflejar las características lingüísticas de la época. Se ha determinado que el sufijo de plural «+lAr» no solo indica la pluralidad numérica, sino que también refleja la concepción de la acción colectiva. Otro punto destacable es la preferencia por las vocales redondeadas en los sufijos posesivos de primera y segunda persona del singular. En cuanto a los sufijos de caso, el uso del acusativo, tanto con sufijos como sin ellos, demuestra que la lengua aún no estaba sujeta a reglas gramaticales estrictas. Entre los elementos que tienen importancia para determinar el flujo de la narración están los usos observados en las conjugaciones verbales del pasado simple, del pasado perfecto y del presente. Se ha determinado que el pasado culto, en particular, confiere a la narración un tono informativo. Asimismo, el abundante empleo de sufijos gerundiales incrementa la dinamicidad de la narración y pone de manifiesto la relación del texto con la tradición narrativa oral. Especialmente los sufijos -(y)up y -(y)uban contribuyen a la progresión ininterrumpida de la narración al vincular los acontecimientos entre sí.
En consecuencia, Dâstân-ı Dâvûd-ı Şa‘bânî es un ejemplo importante de la tradición cenkname, que refleja las características del turco anatolio antiguo tanto desde el punto de vista lingüístico como temático. El texto es notable por demostrar, desde una perspectiva morfológica, la estructura lingüística multiforme y aún no totalmente estandarizada de la época. Además, con su estructura narrativa que combina guerra, heroísmo y elementos religiosos, muestra las características típicas de la tradición cenkname. A través del texto latinizado elaborado en el marco del estudio, junto con el análisis morfológico y temático, el estudio pretende contribuir tanto a los estudios sobre el turco antiguo de Anatolia como a la literatura cenkname.
Palabras clave: turco antiguo de Anatolia, morfología, epopeya de batallas, Hazrat Ali, Masnavi.
结构化摘要:
古安纳托利亚土耳其语代表了一个重要时期,在此期间,基于奥古兹土耳其语的书面语言传统开始发展,并为延续至现代土耳其语的历史进程奠定了基础。这种书面语言自十三世纪起在安纳托利亚地区开始发展,其意义不仅在于反映了该时期的语言特征,更在于揭示了当时的社会结构、宗教观念及文化世界。这一时期创作的宗教史诗作品,是反映当时民众对英雄主义的理解、理想人格类型以及围绕伊斯兰价值观形成的叙事传统的重要资料。尤其是《战记》(cenknâmes),通过以哈兹拉特·阿里(Hazrat Ali)为核心、聚焦战场场景及非凡事件的叙事,在土耳其文学中形成了广泛的叙事传统。这些作品围绕哈兹拉特·阿里的勇气、战斗力以及为传播伊斯兰教所作的牺牲而展开,在民众心中塑造了理想的英雄形象。此外,就反映该时期的语言特征而言,《战记》为古安纳托利亚土耳其语研究提供了重要资料。
本研究以十四世纪的古安纳托利亚土耳其语文本《达斯坦·达武德·沙巴尼》(Dâstân-ı Dâvûd-ı Şa‘bânî)为对象,对其形态学特征与主题特征进行了考察。研究的主要目的是揭示该文本在多大程度上反映了古安纳托利亚土耳其语的典型语言特征,并评估其在《Cenkname》传统中的地位。此外,本研究的另一重要目标是通过其拉丁化版本,将这部此前未被详细研究过的文本介绍给学者们。该作品收录于安卡拉国家图书馆安卡拉阿德南·奥图肯省立公共图书馆藏品中,编目号为06HK75的一部杂录的136b–141b页,共包含258对联句。该作品采用马斯纳维(masnavi)诗体创作,就其宗教与史诗叙事特征而言,是“战记”(cenknâme)传统中尤为杰出的范例之一。
本研究采用定性研究方法。首先,对文本进行了转写校勘,随后从形态学和内容两个层面对其进行了评估。语言分析是在形态学框架内,基于历史土耳其语语法研究开展的。在此背景下,研究考察了名词与动词的屈折变化、所有格后缀、格后缀、派生后缀以及动名词。所得数据结合古安纳托利亚土耳其语的一般特征进行了评估,并确定了该文本在同期书面语言中的地位。在主题分析中,重点探讨了情节、人物、战斗场景、超自然元素以及宗教-史诗叙事特征。此外,还评估了该文本在《战记》(cenknâme)传统中的功能,并试图揭示叙事如何围绕以哈兹拉特·阿里(Hazrat Ali)为核心的英雄主义观念而构建。
考察文本内容可发现,其情节结构围绕三个主要部分展开。第一部分叙述了哈伊巴尔战役后,达乌德·沙阿巴尼(Dâvûd-ı Şa‘bânî)对班努·祖赫拉(Banū Zuhra)部落的进攻。杀戮、掠夺以及幸存者所经历的无助感,构成了该叙事戏剧结构的主要要素。这一部分对于奠定《Cenknâme》的冲突基调具有重要意义。第二部分讲述了一名成功逃离部落的人前往先知处,向其陈述所发生事件后的后续发展。本节中,先知下令集结的军队行军、战前待命以及交锋场景尤为引人注目。此外,战斗场面不仅被呈现为军事较量,更是信仰、忠诚与牺牲精神凸显的场景。在第三部分,叙事呈现出新的维度,其中超自然元素愈发凸显。诸如哈兹拉特·阿里被投石机弹射入堡垒、加百列的介入,以及以此方式攻克堡垒等场景,均是强化文本史诗特质的主要元素。
就语言特征而言,该文本在形态学上尤为丰富。名词屈折、所有格后缀、格后缀及动词结构,构成了反映该时期语言认知的重要要素。由于古安纳托利亚土耳其语尚未成为完全标准化的书面语言,文本中并存着不同的用法。特别是元音和谐现象并非总是规律地发生,以及某些后缀以不同形式出现,这些在反映该时期语言特征方面尤为值得注意。研究表明,复数后缀"+lAr"不仅表示数量上的复数,还反映了对集体行动的理解。另一个显著特点是第一人称和第二人称单数所有格后缀中倾向于使用圆唇元音。关于格后缀,无论是否带有后缀,宾格形式均被使用,这表明该语言尚未受制于严格的语法规则。动词变位中观察到的过去时、文体过去时和现在时的运用,是决定叙事流畅性的重要因素。研究表明,尤其是"学识性过去时"赋予了叙事一种报告式的语调。此外,动名词后缀的密集使用增强了叙事的动态感,并揭示了文本与口头叙事传统的联系。特别是后缀-(y)up和-(y)uban,通过将事件相互关联,促进了叙事的连贯推进。
因此,《达斯塔尼·达武德·沙巴尼》作为“英雄史诗”传统的重要范例,在语言和主题上均体现了古安纳托利亚土耳其语的特征。从形态学角度看,该文本在展现该时期多样化且尚未完全标准化的语言结构方面具有显著价值。此外,其融合战争、英雄主义与宗教元素的叙事结构,充分展现了“战记”传统的典型特征。本研究通过在研究框架内编纂的拉丁化文本,结合形态学与主题分析,旨在为古安纳托利亚土耳其语研究及“战记”文学研究做出贡献。
关键词:古安纳托利亚土耳其语,形态学,战争史诗,哈兹拉特·阿里,马斯纳维。
Структурированное резюме:
Древнеанатолийский турецкий язык представляет собой важный период, в который начала развиваться традиция письменности на основе огузского турецкого языка и был заложен фундамент исторического процесса, простирающегося вплоть до современного турецкого языка. Этот письменный язык, начавший развиваться на территории Анатолии с XIII века, примечателен не только тем, что отражает лингвистические особенности того времени, но и тем, что раскрывает социальную структуру, религиозные представления и культурный мир того периода. Религиозно- эпические произведения, написанные в этот период, представляют собой важные источники, отражающие народное понимание героизма, идеального типа человека и повествовательную традицию, сформированную вокруг исламских ценностей. В частности, «ченкнамы» сформировали обширную повествовательную традицию в турецкой литературе благодаря рассказам, посвященным Хазрат Али, сценам сражений и необыкновенным событиям. Эти произведения, сформированные вокруг мужества Хазрат Али, его силы в бою и жертв, принесенных ради распространения ислама, способствовали формированию образа идеального героя в сознании народа. Кроме того, «ченкнамы» предоставляют важные данные для исследований древнеанатолийского турецкого языка с точки зрения отражения лингвистических особенностей того периода.
В данном исследовании «Дастан-и Давуд-и Шабани», текст XIV века на древнеанатолийском турецком языке, был проанализирован с точки зрения его морфологических и тематических особенностей. Основная цель исследования заключается в том, чтобы выявить, в какой степени текст отражает характерные лингвистические особенности древнеанатолийского турецкого языка, и оценить его место в традиции «ченкнаме». Кроме того, еще одной важной целью исследования является представление этого текста, который ранее не был подробно изучен, исследователям посредством его латинизированной версии. Исследуемое произведение находится на фолиантах 136b–141b сборника, зарегистрированного под инвентарным номером 06HK75 в фонде Провинциальной публичной библиотеки имени Аднана Отукена Национальной библиотеки Анкары, и состоит из 258 двустиший. Написанное в стихотворной форме маснави, произведение представляет собой один из замечательных примеров традиции ченкнаме с точки зрения его религиозных и эпических narrative characteristics.
В исследовании был применен качественный метод исследования. Сначала была подготовлена транскрипционная редакция текста, а затем произведение было оценено с точки зрения морфологии и содержания. Лингвистический анализ был проведен в рамках морфологии на основе исследований исторической турецкой грамматики. В этом контексте были изучены флективные формы существительных и глаголов, притяжательные суффиксы, падежные суффиксы, деривационные суффиксы и глагольные формы. Полученные данные были проанализированы с учетом общих характеристик древнеанатолийского турецкого языка, и было определено место текста в письменной речи того периода. В тематическом анализе особое внимание было уделено сюжету, персонажам, сценам сражений, неординарным элементам и религиозно- эпическим особенностям повествования. Кроме того, была оценена функция текста в рамках традиции «ценкнаме», и была предпринята попытка выявить, как повествование формировалось вокруг представления о героизме, сосредоточенного на Хазрат Али.
При изучении содержания текста видно, что сюжет построен вокруг трех основных разделов. Первый раздел повествует о нападении Давуд-и Шабани на племя Бану Зухра после Хайбара. Убийство людей, разграбление имущества и беспомощность оставшихся составляют основные элементы драматической структуры повествования. Эта часть важна с точки зрения подготовки почвы для конфликта в «ценкнаме». Вторая часть посвящена событиям, которые развиваются после того, как человек, сумевший сбежать из племени, приходит к Пророку и рассказывает о случившемся. В этом разделе особого внимания заслуживают движение армии, подготовленной по приказу Пророка, ожидание перед сражением и сцены столкновения. Более того, сцены сражений представлены не только как военные столкновения, но и как сцены, в которых на первый план выходят чувства веры, преданности и самопожертвования. В третьем разделе повествование приобретает иное измерение, в котором усиливаются элементы сверхъестественного. Такие сцены, как запуск Хазрата Али в крепость с помощью катапульты, вмешательство Гавриила и завоевание крепости таким образом, относятся к числу основных элементов, усиливающих эпический аспект текста.
С точки зрения лингвистических особенностей текст оказался особенно богатым в морфологическом отношении: флексии существительных, притяжательные суффиксы, падежные суффиксы and глагольные конструкции составляют важные элементы, отражающие лингвистическое понимание того периода. Поскольку древнеанатолийский турецкий язык еще не стал полностью стандартизированным письменным языком, в тексте сосуществуют различные варианты употребления. В частности, тот факт, что гармония гласных не всегда функционирует регулярно и что некоторые суффиксы используются в разных формах, заслуживает внимания с точки зрения отражения лингвистических особенностей того периода. Было установлено, что суффикс множественного числа «+lAr» не просто указывает на количественное множественное число, но и отражает понимание коллективного действия. Еще одним примечательным моментом является предпочтение округленных гласных в притяжательных суффиксах первого и второго лица единственного числа. Что касается падежных суффиксов, то использование винительного падежа как с суффиксами, так и без них свидетельствует о том, что язык еще не был связан строгими грамматическими правилами. Использование прошедшего времени, условного прошедшего времени и настоящего времени, наблюдаемое в спряжении глаголов, является одним из важных элементов, определяющих ход повествования. Установлено, что, в частности, условная форма прошедшего времени придает повествованию отчетный тон. Кроме того, интенсивное использование суффиксов герундия повышает динамизм повествования и свидетельствует о связи текста с устной повествовательной традицией. В особенности суффиксы -(y)up и -(y)uban способствуют непрерывному развитию повествования, связывая события друг с другом.
Следовательно, «Дастан-и Давуд-и Шабани» является важным примером традиции ченкнаме, отражающим характерные черты древнеанатолийского турецкого языка как в лингвистическом, так и в тематическом плане. Текст примечателен тем, что с морфологической точки зрения демонстрирует многообразную и еще не полностью стандартизированную языковую структуру того периода. Кроме того, благодаря своей повествовательной структуре, сочетающей военные, героические и религиозные элементы, он демонстрирует типичные черты традиции «ченкнаме». С помощью латинизированного текста, подготовленного в рамках данного исследования, а также морфологического и тематического анализа, исследование направлено на вклад как в изучение древнеанатолийского турецкого языка, так и в литературу «ченкнаме».
Ключевые слова: древнеанатолийский турецкий язык, морфология, «Поэма о сражениях», Хазрат Али, «Маснави».
संरचित सारांश:
पुराना अनातोलियाई तुर्की एक महत्वपूर्ण अवधि का प्रतिनिधित्व करता है जिसमें ओघुज़ तुर्की पर आधारित लिखित भाषा की परंपरा विकसित होना शुरू हुई और जिसने आज की तुर्की तक फैली ऐतिहासिक प्रक्रिया की नींव रखी। यह लिखित भाषा, जो तेरहवीं शताब्दी से अनातोलियाई क्षेत्र में विकसित होना शुरू हुई, न केवल उस अवधि की भाषाई विशेषताओं को दर्शाने के लिए उल्लेखनीय है, बल्कि यह इसके सामाजिक ढांचे, धार्मिक समझ और सांस्कृतिक दुनिया को उजागर करने के लिए भी महत्वपूर्ण है।
इस अवधि के दौरान लिखी गई धार्मिक-काव्य रचनाएँ महत्वपूर्ण स्रोत हैं जो लोगों की वीरता, आदर्श मानवीय प्रकार और इस्लामी मूल्यों के इर्द-गिर्द आकार ली गई कथा परंपरा की समझ को दर्शाती हैं। विशेष रूप से, ज़ेनकनामे ने हज़रत अली, युद्ध के दृश्यों और असाधारण घटनाओं पर केंद्रित कथाओं के माध्यम से तुर्की साहित्य में एक व्यापक कथा परंपरा का निर्माण किया। हज़रत अली के साहस, युद्ध में शक्ति और इस्लाम के प्रसार के लिए किए गए बलिदानों के इर्द-गिर्द बनी ये कृतियाँ, लोगों के मन में आदर्श नायक के प्रकार के निर्माण में योगदान करती थीं। इसके अलावा, ज़ेनकनामे उस युग की भाषाई विशेषताओं को दर्शाने के मामले में पुराने अनातोलियन तुर्की अध्ययन के लिए महत्वपूर्ण डेटा प्रदान करते हैं।
इस अध्ययन में, चौदहवीं सदी की पुरानी अनातोलियाई तुर्की रचना, दास्तान-ए-दाऊद-ए-शबानी, का उसके रूपवैज्ञानिक और विषयगत विशेषताओं के संदर्भ में परीक्षण किया गया है। इस अध्ययन का मुख्य उद्देश्य यह प्रकट करना है कि यह पाठ किस हद तक पुरानी अनातोलियाई तुर्की की विशिष्ट भाषाई विशेषताओं को दर्शाता है और सेनकनामे परंपरा के भीतर इसकी स्थिति का मूल्यांकन करना है। इसके अतिरिक्त, इस अध्ययन का एक और महत्वपूर्ण उद्देश्य इस पाठ को, जिसका पहले विस्तार से परीक्षण नहीं किया गया है, को उसके लैटिनीकृत संस्करण के माध्यम से शोधकर्ताओं के समक्ष प्रस्तुत करना है। यह परीक्षित कृति, राष्ट्रीय पुस्तकालय, अंकारा के अंकारा अदनान ओतुकेन प्रांतीय सार्वजनिक पुस्तकालय के संग्रह में अभिग्रह संख्या 06HK75 के तहत पंजीकृत एक विविध-संकलन के फोलियो 136b–141b के बीच स्थित है और इसमें 258 दोहे हैं।
मसनवी छंद रूप में लिखी गई यह कृति, अपनी धार्मिक और महाकाव्य कथात्मक विशेषताओं के मामले में सेनकनामे परंपरा के उल्लेखनीय उदाहरणों में से एक है।
अध्ययन में एक गुणात्मक अनुसंधान पद्धति अपनाई गई। सबसे पहले, पाठ का एक प्रतिलिपि संस्करण तैयार किया गया, और बाद में इस कृति का मूल्यांकन रूप-विज्ञान और सामग्री के आधार पर किया गया। भाषाई विश्लेषण, ऐतिहासिक तुर्की व्याकरण अध्ययन के आधार पर रूप-विज्ञान के ढांचे के भीतर किया गया।
इस संदर्भ में, संज्ञा और क्रिया के रूप, स्वामित्व संबंधी प्रत्यय, कारक प्रत्यय, व्युत्पत्ति प्रत्यय और क्रियावाचक संज्ञाओं की जांच की गई। प्राप्त आंकड़ों का मूल्यांकन प्राचीन अनातोलियाई तुर्की की सामान्य विशेषताओं के भीतर किया गया, और उस काल की लिखित भाषा में पाठ का स्थान निर्धारित किया गया। विषयगत विश्लेषण में, कथानक, पात्र, युद्ध के दृश्य, असाधारण तत्वों और धार्मिक-गाथात्मक कथा विशेषताओं पर जोर दिया गया।
इसके अलावा, सेनकनामे परंपरा के भीतर पाठ के कार्य का मूल्यांकन किया गया, और यह प्रकट करने का प्रयास किया गया कि हज़रत अली पर केंद्रित वीरता की समझ के इर्द-गिर्द कथा को कैसे आकार दिया गया था।
जब पाठ की सामग्री की जांच की जाती है, तो यह देखा जाता है कि कथानक तीन मुख्य खंडों के इर्द-गिर्द संरचित है। पहला खंड खैबर के बाद बनी ज़हरा जनजाति पर दाऊद-ए-शबानी के हमले का वर्णन करता है।
लोगों की हत्या, माल की लूट, और पीछे छूट गए लोगों द्वारा अनुभव की गई असहायता कथा की नाटकीय संरचना के मुख्य तत्व हैं। यह खंड सेनकनामे के संघर्ष का मैदान तैयार करने के संदर्भ में महत्वपूर्ण है। दूसरा खंड उन घटनाओं से संबंधित है जो तब घटित होती हैं जब कबीले से भागने में सफल हुआ एक व्यक्ति पैगंबर के पास जाता है और जो कुछ हुआ उसे बताता है। पैगंबर के आदेश पर तैयार की गई सेना की आवाजाही, युद्ध से पहले की प्रतीक्षा, और टकराव के दृश्य इस खंड में विशेष रूप से उल्लेखनीय हैं। इसके अलावा, युद्ध के दृश्यों को न केवल सैन्य संघर्ष के रूप में प्रस्तुत किया गया है, बल्कि ऐसे दृश्यों के रूप में भी प्रस्तुत किया गया है जिनमें आस्था, वफादारी और बलिदान की भावनाएँ सामने आती हैं। तीसरे खंड में, कथा एक अलग आयाम ले लेती है जिसमें असाधारण तत्व तीव्र हो जाते हैं।
हज़रत अली को एक वज़नी यंत्र से किले में फेंके जाने, जिब्रिल के हस्तक्षेप, और इस प्रकार किले पर विजय प्राप्त करने जैसे दृश्य, पाठ के महाकाव्य पक्ष को मज़बूत करने वाले प्रमुख तत्वों में से हैं।
भाषाई विशेषताओं के मामले में, पाठ को रूपगत रूप से विशेष रूप से समृद्ध पाया गया है। संज्ञा प्रत्यय, अधिकारसूचक उपसर्ग, कारक प्रत्यय, और क्रियात्मक संरचनाएं उस काल की भाषाई समझ को दर्शाने वाले महत्वपूर्ण तत्व हैं।
चूंकि पुरानी अनातोलियन तुर्की अभी तक एक पूरी तरह से मानकीकृत लिखित भाषा नहीं बनी थी, इसलिए पाठ में विभिन्न प्रयोग सह-अस्तित्व में हैं। विशेष रूप से, यह तथ्य कि स्वर सामंजस्य (vowel harmony) हमेशा नियमित रूप से काम नहीं करता है और कुछ प्रत्यय विभिन्न रूपों में उपयोग किए जाते हैं, उस काल की भाषाई विशेषताओं को दर्शाने के मामले में उल्लेखनीय है। यह निर्धारित किया गया है कि बहुवचन प्रत्यय "+lAr" केवल संख्यात्मक बहुतायत को इंगित नहीं करता है, बल्कि सामूहिक कार्रवाई की समझ को भी दर्शाता है। एक और उल्लेखनीय बिंदु प्रथम और द्वितीय पुरुष एकवचन संबंधी प्रत्ययों में गोल स्वरों को प्राथमिकता देना है। कारक प्रत्ययों के संबंध में, प्रत्यय के साथ और बिना प्रत्यय के कर्मकारक का प्रयोग यह दर्शाता है कि भाषा अभी तक सख्त व्याकरणिक नियमों से बंधी नहीं थी। क्रिया-रूपों में देखी गई भूतकाल, विशेष भूतकाल और वर्तमान काल का प्रयोग, कथा-प्रवाह को निर्धारित करने वाले महत्वपूर्ण तत्वों में से एक है। यह निर्धारित किया गया है कि विशेष रूप से सीखा हुआ भूतकाल कथा को एक रिपोर्टिव स्वर देता है। इसके अलावा, जेरंडियल प्रत्ययों का तीव्र उपयोग कथा की गतिशीलता को बढ़ाता है और पाठ के मौखिक कथा परंपरा से संबंध को प्रकट करता है। विशेष रूप से -(y)up और -(y)uban प्रत्यय घटनाओं को एक-दूसरे से जोड़कर कथा की निर्बाध प्रगति में योगदान करते हैं।
परिणामस्वरूप, दास्तान-ए-दाउद-ए-शबानी जंगनामे परंपरा का एक महत्वपूर्ण उदाहरण है, जो पुराने अनातोलियन तुर्की की विशेषताओं को भाषाई और विषयगत दोनों रूप से दर्शाता है। यह पाठ रूप-विज्ञान के दृष्टिकोण से उस काल की बहु-आयामी और अभी तक पूरी तरह से मानकीकृत नहीं हुई भाषाई संरचना को प्रदर्शित करने के मामले में उल्लेखनीय है।
इसके अलावा, युद्ध, वीरता और धार्मिक तत्वों को संयोजित करने वाली अपनी कथा संरचना के साथ, यह जेंकनामे परंपरा की विशिष्ट विशेषताओं को प्रदर्शित करता है। अध्ययन के दायरे में तैयार किए गए लैटिनीकृत पाठ के साथ-साथ रूपवैज्ञानिक और विषयगत विश्लेषण के माध्यम से, इस अध्ययन का उद्देश्य पुराने अनातोलियाई तुर्की अध्ययन और जेंकनामे साहित्य दोनों में योगदान करना है।
कीवर्ड: पुराना अनातोलियाई तुर्की, रूपविज्ञान, युद्धों का महाकाव्य, हज़रत अली, मसनवी।
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.