New Readings, Textual Reconstruction and Contributions to Buddhist Terminology in Old Uyghur Buddhacarita Fragments

Eski Uygurca Buddhacarita Fragmanları Üzerine Yeni Okumalar, Metin Onarımları ve Budist Terminolojiye Katkılar
Author:

Aysun SOYER-

Number of pages:
6109-6175
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 3

Abstract

Bu çalışma, Budist edebiyatın en önemli biyografik eserlerinden biri olan Buddhacarita’ya ait Eski Uygurca fragmanları filolojik açıdan yeniden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Sanskritçe aslından farklı dillere çevrilerek geniş bir kültürel dolaşım alanı kazanan eser, Eski Uygur Türkçesinde yalnızca sınırlı parçalarla temsil edilmesine rağmen Budist düşüncenin Türkçe ifade biçimlerini anlamak bakımından önemli bir kaynak niteliği taşımaktadır.

Araştırma kapsamında Berlin Turfan Koleksiyonu’nda muhafaza edilen Ch/U 7528 ve U 5369 numaralı fragmanlar karşılaştırmalı filolojik yöntemle incelenmiştir. Belgelerin paleografik özellikleri değerlendirilmiş; harf çevrimi, yazı çevrimi ve Türkiye Türkçesine aktarımı yapılmıştır. Tahripli satırlar, paralel metin tanıklıkları ve bağlamsal onarım yöntemi kullanılarak yeniden okunmuş; fragmanların metin içindeki muhtemel konumları tartışılmıştır.

Çalışmada özellikle aşnu, yavaltur-, törü, tegşüt etöz, avantlıg, vainike ve teriŋ nom gibi kavramların Budist terminoloji içerisindeki işlevleri üzerinde durulmuştur. İncelemeler, Eski Uygurca Buddhacarita fragmanlarının yalnızca bir çeviri faaliyeti olmadığını; Budist kavramların Türkçe düşünce dünyası içinde yeniden yorumlanarak yerelleştirildiğini göstermektedir. Özellikle törü biriminin Skr. Dharma karşılığı olarak kullanılması, çeviri dilinin kavramsal üretkenliğini ortaya koymaktadır.

U 5369 numaralı fragmanda yer alan Avalokiteśvara övgüsü ile Ajātaśatru anlatısına ilişkin bölümler ise metnin yalnızca biyografik değil, aynı zamanda doktrinel ve litürjik bir çevre içinde değerlendirildiğini düşündürmektedir. Paralel metinler yardımıyla önerilen yeni okumalar ve satır onarımları, fragmanların Buddhacarita geleneği içerisindeki yerini daha belirgin hâle getirmektedir.

Sonuç olarak bu çalışma, Eski Uygurca Budist metinlerin yeniden okunması ve onarımı konusunda yeni filolojik değerlendirmeler sunmakta; Budist-Türkçe terminolojinin oluşum sürecine dair kavramsal ve metodolojik katkılar sağlamaktadır.

Keywords

Abstract

This study aims to re-evaluate the Old Uyghur fragments of the Buddhacarita, one of the most important biographical works of Buddhist literature, from a philological perspective. Although the work, which gained wide cultural circulation through translations from its Sanskrit original into various languages, survives in Old Uyghur Turkic only in fragmentary form, it remains an important source for understanding the linguistic expression of Buddhist thought in Turkic.

Within the scope of the study, fragments numbered Ch/U 7528 and U 5369 preserved in the Berlin Turfan Collection were examined through a comparative philological method. The paleographical features of the documents were analyzed, and their transliteration, transcription, and translation into Modern Turkish were prepared. Damaged lines were reconsidered through parallel textual witnesses and contextual restoration methods, while the possible positions of the fragments within the textual sequence were also discussed.

Particular attention was paid to the functions of terms such as ašnu, yavaltur-, törü, tegşüt etöz, avantlıg, vainike, and teriŋ nom within Buddhist terminology. The analysis demonstrates that the Old Uyghur Buddhacarita fragments are not merely products of translation activity, but also reflect the reinterpretation and localization of Buddhist concepts within the Turkish intellectual and cultural sphere. In particular, the use of törü as an equivalent of Sanskrit Dharma reveals the conceptual productivity of the translation language.

The Avalokiteśvara praise text and the passages related to the Ajātaśatru narrative contained in fragment U 5369 further suggest that the text should be evaluated not only within a biographical framework but also within a doctrinal and liturgical context. The new readings and textual restorations proposed through parallel textual evidence clarify the place of these fragments within the Buddhacarita tradition.

In conclusion, this study offers new philological evaluations concerning the re-reading and reconstruction of Old Uyghur Buddhist texts and provides conceptual as well as methodological contributions to the formation of Buddhist-Turkic terminology.

Keywords

Old Turkic, Old Uyghur, Buddhism, sūtra, textual reconstruction.

Structured Abstract:

This study aims to contribute to the existing editions of the Old Uyghur Buddhacarita tradition through new philological readings and contextual reassessment of the fragments Ch/U 7528 and U 5369. Although Old Uyghur Buddhist studies have advanced considerably through catalogues and fragment editions, several issues remain unresolved, particularly regarding the interpretation of damaged lines, the reconstruction of texts through parallel witnesses, and the conceptual analysis of Buddhist terminology. By reexamining two fragments that have either received limited scholarly attention or remained largely at the catalogue level, this study seeks to address these gaps. Beyond proposing textual restorations, the article demonstrates that fragment philology can illuminate not only textual reconstruction but also translation strategies, conceptual adaptation, and the formation of Buddhist terminology in Old Uyghur literature. Furthermore, it proposes an integrated philological framework that combines paleography, contextual restoration, comparative textual analysis, and conceptual terminology studies, thereby contributing to ongoing methodological discussions in Old Uyghur Buddhist philology.

The study adopts a qualitative philological methodology. The corpus consists of two fragments preserved in the Berlin Turfan Collection: Ch/U 7528 and U 5369. These materials are examined through paleographical, codicological, and comparative textual methods. The analysis proceeds in several stages. First, the physical characteristics, scribal features, and state of preservation of the fragments are assessed. Second, transliterations, transcriptions, and Turkish translations are presented. Subsequently, damaged passages are reexamined through contextual restoration and comparison with parallel textual witnesses. Terminological analysis is conducted with reference to Sanskrit, Sogdian, Tocharian, and Chinese sources in order to evaluate conceptual correspondences. Lexical items are not treated merely as dictionary equivalents but are analyzed as translation choices embedded within Buddhist doctrinal discourse and conceptual transfer strategies. Through this integrated approach, the fragments are interpreted not simply as isolated textual remnants but as multilayered philological evidence that contributes to the understanding of textual history, translation practices, and the development of Buddhist terminology.

The analysis yields several significant findings. First, the new readings proposed for Ch/U 7528 provide revised restorations for damaged passages and contribute to a more accurate placement of the fragment within the Buddhacarita textual sequence. Terms such as ašnu, yavaltur-, and törü are shown to possess conceptual functions that extend beyond their lexical meanings, particularly within Buddhist doctrinal discourse. Second, the reassessment of U 5369 suggests that, although its direct attribution to the main Buddhacarita text cannot be established with certainty, it should nevertheless be regarded as a complementary and interpretative witness within the broader Buddhacarita textual tradition. In particular, doctrinal expressions such as tägšüt ätöz, gadirakud, vainike, and terin kuvrag reflect a highly developed conceptual vocabulary and provide valuable evidence for understanding how Buddhist narrative and doctrinal concepts were rendered into Old Uyghur. One of the study's principal findings is that parallel fragments function not only as sources for reconstructing missing passages but also as independent conceptual witnesses that broaden interpretative possibilities. The findings further demonstrate that the Old Uyghur Buddhist translation language was not merely reproductive but also productive and creative in generating new conceptual expressions.

The study demonstrates that the combined application of comparative philological methods and conceptual terminological analysis produces significant results in fragment philology. It shows that documents whose direct attribution to the primary text remains uncertain may nevertheless make substantial indirect contributions to textual reconstruction and interpretation. In this respect, the study proposes a methodological expansion that integrates documentary editing with interpretative philology in Old Uyghur Buddhacarita research. It also highlights the creativity and conceptual productivity of the Old Uyghur translation language, thereby contributing to a deeper understanding of Buddhist translation practices and terminology formation. Future research involving a comprehensive digital critical edition of all Buddhacarita fragments will not only facilitate a more complete reconstruction of the text but also provide broader insights into the historical development of Buddhist terminology, while offering an opportunity to test and refine the philological framework proposed in this study on a larger corpus.

 

Keywords: Old Uyghur, Buddhacarita, textual reconstruction, Buddhist terminology, Turfan manuscripts.

Yapılandırılmış Özet:

Bu çalışma, Eski Uygur Buddhacarita geleneğine ait Ch/U 7528 ve U 5369 numaralı fragmanları yeni filolojik okumalar ve bağlamsal yeniden değerlendirmeler yoluyla inceleyerek mevcut neşirlere katkı sağlamayı amaçlamaktadır. Eski Uygur Budist çalışmaları kataloglar ve fragman neşirleri sayesinde önemli ölçüde ilerlemiş olsa da özellikle tahrip olmuş satırların okunması, paralel tanıklar aracılığıyla metnin yeniden kurulması ve Budist terminolojisinin kavramsal yorumlanması gibi bazı sorunlar hâlen çözüme kavuşmamıştır. Bu çalışma, daha önce sınırlı ölçüde bilimsel incelemeye konu olmuş ya da büyük ölçüde katalog düzeyinde değerlendirilmiş iki fragmanı yeniden ele alarak bu boşluğu doldurmayı hedeflemektedir. Makale yalnızca metinsel tamamlama önerileri sunmayı değil, aynı zamanda fragman filolojisinin metin rekonstrüksiyonunun ötesinde çeviri stratejilerini, kavramsal uyarlamaları ve Eski Uygur Budist literatüründe terminolojinin oluşum süreçlerini açıklamada da önemli bir araştırma aracı olduğunu göstermeyi amaçlamaktadır. Bunun yanı sıra paleografi, bağlamsal tamamlama, karşılaştırmalı metin incelemesi ve kavramsal terminoloji çözümlemesini bir araya getiren bütüncül bir filolojik yaklaşım önererek Eski Uygur Budist filolojisinde yöntem tartışmalarına katkı sunmayı hedeflemektedir.

Çalışmada nitel filolojik yöntem benimsenmiştir. İnceleme malzemesini Berlin Turfan Koleksiyonu'nda muhafaza edilen Ch/U 7528 ve U 5369 numaralı iki fragman oluşturmaktadır. Bu materyaller paleografik, kodikolojik ve karşılaştırmalı metin inceleme yöntemleriyle analiz edilmiştir. Çözümleme birkaç aşamada yürütülmüştür. İlk olarak fragmanların fiziksel özellikleri, yazı karakterleri ve korunma durumları değerlendirilmiştir. Ardından transliterasyon, transkripsiyon ve Türkiye Türkçesine çevirileri hazırlanmıştır. Daha sonra tahrip olmuş bölümler, bağlamsal tamamlama ilkeleri doğrultusunda ve paralel metin tanıklarıyla karşılaştırılarak yeniden değerlendirilmiştir. Terminolojik çözümleme kapsamında Sanskritçe, Soğdca, Toharca ve Çince kaynaklardan yararlanılarak kavramsal karşılıklar incelenmiştir. Sözcükler yalnızca sözlük anlamlarıyla ele alınmamış; Budist öğreti bağlamında işlev kazanan çeviri tercihleri ve kavram aktarım stratejileri çerçevesinde değerlendirilmiştir. Böylece fragmanlar yalnızca birbirinden bağımsız metin kalıntıları olarak değil, metin tarihi, çeviri geleneği ve terminoloji üretimi bakımından çok katmanlı filolojik kanıtlar olarak ele alınmıştır.

Analiz sonucunda birkaç önemli bulguya ulaşılmıştır. İlk olarak Ch/U 7528 için önerilen yeni okumalar, tahrip olmuş satırlar için gözden geçirilmiş tamamlama önerileri sunmakta ve fragmanın Buddhacarita metni içindeki konumunun daha isabetli biçimde belirlenmesine katkı sağlamaktadır. ašnu, yavaltur- ve törü gibi terimlerin özellikle Budist doktrinel söylem içerisinde sözlük anlamlarının ötesine geçen kavramsal işlevler taşıdığı ortaya konulmuştur. İkinci olarak U 5369’un yeniden değerlendirilmesi, fragmanın doğrudan Buddhacarita ana metnine ait olduğu kesin biçimde söylenemese bile, daha geniş Buddhacarita metin çevresinin tamamlayıcı ve yorumlayıcı bir tanığı olarak değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir. Özellikle tägšüt ätöz, gadirakud, vainike ve terin kuvrag gibi doktrinel ifadeler gelişmiş bir kavramsal terminolojiyi yansıtmakta; Budist anlatı geleneği ile öğreti dilinin Eski Uygurcaya aktarılış biçimine ilişkin önemli ipuçları sunmaktadır. Çalışmanın dikkat çekici sonuçlarından biri, paralel fragmanların yalnızca eksik satırların tamamlanmasına yardımcı olmakla kalmayıp, metnin kavramsal bütünlüğünü ve yorum imkânlarını genişleten bağımsız filolojik tanıklar olarak da işlev görebileceğini göstermesidir. Bulgular ayrıca Eski Uygur Budist çeviri dilinin yalnızca aktarıcı değil, aynı zamanda yeni kavramsal karşılıklar üreten yaratıcı ve üretken bir dil niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır.

Çalışma, karşılaştırmalı yöntem ile kavramsal terminoloji çözümlemesinin fragman filolojisinde birlikte kullanılmasının önemli sonuçlar doğurduğunu göstermektedir. Doğrudan ana metne ait olduğu tartışmalı olan belgelerin dahi metnin yeniden kurulmasına ve metnin yorumlanmasına dolaylı fakat anlamlı katkılar sağlayabileceği ortaya konulmuştur. Bu yönüyle çalışma, Eski Uygur Buddhacarita araştırmalarında belge neşri ile yorumlayıcı filolojiyi bütünleştiren metodolojik bir yaklaşım önermektedir. Ayrıca Eski Uygur çeviri dilinin Budist terminoloji üretimindeki yaratıcılığı ve kavram aktarımındaki işlevselliği vurgulanarak Budist çeviri geleneğinin daha iyi anlaşılmasına katkı sağlanmaktadır. Gelecekte Buddhacarita geleneğine ait tüm fragmanların dijital eleştirel edisyon yöntemleriyle birlikte değerlendirilmesi hem metnin yeniden kuruluşuna hem de Budist terminolojisinin tarihsel gelişiminin daha kapsamlı biçimde açıklanmasına olanak sağlayacak; bu çalışmada önerilen filolojik yöntemin daha geniş bir veri kümesi üzerinde sınanmasına imkân verecektir.

 

Anahtar Kelimeler: Eski Uygurca, Buddhacarita, metin onarımı, Budist terminolojisi, Turfan el yazmaları.

الملخص المنهجي

تهدف هذه الدراسة إلى الإسهام في الإصدارات القائمة لتقليد البودّهاكارِيتا باللغة الأويغورية القديمة من خلال قراءات فقهية جديدة وإعادة تقييم سياقي للقطع Ch/U 7528 و U 5369. وعلى الرغم من أن دراسات البوذية بالأويغورية القديمة قد تقدمت كثيرًا عبر الفهارس وإصدارات القطع، إلا أن عدة قضايا ما تزال غير محسومة، خصوصًا فيما يتعلق بتفسير الأسطر التالفة، وإعادة بناء النصوص عبر الشواهد الموازية، والتحليل المفهومي للمصطلحات البوذية. ومن خلال إعادة فحص قطعتين لم تحظيا باهتمام علمي كافٍ أو بقيتا في مستوى الفهرسة، تسعى هذه الدراسة إلى سد هذه الثغرات. ولا تقتصر المقالة على اقتراح ترميمات نصية، بل تُظهر أن فقه القطع يمكن أن يضيء ليس فقط على إعادة بناء النصوص، بل أيضًا على استراتيجيات الترجمة، والتكييف المفهومي، وتشكيل المصطلحات البوذية في الأدب الأويغوري القديم. كما تقترح إطارًا فقهياً متكاملاً يجمع بين علم الخطوط، والترميم السياقي، والتحليل النصي المقارن، ودراسة المصطلحات المفهومية، مما يسهم في النقاشات المنهجية الجارية في فقه البوذية الأويغورية القديمة.

تعتمد الدراسة منهجية فقهية نوعية. ويتألف المتن من قطعتين محفوظتين في مجموعة تورفان ببرلين: Ch/U 7528 و U 5369. وتُفحص هذه المواد عبر مناهج باليوغرافية وكوديكولوجية ونصية مقارنة. ويتقدم التحليل في مراحل عدة: أولاً، تقييم الخصائص المادية والسمات الكتابية وحالة حفظ القطع. ثانيًا، تقديم التحويلات الصوتية والنصوص والترجمات التركية. ثم يُعاد فحص المقاطع التالفة عبر الترميم السياقي والمقارنة مع الشواهد النصية الموازية. ويُجرى التحليل الاصطلاحي بالرجوع إلى مصادر سنسكريتية وسغدية وتوخارية وصينية لتقييم المقابلات المفهومية. ولا تُعالج المفردات بوصفها مكافئات قاموسية فحسب، بل تُحلل كخيارات ترجمة مدمجة في الخطاب العقائدي البوذي واستراتيجيات النقل المفهومي. ومن خلال هذا النهج المتكامل، تُفسر القطع لا كأشلاء نصية معزولة، بل كأدلة فقهية متعددة الطبقات تسهم في فهم تاريخ النص، وممارسات الترجمة، وتطور المصطلحات البوذية.

وتسفر التحليلات عن عدة نتائج مهمة. أولاً، القراءات الجديدة المقترحة لـ Ch/U 7528 تقدم ترميمات معدلة للمقاطع التالفة وتُسهم في تحديد أكثر دقة لموضع القطعة ضمن تسلسل نص البودّهاكارِيتا. وتُظهر مصطلحات مثل ašnu و yavaltur- و törü وظائف مفهومية تتجاوز معانيها المعجمية، خصوصًا في سياق الخطاب العقائدي البوذي. ثانيًا، يُشير إعادة تقييم U 5369 إلى أنه، رغم عدم إمكانية نسبته المباشر إلى النص الرئيس للبودّهاكارِيتا على نحو يقيني، ينبغي اعتباره شاهدًا مكملاً وتفسيريًا ضمن التقليد النصي الأوسع للبودّهاكارِيتا. وتُظهر تعابير عقائدية مثل tägšüt ätöz و gadirakud و vainike و terin kuvrag معجمًا مفهوميًا متطورًا للغاية وتقدم أدلة قيمة لفهم كيفية نقل السرد البوذي والمفاهيم العقائدية إلى الأويغورية القديمة. ومن أبرز نتائج الدراسة أن القطع الموازية لا تعمل فقط كمصادر لإعادة بناء المقاطع المفقودة، بل أيضًا كشواهد مفهومية مستقلة توسع إمكانيات التفسير. وتُظهر النتائج كذلك أن لغة الترجمة البوذية بالأويغورية القديمة لم تكن مجرد إعادة إنتاج، بل كانت أيضًا منتجة وخلاقة في توليد تعابير مفهومية جديدة.

وتُبين الدراسة أن التطبيق المشترك للمناهج الفقهية المقارنة والتحليل الاصطلاحي المفهومي يُنتج نتائج مهمة في فقه القطع. وتُظهر أن الوثائق التي تبقى نسبتها المباشرة إلى النص الرئيس غير مؤكدة يمكن أن تُسهم مع ذلك إسهامات غير مباشرة جوهرية في إعادة بناء النص وتفسيره. وفي هذا الصدد، تقترح الدراسة توسعًا منهجيًا يدمج تحرير الوثائق مع الفقه التفسيري في أبحاث البودّهاكارِيتا الأويغورية القديمة. كما تُبرز إبداعية وإنتاجية اللغة الأويغورية في الترجمة المفهومية، مما يُسهم في فهم أعمق لممارسات الترجمة البوذية وتشكيل المصطلحات. وسيتيح البحث المستقبلي الذي يتضمن إصدارًا نقديًا رقميًا شاملاً لجميع قطع البودّهاكارِيتا ليس فقط إعادة بناء أكثر اكتمالاً للنص، بل أيضًا تقديم رؤى أوسع حول التطور التاريخي للمصطلحات البوذية، مع إتاحة الفرصة لاختبار الإطار الفقهي المقترح في هذه الدراسة وتطويره على متن أكبر.

الكلمات المفتاحية: الأويغورية القديمة، البودّهاكارِيتا، إعادة بناء النص، المصطلحات البوذية، مخطوطات تورفان

Résumé Structuré:

Cette étude vise à contribuer aux éditions existantes de la tradition Buddhacarita en vieux ouïghour par de nouvelles lectures philologiques et une réévaluation contextuelle des fragments Ch/U 7528 et U 5369. Bien que les études bouddhiques en vieux ouïghour aient considérablement progressé grâce aux catalogues et aux éditions de fragments, plusieurs questions demeurent non résolues, notamment l’interprétation des lignes endommagées, la reconstruction des textes à partir de témoins parallèles et l’analyse conceptuelle de la terminologie bouddhique. En réexaminant deux fragments qui ont soit reçu une attention scientifique limitée, soit été laissés au niveau du catalogue, cette étude cherche à combler ces lacunes. Au-delà des propositions de restaurations textuelles, l’article démontre que la philologie des fragments peut éclairer non seulement la reconstruction textuelle, mais aussi les stratégies de traduction, l’adaptation conceptuelle et la formation de la terminologie bouddhique en littérature ouïghoure ancienne. En outre, il propose un cadre philologique intégré combinant paléographie, restauration contextuelle, analyse textuelle comparative et études terminologiques conceptuelles, contribuant ainsi aux débats méthodologiques en cours dans la philologie bouddhique ouïghoure.

L’étude adopte une méthodologie philologique qualitative. Le corpus se compose de deux fragments conservés dans la Collection de Turfan à Berlin : Ch/U 7528 et U 5369. Ces matériaux sont examinés à l’aide de méthodes paléographiques, codicologiques et comparatives. L’analyse se déroule en plusieurs étapes : premièrement, les caractéristiques physiques, les traits scribaux et l’état de conservation des fragments sont évalués. Deuxièmement, des translittérations, transcriptions et traductions turques sont présentées. Ensuite, les passages endommagés sont réexaminés par restauration contextuelle et comparaison avec des témoins textuels parallèles. L’analyse terminologique est menée en référence aux sources sanskrites, sogdiennes, tochariennes et chinoises afin d’évaluer les correspondances conceptuelles. Les éléments lexicaux ne sont pas traités comme de simples équivalents dictionnairiques, mais comme des choix de traduction inscrits dans le discours doctrinal bouddhique et les stratégies de transfert conceptuel. Grâce à cette approche intégrée, les fragments sont interprétés non pas comme de simples vestiges isolés, mais comme des preuves philologiques multilayered contribuant à la compréhension de l’histoire textuelle, des pratiques de traduction et du développement de la terminologie bouddhique.

L’analyse produit plusieurs résultats significatifs. Premièrement, les nouvelles lectures proposées pour Ch/U 7528 offrent des restaurations révisées des passages endommagés et contribuent à un placement plus précis du fragment dans la séquence textuelle du Buddhacarita. Des termes tels que ašnu, yavaltur- et törü sont montrés comme possédant des fonctions conceptuelles dépassant leurs significations lexicales, en particulier dans le discours doctrinal bouddhique. Deuxièmement, la réévaluation de U 5369 suggère que, bien que son attribution directe au texte principal du Buddhacarita ne puisse être établie avec certitude, il doit néanmoins être considéré comme un témoin complémentaire et interprétatif au sein de la tradition textuelle plus large du Buddhacarita. En particulier, des expressions doctrinales telles que tägšüt ätöz, gadirakud, vainike et terin kuvrag reflètent un vocabulaire conceptuel hautement développé et fournissent des preuves précieuses pour comprendre comment le récit bouddhique et les concepts doctrinaux ont été rendus en vieux ouïghour. L’un des principaux résultats de l’étude est que les fragments parallèles ne fonctionnent pas seulement comme sources pour reconstruire des passages manquants, mais aussi comme témoins conceptuels indépendants élargissant les possibilités interprétatives. Les résultats montrent en outre que la langue de traduction bouddhique en vieux ouïghour n’était pas simplement reproductive, mais également productive et créative dans la génération de nouvelles expressions conceptuelles.

L’étude démontre que l’application combinée des méthodes philologiques comparatives et de l’analyse terminologique conceptuelle produit des résultats significatifs dans la philologie des fragments. Elle montre que des documents dont l’attribution directe au texte principal reste incertaine peuvent néanmoins apporter des contributions substantielles indirectes à la reconstruction et à l’interprétation du texte. À cet égard, l’étude propose une expansion méthodologique qui intègre l’édition documentaire à la philologie interprétative dans la recherche sur le Buddhacarita ouïghour ancien. Elle met également en évidence la créativité et la productivité conceptuelle de la langue de traduction ouïghoure ancienne, contribuant ainsi à une compréhension plus profonde des pratiques de traduction bouddhiques et de la formation de la terminologie. Les recherches futures impliquant une édition critique numérique complète de tous les fragments du Buddhacarita ne faciliteront pas seulement une reconstruction plus complète du texte, mais offriront également des perspectives plus larges sur le développement historique de la terminologie bouddhique, tout en permettant de tester et de perfectionner le cadre philologique proposé dans cette étude sur un corpus plus vaste.

 

Mots-Clés: vieux ouïghour, Buddhacarita, reconstruction textuelle, terminologie bouddhique, manuscrits de Turfan

Resumen Estructurado:

Este estudio tiene como objetivo contribuir a las ediciones existentes de la tradición Buddhacarita en antiguo uigur mediante nuevas lecturas filológicas y una reevaluación contextual de los fragmentos Ch/U 7528 y U 5369. Aunque los estudios budistas en antiguo uigur han avanzado considerablemente gracias a los catálogos y ediciones de fragmentos, aún persisten varios problemas sin resolver, en particular en lo que respecta a la interpretación de líneas dañadas, la reconstrucción de textos a través de testigos paralelos y el análisis conceptual de la terminología budista. Al reexaminar dos fragmentos que han recibido una atención académica limitada o que han permanecido en gran medida a nivel de catálogo, este estudio busca abordar dichas lagunas. Más allá de proponer restauraciones textuales, el artículo demuestra que la filología de fragmentos puede iluminar no solo la reconstrucción textual, sino también las estrategias de traducción, la adaptación conceptual y la formación de la terminología budista en la literatura uigur antigua. Asimismo, propone un marco filológico integrado que combina paleografía, restauración contextual, análisis textual comparativo y estudios terminológicos conceptuales, contribuyendo así a los debates metodológicos en curso en la filología budista uigur.

El estudio adopta una metodología filológica cualitativa. El corpus consta de dos fragmentos conservados en la Colección de Turfan en Berlín: Ch/U 7528 y U 5369. Estos materiales se examinan mediante métodos paleográficos, codicológicos y comparativos. El análisis se desarrolla en varias etapas: primero, se evalúan las características físicas, las particularidades escriturarias y el estado de conservación de los fragmentos. En segundo lugar, se presentan transliteraciones, transcripciones y traducciones al turco. Posteriormente, los pasajes dañados se reexaminan mediante restauración contextual y comparación con testigos textuales paralelos. El análisis terminológico se realiza con referencia a fuentes en sánscrito, sogdiano, tochario y chino para evaluar las correspondencias conceptuales. Los elementos léxicos no se tratan simplemente como equivalentes de diccionario, sino como elecciones de traducción insertas en el discurso doctrinal budista y en las estrategias de transferencia conceptual. A través de este enfoque integrado, los fragmentos se interpretan no como simples restos aislados, sino como pruebas filológicas de múltiples capas que contribuyen a la comprensión de la historia textual, las prácticas de traducción y el desarrollo de la terminología budista.

El análisis arroja varios hallazgos significativos. En primer lugar, las nuevas lecturas propuestas para Ch/U 7528 ofrecen restauraciones revisadas de pasajes dañados y contribuyen a una ubicación más precisa del fragmento dentro de la secuencia textual del Buddhacarita. Se demuestra que términos como ašnu, yavaltur- y törü poseen funciones conceptuales que van más allá de sus significados léxicos, especialmente dentro del discurso doctrinal budista. En segundo lugar, la reevaluación de U 5369 sugiere que, aunque su atribución directa al texto principal del Buddhacarita no puede establecerse con certeza, debe considerarse como un testigo complementario e interpretativo dentro de la tradición textual más amplia del Buddhacarita. En particular, expresiones doctrinales como tägšüt ätöz, gadirakud, vainike y terin kuvrag reflejan un vocabulario conceptual altamente desarrollado y proporcionan pruebas valiosas para comprender cómo se transmitieron el relato budista y los conceptos doctrinales al antiguo uigur. Uno de los principales hallazgos del estudio es que los fragmentos paralelos no funcionan únicamente como fuentes para reconstruir pasajes faltantes, sino también como testigos conceptuales independientes que amplían las posibilidades interpretativas. Los resultados demuestran además que la lengua de traducción budista en antiguo uigur no era meramente reproductiva, sino también productiva y creativa en la generación de nuevas expresiones conceptuales.

El estudio demuestra que la aplicación combinada de métodos filológicos comparativos y análisis terminológico conceptual produce resultados significativos en la filología de fragmentos. Muestra que documentos cuya atribución directa al texto principal sigue siendo incierta pueden, sin embargo, aportar contribuciones indirectas sustanciales a la reconstrucción y la interpretación textual. En este sentido, el estudio propone una expansión metodológica que integra la edición documental con la filología interpretativa en la investigación del Buddhacarita en antiguo uigur. También destaca la creatividad y la productividad conceptual de la lengua de traducción uigur antigua, contribuyendo a una comprensión más profunda de las prácticas de traducción budistas y de la formación de la terminología. Las investigaciones futuras que incluyan una edición crítica digital completa de todos los fragmentos del Buddhacarita no solo facilitarán una reconstrucción más completa del texto, sino que también ofrecerán perspectivas más amplias sobre el desarrollo histórico de la terminología budista, al tiempo que permitirán probar y perfeccionar el marco filológico propuesto en este estudio sobre un corpus más extenso.

 

Palabras Clave: antiguo uigur, Buddhacarita, reconstrucción textual, terminología budista, manuscritos de Turfan

结构化摘要:

本研究旨在通过对碎片 Ch/U 7528 和 U 5369 的新文献学解读与语境性再评估,为现有的古代维吾尔语 Buddhacarita 传统版本作出贡献。尽管古代维吾尔佛教研究已通过目录和碎片版本取得了显著进展,但仍存在若干未解决的问题,尤其是对残缺行文的解释、通过平行文献见证进行文本重建,以及佛教术语的概念分析。通过重新审视两份此前仅受到有限学术关注或停留在目录层面的碎片,本研究试图填补这些空白。文章不仅提出文本修复方案,还表明碎片文献学不仅能揭示文本重建,还能阐明翻译策略、概念适应以及古代维吾尔文学中佛教术语的形成。此外,研究提出了一种整合的文献学框架,结合了古文字学、语境修复、比较文本分析与概念术语研究,从而推动古代维吾尔佛教文献学的方法论讨论。

本研究采用定性文献学方法。语料由柏林吐鲁番文献收藏中保存的两份碎片组成:Ch/U 7528 与 U 5369。材料通过古文字学、书籍学与比较文本方法进行考察。分析分为几个阶段:首先评估碎片的物理特征、书写特征及保存状况;其次提供转写、音译及土耳其语翻译;随后通过语境修复与平行文献见证对残缺段落进行再审视。术语分析则参考梵文、粟特文、吐火罗文与中文资料,以评估概念对应关系。词汇项目不仅被视为词典对等物,更被分析为嵌入佛教教义话语与概念转移策略中的翻译选择。通过这一整合方法,碎片不再仅仅是孤立的文本残片,而是作为多层次的文献学证据,有助于理解文本历史、翻译实践及佛教术语的发展。

分析得出若干重要发现。首先,对 Ch/U 7528 的新解读提出了修订后的残缺段落修复方案,并有助于更准确地定位该碎片在 Buddhacarita 文本序列中的位置。诸如 ašnu、yavaltur- 与 törü 等术语被证明在佛教教义话语中具有超越其词汇意义的概念功能。其次,对 U 5369 的再评估表明,尽管其直接归属于 Buddhacarita 主体文本尚无法确定,但它仍应被视为更广泛 Buddhacarita 文本传统中的补充性与解释性见证。尤其是 tägšüt ätöz、gadirakud、vainike 与 terin kuvrag 等教义表达,反映出高度发展的概念词汇,为理解佛教叙事与教义概念如何转译为古代维吾尔语提供了宝贵证据。本研究的核心发现之一是,平行碎片不仅是重建缺失段落的来源,同时也是独立的概念见证,拓展了解释的可能性。研究进一步表明,古代维吾尔佛教翻译语言不仅是再生产性的,而且在生成新的概念表达方面具有创造性与生产性。

本研究展示了比较文献学方法与概念术语分析的结合在碎片文献学中所产生的重要成果。它表明,即使那些无法直接归属于主体文本的文献,也能在文本重建与解释中作出重要的间接贡献。在此意义上,研究提出了一种方法论扩展,将文献编辑与解释性文献学结合于古代维吾尔 Buddhacarita 研究之中。同时强调了古代维吾尔翻译语言的创造性与概念生产力,从而加深了对佛教翻译实践与术语形成的理解。未来若能对所有 Buddhacarita 碎片进行全面的数字化批判性版本整理,不仅将促进文本更完整的重建,还将为佛教术语的历史发展提供更广阔的视角,并为在更大语料库上测试与完善本研究所提出的文献学框架提供契机。

 

关键词: 古代维吾尔语,Buddhacarita,文本重建,佛教术语,吐鲁番手稿

Структурированный Pеферат:

Данное исследование направлено на внесение вклада в существующие издания традиции Buddhacarita на древнеуйгурском языке посредством новых филологических прочтений и контекстуальной переоценки фрагментов Ch/U 7528 и U 5369. Хотя исследования буддизма на древнеуйгурском языке значительно продвинулись благодаря каталогам и публикациям фрагментов, остаются нерешённые вопросы, особенно касающиеся интерпретации повреждённых строк, реконструкции текстов на основе параллельных свидетельств и концептуального анализа буддийской терминологии. Путём повторного изучения двух фрагментов, которые либо получили ограниченное внимание исследователей, либо остались на уровне каталогов, данная работа стремится восполнить эти пробелы. Помимо предложений по текстуальным реконструкциям, статья показывает, что филология фрагментов может пролить свет не только на восстановление текста, но и на стратегии перевода, концептуальную адаптацию и формирование буддийской терминологии в древнеуйгурской литературе. Кроме того, предлагается интегрированная филологическая модель, объединяющая палеографию, контекстуальное восстановление, сравнительный текстовый анализ и исследование концептуальной терминологии, тем самым внося вклад в текущие методологические дискуссии в области древнеуйгурской буддийской филологии.

Исследование использует качественную филологическую методологию. Корпус состоит из двух фрагментов, хранящихся в Турфанской коллекции в Берлине: Ch/U 7528 и U 5369. Эти материалы изучаются с применением палеографических, кодикологических и сравнительно-текстовых методов. Анализ проводится в несколько этапов: сначала оцениваются физические характеристики, особенности письма и состояние сохранности фрагментов; затем приводятся транслитерации, транскрипции и переводы на турецкий язык; далее повреждённые места пересматриваются посредством контекстуального восстановления и сопоставления с параллельными текстовыми свидетельствами. Терминологический анализ проводится с привлечением санскритских, согдийских, тохарских и китайских источников для оценки концептуальных соответствий. Лексические единицы рассматриваются не как простые словарные эквиваленты, а как переводческие решения, встроенные в буддийский доктринальный дискурс и стратегии концептуального переноса. Благодаря такому комплексному подходу фрагменты интерпретируются не как изолированные остатки текста, а как многоуровневые филологические свидетельства, способствующие пониманию истории текста, переводческих практик и развития буддийской терминологии.

Анализ приводит к ряду значимых результатов. Во-первых, новые прочтения Ch/U 7528 предлагают пересмотренные реконструкции повреждённых мест и способствуют более точному определению положения фрагмента в текстовой последовательности Buddhacarita. Такие термины, как ašnu, yavaltur- и törü, показаны как обладающие концептуальными функциями, выходящими за рамки их словарных значений, особенно в буддийском доктринальном дискурсе. Во-вторых, переоценка U 5369 показывает, что, хотя его прямое отнесение к основному тексту Buddhacarita не может быть установлено с уверенностью, он должен рассматриваться как дополнительное и интерпретативное свидетельство в более широкой текстовой традиции Buddhacarita. В частности, такие доктринальные выражения, как tägšüt ätöz, gadirakud, vainike и terin kuvrag, отражают высокоразвитый концептуальный словарь и предоставляют ценные данные для понимания того, как буддийский нарратив и доктринальные концепты были переданы на древнеуйгурский язык. Одним из ключевых выводов исследования является то, что параллельные фрагменты функционируют не только как источники для реконструкции утраченных мест, но и как независимые концептуальные свидетельства, расширяющие интерпретационные возможности. Результаты также показывают, что язык буддийских переводов на древнеуйгурский был не просто воспроизводящим, но также продуктивным и творческим в создании новых концептуальных выражений.

Исследование демонстрирует, что совместное применение сравнительно-филологических методов и концептуального терминологического анализа даёт значимые результаты в филологии фрагментов. Оно показывает, что документы, чья прямая атрибуция к основному тексту остаётся неопределённой, могут тем не менее внести существенный косвенный вклад в реконструкцию и интерпретацию текста. В этом отношении работа предлагает методологическое расширение, интегрирующее документальное редактирование с интерпретативной филологией в исследованиях древнеуйгурской Buddhacarita. Она также подчёркивает творческий и концептуально продуктивный характер древнеуйгурского переводческого языка, способствуя более глубокому пониманию буддийских переводческих практик и формирования терминологии. Будущие исследования, включающие комплексное цифровое критическое издание всех фрагментов Buddhacarita, не только облегчат более полную реконструкцию текста, но и предоставят более широкие перспективы для изучения исторического развития буддийской терминологии, а также дадут возможность проверить и усовершенствовать предложенную в данной работе филологическую модель на более обширном корпусе.

 

Ключевые Cлова: древнеуйгурский язык, Buddhacarita, реконструкция текста, буддийская терминология, турфанские рукописи

संरचित सारांश:

यह अध्ययन प्राचीन उइगुर बुद्धचरित परंपरा के मौजूदा संस्करणों में नए भाषावैज्ञानिक पाठन और संदर्भात्मक पुनर्मूल्यांकन के माध्यम से योगदान करने का उद्देश्य रखता है। यद्यपि प्राचीन उइगुर बौद्ध अध्ययन कैटलॉग और खंड संस्करणों के माध्यम से काफी आगे बढ़ चुके हैं, फिर भी कई मुद्दे अनसुलझे हैं, विशेषकर क्षतिग्रस्त पंक्तियों की व्याख्या, समानांतर साक्ष्यों के आधार पर पाठ पुनर्निर्माण, और बौद्ध शब्दावली का वैचारिक विश्लेषण। दो ऐसे खंडों का पुनः परीक्षण करके, जिन्हें या तो सीमित विद्वतापूर्ण ध्यान मिला है या जो मुख्यतः कैटलॉग स्तर पर ही रहे हैं, यह अध्ययन इन खामियों को दूर करने का प्रयास करता है। पाठ पुनर्स्थापन का प्रस्ताव करने से परे, लेख यह दर्शाता है कि खंड-भाषाविज्ञान केवल पाठ पुनर्निर्माण ही नहीं, बल्कि अनुवाद रणनीतियों, वैचारिक अनुकूलन और प्राचीन उइगुर साहित्य में बौद्ध शब्दावली के निर्माण को भी उजागर कर सकता है। इसके अतिरिक्त, यह अध्ययन एक समेकित भाषावैज्ञानिक ढाँचा प्रस्तुत करता है, जो paleography, संदर्भात्मक पुनर्स्थापन, तुलनात्मक पाठ विश्लेषण और वैचारिक शब्दावली अध्ययन को संयोजित करता है, और इस प्रकार प्राचीन उइगुर बौद्ध भाषाविज्ञान में चल रही पद्धतिगत चर्चाओं में योगदान देता है।

अध्ययन गुणात्मक भाषावैज्ञानिक पद्धति अपनाता है। कॉर्पस में बर्लिन तुर्फ़ान संग्रह में संरक्षित दो खंड शामिल हैं: Ch/U 7528 और U 5369। इन सामग्रियों का परीक्षण paleographic, codicological और तुलनात्मक पाठ विधियों के माध्यम से किया गया है। विश्लेषण कई चरणों में आगे बढ़ता है: सबसे पहले, खंडों की भौतिक विशेषताओं, लिपिकीय लक्षणों और संरक्षण की स्थिति का मूल्यांकन किया गया। दूसरे, लिप्यंतरण, लिप्यांकन और तुर्की अनुवाद प्रस्तुत किए गए। इसके बाद, क्षतिग्रस्त अंशों का संदर्भात्मक पुनर्स्थापन और समानांतर पाठ साक्ष्यों की तुलना के माध्यम से पुनः परीक्षण किया गया। शब्दावली विश्लेषण संस्कृत, सोग्दियन, तोख़ारियन और चीनी स्रोतों के संदर्भ में किया गया, ताकि वैचारिक समानताओं का मूल्यांकन किया जा सके। शब्दों को केवल शब्दकोशीय समकक्षों के रूप में नहीं देखा गया, बल्कि उन्हें बौद्ध सिद्धांतात्मक प्रवचन और वैचारिक हस्तांतरण रणनीतियों में निहित अनुवाद विकल्पों के रूप में विश्लेषित किया गया। इस समेकित दृष्टिकोण के माध्यम से, खंडों की व्याख्या केवल पृथक पाठ अवशेषों के रूप में नहीं, बल्कि बहुस्तरीय भाषावैज्ञानिक साक्ष्य के रूप में की गई है, जो पाठ इतिहास, अनुवाद प्रथाओं और बौद्ध शब्दावली के विकास की समझ में योगदान करते हैं।

विश्लेषण कई महत्वपूर्ण निष्कर्ष प्रस्तुत करता है। सबसे पहले, Ch/U 7528 के लिए प्रस्तावित नए पाठन क्षतिग्रस्त अंशों के संशोधित पुनर्स्थापन प्रदान करते हैं और खंड को बुद्धचरित पाठ अनुक्रम में अधिक सटीक रूप से स्थापित करने में योगदान करते हैं। ašnu, yavaltur- और törü जैसे शब्दों को यह दिखाया गया है कि वे अपने शब्दार्थ से परे वैचारिक कार्य करते हैं, विशेषकर बौद्ध सिद्धांतात्मक प्रवचन में। दूसरा, U 5369 का पुनर्मूल्यांकन यह सुझाव देता है कि, यद्यपि इसे मुख्य बुद्धचरित पाठ से सीधे जोड़ना निश्चित रूप से स्थापित नहीं किया जा सकता, फिर भी इसे व्यापक बुद्धचरित पाठ परंपरा में पूरक और व्याख्यात्मक साक्ष्य के रूप में देखा जाना चाहिए। विशेष रूप से tägšüt ätöz, gadirakud, vainike और terin kuvrag जैसी सिद्धांतात्मक अभिव्यक्तियाँ अत्यधिक विकसित वैचारिक शब्दावली को प्रतिबिंबित करती हैं और यह समझने के लिए मूल्यवान साक्ष्य प्रदान करती हैं कि बौद्ध कथा और सिद्धांतात्मक अवधारणाओं को प्राचीन उइगुर भाषा में कैसे प्रस्तुत किया गया। अध्ययन का एक प्रमुख निष्कर्ष यह है कि समानांतर खंड केवल खोए हुए अंशों के पुनर्निर्माण के स्रोत के रूप में ही नहीं, बल्कि स्वतंत्र वैचारिक साक्ष्य के रूप में भी कार्य करते हैं, जो व्याख्यात्मक संभावनाओं का विस्तार करते हैं। निष्कर्ष आगे यह भी दर्शाते हैं कि प्राचीन उइगुर बौद्ध अनुवाद भाषा केवल पुनरुत्पादक नहीं थी, बल्कि नई वैचारिक अभिव्यक्तियों को उत्पन्न करने में उत्पादक और रचनात्मक भी थी।

अध्ययन यह प्रदर्शित करता है कि तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक विधियों और वैचारिक शब्दावली विश्लेषण का संयुक्त अनुप्रयोग खंड-भाषाविज्ञान में महत्वपूर्ण परिणाम उत्पन्न करता है। यह दिखाता है कि वे दस्तावेज़, जिनकी मुख्य पाठ से सीधी संबद्धता अनिश्चित बनी रहती है, फिर भी पाठ पुनर्निर्माण और व्याख्या में पर्याप्त अप्रत्यक्ष योगदान कर सकते हैं। इस संदर्भ में, अध्ययन एक पद्धतिगत विस्तार का प्रस्ताव करता है, जो दस्तावेज़ संपादन को व्याख्यात्मक भाषाविज्ञान के साथ एकीकृत करता है, प्राचीन उइगुर बुद्धचरित अनुसंधान में। यह प्राचीन उइगुर अनुवाद भाषा की रचनात्मकता और वैचारिक उत्पादकता को भी उजागर करता है, जिससे बौद्ध अनुवाद प्रथाओं और शब्दावली निर्माण की गहन समझ में योगदान मिलता है। भविष्य में सभी बुद्धचरित खंडों का व्यापक डिजिटल आलोचनात्मक संस्करण न केवल पाठ के अधिक पूर्ण पुनर्निर्माण को सुगम बनाएगा, बल्कि बौद्ध शब्दावली के ऐतिहासिक विकास पर व्यापक अंतर्दृष्टि भी प्रदान करेगा, साथ ही इस अध्ययन में प्रस्तावित भाषावैज्ञानिक ढाँचे को बड़े कॉर्पस पर परीक्षण और परिष्कृत करने का अवसर भी देगा।

 

कीवर्ड्स: प्राचीन उइगुर, बुद्धचरित, पाठ पुनर्निर्माण, बौद्ध शब्दावली, तुर्फ़ान पांडुलिपियाँ

Article Statistics

Number of reads 79
Number of downloads 34

Share

Turkish Studies - Language and Literature
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.