Dil, insanı insan yapan en temel kültürel ve aklî unsurlardan biridir. Bu nedenle tıpkı canlı bir organizma gibi doğar, gelişir ve zamanla dönüşür. Yaratılış hikmetlerinden biri tanışma ve etkileşim olan insanın bir melekesi olan dil de insanlık tarihi boyunca kültürel etkileşim aracı olmayı sürdürmüştür. Bu süreçte kelimeler, yalnızca bir dilden diğerine mekanik biçimde taşınmamış; aksine intikal ettikleri toplumun ses yapısı, morfolojik kuralları, semantik alanı ve kültürel bağlamına göre yeniden biçimlenmiştir. Kaynak dilden alınan kelimeler, ses adaptasyonu, kalıp resterasyonu, gramer yapısına uyum ve pratik kullanımdaki değişimler gibi intikal süreçlerinden geçer. Böylece diller arası aktarım, söz varlığı aktarımından öte medeniyetler arası anlam inşası, kültürel kodlama ve ilmî iletişimin de bir göstergesi hâline gelir.
İslâm medeniyetinde Arapçanın vahiy dili olarak merkezi bir konuma sahip olması, dildeki değişimlerin ve kullanım farklılıklarının dikkatle izlenmesini gerekli kılmıştır. Bu bağlamda özellikle XVI. yüzyıl Osmanlı ilmî muhitinde, Arapçadan Türkçeye geçen kelimelerde ortaya çıkan galat, lahn ve tahrîf türündeki değişimler, sistemli biçimde kaydedilmiş ve Galatât literatürü olarak belgelendirilmiştir. Söz konusu telifatta kelimelerin ses, yapı ve mana dönüşümleri, klasik Arap dili ve belâgatı terminolojisiyle detaylı biçimde incelenmiştir. Ayrıca bu eserler, söz konusu değişimlerin halk dilinde nasıl algılandığını ve yaygın bir kullanım hâline geldiğini ortaya koymaktadır.
Bu çalışma, Kemalpaşazâde, Hısım Ali Çelebi ve Hüsrevzâde Mustafa Efendi’nin eserlerini temel alarak Arapçadan Türkçeye geçen kelimelerin fonetik, morfolojik ve semantik dönüşümlerini sistematik biçimde tasnif etmeyi ve bu değişimlerin Osmanlı dil düşüncesi ve kültürel bağlamındaki yerini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Bu analizle diller arası aktarımın Osmanlı ilmî sahasındaki işlevi ve önemi disiplinlerarası bir bakış açısıyla ortaya konulmaya çalışılacaktır. Çalışma, ayrıca Arapça ödünçlemelerin Türkçede geçirdiği dönüşümler üzerinden Osmanlı entelektüel dünyasının dil ve kültür anlayışına ışık tutmayı hedeflemektedir.
Language is one of the most fundamental cultural and intellectual elements that make humans human. For this reason, just like a living organism, it is born, develops, and transforms over time. As human interaction and mutual acquaintance constitute one of the core wisdoms of creation, language—as a human faculty—has continuously served as a vehicle for cultural interaction throughout human history. In this process, words have not merely been mechanically transferred from one language to another; on the contrary, they have been reshaped in accordance with the phonetic structure, morphological rules, semantic fields, and cultural contexts of the societies they transitioned into. Lexical items adopted from a source language undergo transition processes such as phonetic adaptation, morphological restoration, alignment with grammatical structures, and shifts in practical usage. Thus, cross-linguistic transfer becomes more than a mere transmission of vocabulary; it evolves into an indicator of cross-civilizational meaning construction, cultural coding, and scholarly communication.
Within Islamic civilization, the central position of Arabic as the language of divine revelation rendered the meticulous observation of linguistic shifts and usage variations absolutely necessary. In this context, particularly within the 16th-century Ottoman scholarly milieu, modifications in words transitioning from Arabic to Turkish—manifesting as ghalat (solecisms/errors), lahn (barbarisms), and tahrif (distortion)—were systematically recorded and documented under the genre of Galatat (books of linguistic errors) literature. In these treatises, the phonetic, structural, and semantic transformations of words were thoroughly examined through the classical terminology of Arabic linguistics and rhetoric. Furthermore, these works demonstrate how such linguistic shifts were perceived in the vernacular and how they attained widespread currency.
By focusing on the works of Ibn Kemāl, Kostanṭīnī (Khıṣm ‘Alī Chelebī), and Khusrevzāde Muṣṭafā Efendī, this study aims to systematically classify the phonetic, morphological, and semantic transformations of loanwords transitioning from Arabic to Turkish, and to reveal the position of these modifications within Ottoman linguistic thought and cultural context. Through this analysis, the function and significance of cross-linguistic transfer within the Ottoman scholarly domain will be elucidated from an interdisciplinary perspective. The study further seeks to shed light on the Ottoman intellectual world's conception of language and culture through the transformations that Arabic borrowings underwent within Turkish.
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.
