Abstract

Bu çalışma, Fransa Ulusal Kütüphanesi’nde (BNF Arabe 2254) bulunan Târîh-i Fihrist-i Âl-i Osmân adlı manzumeyi konu edinmektedir. Hicrî 699’dan Hicri1099’a kadar 20 padişahı 50 beyitte özetleyen metin, tarihî bilgilerin hıfzını kolaylaştırmayı amaçlayan lirik-didaktik bir manzum tarih niteliğindedir.

Makalenin temel araştırma problemi; metnin çeviriyazısının yapılması ile elde edilen verilerin tarihsel arka plan ve şairin kimliğiyle ilişkilendirilmesidir. Bu çerçevede manzumenin 26. beytindeki “hâtif” ifadesinin mahlas mı yoksa mazmun mu olduğu sorusu üzerinde durulmuş; Hâtif ve Hâtifî mahlaslı şairlerin kronolojik verileri ve klasik şiirde “hâtif”in işlevi üzerinden bir değerlendirme yapılmıştır. İnceleme sonucunda “hâtif”in sabit bir mahlas olmadığı, ilgili beyitteki padişahın başarılarını ilahi bir sesle tescil eden bir mazmun olduğu sonucuna varılmıştır.

Şairin kimliğindeki bu muğlaklık, eserin teknik yapısında da kendini göstermektedir. Şairin manzumede önceliğinin ebced hesabına dayalı tarih düşürme olduğu, konu edindiği padişahların cülus tarihlerini tutturmak uğruna sanatsal anlatımdan ve kısmen ölçüden ödün verdiği söylenebilir. Bu tercih, metnin şiirsellikten çok işlevselliğe yaslanmasına yol açmıştır.

Müellifin geleneksel mahlas tevazusu yerine yüksek sanatsal özgüven sergilemesi ve manzume ile aynı elden çıkan Köprülüzâde Fazıl Mustafa Paşa’nın vefat kaydı, eserin XVII. yüzyıl sonu Osmanlı aydın tipolojisini yansıttığını göstermektedir. Çalışma, manzumenin ebced-vezin ilişkisi, dil-üslup özellikleri ve müellif kimliği tartışmalarıyla gelenekteki yerini tayin etmeyi amaçlamaktadır. Eser, mahlas ile mazmun, anlatım ile hesap (ebced) arasında sıkışmış bir manzume görüntüsü çizmektedir.

Abstract

This study focuses on the poem Tārīh-i Fihrist-i Āl-i ʿOsmān (BNF Arabe 2254). The text summarizes 20 sultans from 699 AH to 1099 AH in 50 couplets, constituting a lyrical-didactic versified history aimed at facilitating the retention of historical knowledge. The main research problem is the transliteration of the text and the correlation of the data with the historical background and the poet’s identity. Within this framework, the question of whether “hâtif” in the 26th couplet is a pseudonym (mahlas) or a literary trope (mazmun) is examined. Based on the chronological data of poets using the pseudonyms Hâtif and Hâtifî and the function of “hâtif”in classical poetry, it is concluded that “hâtif” is not a fixed pseudonym but a trope that registers the sultan's achievements through a divine voice.

This ambiguity in the poet’s identity also manifests itself in the technical structure of the work. The poet’s priority is to compose chronograms based on abjad calculation, sacrificing artistic expression and meter to match the accession dates of the sultans. This preference leads the text to rely on functionality rather than poetic quality.

The author’s display of high artistic self-confidence instead of traditional pseudonym modesty, together with the death record of Köprülüzâde Fazıl Mustafa Pasha from the same hand, shows that the work reflects the late seventeenth-century Ottoman intellectual typology. This study aims to determine the work’s place within the tradition through discussions of its abjad-meter relationship, linguistic features and authorial identity. The work appears as a poem caught between pseudonym and trope, between expression and abjad calculation.