Türkçede başlangıcından itibaren yansıma sözcükler sık sık kullanılmaktadır. Bu durum, araştırmacıların dikkatini çekmiş ve hem tarihî hem de çağdaş Türk lehçelerinde nasıl yer aldığı tespit edilmeye çalışılmıştır. Çağatay Türkçesi eserleri incelendiğinde yansıma sözcüklerin kullanımlarına sık sık rastlanmaktadır. Klasik Çağatay Döneminin önemli şahıslarından hem de Şibaniler Devleti’nin hükümdarı olan Şiban Han Divanı’nda bu sözcüklerin oldukça fazla olduğu ve tek yazma nüshası üzerinde çalışan Yakup Karasoy’un çalışmasının Dizin bölümünde sözcüklerin anlamlarını verirken sık sık “taklidî kelime” ifadesi kullandığı görülmektedir. Bu çalışmada amaç, Şiban Han Divanı’nda yer alan ses yansımalı fiilleri tespit etmek, bu fiilleri yapı ve anlam bakımından incelemek ve söz konusu fiillerin Çağatay Türkçesinin devamı niteliğinde olan Özbek ve Yeni Uygur Türkçesindeki kullanımlarını karşılaştırarak incelemektir. Bu fiillerin Özbek ve Yeni Uygur Türkçelerinde nasıl yer aldığı tespit edilerek Çağatay Türkçesinin söz varlığı unsurlarının çağdaş Türk lehçelerine aktarımının izleri araştırılacaktır. Şiban Han Divanı’nda bulunan ses yansımalı fiiller, Prof. Dr. Hamza Zülfikar’ın Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler adlı çalışmasından yola çıkılarak tespit edilecektir. Böylece söz varlığı çalışmalarına katkıda bulunulacak ses yansımalı fiillerin Şiban Han Divanı’nda tanıklarının nasıl olduğu fiillerin hangi yapıya ve anlama sahip oldukları ortaya konacaktır. Eserde yansıma fiiller incelendiğinde yirmi iki yansıma fiil bulunmaktadır. Bu fiillerden sekizi basit fiil, on dördü ise türemiş fiildir. Bu çalışmada bu yirmi iki fiil incelenecek, ses yansımalı fiillerin işlevi, türeyiş biçimleri ve Şiban Han Divanı’ndaki örnekleri ve anlamları ortaya konulmaya çalışılacaktır. Elde edilen verilerle, Şiban Han Divanı’nda kullanılan ses yansımalı fiillerin hem yapısal hem de anlamsal açıdan Türkçenin genel ses yansıma sistemiyle ilişkisi ortaya koyulacaktır. Bu çalışma tarihsel Türk dilbilimi, sözcükbilim çalışmaları ve Türk dillerindeki yansıma sözcüklerin morfolojik gelişimi üzerine yapılan araştırmalar için önemli veriler sağlayacaktır.
Onomatopoeic words have been frequently used in Turkish from its very beginning. This situation has attracted the attention of researchers, and efforts have been made to determine how these words appear in both historical and contemporary Turkic dialects. When the works of Chagatai Turkish are examined, the frequent use of onomatopoeic words is clearly observed. In the Divan of Shiban Khan—one of the prominent figures of the Classical Chagatai period and also the ruler of the Shaybanid State—these words appear quite frequently. Moreover, in the index section of the study conducted by Yakup Karasoy, who worked on the single known manuscript copy of the work, the expression “imitative word” is often used when giving the meanings of such words. The aim of this study is to identify the onomatopoeic verbs found in the Divan of Shiban Khan, to examine these verbs in terms of structure and meaning, and to analyze their usage by comparing them with their counterparts in Uzbek and New Uyghur Turkish, which are considered continuations of Chagatai Turkish. By identifying how these verbs appear in Uzbek and New Uyghur Turkish, the traces of the transfer of vocabulary elements from Chagatai Turkish to contemporary Turkic dialects will be investigated. The onomatopoeic verbs in the Divan of Shiban Khan will be identified based on the framework presented in Prof. Dr. Hamza Zülfikar’s work Türkçede Ses Yansımalı Kelimeler (Onomatopoeic Words in Turkish). In this way, the study aims to contribute to lexical studies by revealing how onomatopoeic verbs are attested in the Divan of Shiban Khan and by demonstrating their structural and semantic characteristics. An examination of the work reveals a total of twenty-two onomatopoeic verbs. Of these, eight are simple verbs, while fourteen are derived verbs. In this study, these twenty-two verbs will be analyzed in order to determine the functions of onomatopoeic verbs, their derivational patterns, and their examples and meanings in the Divan of Shiban Khan. This study provides important data for research in traditional Turkish linguistics, lexicology, and morphological studies of onomatopoeia in Turkic languages.
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.
