Rhetorical Devices of Bayān in the Mahalmi Dialect: A Rhetorical Analysis within the Context of Oral Culture

Mahalmi Lehçesinde Beyan Sanatları: Sözlü Kültür Bağlamında Belagî Bir İnceleme
Author:

Şirin BAYRAKTAR-

Number of pages:
4889-4942
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 3

Abstract

Bu çalışma, yazılı bir geleneğe sahip olmayan Mahalmi lehçesinde kullanılan beyan sanatlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Arap belagat çalışmaları, klasik dönemden günümüze kadar büyük ölçüde Kur’an-ı Kerim, hadisler ve fasih Arapça ile kaleme alınmış edebî metinler üzerinden şekillenmiş; sözlü lehçelerdeki belagî unsurlar uzun süre araştırma alanının dışında kalmıştır. Bu durum, lehçelerin estetik ve retorik potansiyelinin yeterince görünür hâle gelmesini engellemiştir. Oysa lehçeler, özellikle sözlü kültür ürünleri aracılığıyla, belagat sanatlarının işlevsel ve canlı örneklerini barındırmaktadır.

Araştırma, nitel yöntemle yürütülmüş olup Mahalmi lehçesinin sözlü kültürüne ait atasözleri, türküler ve gündelik konuşma örneklerinden derlenen veriler üzerine kurulmuştur. Çalışmada, klasik Arap belagat ilminin temel dallarından biri olan beyan ilmi esas alınmış; teşbih, istiare ve kinaye türleri lehçedeki kullanımlarıyla tespit edilerek fasih Arapçadaki kuramsal çerçeveyle karşılaştırmalı biçimde analiz edilmiştir. İnceleme sürecinde, lehçedeki örnekler özgün şekilleri korunarak ele alınmış ve anlam, işlev ve bağlam bakımından değerlendirilmiştir.

Elde edilen bulgular, Mahalmi lehçesinin sade ve gündelik yapısına rağmen belirgin bir belagî karakter taşıdığını ortaya koymaktadır. Lehçede kullanılan beyan unsurlarının, klasik Arap belagatinde tanımlanan anlatım biçimleriyle büyük ölçüde örtüştüğü; ancak sözlü kültürün doğasına uygun biçimde daha kısa, yoğun ve bağlama duyarlı formlar kazandığı tespit edilmiştir. Bu durum, lehçelerin fasih Arapçadan kopuk veya eksik yapılar değil, ana dilin doğal ve dinamik uzantıları olduğunu göstermektedir.

Bu çalışma, Arap lehçelerinde belagat araştırmalarına yeni bir perspektif sunmayı ve sözlü kültür ürünlerinin retorik değerini görünür kılmayı hedeflemektedir.

Keywords

Abstract

This study aims to examine the rhetorical devices of bayān employed in the Mahalmi Dialect, a spoken variety of Arabic that lacks a written tradition. Studies on Arabic rhetoric have historically focused on Classical Arabic texts such as the Qurʾān, Prophetic Hadiths, and canonical literary works, while rhetorical features embedded in spoken dialects have long remained outside the scope of systematic investigation. As a result, the aesthetic and rhetorical potential of Arabic dialects has been largely overlooked. However, spoken dialects, particularly through their oral cultural products, preserve vivid and functional examples of rhetorical expression.

The present research adopts a qualitative methodology and is based on data derived from proverbs, folk songs, and everyday speech patterns belonging to the oral culture of the Mahalmi community. The study is grounded in classical Arabic rhetorical theory, with a specific focus on bayān as one of its core branches. Instances of simile, metaphor, and metonymy identified in the dialect are analyzed and classified, and their structural and functional characteristics are compared with their theoretical counterparts in Classical Arabic rhetoric. Throughout the analysis, dialectal examples are examined in their original forms and evaluated in terms of meaning, context, and rhetorical function.

The findings demonstrate that despite its apparent simplicity and everyday usage, the Mahalmi Dialect exhibits a distinctive and rich rhetorical character. The rhetorical devices observed in the dialect largely correspond to those defined in classical rhetorical theory; however, they appear in shorter, more context-dependent, and functionally condensed forms that are well suited to oral communication. These results indicate that Arabic dialects should not be regarded as deficient or deviant forms of the standard language, but rather as its natural and dynamic extensions.

This study seeks to contribute to Arabic dialectology by highlighting the rhetorical value of spoken language and by expanding the scope of rhetorical studies to include oral traditions.

Keywords

Arabic Rhetoric, Arabic Dialects, Mahalmi Dialect, Bayān, Oral Culture, Arabic Spoken in Türkiye

Structured Abstract:

Arabic rhetoric (balāgha) has traditionally been examined through the Qur'an, Prophetic traditions, Classical Arabic poetry, and prose, whereas spoken Arabic dialects have generally been studied from phonological, morphological, syntactic, and lexical perspectives. Consequently, the rhetorical structures preserved within Arabic dialects have received comparatively little scholarly attention. This gap is particularly evident in studies on the Mahalmi Dialect, an Arabic dialect spoken in Midyat and the surrounding villages of southeastern Türkiye. Despite its long history and rich oral tradition, the dialect has rarely been investigated within the framework of Classical Arabic rhetoric. The absence of systematic studies examining whether the rhetorical principles of Classical Arabic continue to function in spoken Arabic dialects constitutes an important gap in the literature. The present study addresses this deficiency by examining the principal elements of Bayān in the Mahalmi Dialect and comparing them with their counterparts in Classical Arabic. Rather than approaching the dialect merely as a linguistic variety distinguished by phonetic and grammatical features, the study considers it a living medium through which the rhetorical tradition of Arabic has been preserved within oral culture. In this respect, the research aims not only to identify the rhetorical devices of tashbīh (simile), istiʿāra (metaphor), and kināya (indirect expression) but also to determine the degree of structural and functional continuity between dialectal usage and Classical Arabic rhetoric.

The research adopts a qualitative, descriptive, and comparative design. The corpus consists of proverbs, idiomatic expressions, folk sayings, and naturally occurring conversational utterances representing the Mahalmi Dialect. The primary data were obtained through the researcher's long-term observations as a native speaker of the dialect and through oral transmission within the speech community. To observe rhetorical expressions in authentic communicative contexts, the study also benefited from digital recordings documenting spontaneous speech among Arabic-speaking communities in Midyat and its surrounding villages. These recordings were used as supplementary material for contextual observation and comparative evaluation. Each example is presented with its original Arabic text, Latin transcription, literal Turkish translation, Classical Arabic equivalent, and rhetorical analysis. The analyses are based on the theoretical framework of Classical Arabic Bayān, particularly the classifications developed by ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī and al-Khaṭīb al-Qazwīnī. Particular attention is paid to phonetic, morphological, semantic, and rhetorical correspondences between dialectal expressions and their Classical Arabic equivalents. In addition to identifying rhetorical devices, the study evaluates the communicative contexts in which these expressions are employed and examines whether linguistic variation affects rhetorical function.

The findings demonstrate that the principal rhetorical devices of Bayān remain actively preserved in the Mahalmi Dialect despite its exclusively oral character. Similes are generally constructed through concrete images derived from everyday life, including animals, fire, domestic environments, social relationships, and natural phenomena. Although these expressions are shorter and more direct than the elaborate similes of Classical Arabic poetry, they preserve the essential structural components of Classical Arabic simile, including the relationship between the compared elements and the intended point of resemblance. Comparative analyses indicate that the differences between dialectal and Classical Arabic examples are largely confined to phonetic realization, morphological variation, lexical preference, and contextual adaptation rather than to the rhetorical structure itself.

Metaphorical expressions similarly reveal a remarkable degree of continuity with Classical Arabic rhetoric. The analysed examples show that abstract emotions and psychological states are consistently represented through concrete images such as fire, physical destruction, theft, and animal sounds. These metaphors intensify emotional expression while preserving the rhetorical mechanisms defined in Classical Arabic Bayān. Differences between the dialect and Classical Arabic are mainly related to dialect-specific vocabulary, phonetic developments, and contextual adaptation rather than to changes in rhetorical principles. This finding demonstrates that linguistic variation does not necessarily entail rhetorical discontinuity.

The analysis of kināya further demonstrates that indirect expression constitutes one of the most characteristic rhetorical features of the Mahalmi Dialect. Moral qualities, social status, age, family relations, and interpersonal behaviour are frequently conveyed through indirect expressions instead of explicit description. Such expressions soften criticism, reduce interpersonal tension, and reinforce shared cultural values within oral communication. While some examples correspond directly to well-established Arabic proverbial traditions, others reflect local cultural experience without departing from the fundamental principles of Classical Arabic rhetoric. Consequently, kināya functions not only as an aesthetic device but also as a means of preserving social memory and cultural identity within the speech community.

A comparative evaluation of all examples reveals that the relationship between the Mahalmi Dialect and Classical Arabic is characterised primarily by phonetic, morphological, syntactic, and lexical variation. The essential rhetorical structures governing tashbīh, istiʿāra, and kināya, however, remain largely unchanged. The analyses indicate that rhetorical continuity is reflected not merely in lexical similarities but also in the preservation of common conceptual patterns, figurative thinking, and communicative strategies. Consequently, the dialect should not be regarded as a simplified or deteriorated form of Classical Arabic but rather as a spoken variety that preserves the same rhetorical mechanisms while adapting them to the communicative requirements of oral discourse. The rhetorical structures become shorter, more context-dependent, and more concise without losing their semantic richness, persuasive force, or cultural significance.

The study concludes that the Mahalmi Dialect represents an important yet previously neglected field for Arabic rhetorical studies. The systematic presence of tashbīh, istiʿāra, and kināya demonstrates that the principles of Classical Arabic Bayān continue to function productively in spoken language. By integrating dialectological research with Classical Arabic rhetoric, the study contributes to a broader understanding of the continuity between spoken and written Arabic. It further demonstrates that rhetoric is not confined to literary texts but also survives as a living component of oral tradition. Accordingly, the findings support the view that Arabic dialects constitute legitimate objects of rhetorical analysis and suggest that similar comparative studies on other Arabic dialects spoken in Türkiye and the wider Mesopotamian region will contribute significantly to both Arabic dialectology and rhetorical studies by revealing the continuity of Bayān, Maʿānī, and Badīʿ across spoken varieties of Arabic.

 

Keywords: Arabic Rhetoric, Arabic Dialects, Mahalmi Dialect, Bayān, Oral Culture, Midyat Arabic Dialect.

Yapılandırılmış Özet:

Arap belâgatı, geleneksel olarak Kur'ân-ı Kerîm, hadisler, klasik Arap şiiri ve nesri temel alınarak incelenmiş; buna karşılık Arap lehçeleri çoğunlukla fonetik, morfolojik, sentaktik ve söz varlığı bakımından ele alınmıştır. Bu nedenle Arap lehçelerinde korunan belâgî yapılar, özellikle de Beyân ilmine ait anlatım unsurları, literatürde yeterince araştırılmamıştır. Bu eksiklik, Türkiye'nin güneydoğusunda Midyat ve çevre köylerinde konuşulan Mahalmi lehçesi açısından daha belirgin hâle gelmektedir. Köklü bir sözlü kültüre sahip olmasına rağmen Mahalmi lehçesi, klasik Arap belâgat teorisi çerçevesinde sistematik biçimde incelenmemiştir. Özellikle klasik Arap belâgatında tanımlanan Beyân unsurlarının konuşma lehçelerinde hangi ölçüde korunduğu ve işlevlerini nasıl sürdürdüğü konusunda önemli bir araştırma boşluğu bulunmaktadır. Bu çalışmada söz konusu boşluğun giderilmesi amaçlanmış; Mahalmi lehçesinde kullanılan teşbîh, istiâre ve kinâye örnekleri klasik Arap belâgat teorisi çerçevesinde incelenerek bunların fasih Arapçadaki karşılıklarıyla yapısal ve işlevsel açıdan karşılaştırılması hedeflenmiştir. Böylece lehçe yalnızca ses, yapı ve söz varlığı bakımından değerlendirilen bir dil çeşidi olarak değil, Arap retorik geleneğinin sözlü kültürde yaşamaya devam ettiği canlı bir ifade alanı olarak ele alınmıştır.

Araştırma nitel, betimleyici ve karşılaştırmalı bir yöntemle yürütülmüştür. Çalışmanın veri tabanını Mahalmi lehçesinde kullanılan atasözleri, deyimler, kalıplaşmış ifadeler ve doğal konuşma örnekleri oluşturmaktadır. Veriler, araştırmacının ana dili olan Mahalmi lehçesine ilişkin uzun yıllara dayanan doğal gözlemleri ve sözlü aktarımlar yoluyla derlediği örneklerin yanı sıra, Midyat ve çevresindeki Arap topluluklarının doğal konuşmalarını yansıtan dijital kayıtlarla desteklenmiştir. Böylece örneklerin yalnızca sözlük anlamları değil, doğal kullanım bağlamları da dikkate alınmıştır. İncelenen her örnek, özgün Arapça yazımı, Latin harfli transkripsiyonu, kelimesi kelimesine Türkçe çevirisi, fasih Arapçadaki karşılığı ve belâgî değerlendirmesiyle birlikte sunulmuştur. Analizlerde özellikle Abdülkāhir el-Cürcânî ve Hatîb el-Kazvînî'nin Beyân ilmine ilişkin tasnifleri esas alınmış; lehçe ile fasih Arapça arasındaki fonetik, morfolojik, anlamsal ve belâgî süreklilik karşılaştırmalı olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca örneklerin hangi iletişim bağlamlarında kullanıldığı dikkate alınarak dilsel farklılıkların belâgî işlev üzerindeki etkisi de incelenmiştir.

Araştırma bulguları, Beyân ilmine ait temel anlatım unsurlarının Mahalmi lehçesinde canlı biçimde varlığını sürdürdüğünü göstermektedir. Teşbîh örnekleri çoğunlukla hayvanlar, ateş, ev, sosyal ilişkiler ve gündelik hayat unsurları gibi somut imgeler üzerinden kurulmaktadır. Lehçede kullanılan teşbîhler, klasik Arap şiirindeki uzun ve çok katmanlı örneklere göre daha kısa ve doğrudan olmakla birlikte, müşebbeh, müşebbehün bih ve benzetme yönü bakımından klasik Arap belâgatındaki temel yapıyı korumaktadır. Yapılan karşılaştırmalar, lehçe ile fasih Arapça arasındaki farklılıkların büyük ölçüde fonetik değişmeler, morfolojik farklılıklar, kelime tercihleri ve bağlamsal kullanımlarla sınırlı olduğunu; teşbîhin belâgî işleyişinin ise değişmeden korunduğunu ortaya koymuştur.

İstiâre örnekleri de klasik Arap belâgatıyla önemli ölçüde örtüşmektedir. İncelenen örneklerde soyut duygu ve psikolojik durumların ateş, yıkım, hırsızlık ve hayvan sesleri gibi somut imgeler aracılığıyla ifade edildiği görülmüştür. Böylece soyut kavramlar somutlaştırılarak anlatımın duygusal etkisi güçlendirilmiştir. Yapılan karşılaştırmalar, lehçede kullanılan istiârelerin temel işleyiş bakımından klasik Arap belâgat teorisindeki tanımlarla uyumlu olduğunu göstermektedir. Lehçe ile fasih Arapça arasındaki farklılıklar ise daha çok lehçeye özgü kelime tercihleri, fonetik gelişmeler ve kullanım bağlamından kaynaklanmaktadır. Bu durum, dilsel değişimin belâgî yapıyı ortadan kaldırmadığını; yalnızca ifade biçimini konuşma dilinin özelliklerine uyarladığını göstermektedir.

Kinâye örnekleri ise Mahalmi lehçesinin en belirgin belâgî özelliklerinden birini oluşturmaktadır. İncelenen örneklerde ahlaki nitelikler, yaş, sosyal statü, aile ilişkileri ve kişiler arası davranışlar çoğunlukla dolaylı ifadeler aracılığıyla dile getirilmektedir. Bu tür kullanımlar, doğrudan eleştiriyi yumuşatmakta, toplumsal ilişkileri korumakta ve ortak kültürel değerlerin aktarılmasına katkı sağlamaktadır. Bazı kinâye örnekleri klasik Arap atasözleriyle doğrudan benzerlik gösterirken, bazıları Mahalmi toplumunun kültürel tecrübelerini yansıtan yerel ifadeler olarak karşımıza çıkmaktadır. Buna rağmen, dolaylı anlatımın temel işleyişi klasik Arap belâgatındaki kinâye anlayışıyla büyük ölçüde örtüşmektedir. Bu yönüyle kinâye yalnızca estetik bir anlatım biçimi değil, aynı zamanda sözlü kültürde toplumsal hafızayı ve kültürel kimliği koruyan önemli bir ifade aracıdır.

Çalışmada yapılan genel karşılaştırma, Mahalmi lehçesi ile fasih Arapça arasındaki farklılıkların esas olarak fonetik, morfolojik, sentaktik ve söz varlığı düzeyinde ortaya çıktığını göstermektedir. Buna karşılık teşbîh, istiâre ve kinâyenin temelini oluşturan belâgî mekanizmalar büyük ölçüde korunmuştur. Bu durum, lehçenin fasih Arapçanın bozulmuş veya eksik bir biçimi olarak değil; aynı retorik ilkeleri sözlü iletişimin ihtiyaçlarına göre yeniden şekillendiren yaşayan bir dil çeşidi olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Lehçede belâgî yapılar daha kısa, daha yoğun ve bağlama bağımlı hâle gelmiş; ancak anlam derinliği, ikna gücü ve estetik işlevlerini korumaya devam etmiştir.

Sonuç olarak bu çalışma, Mahalmi lehçesinin Arap belâgat araştırmaları açısından önemli ve bugüne kadar büyük ölçüde ihmal edilmiş bir inceleme alanı olduğunu ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, klasik Arap Beyân teorisinin yalnızca yazılı ve edebî metinlere değil, sözlü lehçelere de uygulanabileceğini göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, Arap lehçebilimi ile Arap belâgatını aynı araştırma zemini üzerinde buluşturarak yazılı ve sözlü Arapça arasındaki retorik sürekliliğe katkı sağlamaktadır. Ayrıca belâgatın yalnızca klasik edebî metinlerde değil, yaşayan sözlü kültürde de varlığını sürdürdüğünü ortaya koymaktadır. Bu nedenle gelecekte Türkiye'de ve Mezopotamya coğrafyasında konuşulan diğer Arap lehçelerinin de benzer yöntemlerle incelenmesi, Beyân, Meʿânî ve Bedîʿ ilimlerinin konuşma lehçelerindeki yansımalarının daha kapsamlı biçimde ortaya konulmasına önemli katkılar sağlayacaktır.

 

Anahtar Kelimeler: Arap Dili Belâgati, Arap Lehçeleri, Mahalmi Lehçesi, Beyân Sanatı, Sözlü Kültür, Midyat Arapçası.

الملخص المنهجي

لقد جرى تناول البلاغة العربية تقليدياً من خلال القرآن الكريم والحديث النبوي الشريف والشعر والنثر العربي الكلاسيكي، في حين أن اللهجات العربية المحكية دُرست غالباً من منظور صوتي وصرفي ونحوي ومعجمي. ونتيجة لذلك، لم تحظَ البُنى البلاغية المحفوظة في اللهجات العربية باهتمام علمي مماثل. ويبدو هذا النقص واضحاً في الدراسات المتعلقة بلهجة المحلمي، وهي لهجة عربية محكية في مديات والقرى المحيطة بها في جنوب شرق تركيا. فعلى الرغم من تاريخها الطويل وتراثها الشفهي الغني، نادراً ما جرى تناول هذه اللهجة في إطار البلاغة العربية الكلاسيكية. إن غياب الدراسات المنهجية التي تبحث في مدى استمرار المبادئ البلاغية الكلاسيكية في اللهجات المحكية يمثل فجوة مهمة في الأدبيات. وتسعى هذه الدراسة إلى سد هذه الفجوة من خلال فحص العناصر الرئيسة لعلم البيان في لهجة المحلمي ومقارنتها بنظائرها في العربية الكلاسيكية. ولا تنظر الدراسة إلى اللهجة باعتبارها مجرد تنوع لغوي يتميز بخصائص صوتية ونحوية، بل باعتبارها وسيطاً حياً حافظ على التراث البلاغي العربي في إطار الثقافة الشفوية. ومن هذا المنطلق، تهدف الدراسة إلى تحديد أدوات التشبيه والاستعارة والكناية، وإلى بيان درجة الاستمرارية البنيوية والوظيفية بين الاستعمال اللهجي والبلاغة العربية الكلاسيكية.

تعتمد الدراسة منهجاً نوعياً وصفياً مقارناً. ويتألف المتن من أمثال وتعابير اصطلاحية وأقوال شعبية وتراكيب حوارية طبيعية تمثل لهجة المحلمي. وقد جُمعت البيانات الأساسية من خلال ملاحظات طويلة الأمد للباحث بصفته متحدثاً أصلياً للهجة، ومن خلال النقل الشفهي داخل الجماعة اللغوية. ولرصد التعبيرات البلاغية في سياقات تواصلية أصيلة، استفادت الدراسة أيضاً من تسجيلات رقمية توثق الكلام العفوي بين المجتمعات الناطقة بالعربية في مديات والقرى المحيطة بها. وقد استُخدمت هذه التسجيلات مادةً إضافية للملاحظة السياقية والتقييم المقارن. ويُعرض كل مثال بنصه العربي الأصلي، وترجمته اللاتينية، وترجمته التركية الحرفية، ومعادله في العربية الكلاسيكية، وتحليله البلاغي. وتستند التحليلات إلى الإطار النظري لعلم البيان الكلاسيكي، ولا سيما التصنيفات التي وضعها عبد القاهر الجرجاني والخطيب القزويني. ويُولى اهتمام خاص للتوافقات الصوتية والصرفية والدلالية والبلاغية بين التعبيرات اللهجية ونظائرها الكلاسيكية. وإلى جانب تحديد الأدوات البلاغية، تُقيّم الدراسة السياقات التواصلية التي تُستعمل فيها هذه التعبيرات، وتبحث في مدى تأثير التباين اللغوي على الوظيفة البلاغية.

وتُظهر النتائج أن الأدوات البلاغية الرئيسة للبيان ما تزال محفوظة وفاعلة في لهجة المحلمي رغم طابعها الشفهي الخالص. فالتشبيهات تُبنى غالباً على صور ملموسة مستمدة من الحياة اليومية، مثل الحيوانات والنار والبيئة المنزلية والعلاقات الاجتماعية والظواهر الطبيعية. وعلى الرغم من أن هذه التعبيرات أقصر وأكثر مباشرة من التشبيهات المطولة في الشعر العربي الكلاسيكي، فإنها تحافظ على المكونات البنيوية الأساسية للتشبيه الكلاسيكي، بما في ذلك العلاقة بين الطرفين المشبَّه والمشبَّه به ووجه الشبه المقصود. وتشير المقارنات إلى أن الفروق بين الأمثلة اللهجية والكلاسيكية تقتصر في الغالب على التحقيق الصوتي والتباين الصرفي والاختيار المعجمي والتكييف السياقي، لا على البنية البلاغية ذاتها.

كما تكشف الاستعارات عن درجة ملحوظة من الاستمرارية مع البلاغة العربية الكلاسيكية. إذ تُظهر الأمثلة المحللة أن العواطف والحالات النفسية المجرّدة تُصوَّر باستمرار من خلال صور ملموسة مثل النار والدمار المادي والسرقة وأصوات الحيوانات. وتُكثّف هذه الاستعارات التعبير العاطفي مع الحفاظ على الآليات البلاغية المعرّفة في علم البيان الكلاسيكي. وتتمثل الفروق بين اللهجة والعربية الكلاسيكية أساساً في المفردات الخاصة باللهجة والتطورات الصوتية والتكييف السياقي، لا في المبادئ البلاغية. وهذا يبرهن على أن التباين اللغوي لا يستلزم بالضرورة انقطاعاً بلاغياً.

أما تحليل الكناية فيُظهر أن التعبير غير المباشر يشكل إحدى السمات البلاغية الأبرز في لهجة المحلمي. فالصفات الأخلاقية والمكانة الاجتماعية والعمر والعلاقات الأسرية والسلوكيات الشخصية تُنقل غالباً عبر تعبيرات غير مباشرة بدلاً من الوصف الصريح. وتُسهم هذه التعبيرات في تلطيف النقد وتقليل التوتر بين الأفراد وتعزيز القيم الثقافية المشتركة في التواصل الشفهي. وبينما تتطابق بعض الأمثلة مباشرة مع تقاليد الأمثال العربية الراسخة، يعكس بعضها الآخر التجربة الثقافية المحلية دون أن يخرج عن المبادئ الأساسية للبلاغة العربية الكلاسيكية. ومن ثم، تؤدي الكناية وظيفة جمالية، فضلاً عن كونها وسيلة لحفظ الذاكرة الاجتماعية والهوية الثقافية داخل الجماعة اللغوية.

ويكشف التقييم المقارن لجميع الأمثلة أن العلاقة بين لهجة المحلمي والعربية الكلاسيكية تتسم أساساً بالتباين الصوتي والصرفي والنحوي والمعجمي. أما البُنى البلاغية الجوهرية التي تحكم التشبيه والاستعارة والكناية فتبقى في معظمها دون تغيير. وتشير التحليلات إلى أن الاستمرارية البلاغية تنعكس لا في التشابهات المعجمية فحسب، بل أيضاً في حفظ الأنماط المفهومية المشتركة والتفكير المجازي والاستراتيجيات التواصلية. ومن ثم، لا ينبغي النظر إلى اللهجة باعتبارها شكلاً مبسطاً أو متدهوراً من العربية الكلاسيكية، بل باعتبارها تنوعاً محكياً يحافظ على الآليات البلاغية ذاتها مع تكييفها لمتطلبات الخطاب الشفهي. وتصبح البُنى البلاغية أقصر وأكثر اعتماداً على السياق وأكثر إيجازاً، من دون أن تفقد غناها الدلالي أو قوتها الإقناعية أو أهميتها الثقافية.

وتخلص الدراسة إلى أن لهجة المحلمي تمثل مجالاً مهماً ومهملاً سابقاً في دراسات البلاغة العربية. إن الحضور المنهجي للتشبيه والاستعارة والكناية يبرهن على أن مبادئ البيان الكلاسيكي ما تزال تؤدي وظائفها بفاعلية في اللغة المحكية. ومن خلال دمج البحث اللهجي مع البلاغة العربية الكلاسيكية، تسهم الدراسة في فهم أوسع لاستمرارية العلاقة بين العربية المحكية والمكتوبة. كما تُظهر أن البلاغة ليست محصورة في النصوص الأدبية، بل تبقى عنصراً حياً في التراث الشفهي. وبناءً عليه، تدعم النتائج الرأي القائل بأن اللهجات العربية تشكل موضوعاً مشروعاً للتحليل البلاغي، وتقترح أن الدراسات المقارنة المشابهة للهجات عربية أخرى في تركيا وفي منطقة بلاد الرافدين ستُسهم إسهاماً كبيراً في علم اللهجات العربية ودراسات البلاغة من خلال الكشف عن استمرارية البيان والمعاني والبديع في التنوعات المحكية للعربية.

الكلمات المفتاحية: البلاغة العربية، اللهجات العربية، لهجة المحلمي، البيان، الثقافة الشفوية، لهجة مديات العربية.

Résumé structuré

La rhétorique arabe (balāgha) a traditionnellement été étudiée à travers le Coran, les traditions prophétiques, la poésie et la prose arabes classiques, tandis que les dialectes arabes parlés ont généralement été abordés sous l’angle phonologique, morphologique, syntaxique et lexical. Par conséquent, les structures rhétoriques préservées dans les dialectes arabes ont reçu relativement peu d’attention scientifique. Cette lacune est particulièrement manifeste dans les études consacrées au dialecte mahalmi, parlé à Midyat et dans les villages environnants du sud-est de la Turquie. Malgré son histoire ancienne et sa riche tradition orale, ce dialecte a rarement été examiné dans le cadre de la rhétorique arabe classique. L’absence d’études systématiques visant à déterminer si les principes rhétoriques classiques continuent de fonctionner dans les dialectes parlés constitue une lacune importante dans la littérature. La présente recherche s’attache à combler cette insuffisance en examinant les principaux éléments du Bayān dans le dialecte mahalmi et en les comparant à leurs équivalents en arabe classique. Plutôt que de considérer le dialecte comme une simple variété linguistique définie par des traits phonétiques et grammaticaux, l’étude le conçoit comme un médium vivant à travers lequel la tradition rhétorique arabe s’est perpétuée dans la culture orale. Elle vise ainsi à identifier les procédés de tashbīh (comparaison), istiʿāra (métaphore) et kināya (expression indirecte), et à déterminer le degré de continuité structurelle et fonctionnelle entre l’usage dialectal et la rhétorique arabe classique.

La recherche adopte une approche qualitative, descriptive et comparative. Le corpus se compose de proverbes, d’expressions idiomatiques, de dictons populaires et d’énoncés conversationnels spontanés représentatifs du dialecte mahalmi. Les données principales ont été recueillies grâce aux observations prolongées du chercheur, locuteur natif du dialecte, ainsi que par transmission orale au sein de la communauté linguistique. Afin d’observer les expressions rhétoriques dans des contextes communicatifs authentiques, l’étude s’est également appuyée sur des enregistrements numériques documentant la parole spontanée au sein des communautés arabophones de Midyat et des villages environnants. Chaque exemple est présenté avec son texte arabe original, sa transcription latine, sa traduction littérale en turc, son équivalent en arabe classique et son analyse rhétorique. Les analyses reposent sur le cadre théorique du Bayān classique, notamment les classifications élaborées par ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī et al-Khaṭīb al-Qazwīnī. Une attention particulière est portée aux correspondances phonétiques, morphologiques, sémantiques et rhétoriques entre les expressions dialectales et leurs équivalents classiques. Outre l’identification des procédés rhétoriques, l’étude évalue les contextes communicatifs dans lesquels ces expressions sont employées et examine si la variation linguistique influe sur la fonction rhétorique.

Les résultats montrent que les principaux procédés du Bayān demeurent activement préservés dans le dialecte mahalmi malgré son caractère exclusivement oral. Les comparaisons sont généralement construites à partir d’images concrètes issues de la vie quotidienne, telles que les animaux, le feu, l’environnement domestique, les relations sociales et les phénomènes naturels. Bien que ces expressions soient plus courtes et plus directes que les comparaisons élaborées de la poésie arabe classique, elles conservent les composantes structurelles essentielles du tashbīh, notamment la relation entre les éléments comparés et le point de ressemblance visé. Les analyses comparatives indiquent que les différences entre les exemples dialectaux et classiques concernent principalement la réalisation phonétique, la variation morphologique, le choix lexical et l’adaptation contextuelle, plutôt que la structure rhétorique elle-même.

Les expressions métaphoriques révèlent également une remarquable continuité avec la rhétorique arabe classique. Les exemples analysés montrent que les émotions abstraites et les états psychologiques sont systématiquement représentés par des images concrètes telles que le feu, la destruction physique, le vol ou les sons animaux. Ces métaphores intensifient l’expression émotionnelle tout en préservant les mécanismes rhétoriques définis dans le Bayān classique. Les différences entre le dialecte et l’arabe classique tiennent essentiellement au vocabulaire spécifique, aux évolutions phonétiques et à l’adaptation contextuelle, sans altérer les principes rhétoriques. Ce constat démontre que la variation linguistique n’implique pas nécessairement une discontinuité rhétorique.

L’analyse de la kināya montre en outre que l’expression indirecte constitue l’un des traits rhétoriques les plus caractéristiques du dialecte mahalmi. Les qualités morales, le statut social, l’âge, les relations familiales et les comportements interpersonnels sont fréquemment transmis par des expressions indirectes plutôt que par une description explicite. Ces procédés atténuent la critique, réduisent les tensions interpersonnelles et renforcent les valeurs culturelles partagées dans la communication orale. Certaines expressions correspondent directement aux traditions proverbiales arabes bien établies, tandis que d’autres reflètent l’expérience culturelle locale sans s’écarter des principes fondamentaux de la rhétorique classique. La kināya fonctionne ainsi non seulement comme un procédé esthétique, mais aussi comme un moyen de préserver la mémoire sociale et l’identité culturelle au sein de la communauté linguistique.

L’évaluation comparative de l’ensemble des exemples révèle que la relation entre le dialecte mahalmi et l’arabe classique se caractérise principalement par des variations phonétiques, morphologiques, syntaxiques et lexicales. Les structures rhétoriques essentielles régissant le tashbīh, l’istiʿāra et la kināya demeurent en grande partie inchangées. Les analyses indiquent que la continuité rhétorique se manifeste non seulement dans les similitudes lexicales, mais aussi dans la préservation de schémas conceptuels communs, de modes de pensée figuratifs et de stratégies communicatives. Le dialecte ne doit donc pas être considéré comme une forme simplifiée ou détériorée de l’arabe classique, mais comme une variété parlée qui conserve les mêmes mécanismes rhétoriques tout en les adaptant aux exigences du discours oral. Les structures rhétoriques deviennent plus courtes, plus dépendantes du contexte et plus concises, sans perdre leur richesse sémantique, leur force persuasive ni leur importance culturelle.

L’étude conclut que le dialecte mahalmi représente un champ important mais jusqu’ici négligé des études sur la rhétorique arabe. La présence systématique du tashbīh, de l’istiʿāra et de la kināya démontre que les principes du Bayān classique continuent de fonctionner de manière productive dans la langue parlée. En intégrant la recherche dialectologique à la rhétorique arabe classique, cette étude contribue à une compréhension plus large de la continuité entre l’arabe parlé et l’arabe écrit. Elle montre en outre que la rhétorique n’est pas confinée aux textes littéraires, mais survit comme composante vivante de la tradition orale. Les résultats soutiennent ainsi l’idée que les dialectes arabes constituent des objets légitimes d’analyse rhétorique et suggèrent que des études comparatives similaires sur d’autres dialectes arabes parlés en Turquie et dans la région mésopotamienne enrichiront considérablement la dialectologie arabe et les études rhétoriques en révélant la continuité du Bayān, du Maʿānī et du Badīʿ dans les variétés parlées de l’arabe.

 

Mots-clés : Rhétorique arabe, dialectes arabes, dialecte mahalmi, Bayān, culture orale, dialecte arabe de Midyat.

Resumen Estructurado

La retórica árabe (balāgha) ha sido tradicionalmente estudiada a través del Corán, las tradiciones proféticas, la poesía y la prosa árabes clásicas, mientras que los dialectos árabes hablados se han analizado principalmente desde perspectivas fonológicas, morfológicas, sintácticas y léxicas. En consecuencia, las estructuras retóricas preservadas en los dialectos árabes han recibido relativamente poca atención académica. Esta carencia resulta especialmente evidente en los estudios sobre el dialecto mahalmi, hablado en Midyat y en las aldeas circundantes del sureste de Turquía. A pesar de su larga historia y rica tradición oral, este dialecto rara vez ha sido investigado en el marco de la retórica árabe clásica. La ausencia de estudios sistemáticos que examinen si los principios retóricos clásicos continúan funcionando en los dialectos hablados constituye una importante laguna en la literatura. La presente investigación aborda esta deficiencia examinando los elementos principales del Bayān en el dialecto mahalmi y comparándolos con sus equivalentes en árabe clásico. En lugar de considerar el dialecto como una simple variedad lingüística definida por rasgos fonéticos y gramaticales, el estudio lo concibe como un medio vivo a través del cual la tradición retórica árabe se ha preservado en la cultura oral. En este sentido, la investigación busca identificar los recursos retóricos del tashbīh (símil), la istiʿāra (metáfora) y la kināya (expresión indirecta), así como determinar el grado de continuidad estructural y funcional entre el uso dialectal y la retórica árabe clásica.

La investigación adopta un diseño cualitativo, descriptivo y comparativo. El corpus está compuesto por proverbios, expresiones idiomáticas, dichos populares y enunciados conversacionales espontáneos representativos del dialecto mahalmi. Los datos principales se obtuvieron mediante observaciones prolongadas del investigador como hablante nativo del dialecto y a través de la transmisión oral dentro de la comunidad lingüística. Para observar expresiones retóricas en contextos comunicativos auténticos, el estudio también se benefició de grabaciones digitales que documentan el habla espontánea en comunidades arabófonas de Midyat y sus aldeas circundantes. Cada ejemplo se presenta con su texto árabe original, transcripción latina, traducción literal al turco, equivalente en árabe clásico y análisis retórico. Los análisis se basan en el marco teórico del Bayān clásico, particularmente en las clasificaciones desarrolladas por ʿAbd al-Qāhir al-Jurjānī y al-Khaṭīb al-Qazwīnī. Se presta especial atención a las correspondencias fonéticas, morfológicas, semánticas y retóricas entre las expresiones dialectales y sus equivalentes clásicos. Además de identificar los recursos retóricos, el estudio evalúa los contextos comunicativos en los que estas expresiones se emplean y examina si la variación lingüística afecta la función retórica.

Los hallazgos demuestran que los principales recursos retóricos del Bayān permanecen activamente preservados en el dialecto mahalmi a pesar de su carácter exclusivamente oral. Los símiles se construyen generalmente a partir de imágenes concretas derivadas de la vida cotidiana, incluyendo animales, fuego, entornos domésticos, relaciones sociales y fenómenos naturales. Aunque estas expresiones son más breves y directas que los elaborados símiles de la poesía árabe clásica, conservan los componentes estructurales esenciales del tashbīh, incluyendo la relación entre los elementos comparados y el punto de semejanza pretendido. Los análisis comparativos indican que las diferencias entre ejemplos dialectales y clásicos se limitan principalmente a la realización fonética, la variación morfológica, la preferencia léxica y la adaptación contextual, más que a la estructura retórica en sí.

Las expresiones metafóricas revelan igualmente un notable grado de continuidad con la retórica árabe clásica. Los ejemplos analizados muestran que las emociones abstractas y los estados psicológicos se representan sistemáticamente mediante imágenes concretas como el fuego, la destrucción física, el robo y los sonidos animales. Estas metáforas intensifican la expresión emocional mientras preservan los mecanismos retóricos definidos en el Bayān clásico. Las diferencias entre el dialecto y el árabe clásico se relacionan principalmente con el vocabulario específico del dialecto, los desarrollos fonéticos y la adaptación contextual, más que con cambios en los principios retóricos. Este hallazgo demuestra que la variación lingüística no implica necesariamente discontinuidad retórica.

El análisis de la kināya demuestra además que la expresión indirecta constituye uno de los rasgos retóricos más característicos del dialecto mahalmi. Las cualidades morales, el estatus social, la edad, las relaciones familiares y el comportamiento interpersonal se transmiten con frecuencia mediante expresiones indirectas en lugar de descripciones explícitas. Tales expresiones suavizan la crítica, reducen la tensión interpersonal y refuerzan los valores culturales compartidos en la comunicación oral. Mientras que algunos ejemplos corresponden directamente a tradiciones proverbiales árabes bien establecidas, otros reflejan experiencias culturales locales sin apartarse de los principios fundamentales de la retórica árabe clásica. En consecuencia, la kināya funciona no solo como recurso estético, sino también como medio de preservación de la memoria social y la identidad cultural dentro de la comunidad lingüística.

La evaluación comparativa de todos los ejemplos revela que la relación entre el dialecto mahalmi y el árabe clásico se caracteriza principalmente por variaciones fonéticas, morfológicas, sintácticas y léxicas. Las estructuras retóricas esenciales que rigen el tashbīh, la istiʿāra y la kināya permanecen en gran medida inalteradas. Los análisis indican que la continuidad retórica se refleja no solo en similitudes léxicas, sino también en la preservación de patrones conceptuales comunes, pensamiento figurativo y estrategias comunicativas. En consecuencia, el dialecto no debe considerarse una forma simplificada o deteriorada del árabe clásico, sino una variedad hablada que conserva los mismos mecanismos retóricos mientras los adapta a las exigencias comunicativas del discurso oral. Las estructuras retóricas se vuelven más breves, más dependientes del contexto y más concisas, sin perder su riqueza semántica, fuerza persuasiva ni importancia cultural.

El estudio concluye que el dialecto mahalmi representa un campo importante pero previamente descuidado en los estudios de retórica árabe. La presencia sistemática del tashbīh, la istiʿāra y la kināya demuestra que los principios del Bayān clásico continúan funcionando productivamente en la lengua hablada. Al integrar la investigación dialectológica con la retórica árabe clásica, el estudio contribuye a una comprensión más amplia de la continuidad entre el árabe hablado y el escrito. Asimismo, demuestra que la retórica no se limita a los textos literarios, sino que sobrevive como componente vivo de la tradición oral. En consecuencia, los hallazgos apoyan la idea de que los dialectos árabes constituyen objetos legítimos de análisis retórico y sugieren que estudios comparativos similares sobre otros dialectos árabes hablados en Turquía y en la región mesopotámica contribuirán significativamente tanto a la dialectología árabe como a los estudios retóricos al revelar la continuidad del Bayān, el Maʿānī y el Badīʿ en las variedades habladas del árabe.

 

Palabras clave: Retórica árabe, dialectos árabes, dialecto mahalmi, Bayān, cultura oral, dialecto árabe de Midyat.

结构化摘要

阿拉伯修辞学(balāgha)传统上主要通过《古兰经》、先知圣训、古典阿拉伯诗歌与散文加以研究,而口语阿拉伯方言通常从语音、形态、句法和词汇角度进行考察。因此,方言中所保存的修辞结构在学术研究中相对缺乏关注。这一缺口在对 马哈勒米方言 的研究中尤为明显。该方言在土耳其东南部米迪亚特及其周边村落中使用,尽管其历史悠久、口头传统丰富,却很少在古典阿拉伯修辞框架下得到系统探讨。缺乏研究以考察古典修辞原则是否仍在口语方言中发挥作用,构成了文献中的重要空白。本研究旨在通过考察马哈勒米方言中的 Bayān 核心要素,并与古典阿拉伯语进行比较,来弥补这一不足。研究并非仅将该方言视为具有语音和语法特征的语言变体,而是视其为一种活生生的媒介,通过口头文化保存了阿拉伯修辞传统。研究目标在于识别 tashbīh(明喻)、istiʿāra(隐喻)和 kināya(间接表达)的修辞手法,并确定方言用法与古典修辞之间的结构与功能连续性。

本研究采用定性、描述性与比较性设计。语料库包括谚语、惯用表达、民间俗语以及自然发生的会话语句,均代表马哈勒米方言。主要数据来源于研究者作为母语者的长期观察,以及语言共同体内部的口头传承。为在真实交际语境中观察修辞表达,研究还利用了记录米迪亚特及周边村落阿拉伯语社群自发言语的数字录音作为补充材料。每个例子均附有阿拉伯语原文、拉丁转写、土耳其语直译、古典阿拉伯语对应形式及修辞分析。分析框架基于古典阿拉伯 Bayān 理论,尤其是阿卜杜勒·卡希尔·朱尔贾尼与哈提卜·卡兹维尼的分类。研究特别关注方言表达与古典对应形式之间的语音、形态、语义及修辞对应关系。除识别修辞手法外,研究还评估这些表达所处的交际语境,并探讨语言变异是否影响修辞功能。

研究结果表明,尽管马哈勒米方言完全属于口语形式,但 Bayān 的主要修辞手法仍被积极保存。明喻通常通过日常生活中的具体形象构建,包括动物、火焰、家庭环境、社会关系和自然现象。虽然这些表达比古典诗歌中的精致明喻更简短直接,但仍保留了古典明喻的基本结构要素,包括比较双方及其相似点。比较分析显示,方言与古典阿拉伯语之间的差异主要体现在语音实现、形态变化、词汇选择和语境适应上,而非修辞结构本身。

隐喻表达同样显示出与古典修辞的高度连续性。分析表明,抽象情感与心理状态常通过具体形象表现,如火焰、物理破坏、盗窃和动物声音。这些隐喻强化了情感表达,同时保持了古典 Bayān 所定义的修辞机制。方言与古典阿拉伯语的差异主要涉及方言特有词汇、语音演变和语境适应,而非修辞原则的改变。这一发现说明语言变异并不必然导致修辞断裂。

对 kināya 的分析进一步表明,间接表达是马哈勒米方言最具特征的修辞方式之一。道德品质、社会地位、年龄、家庭关系和人际行为常通过间接表达传达,而非直接描述。这类表达在口语交际中缓和批评、减少人际紧张并强化共同的文化价值。有些例子直接对应于阿拉伯谚语传统,另一些则反映了地方文化经验,但并未偏离古典修辞的基本原则。因此,kināya 不仅是一种审美手段,也是保存社会记忆与文化身份的重要方式。

综合比较表明,马哈勒米方言与古典阿拉伯语的关系主要体现为语音、形态、句法和词汇的差异。然而,支配 tashbīh、istiʿāra 和 kināya 的基本修辞结构却基本保持不变。分析显示,修辞连续性不仅体现在词汇相似性上,还体现在共同概念模式、比喻思维和交际策略的保存上。因此,该方言不应被视为古典阿拉伯语的简化或退化形式,而应被视为一种口语变体,它在适应口语交际需求的同时,仍保留了相同的修辞机制。修辞结构变得更短、更依赖语境、更简洁,但并未失去语义丰富性、说服力或文化意义。

研究结论认为,马哈勒米方言是阿拉伯修辞研究中一个重要但此前被忽视的领域。tashbīh、istiʿāra 和 kināya 的系统性存在表明,古典 Bayān 的原则在口语中仍然有效。通过将方言学研究与古典修辞结合,本研究有助于更广泛地理解口语与书面语之间的连续性。研究进一步表明,修辞不仅存在于文学文本中,还作为口头传统的活跃组成部分而延续。研究结果支持阿拉伯方言是修辞分析的合法对象这一观点,并建议对土耳其及美索不达米亚地区其他阿拉伯方言进行类似的比较研究,以揭示 Bayān、Maʿānī 和 Badīʿ 在口语变体中的延续性,从而为阿拉伯方言学与修辞学研究作出重要贡献。

 

关键词: 阿拉伯修辞学,阿拉伯方言,马哈勒米方言,Bayān,口头文化,米迪亚特阿拉伯方言。

Структурированное резюме

Арабская риторика (balāgha) традиционно изучалась через Коран, пророческие предания, классическую арабскую поэзию и прозу, тогда как разговорные арабские диалекты рассматривались преимущественно с фонологической, морфологической, синтаксической и лексической точек зрения. В результате риторические структуры, сохранившиеся в арабских диалектах, получили сравнительно мало внимания исследователей. Этот пробел особенно заметен в исследованиях махалмийского диалекта, распространённого в городе Мидьят и близлежащих деревнях на юго-востоке Турции. Несмотря на его долгую историю и богатую устную традицию, данный диалект редко рассматривался в рамках классической арабской риторики. Отсутствие систематических исследований, направленных на выявление того, продолжают ли действовать принципы классической риторики в разговорных диалектах, представляет собой важный пробел в научной литературе. Настоящее исследование восполняет этот недостаток, анализируя основные элементы Bayān в махалмийском диалекте и сопоставляя их с аналогами в классическом арабском языке. Диалект рассматривается не как простая языковая разновидность с фонетическими и грамматическими особенностями, а как живое средство сохранения арабской риторической традиции в устной культуре. Цель исследования — выявить риторические приёмы tashbīh (сравнение), istiʿāra (метафора) и kināya (иносказание), а также определить степень структурной и функциональной преемственности между диалектным употреблением и классической арабской риторикой.

Исследование основано на качественном, описательном и сравнительном подходе. Корпус включает пословицы, идиоматические выражения, народные изречения и спонтанные разговорные высказывания, представляющие махалмийский диалект. Основные данные получены в результате многолетних наблюдений исследователя как носителя диалекта, а также через устную передачу внутри языкового сообщества. Для фиксации риторических выражений в аутентичных коммуникативных контекстах использовались цифровые записи спонтанной речи арабоязычных общин Мидьята и окрестных деревень. Каждый пример представлен в виде арабского оригинала, латинской транскрипции, дословного турецкого перевода, классического арабского эквивалента и риторического анализа. Анализ опирается на теоретическую основу классического Bayān, в частности на классификации, разработанные Абд аль-Кахиром аль-Джурджани и аль-Хатыбом аль-Казвини. Особое внимание уделяется фонетическим, морфологическим, семантическим и риторическим соответствиям между диалектными выражениями и их классическими аналогами. Помимо выявления риторических средств, исследование оценивает коммуникативные контексты их употребления и рассматривает, влияет ли языковая вариативность на риторическую функцию.

Результаты показывают, что основные риторические средства Bayān активно сохраняются в махалмийском диалекте, несмотря на его исключительно устный характер. Сравнения обычно строятся на конкретных образах, взятых из повседневной жизни: животных, огня, домашней среды, социальных отношений и природных явлений. Хотя эти выражения короче и прямее, чем развернутые сравнения классической арабской поэзии, они сохраняют ключевые структурные компоненты классического tashbīh, включая связь между сравниваемыми элементами и предполагаемым признаком сходства. Сравнительный анализ показывает, что различия между диалектными и классическими примерами в основном ограничиваются фонетической реализацией, морфологической вариацией, лексическим выбором и контекстуальной адаптацией, а не самой риторической структурой.

Метафорические выражения также демонстрируют значительную преемственность с классической арабской риторикой. Анализ показывает, что абстрактные эмоции и психологические состояния последовательно выражаются через конкретные образы — огонь, физическое разрушение, кражу, звуки животных. Эти метафоры усиливают эмоциональное выражение, сохраняя при этом риторические механизмы, определённые в классическом Bayān. Различия между диалектом и классическим арабским языком связаны главным образом с диалектной лексикой, фонетическими изменениями и контекстуальной адаптацией, а не с изменением риторических принципов. Это свидетельствует о том, что языковая вариативность не обязательно ведёт к риторическому разрыву.

Анализ kināya дополнительно показывает, что иносказание является одной из наиболее характерных риторических особенностей махалмийского диалекта. Моральные качества, социальный статус, возраст, семейные отношения и межличностное поведение часто передаются через косвенные выражения вместо прямого описания. Такие выражения смягчают критику, снижают межличностное напряжение и укрепляют общие культурные ценности в устной коммуникации. Некоторые примеры напрямую соответствуют устоявшимся арабским пословичным традициям, другие отражают местный культурный опыт, не выходя при этом за рамки фундаментальных принципов классической риторики. Таким образом, kināya функционирует не только как эстетический приём, но и как средство сохранения социальной памяти и культурной идентичности внутри языкового сообщества.

Сравнительная оценка всех примеров показывает, что связь между махалмийским диалектом и классическим арабским языком определяется главным образом фонетическими, морфологическими, синтаксическими и лексическими вариациями. Однако основные риторические структуры, регулирующие tashbīh, istiʿāra и kināya, остаются в значительной степени неизменными. Анализ свидетельствует, что риторическая преемственность проявляется не только в лексических сходствах, но и в сохранении общих концептуальных моделей, образного мышления и коммуникативных стратегий. Следовательно, диалект не следует рассматривать как упрощённую или деградированную форму классического арабского языка, а как разговорную разновидность, сохраняющую те же риторические механизмы и адаптирующую их к требованиям устного дискурса. Риторические структуры становятся короче, более контекстуально зависимыми и лаконичными, не теряя при этом семантического богатства, убедительной силы и культурного значения.

Исследование приходит к выводу, что махалмийский диалект представляет собой важное, но ранее недооценённое направление арабских риторических исследований. Систематическое присутствие tashbīh, istiʿāra и kināya демонстрирует, что принципы классического Bayān продолжают продуктивно функционировать в разговорной речи. Объединяя диалектологические исследования с классической арабской риторикой, данная работа способствует более широкому пониманию преемственности между устным и письменным арабским языком. Она также показывает, что риторика не ограничивается литературными текстами, а сохраняется как живой компонент устной традиции. Таким образом, результаты подтверждают, что арабские диалекты являются законным объектом риторического анализа, и предполагают, что аналогичные сравнительные исследования других арабских диалектов, распространённых в Турции и более широком месопотамском регионе, внесут значительный вклад как в арабскую диалектологию, так и в риторические исследования, выявляя преемственность Bayān, Maʿānī и Badīʿ в разговорных разновидностях арабского языка.

 

Ключевые слова: арабская риторика, арабские диалекты, махалмийский диалект, Bayān, устная культура, арабский диалект Мидьята.

संरचित सारांश

अरबी अलंकारशास्त्र (balāgha) का परंपरागत अध्ययन कुरआन, पैग़म्बर की परंपराएँ, शास्त्रीय अरबी कविता और गद्य के माध्यम से किया गया है, जबकि बोली जाने वाली अरबी बोलियों का अध्ययन सामान्यतः ध्वन्यात्मक, रूपात्मक, वाक्यविन्यासिक और शब्दावली दृष्टिकोण से किया गया है। परिणामस्वरूप, अरबी बोलियों में संरक्षित अलंकारिक संरचनाओं को अपेक्षाकृत कम विद्वतापूर्ण ध्यान मिला है। यह कमी विशेष रूप से महल्मी बोली के अध्ययन में स्पष्ट है, जो तुर्की के दक्षिण-पूर्वी क्षेत्र मिडयात और आसपास के गाँवों में बोली जाती है। इसके लंबे इतिहास और समृद्ध मौखिक परंपरा के बावजूद, इस बोली का शास्त्रीय अरबी अलंकारशास्त्र के ढाँचे में शायद ही कभी अध्ययन किया गया है। यह प्रश्न कि क्या शास्त्रीय अरबी के अलंकारिक सिद्धांत बोली जाने वाली बोलियों में कार्यरत रहते हैं, अब तक व्यवस्थित रूप से नहीं जाँचा गया है और यह साहित्य में एक महत्वपूर्ण रिक्तता है। वर्तमान अध्ययन इस कमी को दूर करने के लिए महल्मी बोली में Bayān के प्रमुख तत्वों की जाँच करता है और उन्हें शास्त्रीय अरबी के समकक्षों से तुलना करता है। अध्ययन बोली को केवल ध्वन्यात्मक और व्याकरणिक विशेषताओं वाली भाषाई विविधता के रूप में नहीं, बल्कि एक जीवित माध्यम के रूप में देखता है जिसके माध्यम से अरबी अलंकारिक परंपरा मौखिक संस्कृति में संरक्षित रही है। इस दृष्टि से, शोध का उद्देश्य tashbīh (उपमा), istiʿāra (रूपक) और kināya (परोक्ष अभिव्यक्ति) के अलंकारिक उपकरणों की पहचान करना और यह निर्धारित करना है कि बोली के प्रयोग और शास्त्रीय अरबी अलंकारशास्त्र के बीच संरचनात्मक और कार्यात्मक निरंतरता किस हद तक बनी हुई है।

यह शोध गुणात्मक, वर्णनात्मक और तुलनात्मक रूपरेखा अपनाता है। कॉर्पस में कहावतें, मुहावरेदार अभिव्यक्तियाँ, लोक कथन और स्वाभाविक वार्तालापीय वाक्य शामिल हैं जो महल्मी बोली का प्रतिनिधित्व करते हैं। प्राथमिक डेटा शोधकर्ता के दीर्घकालिक अवलोकनों से प्राप्त हुआ है, जो इस बोली का मूल वक्ता है, और भाषण समुदाय के भीतर मौखिक संप्रेषण से। प्रामाणिक संप्रेषणीय संदर्भों में अलंकारिक अभिव्यक्तियों का अवलोकन करने के लिए, अध्ययन ने मिडयात और आसपास के गाँवों की अरबी-भाषी समुदायों में स्वतःस्फूर्त भाषण का दस्तावेज़ीकरण करने वाली डिजिटल रिकॉर्डिंग का भी उपयोग किया। प्रत्येक उदाहरण अरबी मूल पाठ, लैटिन लिप्यंतरण, शाब्दिक तुर्की अनुवाद, शास्त्रीय अरबी समकक्ष और अलंकारिक विश्लेषण के साथ प्रस्तुत किया गया है। विश्लेषण शास्त्रीय Bayān के सैद्धांतिक ढाँचे पर आधारित है, विशेष रूप से अब्द अल-क़ाहिर अल-जुर्ज़ानी और अल-ख़तीब अल-क़ज़्विनी द्वारा विकसित वर्गीकरणों पर। विशेष ध्यान ध्वन्यात्मक, रूपात्मक, अर्थगत और अलंकारिक समानताओं पर दिया गया है।

परिणाम दर्शाते हैं कि Bayān के प्रमुख अलंकारिक उपकरण महल्मी बोली में सक्रिय रूप से संरक्षित हैं, यद्यपि यह पूरी तरह मौखिक है। उपमाएँ सामान्यतः दैनिक जीवन से ली गई ठोस छवियों के माध्यम से निर्मित होती हैं, जिनमें पशु, आग, घरेलू वातावरण, सामाजिक संबंध और प्राकृतिक घटनाएँ शामिल हैं। यद्यपि ये अभिव्यक्तियाँ शास्त्रीय अरबी कविता की विस्तृत उपमाओं की तुलना में छोटी और अधिक प्रत्यक्ष हैं, वे शास्त्रीय उपमा के आवश्यक संरचनात्मक घटकों को बनाए रखती हैं। तुलनात्मक विश्लेषण से पता चलता है कि बोली और शास्त्रीय अरबी उदाहरणों के बीच अंतर मुख्यतः ध्वन्यात्मक रूपांतरण, रूपात्मक विविधता, शब्दावली की प्राथमिकता और संदर्भात्मक अनुकूलन तक सीमित है, न कि स्वयं अलंकारिक संरचना तक।

रूपक अभिव्यक्तियाँ भी शास्त्रीय अरबी अलंकारशास्त्र के साथ उल्लेखनीय निरंतरता दर्शाती हैं। विश्लेषित उदाहरण दिखाते हैं कि अमूर्त भावनाएँ और मनोवैज्ञानिक अवस्थाएँ लगातार ठोस छवियों के माध्यम से प्रस्तुत की जाती हैं, जैसे आग, भौतिक विनाश, चोरी और पशु ध्वनियाँ। ये रूपक भावनात्मक अभिव्यक्ति को तीव्र करते हैं, जबकि शास्त्रीय Bayān में परिभाषित अलंकारिक तंत्र को बनाए रखते हैं। अंतर मुख्यतः बोली-विशिष्ट शब्दावली, ध्वन्यात्मक विकास और संदर्भात्मक अनुकूलन से संबंधित हैं, न कि अलंकारिक सिद्धांतों में परिवर्तन से। यह निष्कर्ष दर्शाता है कि भाषाई विविधता आवश्यक रूप से अलंकारिक असततता का कारण नहीं बनती।

kināya का विश्लेषण आगे दर्शाता है कि परोक्ष अभिव्यक्ति महल्मी बोली की सबसे विशिष्ट अलंकारिक विशेषताओं में से एक है। नैतिक गुण, सामाजिक स्थिति, आयु, पारिवारिक संबंध और पारस्परिक व्यवहार अक्सर प्रत्यक्ष वर्णन के बजाय परोक्ष अभिव्यक्तियों के माध्यम से संप्रेषित किए जाते हैं। ऐसी अभिव्यक्तियाँ आलोचना को नरम करती हैं, पारस्परिक तनाव को कम करती हैं और मौखिक संचार में साझा सांस्कृतिक मूल्यों को सुदृढ़ करती हैं। कुछ उदाहरण सीधे स्थापित अरबी कहावत परंपराओं से मेल खाते हैं, जबकि अन्य स्थानीय सांस्कृतिक अनुभव को प्रतिबिंबित करते हैं, बिना शास्त्रीय अरबी अलंकारशास्त्र के मूल सिद्धांतों से विचलित हुए। परिणामस्वरूप, kināya न केवल एक सौंदर्यात्मक उपकरण के रूप में कार्य करती है, बल्कि भाषण समुदाय के भीतर सामाजिक स्मृति और सांस्कृतिक पहचान को संरक्षित करने के साधन के रूप में भी।

सभी उदाहरणों का तुलनात्मक मूल्यांकन दर्शाता है कि महल्मी बोली और शास्त्रीय अरबी के बीच संबंध मुख्यतः ध्वन्यात्मक, रूपात्मक, वाक्यविन्यासिक और शब्दावली विविधता से चिह्नित है। हालाँकि, tashbīh, istiʿāra और kināya को नियंत्रित करने वाली आवश्यक अलंकारिक संरचनाएँ अधिकांशतः अपरिवर्तित रहती हैं। विश्लेषण इंगित करता है कि अलंकारिक निरंतरता केवल शब्दावली समानताओं में ही नहीं, बल्कि सामान्य वैचारिक पैटर्न, रूपकात्मक सोच और संप्रेषणीय रणनीतियों के संरक्षण में भी परिलक्षित होती है। अतः, बोली को शास्त्रीय अरबी का सरलीकृत या पतित रूप नहीं माना जाना चाहिए, बल्कि एक बोली जाने वाली विविधता के रूप में देखा जाना चाहिए जो समान अलंकारिक तंत्र को संरक्षित करती है और उन्हें मौखिक प्रवचन की संप्रेषणीय आवश्यकताओं के अनुरूप बनाती है। अलंकारिक संरचनाएँ छोटी, अधिक संदर्भ-निर्भर और संक्षिप्त हो जाती हैं, बिना उनके अर्थगत समृद्धि, प्रेरक शक्ति या सांस्कृतिक महत्व खोए।

अध्ययन निष्कर्ष निकालता है कि महल्मी बोली अरबी अलंकारशास्त्र के लिए एक महत्वपूर्ण लेकिन पहले उपेक्षित क्षेत्र का प्रतिनिधित्व करती है। tashbīh, istiʿāra और kināya की व्यवस्थित उपस्थिति यह दर्शाती है कि शास्त्रीय Bayān के सिद्धांत बोली जाने वाली भाषा में अभी भी उत्पादक रूप से कार्यरत हैं। बोलीविज्ञान अनुसंधान को शास्त्रीय अरबी अलंकारशास्त्र के साथ एकीकृत करके, अध्ययन बोली और लिखित अरबी के बीच निरंतरता की व्यापक समझ में योगदान देता है। यह आगे दर्शाता है कि अलंकार केवल साहित्यिक ग्रंथों तक सीमित नहीं है, बल्कि मौखिक परंपरा का एक जीवित घटक भी है। तदनुसार, निष्कर्ष इस दृष्टिकोण का समर्थन करते हैं कि अरबी बोलियाँ अलंकारिक विश्लेषण के वैध विषय हैं और सुझाव देते हैं कि तुर्की और व्यापक मेसोपोटामिया क्षेत्र में बोली जाने वाली अन्य अरबी बोलियों पर समान तुलनात्मक अध्ययन अरबी बोलीविज्ञान और अलंकारशास्त्र दोनों में महत्वपूर्ण योगदान देंगे, Bayān, Maʿānī और Badīʿ की निरंतरता को उजागर करते हुए

 

प्रमुख शब्द: अरबी अलंकारशास्त्र, अरबी बोलियाँ, महल्मी बोली, बयान, मौखिक संस्कृति, मिडयात अरबी बोली.

Article Statistics

Number of reads 83
Number of downloads 25

Share

Turkish Studies - Language and Literature
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.