Kübra AKBULUT-
Öz: Dil, üzerinde çalışıldıkça ve gereken araştırmalar yapıldıkça bilim insanına farklı yönünü gösterebilecek bir kavramdır. Anlam bilimi ise bu kavramı anlam yönünden inceleyen bilim dalıdır. Semantik de denen anlam bilimi, sözlükçülükte önemli bir yere sahiptir. Hangi amaçla yazıldığına bakılmaksızın yayınlanmış her sözlükte belirli ilke ve amaçlar söz konusudur ve sözlükçü madde başı olarak sıraladığı her bir kavram için anlam biliminden faydalanmaktadır. Resmî bir sözlük olan Türkçe Sözlük, Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanmış ve çeşitli baskılarla güncellenmiştir. Sözlük’ün ilk baskısı 1945’te yapılmış; sırasıyla 1955, 1959, 1966, 1969, 1974, 1983, 1988, 1998, 2005, 2011 yıllarında baskıları yenilenmiş; 12. ve son baskısı 2023’te yapılmıştır. Son baskının sürümü de faydalanmak isteyenler için genel ağdan sunulmuştur. Bu çalışmanın konusunu, Türkçe Sözlük’te geçen fiillerin çok anlamlılığı ve fiillerin çok anlamlılığı ile kökenleri arasındaki ilişki oluşturmaktadır. Türkçe Sözlük’te fiillerin karşıladıkları anlamlar belirtilmiş, birden çok anlam taşıyan fiiller için birden başlanarak sıra sayılar kullanılmış, tek anlamla açıklananlar için sayı kullanılmamıştır. Çalışmada 10359 fiilin 7312’sinin tek anlamla, 3047’sinin ise birden çok anlamla açıklandığı tespit edilmiş; karşılaştırmalı olarak tek anlamla ve çok anlamla açıklanan fiillerin kökenleri ve köken ile çok anlamlılık ilişkileri ortaya çıkarılmıştır. Ayrıca çok anlamlı fiillerin listesi de Sözlük’te verilen anlam sayıları ile verilmiştir. Böylece, Türkiye’de konuşulan Türkiye Türkçesinin söz varlığını sunmayı amaç edinmiş ve 2023’te güncellenmiş Türkçe Sözlük’ün son baskısındaki tüm fiiller, çok anlamlılık yönünden bütünsel değerlendirilmiş ve konuyla ilgilenen araştırmacılar için karşılaştırma imkânı sağlanmıştır.
Abstract: Language is a concept that can reveal different facets to the scholar as it is studied and the necessary research is conducted. Semantics is the branch of science that examines this concept from the perspective of meaning. Also known as the science of meaning, semantics holds an important place in lexicography. Regardless of the purpose for which it was written, every published dictionary is based on certain principles and objectives, and the lexicographer draws upon semantics for each concept listed as an entry. The Turkish Dictionary, an official dictionary, was compiled by the Turkish Language Association and has been updated through various editions. The first edition of the dictionary was published in 1945; and subsequent editions were published in 1955, 1959, 1966, 1969, 1974, 1983, 1988, 1998, 2005, and 2011; the 12th and final edition was published in 2023. The latest edition is also available online for those who wish to access it. The focus of this study is the polysemy of verbs found in the Turkish Dictionary and the relationship between verb polysemy and their etymologies. The meanings of the verbs in the Turkish Dictionary are specified; for verbs with multiple meanings, ordinal numbers starting with “one” are used, while no numbers are used for those with a single meaning. The study found that of 10,359 verbs, 7,312 were defined with a single meaning, while 3,047 were defined with multiple meanings; the origins of verbs defined with a single meaning and those with multiple meanings, as well as the relationship between origin and polysemy, were revealed through comparison. In addition, a list of polysemous verbs is provided along with the number of meanings given in the dictionary. Thus, with the aim of presenting the lexical inventory of Turkish as spoken in Turkey, all verbs in the latest edition of the Turkish Dictionary—updated in 2023—have been comprehensively evaluated in terms of polysemy, thereby providing researchers in the field with the opportunity for comparison.
Keywords: New Turkish Language, Turkish Dictionary, verb, polysemy, semantics.
Structured Abstract:
Language is a dynamic system that is constantly evolving through social, cultural, and historical processes. As linguistic studies deepen, language reveals new dimensions to researchers. Semantics, which examines meaning in language, constitutes one of the major subfields of linguistics and plays a vital role in lexicography. Dictionaries are not merely collections of words; they are systematic works that reflect a language’s vocabulary, conceptual world, and semantic richness. For this reason, every dictionary compiled for a language inevitably relies on semantic principles when defining and presenting meanings. In this regard, the meanings attributed to lexical entries provide important data regarding a language’s semantic structure and expressive power.
The Turkish Dictionary, compiled and updated by the Turkish Language Association, is the official dictionary of Turkish and one of the most comprehensive sources reflecting the vocabulary of modern Turkish. First published in 1945, the dictionary has been reissued in new editions over the years and was most recently updated in 2023. The Turkish Dictionary contains valuable information for semantic studies. In this context, this study focuses on the polysemy of verbs found in the latest edition of the Turkish Dictionary and examines the relationship between polysemy and etymology.
The primary objective of this study is to determine the degree of polysemy among verbs in the Turkish Dictionary and to investigate whether there is a relationship between the etymology of verbs and their semantic diversity. Additionally, this study aims to compare monosemous and polysemous verbs using quantitative data and to contribute to future research in the field of semantics.
This study is based on a descriptive and comparative research model. All verbs included in the 2023 edition of the Turkish Dictionary were examined individually. In determining whether a verb is monosemous or polysemous, the meanings attributed to the verbs in the dictionary were taken as the basis. In the dictionary, verbs explained with only a single meaning are presented without numbering, while verbs with multiple meanings are listed in sequential order starting from one. Using this criterion, the verbs were divided into two groups: monosemous verbs and polysemous verbs. Additionally, the origins of the verbs were examined comparatively to identify potential relationships between polysemy and etymology. During the analysis, compound verbs and non-compound verbs were evaluated separately, as their structural characteristics require different assessments from an etymological perspective.
The findings of the study reveal that there are 10,359 verbs in the Turkish Dictionary. While 7,312 of these verbs are described as monosemous, 3,047 are described as polysemous. Accordingly, 71% of the verbs are monosemous, while 29% are polysemous. This finding not only demonstrates that a significant proportion of the verbs in the dictionary are monosemous but also indicates that polysemous verbs constitute a non-negligible proportion of the dictionary. Furthermore, the number of meanings assigned to polysemous verbs ranges from 2 to 54. This diversity indicates that polysemy cannot be evaluated using fixed or limited criteria and that verbs exhibit significant differences in terms of semantic breadth and variety.
The study also presents significant findings regarding the structural characteristics and origins of verbs. According to the data, 72% of verbs are non-compound verbs, while 28% are compound verbs. Of the non-compound verbs, 67% are of Turkish origin, 31% are of foreign origin, and 2% have an unknown origin. 75% of compound verbs are formed by the combination of Turkish-origin words, 2% by the combination of foreign-origin words, and 23% by the combination of both Turkish- and foreign-origin words. These findings indicate that Turkish-origin structures dominate the verb lexicon represented in the Turkish Dictionary.
When the relationship between polysemy and etymology is examined in detail, significant differences emerge between monosemous and polysemous verbs. While 62% of non-compound verbs with a single meaning are of Turkish origin, this proportion rises to 78% for polysemous non-compound verbs. In contrast, the proportion of foreign-origin verbs is 35% among monosemous verbs, but drops to 21% among polysemous verbs. Similarly, while verbs of uncertain origin account for 3% of monosemous verbs, this proportion is only 1% among polysemous verbs. These findings indicate that Turkish-origin verbs tend to develop multiple meanings more frequently than foreign-origin verbs. Therefore, it can be argued that within the historical and functional development of Turkish, native word structures exhibit a stronger tendency toward semantic expansion and diversification.
Findings regarding compound verbs reveal a relatively similar distribution between monosemantic and polysemantic structures. While 74% of monosemantic compound verbs consist of combinations of Turkish-origin words, this proportion rises to 77% for polysemantic compound verbs. Similarly, 2% of compound verbs defined by a single meaning and 1% of those defined by multiple meanings are formed by the combination of foreign-origin words; while 24% of single-meaning compound verbs and 22% of multi-meaning compound verbs are formed by the combination of foreign-origin and Turkish-origin words. The percentages of compound verbs do not show significant differences between single-meaning and multi-meaning groups. This result indicates that, unlike non-compound verbs, compound verbs do not exhibit a strong correlation between origin and polysemy.
In conclusion, this study presents a comprehensive semantic and etymological analysis of all verbs included in the 2023 edition of the Turkish Dictionary. The results indicate that Turkish-origin verbs, particularly those that are not compound, exhibit a higher degree of polysemy compared to foreign-origin verbs. The research also highlights the importance of semantics in lexicography and demonstrates that dictionaries are valuable resources for understanding a language’s semantic richness and word structure. By presenting quantitative and comparative data on polysemy and etymology, this study contributes to the fields of semantics and Turkish linguistics and provides a framework for future comparative studies on the semantic development of the Turkish lexicon.
Keywords: New Turkish Language, Turkish Dictionary, verb, polysemy, semantics.
Yapılandırılmış Özet:
Dil; toplumsal, kültürel ve tarihsel süreçler aracılığıyla sürekli olarak değişen dinamik bir sistemdir. Dil bilimsel çalışmalar derinleştikçe, dil, araştırmacılara yeni boyutlar göstermektedir. Dildeki anlamı inceleyen anlam bilimi, dil biliminin önemli alt dallarından birini oluşturmakta ve sözlükçülükte hayati bir rol oynamaktadır. Sözlükler sadece kelimelerin bir araya getirilmesinden ibaret değildir; bir dilin kelime dağarcığını, kavramsal dünyasını ve anlamsal zenginliğini yansıtan sistematik eserlerdir. Bu nedenle, bir dil için hazırlanan her sözlük, anlamları belirlerken ve sunarken kaçınılmaz olarak anlamsal ilkelere dayanmaktadır. Bu bakımdan, sözlük birimlerine, atfedilen anlamlar, bir dilin anlamsal yapısı ve ifade gücü hakkında önemli veriler sağlamaktadır.
Türk Dil Kurumu tarafından hazırlanan ve güncellenen Türkçe Sözlük, Türkiye Türkçesinin resmî sözlüğüdür ve çağdaş Türkiye Türkçesinin kelime dağarcığını yansıtan en kapsamlı kaynaklardan biridir. İlk olarak 1945 yılında yayınlanan sözlük, farklı yıllarda yeni baskılarla sunulmuş ve en son 2023 yılında güncellenmiştir. Türkçe Sözlük, anlamsal çalışmalar için değerli bilgiler içermektedir. Bu bağlamda, bu çalışma Türkçe Sözlük’ün son baskısında yer alan fiillerin çok anlamlılığına odaklanmakta ve çok anlamlılık ile köken arasındaki ilişkiyi incelemektedir.
Bu çalışmanın temel amacı, Türkçe Sözlük’teki fiillerin çok anlamlılık derecesini belirlemek ve fiillerin kökeni ile anlamsal çeşitlilikleri arasında bir ilişki olup olmadığını ortaya koymaktır. Ayrıca bu çalışma, tek anlamlı ve çok anlamlı fiilleri nicel verilerle karşılaştırmayı ve anlam bilimi alanında gelecekte yapılacak araştırmalara katkıda bulunmayı da amaçlamaktadır.
Çalışma, betimsel ve karşılaştırmalı bir araştırma modeline dayanmaktadır. Türkçe Sözlük’ün 2023 baskısında yer alan tüm fiiller tek tek incelenmiştir. Bir fiilin tek anlamlı mı yoksa çok anlamlı mı olduğunun belirlenmesinde, sözlükte fiillere atfedilen anlamlar esas alınmıştır. Sözlükte, yalnızca tek bir anlamla açıklanan fiiller numaralandırılmadan sunulurken, birden fazla anlamı olan fiiller ise birden başlanarak sıralı numaralandırma ile listelenmiştir. Bu kriter kullanılarak fiiller, tek anlamlı fiiller ve çok anlamlı fiiller olmak üzere iki gruba ayrılmıştır. Ayrıca, çok anlamlılık ile etimoloji arasındaki olası ilişkileri belirlemek amacıyla fiillerin kökenleri karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Analiz sırasında, birleşik fiiller ve birleşik olmayan fiiller ayrı ayrı değerlendirilmiştir, çünkü bu fiillerin yapısal özellikleri, köken açısından farklı değerlendirmeler gerektirmektedir.
Araştırmanın bulguları, Türkçe Sözlük’te 10359 fiil bulunduğunu ortaya koymaktadır. Bu fiillerin 7312’si tek anlamlı olarak açıklanırken, 3047’si çok anlamlı olarak açıklanmaktadır. Buna göre, fiillerin %71’i tek anlamlı, %29’u ise çok anlamlıdır. Bu bulgu, sözlükteki fiillerin önemli bir oranının tek anlamlı olduğunu göstermesinin yanında, sözlükteki çok anlamlı fiillerin de azımsanmayacak oranda olduğunu göstermektedir. Ayrıca, çok anlamlı fiillere atanan anlamların sayısı 2 ile 54 arasında değişmektedir. Bu çeşitlilik, çok anlamlılığın sabit veya sınırlı kriterlerle değerlendirilemeyeceğini ve fiillerin anlamsal genişlik ve çeşitlilik açısından önemli ölçüde farklılık sergilediğini göstermektedir.
Çalışma ayrıca fiillerin yapısal özellikleri ve kökenleri konusunda önemli bulgular sunmaktadır. Verilere göre, fiillerin %72’si birleşik olmayan fiiller, %28’i ise birleşik fiillerdir. Birleşik olmayan fiillerin %67’si Türkçe kökenli, %31’i yabancı kökenli ve %2’sinin kökeni belirsizdir. Birleşik fiillerin %75'i Türkçe kökenli kelimelerin birleşimiyle, %2'si yabancı kökenli kelimelerin birleşimiyle ve %23'ü hem Türkçe hem de yabancı kökenli kelimelerin birleşimiyle oluşmuştur. Bu bulgular, Türkçe Sözlük'te temsil edilen fiil sözcük dağarcığında Türkçe kökenli yapıların baskın olduğunu göstermektedir.
Çok anlamlılık ile köken arasındaki ilişki ayrıntılı olarak incelendiğinde, tek anlamlı ve çok anlamlı fiiller arasında önemli farklılıklar ortaya çıkmaktadır. Tek bir anlamla açıklanan birleşik olmayan fiillerin %62’si Türkçe kökenliyken, çok anlamlı birleşik olmayan fiillerde bu oran %78’e çıkmaktadır. Buna karşılık, yabancı kökenli fiillerin oranı, tek anlamlı fiillerde %35 iken, çok anlamlı fiillerde %21’e düşmektedir. Benzer şekilde, kökeni belirsiz fiiller tek anlamlı fiillerin %3’ünü oluştururken, çok anlamlı fiillerde bu oran sadece %1’dir. Bu bulgular, Türkçe kökenli fiillerin yabancı kökenli fiillere göre daha sık çoklu anlamlar geliştirme eğiliminde olduğunu göstermektedir. Bu nedenle, Türkçenin tarihsel ve işlevsel gelişimi içinde yerli sözcük yapılarının anlamsal genişleme ve çeşitlenmeye daha güçlü bir eğilim gösterdiği söylenebilmektedir.
Birleşik fiillerle ilgili bulgular, tek anlamlı ve çok anlamlı yapılar arasında nispeten benzer bir dağılım olduğunu ortaya koymaktadır. Tek anlamlı birleşik fiillerin %74’ü Türkçe kökenli kelimelerin birleşiminden oluşurken, bu oran çok anlamlı birleşik fiillerde %77’dir. Benzer şekilde, bir anlamla açıklanmış birleşik fiillerin %2’sinin, birden fazla anlamla açıklanmış birleşik fiillerin %1’inin yabancı kökenli kelimelerin birleşmesiyle oluştuğu; bir anlamla açıklanmış birleşik fiillerin %24’ünün, birden fazla anlamla açıklanmış birleşik fiillerin %22’sinin yabancı kökenli ve Türkçe kökenli kelimelerin birleşmesiyle oluştuğu tespit edilmiştir. Birleşik fiillerin yüzdeleri tek anlamlı ve çok anlamlı gruplar arasında büyük farklılıklar göstermemektedir. Bu sonuç, birleşik olmayan fiillerin aksine, birleşik fiillerin köken ile çok anlamlılık arasında güçlü bir korelasyon sergilemediğini göstermektedir.
Sonuç olarak, bu çalışma Türkçe Sözlük’ün 2023 baskısında yer alan tüm fiillerin kapsamlı bir anlamsal ve etimolojik değerlendirmesini sunmaktadır. Sonuçlar, Türkçe kökenli fiillerin, özellikle de birleşik olmayanların, yabancı kökenli fiillere kıyasla daha yüksek düzeyde çok anlamlılık sergilediğini göstermektedir. Araştırma ayrıca sözlükçülükte anlam biliminin önemini vurgulamakta ve sözlüklerin bir dilin anlam zenginliğini ve kelime yapısını anlamak için değerli kaynaklar olduğunu göstermektedir. Çok anlamlılık ve kökenle ilgili nicel ve karşılaştırmalı veriler sunarak, bu çalışma anlam bilimi, Türk dil bilimi alanlarına katkı sağlamakta ve Türkçe kelime dağarcığının anlamsal gelişimi üzerine gelecekteki karşılaştırmalı çalışmalar için bir çerçeve sunmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Yeni Türk Dili, Türkçe Sözlük, fiil, çok anlamlılık, anlam bilimi.
الملخص المنظم:
اللغة هي نظام ديناميكي يتطور باستمرار من خلال العمليات الاجتماعية والثقافية والتاريخية. ومع تعمق الدراسات اللغوية، تكشف اللغة عن أبعاد جديدة للباحثين. وتشكل الدلالات، التي تدرس المعنى في اللغة، أحد المجالات الفرعية الرئيسية لعلم اللغة، وتلعب دورًا حيويًّا في علم المعجم. فالمعاجم ليست مجرد مجموعات من الكلمات؛ بل هي أعمال منهجية تعكس مفردات اللغة وعالمها المفاهيمي وثراءها الدلالي. ولهذا السبب، فإن كل قاموس يُعدّ لأي لغة يعتمد حتمًا على المبادئ الدلالية عند تعريف المعاني وعرضها. وفي هذا الصدد، توفر المعاني المنسوبة إلى المدخلات المعجمية بيانات مهمة تتعلق بالبنية الدلالية للغة وقوتها التعبيرية.
يُعد «القاموس التركي»، الذي قامت جمعية اللغة التركية بتجميعه وتحديثه، القاموس الرسمي للغة التركية وأحد أكثر المصادر شمولاً التي تعكس مفردات اللغة التركية الحديثة. نُشر القاموس لأول مرة في عام 1945، وأعيد إصداره في طبعات جديدة على مر السنين، وتم تحديثه مؤخرًا في عام 2023. ويحتوي «القاموس التركي» على معلومات قيّمة للدراسات الدلالية. وفي هذا السياق، تركز هذه الدراسة على تعدد معاني الأفعال الواردة في أحدث طبعة من «القاموس التركي»، وتبحث العلاقة بين تعدد المعاني وعلم أصول الكلمات.
الهدف الأساسي لهذه الدراسة هو تحديد درجة تعدد المعاني بين الأفعال في «القاموس التركي» والتحقق مما إذا كانت هناك علاقة بين أصل كلمات الأفعال وتنوعها الدلالي. بالإضافة إلى ذلك، تهدف هذه الدراسة إلى مقارنة الأفعال أحادية المعنى والأفعال متعددة المعاني باستخدام البيانات الكمية، والمساهمة في الأبحاث المستقبلية في مجال الدلالات.
تستند هذه الدراسة إلى نموذج بحثي وصفي ومقارن. وقد تم فحص جميع الأفعال الواردة في طبعة عام 2023 من «القاموس التركي» بشكل فردي. وللتحديد ما إذا كان الفعل أحادي المعنى أم متعدد المعاني، تم اتخاذ المعاني المنسوبة إلى الأفعال في القاموس كأساس. ففي القاموس، تُعرض الأفعال التي تم شرحها بمعنى واحد فقط دون ترقيم، بينما تُدرج الأفعال ذات المعاني المتعددة بترتيب تسلسلي بدءًا من الرقم «1». وباستخدام هذا المعيار، تم تقسيم الأفعال إلى مجموعتين: الأفعال أحادية المعنى والأفعال متعددة المعنى. بالإضافة إلى ذلك، تم فحص أصول الأفعال بشكل مقارن لتحديد العلاقات المحتملة بين تعدد المعاني وعلم أصول الكلمات. وأثناء التحليل، تم تقييم الأفعال المركبة والأفعال غير المركبة بشكل منفصل، حيث تتطلب خصائصها البنيوية تقييمات مختلفة من منظور علم أصول الكلمات.
تكشف نتائج الدراسة عن وجود 10,359 فعلًا في القاموس التركي. وفي حين وُصفت 7,312 من هذه الأفعال بأنها أحادية المعنى، وُصفت 3,047 بأنها متعددة المعاني. وبناءً على ذلك، فإن 71% من الأفعال أحادية المعنى، في حين أن 29% منها متعددة المعاني. ولا تثبت هذه النتيجة أن نسبة كبيرة من الأفعال في القاموس أحادية المعنى فحسب، بل تشير أيضًا إلى أن الأفعال متعددة المعاني تشكل نسبة لا يستهان بها من القاموس. علاوة على ذلك، يتراوح عدد المعاني المخصصة للأفعال متعددة المعاني بين 2 و54. ويشير هذا التنوع إلى أنه لا يمكن تقييم تعدد المعاني باستخدام معايير ثابتة أو محدودة، وأن الأفعال تظهر اختلافات كبيرة من حيث اتساع نطاقها الدلالي وتنوعها.
كما تقدم الدراسة نتائج مهمة تتعلق بالخصائص البنيوية للأفعال وأصولها. ووفقًا للبيانات، فإن 72% من الأفعال هي أفعال غير مركبة، في حين أن 28% منها هي أفعال مركبة. ومن بين الأفعال غير المركبة، 67% من أصل تركي، و31% من أصل أجنبي، و2% من أصل مجهول. أما الأفعال المركبة، فإن 75% منها تتكون من تجميع كلمات ذات أصل تركي، و2% من تجميع كلمات ذات أصل أجنبي، و23% من تجميع كلمات ذات أصل تركي وأجنبي على حد سواء. تشير هذه النتائج إلى أن التراكيب ذات الأصل التركي تهيمن على معجم الأفعال الوارد في القاموس التركي.
وعند دراسة العلاقة بين تعدد المعاني وعلم أصول الكلمات بالتفصيل، تظهر اختلافات ملحوظة بين الأفعال أحادية المعنى والأفعال متعددة المعاني. ففي حين أن 62% من الأفعال غير المركبة ذات المعنى الواحد هي ذات أصل تركي، ترتفع هذه النسبة إلى 78% بالنسبة للأفعال غير المركبة متعددة المعاني. في المقابل، تبلغ نسبة الأفعال ذات الأصل الأجنبي 35% بين الأفعال أحادية المعنى، لكنها تنخفض إلى 21% بين الأفعال متعددة المعاني. وبالمثل، في حين تشكل الأفعال ذات الأصل غير المؤكد 3% من الأفعال أحادية المعنى، فإن هذه النسبة لا تتجاوز 1% بين الأفعال متعددة المعاني. تشير هذه النتائج إلى أن الأفعال ذات الأصل التركي تميل إلى تطوير معانٍ متعددة بوتيرة أكبر مقارنة بالأفعال ذات الأصل الأجنبي. وبالتالي، يمكن القول إنه في إطار التطور التاريخي والوظيفي للغة التركية، تُظهر تراكيب الكلمات الأصلية ميلًا أقوى نحو التوسع والتنوع الدلالي.
تكشف النتائج المتعلقة بالأفعال المركبة عن توزيع متشابه نسبيًا بين التراكيب أحادية المعنى وتلك متعددة المعاني. ففي حين أن 74% من الأفعال المركبة أحادية المعنى تتكون من مجموعات من الكلمات ذات الأصل التركي، ترتفع هذه النسبة إلى 77% بالنسبة للأفعال المركبة متعددة المعاني. وبالمثل، فإن 2% من الأفعال المركبة ذات المعنى الواحد و1% من تلك ذات المعاني المتعددة تتشكل من تجميع كلمات ذات أصل أجنبي؛ في حين أن 24% من الأفعال المركبة ذات المعنى الواحد و22% من الأفعال المركبة ذات المعاني المتعددة تتشكل من تجميع كلمات ذات أصل أجنبي وكلمات ذات أصل تركي. ولا تظهر النسب المئوية للأفعال المركبة فروقًا ذات دلالة إحصائية بين المجموعتين ذات المعنى الواحد وذات المعاني المتعددة. تشير هذه النتيجة إلى أن الأفعال المركبة، على عكس الأفعال غير المركبة، لا تظهر ارتباطًا قويًّا بين الأصل وتعدد المعاني.
في الختام، تقدم هذه الدراسة تحليلًا دلاليًّا وأصليًّا شاملاً لجميع الأفعال المدرجة في طبعة عام 2023 من القاموس التركي. تشير النتائج إلى أن الأفعال ذات الأصل التركي، ولا سيما تلك غير المركبة، تُظهر درجة أعلى من تعدد المعاني مقارنةً بالأفعال ذات الأصل الأجنبي. كما يسلط البحث الضوء على أهمية علم الدلالة في علم المعجم، ويثبت أن القواميس موارد قيّمة لفهم الثراء الدلالي للغة وبنية الكلمات. ومن خلال تقديم بيانات كمية ومقارنة حول تعدد المعاني وعلم أصول الكلمات، تساهم هذه الدراسة في مجالات علم الدلالة وعلم اللغة التركية، وتوفر إطارًا للدراسات المقارنة المستقبلية حول التطور الدلالي للمفردات التركية.
الكلمات المفتاحية: اللغة التركية الحديثة، القاموس التركي، الفعل، تعدد المعاني، علم الدلالة.
Résumé structuré :
La langue est un système dynamique qui évolue constamment au gré de processus sociaux, culturels et historiques. À mesure que les études linguistiques s’approfondissent, la langue révèle de nouvelles dimensions aux chercheurs. La sémantique, qui étudie le sens dans la langue, constitue l’un des principaux sous-domaines de la linguistique et joue un rôle essentiel en lexicographie. Les dictionnaires ne sont pas de simples recueils de mots ; ce sont des ouvrages systématiques qui reflètent le vocabulaire, l’univers conceptuel et la richesse sémantique d’une langue. C’est pourquoi tout dictionnaire établi pour une langue s’appuie inévitablement sur des principes sémantiques pour définir et présenter les significations. À cet égard, les significations attribuées aux entrées lexicales fournissent des données importantes concernant la structure sémantique et la puissance expressive d’une langue.
Le Dictionnaire turc, compilé et mis à jour par l’Association de la langue turque, est le dictionnaire officiel du turc et l’une des sources les plus complètes reflétant le vocabulaire du turc moderne. Publié pour la première fois en 1945, ce dictionnaire a fait l’objet de nouvelles éditions au fil des ans et a été mis à jour pour la dernière fois en 2023. Le Dictionnaire turc contient des informations précieuses pour les études sémantiques. Dans ce contexte, la présente étude se concentre sur la polysémie des verbes figurant dans la dernière édition du Dictionnaire turc et examine la relation entre polysémie et étymologie.
L’objectif principal de cette étude est de déterminer le degré de polysémie parmi les verbes du Dictionnaire turc et d’examiner s’il existe un lien entre l’étymologie des verbes et leur diversité sémantique. De plus, cette étude vise à comparer les verbes monosémiques et polysémiques à l’aide de données quantitatives et à contribuer aux futures recherches dans le domaine de la sémantique.
Cette étude repose sur un modèle de recherche descriptif et comparatif. Tous les verbes figurant dans l’édition 2023 du Dictionnaire turc ont été examinés individuellement. Pour déterminer si un verbe est monosémique ou polysémique, les significations attribuées aux verbes dans le dictionnaire ont servi de référence. Dans le dictionnaire, les verbes définis par une seule signification sont présentés sans numérotation, tandis que les verbes ayant plusieurs significations sont répertoriés par ordre séquentiel à partir de « un ». En utilisant ce critère, les verbes ont été répartis en deux groupes : les verbes monosémiques et les verbes polysémiques. De plus, les origines des verbes ont fait l’objet d’une analyse comparative afin d’identifier d’éventuelles relations entre la polysémie et l’étymologie. Au cours de l’analyse, les verbes composés et les verbes non composés ont été évalués séparément, car leurs caractéristiques structurelles nécessitent des approches différentes d’un point de vue étymologique.
Les résultats de l’étude révèlent que le Dictionnaire turc contient 10 359 verbes. Alors que 7 312 de ces verbes sont décrits comme monosémiques, 3 047 sont décrits comme polysémiques. Ainsi, 71 % des verbes sont monosémiques, tandis que 29 % sont polysémiques. Ce résultat démontre non seulement qu’une proportion significative des verbes du dictionnaire est monosémique, mais indique également que les verbes polysémiques constituent une part non négligeable du dictionnaire. De plus, le nombre de sens attribués aux verbes polysémiques varie de 2 à 54. Cette diversité montre que la polysémie ne peut être évaluée à l’aide de critères fixes ou limités et que les verbes présentent des différences significatives en termes d’étendue et de variété sémantiques.
L’étude présente également des résultats significatifs concernant les caractéristiques structurelles et les origines des verbes. D’après les données, 72 % des verbes sont des verbes non composés, tandis que 28 % sont des verbes composés. Parmi les verbes non composés, 67 % sont d’origine turque, 31 % d’origine étrangère et 2 % d’origine inconnue. 75 % des verbes composés sont formés par la combinaison de mots d’origine turque, 2 % par la combinaison de mots d’origine étrangère et 23 % par la combinaison de mots d’origine turque et étrangère. Ces résultats indiquent que les structures d’origine turque dominent le lexique verbal représenté dans le Dictionnaire turc.
Lorsque l’on examine en détail la relation entre la polysémie et l’étymologie, des différences significatives apparaissent entre les verbes monosémiques et les verbes polysémiques. Alors que 62 % des verbes non composés à sens unique sont d’origine turque, cette proportion passe à 78 % pour les verbes non composés polysémiques. En revanche, la proportion de verbes d’origine étrangère est de 35 % parmi les verbes monosémiques, mais tombe à 21 % parmi les verbes polysémiques. De même, alors que les verbes d’origine incertaine représentent 3 % des verbes monosémiques, cette proportion n’est que de 1 % parmi les verbes polysémiques. Ces résultats indiquent que les verbes d’origine turque ont tendance à développer des significations multiples plus fréquemment que les verbes d’origine étrangère. On peut donc affirmer que, dans le cadre de l’évolution historique et fonctionnelle du turc, les structures lexicales autochtones présentent une tendance plus marquée à l’expansion et à la diversification sémantiques.
Les résultats concernant les verbes composés révèlent une répartition relativement similaire entre les structures monosémantiques et polysémantiques. Alors que 74 % des verbes composés monosémantiques sont constitués de combinaisons de mots d’origine turque, cette proportion passe à 77 % pour les verbes composés polysémantiques. De même, 2 % des verbes composés définis par une seule signification et 1 % de ceux définis par plusieurs significations sont formés par la combinaison de mots d’origine étrangère ; tandis que 24 % des verbes composés monosémantiques et 22 % des verbes composés polysémantiques sont formés par la combinaison de mots d’origine étrangère et de mots d’origine turque. Les pourcentages de verbes composés ne présentent pas de différences significatives entre les groupes monosémantiques et polysémantiques. Ce résultat indique que, contrairement aux verbes non composés, les verbes composés ne présentent pas de forte corrélation entre l’origine et la polysémie.
En conclusion, cette étude présente une analyse sémantique et étymologique exhaustive de tous les verbes figurant dans l’édition 2023 du Dictionnaire turc. Les résultats indiquent que les verbes d’origine turque, en particulier ceux qui ne sont pas composés, présentent un degré de polysémie plus élevé que les verbes d’origine étrangère. Cette recherche souligne également l’importance de la sémantique en lexicographie et démontre que les dictionnaires constituent des ressources précieuses pour comprendre la richesse sémantique et la structure lexicale d’une langue. En présentant des données quantitatives et comparatives sur la polysémie et l’étymologie, cette étude apporte une contribution aux domaines de la sémantique et de la linguistique turque et fournit un cadre pour de futures études comparatives sur le développement sémantique du lexique turc.
Mots-clés : nouvelle langue turque, dictionnaire turc, verbe, polysémie, sémantique.
Resumen estructurado:
La lengua es un sistema dinámico que evoluciona constantemente a través de procesos sociales, culturales e históricos. A medida que se profundiza en los estudios lingüísticos, la lengua revela nuevas dimensiones a los investigadores. La semántica, que examina el significado en la lengua, constituye uno de los principales subcampos de la lingüística y desempeña un papel fundamental en la lexicografía. Los diccionarios no son meras recopilaciones de palabras, sino obras sistemáticas que reflejan el vocabulario, el mundo conceptual y la riqueza semántica de una lengua. Por este motivo, todo diccionario elaborado para una lengua se basa inevitablemente en principios semánticos a la hora de definir y presentar los significados. En este sentido, los significados atribuidos a las entradas léxicas proporcionan datos importantes sobre la estructura semántica y el poder expresivo de una lengua.
El Diccionario Turco, elaborado y actualizado por la Asociación de la Lengua Turca, es el diccionario oficial del turco y una de las fuentes más completas que reflejan el vocabulario del turco moderno. Publicado por primera vez en 1945, el diccionario se ha reeditado a lo largo de los años y se actualizó por última vez en 2023. El Diccionario Turco contiene información valiosa para los estudios semánticos. En este contexto, el presente estudio se centra en la polisemia de los verbos que figuran en la última edición del Diccionario Turco y examina la relación entre la polisemia y la etimología.
El objetivo principal de este estudio es determinar el grado de polisemia entre los verbos del Diccionario Turco e investigar si existe una relación entre la etimología de los verbos y su diversidad semántica. Además, este estudio pretende comparar los verbos monosémicos y polisémicos utilizando datos cuantitativos y contribuir a futuras investigaciones en el campo de la semántica.
Este estudio se basa en un modelo de investigación descriptivo y comparativo. Se examinaron individualmente todos los verbos incluidos en la edición de 2023 del Diccionario Turco. Para determinar si un verbo es monosémico o polisémico, se tomaron como base los significados atribuidos a los verbos en el diccionario. En el diccionario, los verbos explicados con un único significado se presentan sin numeración, mientras que los verbos con múltiples significados se enumeran en orden secuencial a partir del uno. Siguiendo este criterio, los verbos se dividieron en dos grupos: verbos monosémicos y verbos polisémicos. Además, se examinaron comparativamente los orígenes de los verbos para identificar posibles relaciones entre la polisemia y la etimología. Durante el análisis, los verbos compuestos y los no compuestos se evaluaron por separado, ya que sus características estructurales requieren valoraciones diferentes desde una perspectiva etimológica.
Los resultados del estudio revelan que hay 10 359 verbos en el Diccionario Turco. Mientras que 7 312 de estos verbos se describen como monosémicos, 3 047 se describen como polisémicos. Por consiguiente, el 71 % de los verbos son monosémicos, mientras que el 29 % son polisémicos. Este hallazgo no solo demuestra que una proporción significativa de los verbos del diccionario son monosémicos, sino que también indica que los verbos polisémicos constituyen una proporción nada desdeñable del diccionario. Además, el número de significados asignados a los verbos polisémicos oscila entre 2 y 54. Esta diversidad indica que la polisemia no puede evaluarse utilizando criterios fijos o limitados y que los verbos presentan diferencias significativas en cuanto a amplitud y variedad semánticas.
El estudio también presenta resultados significativos en cuanto a las características estructurales y los orígenes de los verbos. Según los datos, el 72 % de los verbos son verbos no compuestos, mientras que el 28 % son verbos compuestos. De los verbos no compuestos, el 67 % es de origen turco, el 31 % es de origen extranjero y el 2 % tiene un origen desconocido. El 75 % de los verbos compuestos se forma mediante la combinación de palabras de origen turco, el 2 % mediante la combinación de palabras de origen extranjero y el 23 % mediante la combinación de palabras tanto de origen turco como extranjero. Estos resultados indican que las estructuras de origen turco predominan en el léxico verbal recogido en el Diccionario Turco.
Al examinar en detalle la relación entre la polisemia y la etimología, surgen diferencias significativas entre los verbos monosémicos y los polisémicos. Mientras que el 62 % de los verbos no compuestos con un único significado son de origen turco, esta proporción asciende al 78 % en el caso de los verbos no compuestos polisémicos. Por el contrario, la proporción de verbos de origen extranjero es del 35 % entre los verbos monosémicos, pero desciende al 21 % entre los verbos polisémicos. Del mismo modo, mientras que los verbos de origen incierto representan el 3 % de los verbos monosémicos, esta proporción es solo del 1 % entre los verbos polisémicos. Estos resultados indican que los verbos de origen turco tienden a desarrollar múltiples significados con mayor frecuencia que los verbos de origen extranjero. Por lo tanto, puede afirmarse que, en el marco del desarrollo histórico y funcional del turco, las estructuras léxicas autóctonas muestran una mayor tendencia hacia la expansión y la diversificación semánticas.
Los resultados relativos a los verbos compuestos revelan una distribución relativamente similar entre las estructuras monosémanticas y polisémanticas. Mientras que el 74 % de los verbos compuestos monosémanticos consisten en combinaciones de palabras de origen turco, esta proporción asciende al 77 % en el caso de los verbos compuestos polisémanticos. Del mismo modo, el 2 % de los verbos compuestos definidos por un único significado y el 1 % de los definidos por múltiples significados se forman mediante la combinación de palabras de origen extranjero; mientras que el 24 % de los verbos compuestos de un solo significado y el 22 % de los verbos compuestos de múltiples significados se forman mediante la combinación de palabras de origen extranjero y de origen turco. Los porcentajes de verbos compuestos no muestran diferencias significativas entre los grupos de un solo significado y los de múltiples significados. Este resultado indica que, a diferencia de los verbos no compuestos, los verbos compuestos no muestran una fuerte correlación entre el origen y la polisemia.
En conclusión, este estudio presenta un análisis semántico y etimológico exhaustivo de todos los verbos incluidos en la edición de 2023 del Diccionario Turco. Los resultados indican que los verbos de origen turco, en particular los que no son compuestos, presentan un mayor grado de polisemia en comparación con los verbos de origen extranjero. La investigación también destaca la importancia de la semántica en la lexicografía y demuestra que los diccionarios son recursos valiosos para comprender la riqueza semántica y la estructura léxica de una lengua. Al presentar datos cuantitativos y comparativos sobre la polisemia y la etimología, este estudio contribuye a los campos de la semántica y la lingüística turca y proporciona un marco para futuros estudios comparativos sobre el desarrollo semántico del léxico turco.
Palabras clave: nueva lengua turca, diccionario turco, verbo, polisemia, semántica.
结构化摘要:
语言是一个动态系统,通过社会、文化和历史进程不断演变。随着语言学研究的深入,语言向研究者展现出新的维度。语义学作为研究语言意义的学科,是语言学的主要分支之一,在词典编纂中发挥着至关重要的作用。词典不仅仅是词汇的汇编,更是反映一种语言的词汇量、概念体系和语义丰富性的系统性著作。正因如此,任何为某种语言编纂的词典在定义和呈现词义时,都不可避免地依赖于语义原则。就此而言,词条所赋予的词义为了解该语言的语义结构和表达能力提供了重要数据。
由土耳其语言协会编纂并更新的《土耳其语词典》是土耳其语的官方词典,也是反映现代土耳其语词汇的最全面的资料之一。该词典于1945年首次出版,多年来陆续推出新版,最近一次更新是在2023年。《土耳其语词典》包含对语义研究极具价值的信息。在此背景下,本研究聚焦于《土耳其语词典》最新版本中动词的多义性,并探讨多义性与词源之间的关系。
本研究的主要目标是确定《土耳其语词典》中动词的多义性程度,并探究动词词源与其语义多样性之间是否存在关联。此外,本研究旨在利用定量数据对单义动词与多义动词进行比较,并为语义学领域的未来研究做出贡献。
本研究采用描述性与比较性研究模式。对《土耳其语词典》2023年版收录的所有动词进行了逐一考察。在判定动词属于单义词还是多义词时,以词典中赋予动词的释义为依据。在词典中,仅解释一个含义的动词不标序号,而具有多个含义的动词则从1开始按顺序列出。依据这一标准,将动词分为两类:单义动词和多义动词。此外,还对动词的词源进行了比较研究,以探寻多义性与词源之间的潜在关联。在分析过程中,复合动词与非复合动词被分别评估,因为从词源学角度来看,它们的结构特征需要不同的评估方式。
研究结果显示,《土耳其语词典》中共有10,359个动词。其中,7,312个被归类为单义动词,3,047个被归类为多义动词。据此,71%的动词为单义动词,29%为多义动词。这一发现不仅表明词典中相当大比例的动词是单义的,同时也表明多义动词在词典中占据了不可忽视的比例。此外,多义动词所具有的义项数量在2至54个之间。这种多样性表明,多义性无法通过固定或有限的标准来评估,且动词在语义广度和多样性方面存在显著差异。
该研究还就动词的结构特征和词源提出了重要发现。数据显示,72%的动词为非复合动词,28%为复合动词。在非复合动词中,67%源自土耳其语,31%源自外语,2%来源不明。复合动词中,75%由土耳其语词汇组合而成,2%由外语词汇组合而成,23%由土耳其语和外语词汇共同组合而成。这些发现表明,在《土耳其语词典》所收录的动词词汇中,土耳其语源结构占据主导地位。
当详细考察多义性与词源之间的关系时,单义动词与多义动词之间显现出显著差异。虽然单义的非复合动词中有62%源自土耳其语,但在多义的非复合动词中,这一比例上升至78%。相比之下,在外来源动词中,单义动词所占比例为35%,而在多义动词中则降至21%。同样,来源不明的动词在单义动词中占3%,而在多义动词中这一比例仅为1%。这些发现表明,与外来语源动词相比,土耳其语源动词更倾向于发展出多种含义。因此,可以认为在土耳其语的历史与功能演变过程中,本土词汇结构表现出更强的语义扩展与多样化趋势。
关于复合动词的研究结果显示,单义结构与多义结构的分布情况相对相似。虽然74%的单义复合动词由土耳其语源词组合而成,但在多义复合动词中,这一比例上升至77%。同样,单义复合动词中有2%、多义复合动词中有1%是由外来词组合而成的;而单义复合动词中有24%、多义复合动词中有22%是由外来词与土耳其语源词组合而成的。单义组与多义组复合动词的百分比之间未显示出显著差异。这一结果表明,与非复合动词不同,复合动词的词源与多义性之间并不存在显著的相关性。
综上所述,本研究对《2023年版土耳其语词典》中收录的所有动词进行了全面的语义和词源分析。结果表明,与外来词源动词相比,土耳其语源动词(尤其是非复合动词)表现出更高的多义性程度。该研究还突显了语义学在词典编纂中的重要性,并证明词典是理解一种语言语义丰富性和词汇结构的宝贵资源。通过提供关于多义性和词源的定量与比较数据,本研究为语义学和土耳其语语言学领域做出了贡献,并为未来关于土耳其语词汇语义发展的比较研究提供了框架。
关键词:新土耳其语、土耳其语词典、动词、多义性、语义学。
Структурированное резюме:
Язык представляет собой динамическую систему, которая постоянно развивается под влиянием социальных, культурных и исторических процессов. По мере углубления лингвистических исследований язык раскрывает перед учеными новые грани. Семантика, изучающая значение в языке, является одной из основных отраслей лингвистики и играет важнейшую роль в лексикографии. Словари — это не просто сборники слов; это систематизированные труды, отражающие лексический запас языка, его концептуальный мир и семантическое богатство. По этой причине каждый словарь, составленный для того или иного языка, неизбежно опирается на семантические принципы при определении и представлении значений. В этом отношении значения, присваиваемые лексическим статьям, предоставляют важные данные о семантической структуре и выразительной силе языка.
«Туркский словарь», составленный и обновлённый Ассоциацией турецкого языка, является официальным словарём турецкого языка и одним из наиболее полных источников, отражающих лексику современного турецкого языка. Впервые опубликованный в 1945 году, словарь на протяжении многих лет переиздавался в новых изданиях, а последнее обновление было проведено в 2023 году. «Туркский словарь» содержит ценную информацию для семантических исследований. В этом контексте данное исследование посвящено полисемии глаголов, встречающихся в последнем издании «Туркского словаря», и анализирует взаимосвязь между полисемией и этимологией.
Основная цель данного исследования заключается в определении степени полисемии среди глаголов в «Турецком словаре» и изучении наличия связи между этимологией глаголов и их семантическим разнообразием. Кроме того, данное исследование направлено на сравнение однозначных и многозначных глаголов с использованием количественных данных и на вклад в будущие исследования в области семантики.
Исследование основано на описательной и сравнительной модели исследования. Все глаголы, включенные в издание «Турецкого словаря» 2023 года, были рассмотрены индивидуально. При определении того, является ли глагол однозначным или многозначным, в качестве основы брались значения, приведенные для глаголов в словаре. В словаре глаголы, объясняемые только одним значением, представлены без нумерации, тогда как глаголы с несколькими значениями перечислены в последовательном порядке, начиная с единицы. Используя этот критерий, глаголы были разделены на две группы: однозначные и многозначные. Кроме того, было проведено сравнительное исследование происхождения глаголов с целью выявления возможных связей между полисемией и этимологией. В ходе анализа сложные и несложные глаголы оценивались отдельно, поскольку их структурные особенности требуют различной оценки с этимологической точки зрения.
Результаты исследования показывают, что в турецком словаре насчитывается 10 359 глаголов. Из них 7 312 глаголов относятся к моносемическим, а 3 047 — к полисемическим. Соответственно, 71 % глаголов являются моносемическими, а 29 % — полисемическими. Этот вывод не только демонстрирует, что значительная часть глаголов в словаре является однозначной, но и указывает на то, что многозначные глаголы составляют немалую долю словаря. Кроме того, количество значений, присвоенных многозначным глаголам, колеблется от 2 до 54. Такое разнообразие свидетельствует о том, что многозначность нельзя оценивать с помощью фиксированных или ограниченных критериев и что глаголы демонстрируют значительные различия с точки зрения семантической широты и разнообразия.
В исследовании также представлены важные выводы, касающиеся структурных характеристик и происхождения глаголов. Согласно данным, 72 % глаголов являются несложными, а 28 % — сложными. Из несложных глаголов 67 % имеют турецкое происхождение, 31 % — иностранное, а 2 % — неизвестное происхождение. 75 % сложных глаголов образованы сочетанием слов турецкого происхождения, 2 % — сочетанием слов иностранного происхождения, а 23 % — сочетанием слов как турецкого, так и иностранного происхождения. Эти данные свидетельствуют о том, что в глагольном лексиконе, представленном в «Турецком словаре», преобладают конструкции турецкого происхождения.
При детальном анализе взаимосвязи между полисемией и этимологией выявляются значительные различия между однозначными и многозначными глаголами. В то время как 62 % однозначных несложных глаголов имеют турецкое происхождение, эта доля возрастает до 78 % для многозначных несложных глаголов. Напротив, доля глаголов иностранного происхождения составляет 35 % среди однозначных глаголов, но снижается до 21 % среди многозначных глаголов. Аналогичным образом, если глаголы неопределенного происхождения составляют 3 % от моносемических глаголов, то среди полисемических глаголов эта доля составляет всего 1 %. Эти результаты указывают на то, что глаголы турецкого происхождения, как правило, чаще приобретают несколько значений, чем глаголы иностранного происхождения. Таким образом, можно утверждать, что в рамках исторического и функционального развития турецкого языка структуры слов турецкого происхождения демонстрируют более выраженную тенденцию к семантическому расширению и диверсификации.
Результаты, касающиеся сложных глаголов, показывают относительно схожее распределение между моносемантическими и полисемантическими структурами. В то время как 74 % моносемантических сложных глаголов состоят из сочетаний слов турецкого происхождения, эта доля возрастает до 77 % для полисемантических сложных глаголов. Аналогичным образом, 2 % однозначных сложных глаголов и 1 % многозначных сложных глаголов образованы сочетанием слов иностранного происхождения; в то время как 24 % однозначных сложных глаголов и 22 % многозначных сложных глаголов образованы сочетанием слов иностранного и турецкого происхождения. Процентные доли сложных глаголов не демонстрируют значительных различий между однозначной и многозначной группами. Этот результат указывает на то, что, в отличие от несложных глаголов, сложные глаголы не демонстрируют сильной корреляции между происхождением и полисемией.
В заключение, в данном исследовании представлен всесторонний семантический и этимологический анализ всех глаголов, включенных в издание «Турецкого словаря» 2023 года. Результаты показывают, что глаголы турецкого происхождения, особенно несложные, демонстрируют более высокую степень полисемии по сравнению с глаголами иностранного происхождения. Исследование также подчеркивает важность семантики в лексикографии и демонстрирует, что словари являются ценными ресурсами для понимания семантического богатства языка и структуры слов. Представляя количественные и сравнительные данные по полисемии и этимологии, данное исследование вносит вклад в области семантики и турецкой лингвистики и создает основу для будущих сравнительных исследований по семантическому развитию турецкого лексикона.
Ключевые слова: новотурецкий язык, турецкий словарь, глагол, полисемия, семантика.
संरचित सारांश:
भाषा एक गतिशील प्रणाली है जो सामाजिक, सांस्कृतिक और ऐतिहासिक प्रक्रियाओं के माध्यम से निरंतर विकसित हो रही है। जैसे-जैसे भाषाई अध्ययन गहरे होते जाते हैं, भाषा शोधकर्ताओं के सामने नए आयाम प्रकट करती है। अर्थविज्ञान, जो भाषा में अर्थ की जांच करता है, भाषाविज्ञान के प्रमुख उपक्षेत्रों में से एक है और शब्दकोश-निर्माण में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाता है। शब्दकोश केवल शब्दों का संग्रह नहीं हैं; वे व्यवस्थित कृतियाँ हैं जो किसी भाषा की शब्दावली, वैचारिक जगत और अर्थगत समृद्धि को प्रतिबिंबित करती हैं। इसी कारण से, किसी भाषा के लिए संकलित हर शब्दकोश अनिवार्य रूप से अर्थों को परिभाषित करने और प्रस्तुत करने के लिए अर्थमीमांसा के सिद्धांतों पर निर्भर करता है। इस संबंध में, शब्दावली प्रविष्टियों को दिए गए अर्थ किसी भाषा की अर्थ-संरचना और अभिव्यक्ति की शक्ति के बारे में महत्वपूर्ण डेटा प्रदान करते हैं।
तुर्की भाषा संघ द्वारा संकलित और अद्यतन किया गया तुर्की शब्दकोश, तुर्की का आधिकारिक शब्दकोश है और आधुनिक तुर्की की शब्दावली को दर्शाने वाले सबसे व्यापक स्रोतों में से एक है।
1945 में पहली बार प्रकाशित, इस शब्दकोश को वर्षों से नए संस्करणों में पुनः प्रकाशित किया गया है और हाल ही में 2023 में इसे अपडेट किया गया है। तुर्की शब्दकोश में अर्थ-विज्ञान (semantic studies) के लिए मूल्यवान जानकारी है। इस संदर्भ में, यह अध्ययन तुर्की शब्दकोश के नवीनतम संस्करण में पाए जाने वाले क्रियाओं की बहु-अर्थता (polysemy) पर केंद्रित है और बहु-अर्थता और व्युत्पत्ति (etymology) के बीच संबंध की जांच करता है।
इस अध्ययन का प्राथमिक उद्देश्य तुर्की शब्दकोश में क्रियाओं के बीच बहुअर्थता की डिग्री निर्धारित करना और यह जांचना है कि क्या क्रियाओं की व्युत्पत्ति और उनकी अर्थ विविधता के बीच कोई संबंध है। इसके अतिरिक्त, इस अध्ययन का उद्देश्य मात्रात्मक डेटा का उपयोग करके एकार्थी और बहुार्थी क्रियाओं की तुलना करना और अर्थ विज्ञान के क्षेत्र में भविष्य के शोध में योगदान करना है।
यह अध्ययन एक वर्णनात्मक और तुलनात्मक शोध मॉडल पर आधारित है। तुर्की शब्दकोश के 2023 संस्करण में शामिल सभी क्रियाओं की व्यक्तिगत रूप से जांच की गई। यह निर्धारित करने के लिए कि कोई क्रिया एकार्थी है या बहुअर्थी, शब्दकोश में क्रियाओं को दिए गए अर्थों को आधार बनाया गया। शब्दकोश में, केवल एक अर्थ वाली क्रियाओं को बिना क्रमांक के प्रस्तुत किया गया है, जबकि कई अर्थों वाली क्रियाओं को एक से शुरू होने वाले क्रमागत क्रम में सूचीबद्ध किया गया है। इस मानदंड का उपयोग करके, क्रियाओं को दो समूहों में विभाजित किया गया: एकार्थी क्रियाएँ और बहुार्थी क्रियाएँ। इसके अतिरिक्त, बहुार्थता और व्युत्पत्ति के बीच संभावित संबंधों की पहचान करने के लिए क्रियाओं की उत्पत्ति की तुलनात्मक रूप से जाँच की गई। विश्लेषण के दौरान, संयुक्त क्रियाओं और असंयुक्त क्रियाओं का अलग से मूल्यांकन किया गया, क्योंकि उनकी संरचनात्मक विशेषताएँ व्युत्पत्ति के दृष्टिकोण से अलग तरह के मूल्यांकन की मांग करती हैं।
अध्ययन के निष्कर्षों से पता चलता है कि तुर्की शब्दकोश में 10,359 क्रियाएँ हैं। इनमें से 7,312 क्रियाओं को एकार्थी (monosemous) बताया गया है, जबकि 3,047 को बहुार्थी (polysemous) बताया गया है। तदनुसार, 71% क्रियाएँ एकार्थी हैं, जबकि 29% बहुार्थी हैं। यह निष्कर्ष न केवल यह दर्शाता है कि शब्दकोश में क्रियाओं का एक महत्वपूर्ण हिस्सा मोनोसेमस है, बल्कि यह भी इंगित करता है कि शब्दकोश में बहुअर्थी क्रियाओं का एक गैर-उपेक्षाकृत हिस्सा है। इसके अलावा, बहुअर्थी क्रियाओं को दिए गए अर्थों की संख्या 2 से 54 तक है। यह विविधता दर्शाती है कि बहुअर्थता का मूल्यांकन निश्चित या सीमित मानदंडों का उपयोग करके नहीं किया जा सकता है और यह कि क्रियाएं अर्थ की व्यापकता और विविधता के मामले में महत्वपूर्ण अंतर प्रदर्शित करती हैं।
यह अध्ययन क्रियाओं की संरचनात्मक विशेषताओं और उत्पत्ति के संबंध में भी महत्वपूर्ण निष्कर्ष प्रस्तुत करता है। आंकड़ों के अनुसार, 72% क्रियाएँ गैर-संयुक्त क्रियाएँ हैं, जबकि 28% संयुक्त क्रियाएँ हैं। गैर-संयुक्त क्रियाओं में से, 67% तुर्की मूल की हैं, 31% विदेशी मूल की हैं, और 2% का मूल अज्ञात है। 75% संयुक्त क्रियाएँ तुर्की मूल के शब्दों के संयोजन से बनी हैं, 2% विदेशी मूल के शब्दों के संयोजन से, और 23% तुर्की और विदेशी दोनों मूल के शब्दों के संयोजन से बनी हैं।
ये निष्कर्ष दर्शाते हैं कि तुर्की शब्दकोश में दर्शाए गए क्रिया शब्दावलोक में तुर्की-मूल की संरचनाएं हावी हैं।
जब बहुअर्थता और व्युत्पत्ति के बीच के संबंध की विस्तार से जांच की जाती है, तो एकार्थी और बहुअर्थी क्रियाओं के बीच महत्वपूर्ण अंतर सामने आते हैं। जहाँ एक अर्थ वाली 62% अविभाज्य क्रियाएँ तुर्की मूल की हैं, वहीं बहुअर्थी अविभाज्य क्रियाओं के लिए यह अनुपात बढ़कर 78% हो जाता है।
इसके विपरीत, एकार्थी क्रियाओं में विदेशी मूल की क्रियाओं का अनुपात 35% है, लेकिन बहुअर्थी क्रियाओं में यह घटकर 21% हो जाता है। इसी तरह, जबकि अनिश्चित उत्पत्ति के क्रियापद मोनोसेमस क्रियापदों का 3% हिस्सा बनाते हैं, यह अनुपात बहुसेमस क्रियापदों में केवल 1% है। ये निष्कर्ष इंगित करते हैं कि विदेशी-उत्पत्ति के क्रियापदों की तुलना में तुर्की-उत्पत्ति के क्रियापदों में कई अर्थ विकसित होने की प्रवृत्ति अधिक होती है। इसलिए, यह तर्क दिया जा सकता है कि तुर्की के ऐतिहासिक और कार्यात्मक विकास के भीतर, स्वदेशी शब्द संरचनाएं अर्थ विस्तार और विविधीकरण की ओर एक मजबूत प्रवृत्ति प्रदर्शित करती हैं।
संयुक्त क्रियाओं के संबंध में निष्कर्ष मोनोसेमेटिक और पॉलीसेमेटिक संरचनाओं के बीच अपेक्षाकृत समान वितरण प्रकट करते हैं। जहाँ 74% मोनोसेमेटिक संयुक्त क्रियाएँ तुर्की-मूल के शब्दों के संयोजन से बनी होती हैं, वहीं यह अनुपात पॉलीसेमेटिक संयुक्त क्रियाओं के लिए बढ़कर 77% हो जाता है। इसी तरह, एकल अर्थ द्वारा परिभाषित 2% संयुक्त क्रियाएँ और बहु-अर्थ द्वारा परिभाषित 1% संयुक्त क्रियाएँ विदेशी-मूल के शब्दों के संयोजन से बनी हैं; जबकि 24% एकल-अर्थ वाली संयुक्त क्रियाएँ और 22% बहु-अर्थ वाली संयुक्त क्रियाएँ विदेशी-मूल और तुर्की-मूल के शब्दों के संयोजन से बनी हैं। संयुक्त क्रियाओं के प्रतिशत एकल-अर्थ और बहु-अर्थ समूहों के बीच कोई महत्वपूर्ण अंतर नहीं दिखाते हैं।
यह परिणाम इंगित करता है कि, गैर-संयुक्त क्रियाओं के विपरीत, संयुक्त क्रियाएँ उत्पत्ति और बहुवचनता के बीच एक मजबूत सहसंबंध नहीं दिखाती हैं।
निष्कर्षतः, यह अध्ययन तुर्की शब्दकोश के 2023 संस्करण में शामिल सभी क्रियाओं का एक व्यापक अर्थमीमांसीय और व्युत्पत्ति संबंधी विश्लेषण प्रस्तुत करता है। परिणाम इंगित करते हैं कि तुर्की-मूल की क्रियाएँ, विशेष रूप से वे जो संयुक्त नहीं हैं, विदेशी-मूल की क्रियाओं की तुलना में बहुवचनता की उच्च डिग्री प्रदर्शित करती हैं।
यह शोध शब्दकोश-लेखन में अर्थविज्ञान के महत्व पर भी प्रकाश डालता है और यह दर्शाता है कि शब्दकोश किसी भाषा की अर्थ-समृद्धि और शब्द संरचना को समझने के लिए मूल्यवान संसाधन हैं। बहु-अर्थता और व्युत्पत्ति पर मात्रात्मक और तुलनात्मक डेटा प्रस्तुत करके, यह अध्ययन अर्थविज्ञान और तुर्की भाषा-विज्ञान के क्षेत्रों में योगदान देता है और तुर्की शब्दावली के अर्थ-विकास पर भविष्य के तुलनात्मक अध्ययनों के लिए एक रूपरेखा प्रदान करता है।
कीवर्ड: नई तुर्की भाषा, तुर्की शब्दकोश, क्रिया, बहुअर्थता, अर्थविज्ञान।
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.