Abstract

Tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinin söz varlığında hayvanlara dair sözcüklerin zenginliği ve işaret ettiği kavram alanlarının çeşitliliği, Türk toplumunda hayvanların hem gündelik yaşamın hem de geleneksel kültürün merkezinde yer aldığını gösterir. Türklerin tarih boyunca hayvancılıkla uğraşmaları, hayvanların hem ekonomik hem de sembolik bakımdan önemli bir yere sahip olması, dil-kültür ilişkisi bağlamında dilde hayvanlarla ilgili farklı sözcük türlerinin yer edinmesini sağlamıştır. Alan yazınında hayvanlarla ilgili ad söz varlığı üzerine pek çok çalışma yapılmış olmasına karşın fiilleri doğrudan ele alan müstakil bir çalışmanın bulunmadığı görülmektedir. Türklerin eylem odaklı bir millet olmalarından dolayı sözcük türü açısından ayrıcalıklı bir konuma sahip olan fiiller hayvan kavram alanında ele alınmamıştır. Söz konusu eksikliği gidermek üzere hazırlanan bu çalışma, Türk dili araştırmalarında hayvanlarla iligili fiillerin incelenmesi için yapılacak diğer çalışmalara da öncülük edecektir. Çalışma kapsamında taranan Kıpçak Türkçesi Dönemi eserlerinden bazıları (Baytaratü’l-Vâzıh Tercümesi, Kitâb Fî Riyâzatî’l-Hayl) doğrudan hayvan bakımı ve sağlığı ile ilişkili olup bu çalışmanın içeriği için zengin bir veri sunmaktadır. Çalışma kapsamında örneklem olarak seçilen 17 eserde metin bağlamı dikkate alınarak hayvanlara ilişkin 290 fiil belirlenmiştir. Bu fiiller kavram alanlarına göre tasnif edilerek köken ve yapı açısından incelenmiş, tanıklanmıştır. Bunun yanı sıra fiiller art zamanlı olarak değerlendirilmiş, Türk dilinin tarihî dönemlerindeki durumları (Orhon Türkçesi, Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi) ortaya konmuştur.

Abstract

The richness of vocabulary related to animals in the historical and contemporary Turkic dialects, along with the diversity of conceptual domains they denote, demonstrates that animals have occupied a central position in both everyday life and traditional culture of Turkic societies. The fact that Turks have engaged in animal husbandry throughout history, and that animals have held significant economic as well as symbolic value, has led to the presence of various types of animal-related lexical items in the language within the framework of the language–culture relationship. Although numerous studies have been conducted in the literature on animal-related nominal vocabulary, it is observed that there is no independent study directly addressing verbs. Due to the action-oriented nature of the Turkic people, verbs—which occupy a privileged position among parts of speech—have not been examined within the conceptual domain of animals. Prepared to address this gap, the present study will also serve as a pioneering work for future research on the analysis of animal-related verbs in Turkic linguistics. Within the scope of the study, some of the works from the Kipchak Turkic period that were examined (such as Baytaratü’l-Vâzıh Tercümesi and Kitâb Fî Riyâzatî’l-Hayl) are directly related to animal care and health and therefore provide rich data for the content of this research. Based on the textual context, 290 animal-related verbs were identified in 17 works selected as the sample corpus. These verbs were classified according to their conceptual domains and analyzed in terms of their origins and structures, with textual attestations provided. In addition, the verbs were evaluated diachronically, and their occurrences in the historical periods of the Turkic language (Orkhon Turkic, Old Uyghur Turkic, Karakhanid Turkic, and Khwarezm Turkic) were presented.

Structured Abstract:

The richness of animal-related vocabulary in the lexicon of historical and contemporary Turkic dialects, together with the diversity of the conceptual domains it encompasses, demonstrates that animals have occupied a central place in both the everyday life and the traditional culture of Turkic societies. The fact that Turks have engaged in animal husbandry throughout history, and that animals have possessed not only economic but also symbolic significance, has resulted in the incorporation of a wide range of animal-related lexical items into the language within the framework of the language–culture relationship. Studies on the Turkic lexicon have generally focused on specific historical periods, individual works, or particular topics, with a predominant emphasis on nominal vocabulary. A review of the studies on animal names and related vocabulary reveals that numerous graduate theses, books, journal articles, and conference papers have been devoted to the historical and contemporary periods of the Turkic language. However, despite this extensive body of research, it is noteworthy that no independent study has directly focused on animal-related verbs.

The aim of the study:

Despite the significance of animal-related vocabulary, this conceptual domain has not been examined comprehensively with respect to verbs in either the historical or the contemporary periods of the Turkic language. In light of this gap, the present study aims to identify animal-related verbs attested in Kipchak Turkic texts, classify them according to their conceptual domains, examine their etymological origins and structural characteristics, and determine their historical development through a diachronic comparison with earlier historical stages of the Turkic language.

Methodology of the Study:

In this study, the following works belonging to the Kipchak Turkic period were examined on the basis of their textual contexts: Kitâbu Bulgatü’l-Müştâk Fî Lügati’t-Türk ve’l-Kıfçak, Baytaratü’l-Vâzıh Tercümesi, Codex Cumanicus, Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye, Kitâbü’l-Ef’âl, Gülistan Tercümesi (Kitâb-ı Gülistân Bi’t-Türkî), İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtin Tercümesi, Kitâb fî İlmi’n-Nüşşâb Tercümesi, Kitâb fi’l-Fıkh bi-Lisân-ı Türkî, Kitâbü’l-İdrâk li Lisâni’l-Etrâk, El-Kavânînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye, Münyetü’l-Guzât Tercümesi, Kitâb-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî Tercümesi, Kitâb Fî Riyâzatî’l-Hayl Tercümesi, Resûlî Sözlüğü, Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lügati’t-Türkiyye, El-İdrâk Haşiyesi, and Memluk Sahasında Yazılmış Bir Kısasu’l-Enbiya (İnceleme–Metin–Dizin). Based on the textual contexts of these works, a total of 290 animal-related verbs were identified. The identified verbs were classified according to their conceptual domains and analyzed with respect to their etymological origins and structural characteristics, with each verb supported by textual attestations. Furthermore, the verbs were examined diachronically by tracing their occurrence in the historical stages of the Turkic language, namely Orkhon Turkic, Old Uyghur Turkic, Karakhanid Turkic, and Khwarezm Turkic, thereby revealing their historical development.

Results:

The study identified a total of 290 animal-related verbs in Kipchak Turkic texts. Of these, 126 are simple verbs, 110 are derived verbs, while the compound verbs consist of 11 Arabic + Turkic, 2 Persian + Turkic, and 41 Turkic + Turkic formations. The context-based analysis revealed that some verbs are used commonly for both humans and animals, whereas others convey general meanings applicable to all animal species regardless of taxonomic distinction. Furthermore, 68 verbs were found to be unattested in Orkhon Turkic, Old Uyghur Turkic, Karakhanid Turkic, and Khwarezm Turkic texts, suggesting that these verbs either first emerged during the Kipchak Turkic period or became widespread beginning with this period.

The findings demonstrate that animal-related verbs in Kipchak Turkic texts constitute a lexically rich, structurally diverse, semantically varied, and historically well-established component of the Turkic lexicon. By systematically documenting and analyzing these verbs, the present study contributes to a more comprehensive understanding of the historical vocabulary of the Turkic language and provides a valuable foundation for future research on animal-related verbs as well as for comparative lexical studies.

Yapılandırılmış Özet:

Tarihî ve çağdaş Türk lehçelerinin söz varlığında yer alan hayvanlarla ilgili kelimelerin zenginliği ve bunların ifade ettiği kavram alanlarının çeşitliliği, hayvanların Türk toplumunun hem gündelik yaşamında hem de geleneksel kültüründe merkezi bir konuma sahip olduğunu göstermektedir. Türklerin tarih boyunca hayvancılıkla uğraşmaları ve hayvanların ekonomik olduğu kadar simgesel açıdan da önemli bir değer taşıması, dil–kültür ilişkisi çerçevesinde hayvanlarla ilgili çeşitli söz varlığı unsurlarının dile yansımasına neden olmuştur. Türk dilinin söz varlığı üzerine yapılan çalışmaların büyük ölçüde belirli bir dönem, eser veya konu ekseninde ve çoğunlukla ad odaklı olarak yürütüldüğü görülmektedir. Hayvan adları ve bunlarla ilişkili söz varlığı üzerine gerçekleştirilen araştırmalar değerlendirildiğinde, Türk dilinin tarihî ve çağdaş dönemlerine yönelik çok sayıda lisansüstü tez, kitap, makale ve bildirinin bulunduğu anlaşılmaktadır. Buna karşılık, alanyazında hayvanlarla ilgili fiilleri doğrudan konu edinen müstakil bir çalışmaya rastlanmamaktadır.

Araştırmanın Amacı:

Hayvanlarla ilgili söz varlığının önemine rağmen, bu kavram alanının fiiller bakımından Türk dilinin tarihî ve çağdaş dönemlerinde yeterince kapsamlı biçimde incelenmediği görülmektedir. Bu eksiklikten hareketle hazırlanan çalışma, Kıpçak Türkçesi metinlerinde yer alan hayvanlarla ilgili fiilleri tespit etmeyi, kavram alanlarına göre sınıflandırmayı, etimolojik ve yapısal özelliklerini ortaya koymayı ve Türk dilinin tarihî dönemleriyle karşılaştırarak tarihsel gelişimlerini belirlemeyi amaçlamaktadır.

Araştırmanın Yöntemi:

Bu çalışmada, Kıpçak Türkçesi dönemine ait Kitâbu Bulgatü’l-Müştâk Fî Lügati’t-Türk ve’l-Kıfçak, Baytaratü’l-Vâzıh Tercümesi, Codex Cumanicus, Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye, Kitâbü’l-Ef’âl, Gülistan Tercümesi (Kitâb-ı Gülistân Bi’t-Türkî), İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtin Tercümesi, Kitâb fî İlmi’n-Nüşşâb Tercümesi, Kitâb fi’l-Fıkh bi-Lisân-ı Türkî, Kitâbü’l-İdrâk li Lisâni’l-Etrâk, El-Kavânînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye, Münyetü’l-Guzât Tercümesi, Kitâb-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî Tercümesi, Kitâb Fî Riyâzatî’l-Hayl Tercümesi, Resûlî Sözlüğü, Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lügati’t-Türkiyye, El-İdrâk Haşiyesi ve Memluk Sahasında Yazılmış Bir Kısasu’l-Enbiya (İnceleme–Metin–Dizin) adlı eserler metin bağlamı esas alınarak incelenmiş ve toplam 290 hayvanla ilgili fiil tespit edilmiştir. Belirlenen fiiller kavram alanlarına göre sınıflandırılmış; etimolojik kökenleri ve yapısal özellikleri bakımından değerlendirilmiş; metinlerden örnek kullanımları ile birlikte tanıklanmıştır. Ayrıca fiiller art zamanlı olarak incelenmiş; Orhon Türkçesi, Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesindeki kullanımları belirlenerek tarihsel gelişimleri ortaya konmuştur.

Bulgular:

Araştırma sonucunda Kıpçak Türkçesi metinlerinde toplam 290 hayvanla ilgili fiil tespit edilmiştir. Bunların 126'sı basit, 110'u türemiş, 11'i Arapça + Türkçe, 2'si Farsça + Türkçe ve 41'i Türkçe + Türkçe yapısında birleşik fiillerden oluşmaktadır. Metin bağlamı esas alınarak yapılan incelemede bazı fiillerin hem insanlar hem de hayvanlar için ortak olarak kullanıldığı; bazı fiillerin ise tür ayrımı gözetilmeksizin bütün hayvanlar için genel anlamlar taşıdığı belirlenmiştir. Ayrıca 68 fiilin Orhon Türkçesi, Eski Uygur Türkçesi, Karahanlı Türkçesi ve Harezm Türkçesi metinlerinde yer almadığı tespit edilmiş; bu fiillerin ilk kez Kıpçak Türkçesi döneminde ortaya çıktığı veya bu dönemle birlikte yaygınlık kazandığı değerlendirilmiştir.

Araştırma, Kıpçak Türkçesi metinlerinde yer alan hayvanlarla ilgili fiillerin sayı bakımından zengin, yapı ve anlam bakımından çeşitli, tarihsel açıdan ise köklü bir söz varlığı oluşturduğunu ortaya koymaktadır. Çalışma, Türk dilinin tarihî söz varlığının daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamasının yanı sıra, hayvanlarla ilgili fiiller üzerine yapılacak yeni araştırmalar ve karşılaştırmalı söz varlığı çalışmaları için önemli bir başvuru kaynağı niteliği taşımaktadır.

الملخص المنهجي

الغرض إن غنى المفردات المرتبطة بالحيوانات في معجم اللهجات التركية التاريخية والمعاصرة، إلى جانب تنوع المجالات المفهومية التي تشملها، يوضح أن الحيوانات شغلت مكانة مركزية في الحياة اليومية والثقافة التقليدية للمجتمعات التركية. إن حقيقة أن الأتراك مارسوا تربية الحيوانات عبر التاريخ، وأن الحيوانات كانت تتمتع بأهمية اقتصادية ورمزية في آن واحد، أدت إلى إدماج مجموعة واسعة من المفردات الحيوانية في اللغة ضمن إطار العلاقة بين اللغة والثقافة. وقد ركزت الدراسات حول المعجم التركي بشكل عام على فترات تاريخية محددة أو أعمال فردية أو موضوعات بعينها، مع تركيز بارز على المفردات الاسمية. ويكشف استعراض الدراسات المتعلقة بأسماء الحيوانات والمفردات المرتبطة بها أن العديد من الرسائل الجامعية والكتب والمقالات والدراسات المؤتمرية قد تناولت الفترات التاريخية والمعاصرة للغة التركية. ومع ذلك، وعلى الرغم من هذا الكم الكبير من الأبحاث، يلاحظ أنه لم تُجرَ أي دراسة مستقلة ركزت مباشرة على الأفعال المرتبطة بالحيوانات.

هدف الدراسة على الرغم من أهمية المفردات الحيوانية، فإن هذا المجال المفهومي لم يُدرس بشكل شامل فيما يتعلق بالأفعال سواء في الفترات التاريخية أو المعاصرة للغة التركية. وفي ضوء هذه الفجوة، تهدف هذه الدراسة إلى تحديد الأفعال المرتبطة بالحيوانات المثبتة في نصوص اللغة التركية القبجاقية، وتصنيفها وفقاً لمجالاتها المفهومية، وفحص أصولها الاشتقاقية وخصائصها البنائية، وتحديد تطورها التاريخي من خلال المقارنة الزمنية مع المراحل التاريخية السابقة للغة التركية.

منهجية الدراسة تم في هذه الدراسة فحص مجموعة من الأعمال العائدة إلى فترة اللغة التركية القبجاقية استناداً إلى سياقاتها النصية، ومنها: كتاب بلغة المشتاق في لغة الترك والقبجاق، ترجمة بايطرات الواضح، كودكس كومانيكوس، الدرة المضيّة في اللغة التركية، كتاب الأفعال، ترجمة كُليستان، ترجمة إرشاد الملوك والسلاطين، كتاب في علم النشّاب، كتاب في الفقه بلسان تركي، كتاب الإدراك للسان الأتراك، القوانين الكلية لضبط اللغة التركية، ترجمة منية الغزاة، ترجمة مقدمة أبي الليث السمرقندي، كتاب في رياضة الخيل، معجم رسولى، كتاب مجموع ترجمان تركي وعجمي ومغالي، التحفة الزكية في اللغة التركية، حاشية الإدراك، وقصص الأنبياء المكتوبة في المجال المملوكي. وبناءً على سياقات هذه النصوص، تم تحديد ما مجموعه 290 فعلاً مرتبطاً بالحيوانات. وقد صُنفت هذه الأفعال وفقاً لمجالاتها المفهومية، وحُللت من حيث أصولها الاشتقاقية وخصائصها البنائية، مع دعم كل فعل بشواهد نصية. علاوة على ذلك، جرى فحص الأفعال بشكل تاريخي عبر تتبع ظهورها في المراحل التاريخية للغة التركية، وهي التركية الأورخونية، التركية الأويغورية القديمة، التركية القراخانية، والتركية الخوارزمية، مما كشف عن تطورها التاريخي.

النتائج حددت الدراسة ما مجموعه 290 فعلاً مرتبطاً بالحيوانات في نصوص اللغة التركية القبجاقية. من بينها 126 فعلاً بسيطاً، و110 أفعال مشتقة، بينما تتكون الأفعال المركبة من 11 تركيباً عربي + تركي، و2 فارسي + تركي، و41 تركي + تركي. وكشف التحليل السياقي أن بعض الأفعال تُستخدم بشكل شائع لكل من البشر والحيوانات، في حين أن أخرى تحمل معاني عامة تنطبق على جميع الأنواع الحيوانية بغض النظر عن التصنيف. علاوة على ذلك، تبين أن 68 فعلاً لم تُثبت في نصوص التركية الأورخونية أو الأويغورية القديمة أو القراخانية أو الخوارزمية، مما يشير إلى أن هذه الأفعال ظهرت لأول مرة في فترة التركية القبجاقية أو أصبحت شائعة ابتداءً من هذه الفترة. تُظهر النتائج أن الأفعال المرتبطة بالحيوانات في نصوص التركية القبجاقية تشكل مكوناً غنياً معجمياً، متنوعاً بنيوياً، متبايناً دلالياً، وراسخاً تاريخياً في المعجم التركي. ومن خلال التوثيق والتحليل المنهجي لهذه الأفعال، تسهم الدراسة الحالية في فهم أكثر شمولاً للمعجم التاريخي للغة التركية، وتوفر أساساً قيّماً لأبحاث مستقبلية حول الأفعال الحيوانية وكذلك للدراسات المقارنة في مجال المعجم.

Résumé Structuré:

Objectif La richesse du vocabulaire lié aux animaux dans le lexique des dialectes turcs historiques et contemporains, ainsi que la diversité des domaines conceptuels qu’il recouvre, montrent que les animaux ont occupé une place centrale tant dans la vie quotidienne que dans la culture traditionnelle des sociétés turques. Le fait que les Turcs aient pratiqué l’élevage tout au long de l’histoire, et que les animaux aient eu non seulement une importance économique mais aussi symbolique, a conduit à l’intégration d’un large éventail de lexèmes liés aux animaux dans la langue, dans le cadre de la relation langue–culture. Les études sur le lexique turc se sont généralement concentrées sur des périodes historiques spécifiques, des œuvres individuelles ou des thèmes particuliers, avec une prédominance accordée au vocabulaire nominal. Un examen des travaux sur les noms d’animaux et le vocabulaire associé révèle que de nombreuses thèses, livres, articles et communications ont été consacrés aux périodes historiques et contemporaines de la langue turque. Cependant, malgré ce corpus de recherche étendu, il est remarquable qu’aucune étude indépendante n’ait porté directement sur les verbes liés aux animaux.

But de l’étude Malgré l’importance du vocabulaire animalier, ce domaine conceptuel n’a pas été étudié de manière exhaustive en ce qui concerne les verbes, ni pour les périodes historiques ni pour les périodes contemporaines de la langue turque. À la lumière de cette lacune, la présente étude vise à identifier les verbes liés aux animaux attestés dans les textes turcs kiptchaks, à les classer selon leurs domaines conceptuels, à examiner leurs origines étymologiques et leurs caractéristiques structurelles, et à déterminer leur développement historique par une comparaison diachronique avec les étapes antérieures de la langue turque.

Méthodologie Dans cette étude, les œuvres suivantes appartenant à la période turque kiptchake ont été examinées sur la base de leurs contextes textuels : Kitâbu Bulgatü’l-Müştâk Fî Lügati’t-Türk ve’l-Kıfçak, Baytaratü’l-Vâzıh Tercümesi, Codex Cumanicus, Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye, Kitâbü’l-Ef’âl, Gülistan Tercümesi, İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtin Tercümesi, Kitâb fî İlmi’n-Nüşşâb Tercümesi, Kitâb fi’l-Fıkh bi-Lisân-ı Türkî, Kitâbü’l-İdrâk li Lisâni’l-Etrâk, El-Kavânînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye, Münyetü’l-Guzât Tercümesi, Kitâb-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî Tercümesi, Kitâb Fî Riyâzatî’l-Hayl Tercümesi, Resûlî Sözlüğü, Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lügati’t-Türkiyye, El-İdrâk Haşiyesi, et Kısasu’l-Enbiya rédigé dans le domaine mamelouk. Sur la base de ces contextes, un total de 290 verbes liés aux animaux a été identifié. Ces verbes ont été classés selon leurs domaines conceptuels et analysés quant à leurs origines étymologiques et leurs caractéristiques structurelles, chaque verbe étant étayé par des attestations textuelles. En outre, les verbes ont été examinés diachroniquement en retraçant leur occurrence dans les étapes historiques de la langue turque, à savoir le turc orkhonien, le turc ouïghour ancien, le turc karakhanide et le turc khwarezmien, révélant ainsi leur développement historique.

Résultats L’étude a identifié un total de 290 verbes liés aux animaux dans les textes turcs kiptchaks. Parmi eux, 126 sont des verbes simples, 110 des verbes dérivés, tandis que les verbes composés comprennent 11 formations arabe + turc, 2 persan + turc et 41 turc + turc. L’analyse contextuelle a révélé que certains verbes sont utilisés couramment pour les humains et les animaux, tandis que d’autres véhiculent des significations générales applicables à toutes les espèces animales, indépendamment de la distinction taxonomique. En outre, 68 verbes n’ont pas été attestés dans les textes turcs orkhoniens, ouïghours anciens, karakhanides et khwarezmiens, ce qui suggère que ces verbes sont apparus pour la première fois à l’époque kiptchake ou se sont répandus à partir de cette période. Les résultats montrent que les verbes liés aux animaux dans les textes turcs kiptchaks constituent un composant lexicalement riche, structurellement diversifié, sémantiquement varié et historiquement bien établi du lexique turc. En documentant et en analysant systématiquement ces verbes, la présente étude contribue à une compréhension plus complète du vocabulaire historique de la langue turque et fournit une base précieuse pour de futures recherches sur les verbes liés aux animaux ainsi que pour des études lexicales comparatives.

Resumen Estructurado:

Propósito La riqueza del vocabulario relacionado con los animales en el léxico de los dialectos túrquicos históricos y contemporáneos, junto con la diversidad de los dominios conceptuales que abarca, demuestra que los animales han ocupado un lugar central tanto en la vida cotidiana como en la cultura tradicional de las sociedades túrquicas. El hecho de que los turcos se hayan dedicado a la ganadería a lo largo de la historia, y que los animales hayan tenido no solo importancia económica sino también simbólica, ha resultado en la incorporación de una amplia gama de términos relacionados con los animales en la lengua, dentro del marco de la relación lengua–cultura. Los estudios sobre el léxico túrquico se han centrado generalmente en períodos históricos específicos, obras individuales o temas particulares, con un énfasis predominante en el vocabulario nominal. Una revisión de los estudios sobre nombres de animales y vocabulario relacionado revela que numerosas tesis, libros, artículos y ponencias se han dedicado a los períodos históricos y contemporáneos de la lengua túrquica. Sin embargo, a pesar de este extenso cuerpo de investigación, es notable que ningún estudio independiente se haya centrado directamente en los verbos relacionados con los animales.

Objetivo del estudio A pesar de la importancia del vocabulario animal, este dominio conceptual no ha sido examinado de manera exhaustiva con respecto a los verbos, ni en los períodos históricos ni en los contemporáneos de la lengua túrquica. A la luz de esta carencia, el presente estudio tiene como objetivo identificar los verbos relacionados con los animales atestiguados en textos túrquicos kipchak, clasificarlos según sus dominios conceptuales, examinar sus orígenes etimológicos y características estructurales, y determinar su desarrollo histórico mediante una comparación diacrónica con etapas anteriores de la lengua túrquica.

Metodología En este estudio se examinaron, sobre la base de sus contextos textuales, las siguientes obras pertenecientes al período túrquico kipchak: Kitâbu Bulgatü’l-Müştâk Fî Lügati’t-Türk ve’l-Kıfçak, Baytaratü’l-Vâzıh Tercümesi, Codex Cumanicus, Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye, Kitâbü’l-Ef’âl, Gülistan Tercümesi, İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtin Tercümesi, Kitâb fî İlmi’n-Nüşşâb Tercümesi, Kitâb fi’l-Fıkh bi-Lisân-ı Türkî, Kitâbü’l-İdrâk li Lisâni’l-Etrâk, El-Kavânînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye, Münyetü’l-Guzât Tercümesi, Kitâb-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî Tercümesi, Kitâb Fî Riyâzatî’l-Hayl Tercümesi, Resûlî Sözlüğü, Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lügati’t-Türkiyye, El-İdrâk Haşiyesi, y Kısasu’l-Enbiya redactado en el ámbito mameluco. Con base en estos contextos, se identificaron un total de 290 verbos relacionados con los animales. Los verbos identificados fueron clasificados según sus dominios conceptuales y analizados en cuanto a sus orígenes etimológicos y características estructurales, con cada verbo respaldado por testimonios textuales. Además, los verbos fueron examinados diacrónicamente mediante el rastreo de su aparición en las etapas históricas de la lengua túrquica, a saber, el túrquico orjónico, el túrquico uigur antiguo, el túrquico qarajánida y el túrquico jorezmí, revelando así su desarrollo histórico.

Resultados El estudio identificó un total de 290 verbos relacionados con los animales en textos túrquicos kipchak. De estos, 126 son verbos simples, 110 son verbos derivados, mientras que los verbos compuestos consisten en 11 formaciones árabe + túrquico, 2 persa + túrquico y 41 túrquico + túrquico. El análisis contextual reveló que algunos verbos se utilizan comúnmente tanto para humanos como para animales, mientras que otros transmiten significados generales aplicables a todas las especies animales, independientemente de la distinción taxonómica. Además, se encontró que 68 verbos no estaban atestiguados en textos túrquicos orjónicos, uigures antiguos, qarajánidas y jorezmíes, lo que sugiere que estos verbos surgieron por primera vez durante el período kipchak o se difundieron a partir de este. Los hallazgos demuestran que los verbos relacionados con los animales en textos túrquicos kipchak constituyen un componente léxicamente rico, estructuralmente diverso, semánticamente variado e históricamente bien establecido del léxico túrquico. Al documentar y analizar sistemáticamente estos verbos, el presente estudio contribuye a una comprensión más completa del vocabulario histórico de la lengua túrquica y proporciona una base valiosa para futuras investigaciones sobre los verbos relacionados con los animales, así como para estudios comparativos de léxico.

结构化摘要:

目的 在历史和当代突厥语方言的词汇中，动物相关词汇的丰富性，以及其所涵盖的概念领域的多样性，表明动物在突厥社会的日常生活和传统文化中占据了核心地位。突厥人自古以来从事畜牧业，动物不仅具有经济意义，还具有象征意义，这导致了大量动物相关词汇在语言中得到吸收，体现了语言与文化的关系。关于突厥语词汇的研究通常集中在特定的历史时期、单一作品或特定主题，且主要强调名词词汇。对动物名称及相关词汇的研究综述显示，已有大量硕士论文、书籍、期刊文章和会议论文涉及突厥语的历史和当代阶段。然而，尽管已有如此庞大的研究成果，仍值得注意的是，没有独立的研究直接聚焦于动物相关动词。

研究目标 尽管动物相关词汇具有重要意义，但这一概念领域在历史或当代突厥语阶段中都未曾在动词层面得到全面研究。鉴于这一空白，本研究旨在识别突厥语钦察时期文本中出现的动物相关动词，按其概念领域进行分类，探讨其词源和结构特征，并通过与突厥语早期历史阶段的历时性比较，确定其历史发展。

研究方法 本研究基于文本语境，考察了钦察突厥语时期的以下作品：Kitâbu Bulgatü’l-Müştâk Fî Lügati’t-Türk ve’l-Kıfçak、Baytaratü’l-Vâzıh Tercümesi、Codex Cumanicus、Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye、Kitâbü’l-Ef’âl、Gülistan Tercümesi、İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtin Tercümesi、Kitâb fî İlmi’n-Nüşşâb Tercümesi、Kitâb fi’l-Fıkh bi-Lisân-ı Türkî、Kitâbü’l-İdrâk li Lisâni’l-Etrâk、El-Kavânînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye、Münyetü’l-Guzât Tercümesi、Kitâb-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî Tercümesi、Kitâb Fî Riyâzatî’l-Hayl Tercümesi、Resûlî Sözlüğü、Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî、Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lügati’t-Türkiyye、El-İdrâk Haşiyesi以及在马穆鲁克地区撰写的Kısasu’l-Enbiya。基于这些文本，共识别出290个动物相关动词。这些动词按概念领域进行分类，并从词源和结构特征方面进行分析，每个动词均有文本佐证。此外，这些动词还通过历时性方法进行考察，追踪其在突厥语的历史阶段（鄂尔浑突厥语、古代回鹘突厥语、喀喇汗突厥语、花剌子模突厥语）中的出现，从而揭示其历史发展。

研究结果 研究在钦察突厥语文本中共识别出290个动物相关动词。其中，126个为简单动词，110个为派生动词，而复合动词包括11个阿拉伯语+突厥语、2个波斯语+突厥语以及41个突厥语+突厥语的构成。基于语境的分析显示，一些动词常用于人和动物，而另一些则传达适用于所有动物种类的普遍意义。此外，有68个动词未见于鄂尔浑突厥语、古代回鹘突厥语、喀喇汗突厥语和花剌子模突厥语文本，这表明这些动词要么首次出现在钦察突厥语时期，要么自该时期开始广泛传播。 研究结果表明，钦察突厥语文本中的动物相关动词构成了突厥语词汇中一个词汇丰富、结构多样、语义多变且历史上确立良好的组成部分。通过系统地记录和分析这些动词，本研究有助于更全面地理解突厥语的历史词汇，并为未来关于动物相关动词的研究以及比较词汇学研究提供了宝贵的基础。

Структурированное Pезюме:

Цель Богатство животной лексики в исторических и современных тюркских диалектах, а также разнообразие концептуальных областей, которые она охватывает, демонстрируют, что животные занимали центральное место как в повседневной жизни, так и в традиционной культуре тюркских обществ. Тот факт, что тюрки на протяжении истории занимались животноводством, а животные имели не только экономическое, но и символическое значение, привёл к включению широкого круга слов, связанных с животными, в язык в рамках взаимосвязи языка и культуры. Исследования тюркской лексики обычно сосредотачивались на отдельных исторических периодах, отдельных произведениях или конкретных темах, при этом основной акцент делался на именной лексике. Обзор работ по названиям животных и соответствующей лексике показывает, что многочисленные диссертации, книги, статьи и доклады были посвящены историческим и современным периодам тюркского языка. Однако, несмотря на обширный корпус исследований, примечательно, что ни одно самостоятельное исследование не было направлено непосредственно на глаголы, связанные с животными.

Задачи исследования Несмотря на значимость животной лексики, этот концептуальный домен не был всесторонне изучен в отношении глаголов ни в исторические, ни в современные периоды тюркского языка. В связи с этим данное исследование ставит целью выявить глаголы, связанные с животными, засвидетельствованные в кипчакских тюркских текстах, классифицировать их по концептуальным областям, исследовать их этимологическое происхождение и структурные характеристики, а также определить их историческое развитие посредством диахронного сравнения с более ранними историческими этапами тюркского языка.

Методология В исследовании были рассмотрены следующие произведения кипчакского периода на основе их текстовых контекстов: Kitâbu Bulgatü’l-Müştâk Fî Lügati’t-Türk ve’l-Kıfçak, Baytaratü’l-Vâzıh Tercümesi, Codex Cumanicus, Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye, Kitâbü’l-Ef’âl, Gülistan Tercümesi, İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtin Tercümesi, Kitâb fî İlmi’n-Nüşşâb Tercümesi, Kitâb fi’l-Fıkh bi-Lisân-ı Türkî, Kitâbü’l-İdrâk li Lisâni’l-Etrâk, El-Kavânînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye, Münyetü’l-Guzât Tercümesi, Kitâb-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî Tercümesi, Kitâb Fî Riyâzatî’l-Hayl Tercümesi, Resûlî Словарь, Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lügati’t-Türkiyye, El-İdrâk Haşiyesi и Кисасу’ль-Анбия, написанный в мамлюкской области. На основе этих текстов было выявлено в общей сложности 290 глаголов, связанных с животными. Выявленные глаголы были классифицированы по концептуальным областям и проанализированы с точки зрения их этимологии и структурных характеристик, при этом каждый глагол был подтверждён текстовыми свидетельствами. Кроме того, глаголы были изучены диахронно, путём отслеживания их появления в исторических этапах тюркского языка — орхонском, древнеуйгурском, караханидском и хорезмийском, что позволило выявить их историческое развитие.

Результаты В исследовании выявлено 290 глаголов, связанных с животными, в кипчакских тюркских текстах. Из них 126 — простые глаголы, 110 — производные, а составные глаголы включают 11 арабско‑тюркских, 2 персидско‑тюркских и 41 тюркско‑тюркских образования. Контекстный анализ показал, что некоторые глаголы употребляются как для людей, так и для животных, тогда как другие передают общие значения, применимые ко всем видам животных независимо от таксономической принадлежности. Кроме того, 68 глаголов не были засвидетельствованы в орхонских, древнеуйгурских, караханидских и хорезмийских текстах, что свидетельствует о том, что эти глаголы либо впервые появились в кипчакский период, либо стали широко распространёнными начиная с этого времени. Полученные данные демонстрируют, что глаголы, связанные с животными, в кипчакских тюркских текстах представляют собой лексически богатый, структурно разнообразный, семантически вариативный и исторически хорошо закреплённый компонент тюркского лексикона. Систематическая фиксация и анализ этих глаголов способствуют более полному пониманию исторической лексики тюркского языка и обеспечивают ценную основу для будущих исследований глаголов, связанных с животными, а также для сравнительных лексических исследований.

संरचित सारांश:

उद्देश्य ऐतिहासिक और समकालीन तुर्की भाषाओं की बोलियों के शब्दकोश में पशु‑संबंधी शब्दावली की समृद्धि, तथा इसके अंतर्गत आने वाले वैचारिक क्षेत्रों की विविधता, यह दर्शाती है कि पशुओं ने तुर्क समाजों के दैनिक जीवन और पारंपरिक संस्कृति में केंद्रीय स्थान ग्रहण किया है। यह तथ्य कि तुर्कों ने इतिहास भर में पशुपालन किया है, और पशुओं का केवल आर्थिक ही नहीं बल्कि प्रतीकात्मक महत्व भी रहा है, भाषा–संस्कृति संबंध के ढाँचे में पशु‑संबंधी शब्दावली की व्यापक श्रेणी को भाषा में सम्मिलित करने का कारण बना। तुर्की शब्दावली पर हुए अध्ययन सामान्यतः विशिष्ट ऐतिहासिक अवधियों, व्यक्तिगत कृतियों या विशेष विषयों पर केंद्रित रहे हैं, जिनमें संज्ञात्मक शब्दावली पर विशेष बल दिया गया है। पशु नामों और संबंधित शब्दावली पर हुए अध्ययनों की समीक्षा से स्पष्ट होता है कि अनेक स्नातकोत्तर शोधप्रबंध, पुस्तकें, पत्रिका लेख और सम्मेलन पत्र तुर्की भाषा की ऐतिहासिक और समकालीन अवधियों को समर्पित रहे हैं। तथापि, इस व्यापक शोध‑संग्रह के बावजूद यह उल्लेखनीय है कि पशु‑संबंधी क्रियाओं पर कोई स्वतंत्र अध्ययन सीधे रूप से केंद्रित नहीं हुआ है।

अध्ययन का उद्देश्य पशु‑संबंधी शब्दावली के महत्व के बावजूद, इस वैचारिक क्षेत्र का क्रियाओं के संदर्भ में न तो ऐतिहासिक और न ही समकालीन तुर्की भाषा की अवधियों में व्यापक रूप से परीक्षण किया गया है। इस शून्य के आलोक में, वर्तमान अध्ययन का उद्देश्य किपचक तुर्की ग्रंथों में प्रमाणित पशु‑संबंधी क्रियाओं की पहचान करना, उन्हें उनके वैचारिक क्षेत्रों के अनुसार वर्गीकृत करना, उनके व्युत्पत्तिगत मूल और संरचनात्मक विशेषताओं का परीक्षण करना, तथा तुर्की भाषा के पूर्ववर्ती ऐतिहासिक चरणों के साथ तुलनात्मक विश्लेषण द्वारा उनके ऐतिहासिक विकास का निर्धारण करना है।

अध्ययन की कार्यप्रणाली इस अध्ययन में किपचक तुर्की काल की निम्नलिखित कृतियों को उनके पाठ्य संदर्भों के आधार पर जाँचा गया: Kitâbu Bulgatü’l-Müştâk Fî Lügati’t-Türk ve’l-Kıfçak, Baytaratü’l-Vâzıh Tercümesi, Codex Cumanicus, Ed-Dürretü’l-Mudiyye fi’l-Lügati’t-Türkiyye, Kitâbü’l-Ef’âl, Gülistan Tercümesi, İrşâdü’l-Mülûk ve’s-Selâtin Tercümesi, Kitâb fî İlmi’n-Nüşşâb Tercümesi, Kitâb fi’l-Fıkh bi-Lisân-ı Türkî, Kitâbü’l-İdrâk li Lisâni’l-Etrâk, El-Kavânînü’l-Külliyye li-Zabti’l-Lügati’t-Türkiyye, Münyetü’l-Guzât Tercümesi, Kitâb-ı Mukaddime-i Ebu’l-Leysi’s-Semerkandî Tercümesi, Kitâb Fî Riyâzatî’l-Hayl Tercümesi, Resûlî शब्दकोश, Kitâb-ı Mecmû-ı Tercümân-ı Türkî ve Acemî ve Mugalî, Et-Tuhfetü’z-Zekiyye Fi’l-Lügati’t-Türkiyye, El-İdrâk Haşiyesi, तथा मामलुक क्षेत्र में लिखित Kısasu’l-Enbiya। इन ग्रंथों के पाठ्य संदर्भों के आधार पर कुल 290 पशु‑संबंधी क्रियाओं की पहचान की गई। पहचानी गई क्रियाओं को उनके वैचारिक क्षेत्रों के अनुसार वर्गीकृत किया गया और उनके व्युत्पत्तिगत मूल तथा संरचनात्मक विशेषताओं का विश्लेषण किया गया, प्रत्येक क्रिया को पाठ्य प्रमाणों द्वारा समर्थित किया गया। इसके अतिरिक्त, इन क्रियाओं का ऐतिहासिक चरणों — ऑरखोन तुर्की, प्राचीन उइगुर तुर्की, काराखानिद तुर्की और ख्वारज़्म तुर्की — में उनकी उपस्थिति का पता लगाकर कालानुक्रमिक रूप से परीक्षण किया गया, जिससे उनके ऐतिहासिक विकास का खुलासा हुआ।

परिणाम अध्ययन ने किपचक तुर्की ग्रंथों में कुल 290 पशु‑संबंधी क्रियाओं की पहचान की। इनमें से 126 सरल क्रियाएँ हैं, 110 व्युत्पन्न क्रियाएँ हैं, जबकि संयुक्त क्रियाओं में 11 अरबी + तुर्की, 2 फारसी + तुर्की और 41 तुर्की + तुर्की संरचनाएँ शामिल हैं। संदर्भ‑आधारित विश्लेषण से पता चला कि कुछ क्रियाएँ मनुष्यों और पशुओं दोनों के लिए सामान्य रूप से प्रयुक्त होती हैं, जबकि अन्य सभी पशु प्रजातियों पर लागू होने वाले सामान्य अर्थ व्यक्त करती हैं। इसके अलावा, 68 क्रियाएँ ऑरखोन तुर्की, प्राचीन उइगुर तुर्की, काराखानिद तुर्की और ख्वारज़्म तुर्की ग्रंथों में अप्रमाणित पाई गईं, जो इंगित करती हैं कि ये क्रियाएँ या तो पहली बार किपचक तुर्की काल में उत्पन्न हुईं या इसी काल से व्यापक रूप से प्रचलित हुईं। निष्कर्षों से स्पष्ट होता है कि किपचक तुर्की ग्रंथों में पशु‑संबंधी क्रियाएँ तुर्की शब्दावली का एक शब्दसमृद्ध, संरचनात्मक रूप से विविध, अर्थवाचक रूप से बहुविध और ऐतिहासिक रूप से सुदृढ़ घटक हैं। इन क्रियाओं का व्यवस्थित दस्तावेजीकरण और विश्लेषण करके, वर्तमान अध्ययन तुर्की भाषा की ऐतिहासिक शब्दावली की अधिक व्यापक समझ में योगदान देता है और पशु‑संबंधी क्रियाओं पर भविष्य के अनुसंधान तथा तुलनात्मक शब्दावली अध्ययनों के लिए एक मूल्यवान आधार प्रदान करता है।