Abstract

Fantastik, olağanüstü veya hayalî olanın anlatımına imkân tanıyan modern bir yazın formudur. Olağanüstünün anlatımı, “hayal edebiyatı” olarak da adlandırılan Doğu edebiyatı klasiklerinin omurgasıdır. Fantastiğin geleneksel anlatılarla olan köken bağı, bu anlatıların, modern bir formda yeniden yazımına da imkân tanımaktadır. Son dönemde destan, masal, efsane, menkıbe ve mit gibi geleneksel anlatılar, çağdaş bir yazın formu olan fantastiğin imkânlarıyla yeniden yorumlanmaktadır. Bu yazın pratiği geleneksel anlatıların çocuk edebiyatına kazandırılması yönünde önemli bir adımdır. Böylece kadim bir kültür, medeniyet, dil ve düşünce geleneğinin yaşayan hafızası durumundaki bu metinler, günümüz çocuğunun dil, düşünce, anlam ve değer dünyasına kazandırılmaktadır. Bu çalışmada on iki adet fantastik çocuk romanı incelenmiş, bu eserlerde, Doğu anlatı geleneğinin kültürel hazinesi olan İslam mitolojisine ait figürlere sıkça yer verildiği tespit edilmiştir. Kıssa, menkıbe veya cenknâme gibi geleneksel dinî anlatıların, bu eserlerde kurucu metin işlevi gördüğü kanaatine varılmıştır. Bu eserlerin tetkikinde, fantastik türün, İslam inanç sistemine dair soyut konuların somutlaştırılarak çocuğa aktarılmasının imkânı olarak görüldüğü fark edilmiştir. Kur’an kıssaları ya da dinî, tarihî, tasavvufî şahsiyetlerin menkıbevî yaşamları fantastik tür içerisinde kurgulanan İslami izleklerdendir. Bilhassa Hz. Ali, Hz. Süleyman gibi dinî-tarihî şahsiyetler etrafında oluşan, halk arasında bu kişilere duyulan sevgiden kaynaklanan, sözlü kültürden beslenen mitolojik anlatıların İslam mitolojisi içerisinde hacimli bir yer tuttuğu tespit edilmiştir. Bir tür evren-örneklem çalışması olan bu nitel araştırmada, fantastik çocuk romanlarındaki İslam dini kaynaklarından beslenen mitolojik figürleri tespit ederek bu anlatıları besleyen İslami imge, sembol ve arketipleri ortaya koyduk. Bu eserlerde, çocuklara dinî izleklerin aktarılmasında fantastiğin kurmaca ile ilişkisinden yararlanılarak dinî iletilerin çocuk bakışına yaklaştırıldığını gözlemledik.

Abstract

Fantasy is a modern literary form that enables the narration of the extraordinary and the imaginary. Representations of the extraordinary constitute the backbone of Eastern literary classics, often described as “imaginative literature.” The traditional narrative roots of fantasy also allow for the rewriting of these narratives in a modern form. In recent times, traditional narratives such as epics, fairy tales, legends, anecdotes and myths have been reinterpreted through the possibilities offered by the fantasy genre, a contemporary literary form. This literary practice represents a significant step towards incorporating traditional narratives into children’s literature. Thus, these texts—which serve as the living memory of an ancient culture, civilisation, language and intellectual tradition—are being introduced into the world of language, thought, meaning and values of today’s children. In this study, twelve fantasy children’s novels were examined, and it was found that figures from Islamic mythology—the cultural treasure of the Eastern narrative tradition—are frequently featured in these works. It has been concluded that traditional religious narratives, such as parables (kıssa), hagiographic tales (menkıbe) or epic battle narratives (cenknâme), serve as foundational texts in these works. In the analysis of these works, it was noted that the fantasy genre is seen as a means of concretising abstract concepts related to the Islamic belief system and conveying them to children. Quranic parables or the legendary lives of religious, historical, and Sufi figures are among the Islamic themes constructed within the fantasy genre. In particular, it has been established that mythological narratives centred on religious-historical figures such as Ali and Solomon—which stem from the love felt for these individuals among the people and are nourished by oral culture—occupy a significant place within Islamic mythology. In this qualitative study, which constitutes a kind of universe-sample analysis, we identified the mythological figures drawn from Islamic religious sources in fantasy children’s novels and revealed the Islamic imagery, symbols and archetypes that underpin these narratives. In these works, we observed that religious messages are made more accessible to a child’s perspective by utilising the relationship between fantasy and fiction in the transmission of religious themes to children.

Structured Abstract:

The subject of this study, entitled ‘Images, Symbols and Archetypes of Islamic Mythology in Fantastic Children’s Novels’, is the Islamic themes found in recent fantastic children’s novels. The study has identified the archetypal elements drawn from Islamic mythology within these works. Firstly, the conceptual framework of the fantastic is outlined and its relationship with the real world is assessed. The origins of the fantastic in relation to fairy tales, myths or mythology are discussed, and its roots in the Eastern storytelling tradition are examined under a separate heading. Subsequently, the archetypes of figures related to Islamic mythology identified in fantasy children’s novels are presented in relation to their counterparts in Islamic religious sources.

Fantasy is often defined in relation to the real. At first glance, one might think that fantasy, which allows for the narration of the supernatural, is in conflict with visible reality. Yet, truth is not limited to visible reality alone. In recent times, the fantastic has become the allegorical language of the metaphysical reality that the modern mind has repressed into the subconscious. The apparent conflict between the fantastic and reality necessitates a re-examination of its relationship with tradition. The conflict between the fantastic and tradition stems from the fact that it is, by its very nature, a modern narrative form. The emergence of fantastic works in the modern sense coincides with the late 18th century in the West. In the West, as a result of reformist movements and Enlightenment thought, there was a need for a rhetorical discourse. This genre of novel, whose relationship with reality was being questioned, was seen as the figurative language of rebellion against the existing authoritarian system, and examples of it, particularly in the form of the novel, began to increase.

The scope of the study is limited to twelve works selected from children’s novels containing fantasy elements published after the year 2000. In identifying the genres of these works, no detailed distinction was made between genres such as fairy tales, science fiction, utopia, dystopia or crime fiction; instead, fantasy -a hybrid genre- was accepted as the overarching narrative form.

This study draws upon the fields of Islamic literature, children’s literature and fantasy literature. There is no other study that brings together these three distinct pillars of literature. Fantasy is the dominant narrative in recent Turkish and world literature. This dominance of fantasy is also evident in children’s literature. The research aims to highlight the potential of the fantasy genre in conveying Islamic themes to children.

 In the Eastern storytelling tradition, the fantastic functions as an allegorical language of truth. In recent times, however, these narratives -which nourish Islamic mythology- have come to serve as a kind of foundational text in children’s literature. When one speaks of mythology, Roman mythology typically comes to mind first. Yet, within the Eastern literary tradition, there is a substantial body of material that necessitates our consideration of the concept of Islamic mythology. Bringing together the concept of mythology -based on the narration of the imaginary or legendary- with the concept of Islam, which is a universal, divine truth, may at first glance give rise to certain theological problems. Nevertheless, there are also certain mythological narratives concerning some figures within the history of Islam as a religion and a system of thought. Indeed, it is quite difficult to distinguish these figures’ religious-historical personas from their mythological ones. This perspective on the concept of Islamic mythology further underscores the importance of this study.

This study, which is a form of universe-sample research, was conducted using document analysis, one of the qualitative research methods. Fantasy children’s novels published in recent years form the population of the study. The Kayıp İsimler Krallığı series (comprising three books), the Hikâye Anahtarcısı series (comprising four books), the fantasy novel series Harita Koruyucuları (comprising three books), and the children’s novels Aynalı Baba ile Raci and ‘Esrârnâme’ constitute the sample of the study. In the study, content analyses of these works were conducted to identify figures related to Islamic mythology. The archetypal elements of the identified figures in Islamic religious sources were revealed.

Although fantasy is a modern narrative form, it has its roots in traditional narratives that depict the supernatural. Traditional narratives such as epics, fairy tales, legends, anecdotes and myths are being rewritten using the possibilities offered by fantasy, a contemporary literary form. This literary practice represents a significant step towards incorporating traditional narratives into children’s literature. Fantastic narratives are frequently encountered in the storytelling tradition of the East. In narratives of the qissa or menkıbe genre, the fantastic transforms into an imaginative narrative that conveys existential truth. Fairy tales and epics are similarly allegorical texts that explore universal values. Consequently, the power of the fantastic in these narratives serves as a conduit for conveying truth to the reader through an allegorical language.

Religious texts have long been among the sources of literature. In fantastical children’s novels, there is a rich body of mythological material formed by the archetypal elements of religious texts. These mythological narratives draw upon the primary sources of the Islamic faith, such as the stories of the Quran and the Hadith, as well as folk narratives such as the Stories of the Prophets (Kisâs-ı Enbiyâ), the Lives of the Saints (Menâkıbnâme), and the Epic Poems (Cenknâme). This mythological material in fantasy children’s novels has served as one of the methods for addressing religious and moral concepts with children. 

Topics related to faith occupy a significant place in religious texts. Concepts concerning belief in God; events such as miracles, destruction and the Flood relating to belief in the prophets; and numerous abstract concepts regarding belief in the afterlife -such as the Day of Judgement, the Trumpet, Paradise, Hell and resurrection- are all abstract. However, narrating or constructing abstract topics within a realistic narrative style presents certain difficulties. This is because the beliefs themselves or elements related to them cannot be seen with the naked eye. The mystery and curiosity this situation creates in people, however, forms an extremely rich source of material for fantastical texts.

Fairy tales and epics, which are the shared dreams of societies, and myths that embody the representations and manifestations of people’s religious beliefs, serve as the sources from which fantastical fictional texts draw their inspiration. These sources, in turn, are directly linked to religious texts. It is often observed that the religious content in fantasy novels draws upon this connection to their origins. The close relationship between traditional narratives -such as myths, fairy tales, legends and epics, which are the earliest texts in which the fantasy genre appears- and religious texts also nourishes the archetypal elements of religious imagery and symbols found in recent fantasy children’s novels.

The study found that the works examined frequently feature mythological figures drawn from religious and legendary folk narratives. In particular, numerous epic and legendary narratives have emerged within the framework of the religious-legendary persona of Hz. Ali. Objects and entities featured in the Hz. Ali Epics—which are among the most widespread narratives of the oral culture prevalent among the people—have taken on a symbolic meaning in fantasy children’s novels. Hz. Ali’s horse, Düldül, is one such example. Mythological figures such as the dragon, Zülfikar and the chest are drawn from the epic and legendary narratives centred on Hz. Ali’s persona. The archetypal elements of mythological figures such as the seal, the snake and the light, however, are generally derived from the stories of the Qur’an. In fantasy children’s novels, mythological figures drawn from religious sources are often fantastical objects that enable the hero to achieve success. They serve as metaphors corresponding to parallels in religious literature. They constitute the figurative language through which the hero is supported in a spiritual manner. Typically, they are mysterious objects through which a religious-historical character provides the hero with the things he needs to increase his strength and courage. The research has revealed that contemporary children’s literature authors utilise the possibilities offered by the fantasy genre to introduce religious symbols to young readers. The possibilities afforded by the fantasy genre ensure that religious themes are presented to children within a cohesive fictional framework. This makes the act of reading enjoyable and engaging, thereby facilitating the transmission of these messages to the child.

Yapılandırılmış Özet:

Fantastik Çocuk Romanlarında İslam Mitolojisine Dair İmge Sembol ve Arketipler başlıklı bu araştırmanın konusu son dönem fantastik çocuk romanlarındaki İslami izleklerdir. Araştırmada bu eserlerde tespit edilen İslami izleklerin İslam mitolojisinden beslenen arketipsel unsurları ortaya konmuştur. İlk olarak fantastiğin kavramsal çerçevesi çizilmiş ve reel olanla ilişkisi değerlendirilmiştir. Fantastiğin masal, mit veya mitoloji ile olan köken bağına değinilmiş ve fantastiğin Doğu hikâye geleneğindeki kökenleri ayrı bir başlık altında ele alınmıştır. Sonrasında ise fantastik çocuk romanlarında tespit edilen İslam mitolojisine dair figürlerin İslam dini kaynaklarındaki arketipleri ortaya konmuştur.

Fantastik çoğu zaman reel olanla ilişkisine göre tanımlanır. Olağanüstünün anlatımına imkân tanıyan fantastiğin, ilk bakışta, görünen gerçeklikle çatışma halinde olduğu düşünülebilir. Oysa hakikat salt görünen gerçeklikten ibaret değildir. Son dönemde fantastik, modern zihnin bilinçaltına ittiği metafizik gerçekliğin alegorik dili olmuştur. Fantastiğin görünürde, gerçekle olan çatışması, gelenekle olan ilişkisinin de sorgulanmasını gerektirir. Fantastiğin gelenekle olan çatışması doğuşu itibariyle modern bir anlatı biçimi olmasından kaynaklanır. Modern anlamda fantastik eserlerin doğuşu, batıda 18. yy. sonlarına denk gelir. Batı’da reformist hareketlerin ve Aydınlanma düşüncesinin neticesi olarak retorik bir söyleme ihtiyaç duyulmuştur. Gerçekle ilişkisi sorgulanan bu roman türü, mevcut otoriter sisteme başkaldırının imgesel bir dili olarak görülmüş ve yazınsal bir tür olarak özellikle romanla birlikte örnekleri artmaya başlamıştır.

Araştırmanın kapsamı iki bin yılı sonrasında yayımlanan fantastik içeriğe sahip çocuk romanları arasından belirlenen on iki eserle sınırlandırılmıştır. Eserlerin tür odaklı tespitinde masal, bilimkurgu, ütopya, distopya, polisiye gibi teferruatlı ayrıma gidilmemiş; melez bir tür olan fantastik, çatı anlatı biçimi olarak kabul edilmiştir.

Bu araştırma İslami edebiyat, çocuk edebiyatı ve fantastik edebiyat paydalarından oluşmaktadır. Her biri, edebiyatın üç ayrı saç ayağı olan bu paydaları bir araya getiren bir araştırma yoktur. Fantastik, son dönem Türk ve Dünya edebiyatının hâkim anlatısıdır. Fantastiğin bu hâkimiyet alanı çocuk edebiyatında da kendini hissettirmektedir. Araştırma, İslami izleklerin çocuklara aktarılmasında, fantastik türün imkânlarını ortaya koymayı amaçlamaktadır.

 Doğu hikâye geleneğinde fantastik, hakikatin alegorik bir dili olarak işlev görür. Son dönemde ise İslam mitolojisini besleyen bu tür anlatılar, çocuk edebiyatında bir tür kök metin işlevi görmektedir. Mitoloji denilince akla ilk olarak Roma mitolojisi gelmektedir. Oysa Doğu edebiyat geleneği içerisinde İslam mitolojisi kavramını düşünmemizi gerektirecek oldukça hacimli bir malzeme vardır. Hayalî ya da efsanevi olanın anlatımına dayanan mitoloji kavramı ile evrensel, ilahî bir hakikat olan İslam kavramını bir araya getirmek ilk bakışta teolojik bazı problemlere yol açabilir. Ne var ki, İslam din ve düşünce tarihi içerisindeki bazı şahsiyetlere yönelik mitolojik birtakım anlatılar da mevcuttur. Öyle ki bu şahsiyetlerin dinî-tarihî şahsiyetleri ile mitolojik şahsiyetlerini birbirinden ayırmak oldukça güçtür. İslam mitolojisi kavramına yönelik bu bakış açısı çalışmanın önemini de artırmaktadır.

Bir tür evren-örneklem çalışması olan bu araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman analizi ile yapılmıştır. Son dönemde yayımlanan fantastik çocuk romanları araştırmanın evrenini oluşturmaktadır. Üç kitaptan oluşan Kayıp İsimler Krallığı serisi, dört kitaptan oluşan Hikâye Anahtarcısı serisi, üç kitaptan oluşan fantastik roman serisi olan Harita Koruyucuları, Aynalı Baba ile Raci ve Esrârnâme adlı çocuk romanları ise araştırmanın evren örneklemini oluşturmaktadır. Araştırmada bu eserlerin içerik analizleri yapılarak İslam mitolojisine dair figürler tespit edilmiştir. İslam mitolojisine dair tespit edilen figürlerin İslam dini kaynaklarındaki arketipsel unsurları ortaya konmuştur.

Fantastik, her ne kadar modern bir anlatı biçimi olsa da olağanüstünün anlatımını içeren geleneksel anlatılarla köken bağına sahiptir. Destan, masal, efsane, menkıbe ve mit gibi geleneksel anlatılar çağdaş bir yazın formu olan fantastiğin imkânlarıyla yeniden yazılmaktadır. Bu yazın pratiği geleneksel anlatıların çocuk edebiyatına kazandırılması yönünde önemli bir adımdır. Doğu’nun hikâye geleneğinde fantastik anlatılara sıkça rastlanmaktadır. Kıssa veya menkıbe türü anlatılarda fantastik, varoluşsal hakikati duyuran birer imgesel anlatıma dönüşmektedir. Masallar ve destanlar da benzer şekilde evrensel değerlerin işlendiği alegorik metinlerdir. Dolayısıyla bu anlatılarda fantastiğin gücü, hakikatin alegorik bir dille okura duyurulmasına aracılık etmektedir.

Dinî metinler öteden beri edebiyatın kaynakları arasındadır. Fantastik çocuk romanlarında da dinî metinlerin arketipsel unsurlarını oluşturduğu zengin bir mitolojik malzeme bulunmaktadır. Bu mitolojik anlatılar Kur’an kıssaları ve hadisler gibi İslam dininin ana kaynakları başta olmak üzere; kısas-ı enbiya, menâkıbnâme, cenknâme gibi halk anlatılarından beslenmektedir. Fantastik çocuk romanlarındaki bu mitolojik malzeme, çocuklara dini ve ahlaki kavram konuların işlenmesinin yöntemlerinden biri olmuştur. 

Dinî metinlerde inançla ilgili konular önemli bir yer tutar. Allah inancına dair konular; peygamber inancına dair mucize, helak, tufan gibi olaylar; ahiret inancına dair kıyamet, sur, cennet, cehennem, yeniden dirilme gibi pek çok kavram soyuttur. Soyut konuların reel bir anlatım tarzı içerisinde anlatılması/kurgulanması ise birtakım güçlüklere neden olmaktadır. Çünkü bizatihi inancın kendisi veya inançla ilgili unsurlar gözle görülemezler. Bu durumun insanlarda oluşturduğu gizem ve merak ise fantastik metinler için son derece zengin bir malzeme oluşturmaktadır.

Toplumların ortak rüyası olan masallar ve destanlar, insanların dinî inanışlarının temsil ve tezahürlerini barındıran mitler fantastik kurmaca metinlerin beslendiği kaynaklardır. Bu kaynaklarsa dinî metinlerle doğrudan ilişkilidir. Çoğu zaman, fantastik romanlardaki dinî içeriklerin bu köken bağından beslendikleri görülmektedir. Fantastik türün görüldüğü ilk metinler olan mit, masal, efsane, destan gibi geleneksel anlatıların dinî metinlerle olan yakın ilişkisi, son dönem fantastik çocuk romanlarındaki dinî imge ve sembollerin de arketipal unsurlarını beslemektedir.

Araştırmada incelenen eserlerde dini-efsanevi halk anlatılarından beslenen mitolojik figürlerin sıklıkla kullanıldığı görülmüştür. Bilhassa Hz. Ali’nin dini-efsanevi şahsiyeti çerçevesinde pek çok destansı ve efsanevi anlatı oluşmuştur. Halk arasında yaygın sözlü kültürün en yaygın anlatılarından olan Hz. Ali Cenknâmelerinde yer alan nesne ve varlıklar fantastik çocuk romanlarında sembolik bir anlama bürünmüştür. Hz. Ali’nin atı Düldül bunlardan biridir. Ejderha, Zülfikar, sandık gibi mitolojik figürler Hz. Ali’nin şahsiyeti etrafında oluşan destansı ve efsanevi anlatılardan beslenen figürlerdir. Mühür, yılan, nur gibi mitolojik figürlerin arketipal unsurlarını ise genellikle Kur’an kıssaları oluşturmaktadır. Fantastik çocuk romanlarında, dinî kaynaklardan beslenen mitolojik figürler çoğu zaman kahramanın başarıya ulaşmasını sağlayan fantastik birer nesnedir. Dinî literatüre paralel çağrışımlara karşılık gelen birer metafordur. Kahramanın uhrevi bir biçimde desteklendiğinin imgesel dilidir. Genellikle, dinî-tarihî bir karakterin, kahramanın güç ve cesaretini artırmak için ona ihtiyacı olan şeyleri sunduğu gizemli bir nesnedir. Araştırmada, son dönem çocuk edebiyatı yazarlarının dinî sembolleri çocuk okurla tanıştırmak için fantastik türün imkânlarından yararlandıkları tespit edilmiştir. Fantastik türün sunduğu imkanlar dinî temaların kurgusal bir bütünlükle çocuğa sunulmasını sağlamaktadır. Bu da okuma edimini eğlenceli ve sürükleyici bir hâle getirerek bu iletilerin çocuğa ulaşmasını kolaylaştırmaktadır.

الملخص المنهجي

موضوع هذه الدراسة، بعنوان الصور والرموز والنماذج الأسطورية في الميثولوجيا الإسلامية ضمن الروايات الخيالية للأطفال، هو الموضوعات الإسلامية الواردة في الروايات الخيالية الحديثة للأطفال. وقد حدّدت الدراسة العناصر النموذجية المستمدة من الميثولوجيا الإسلامية داخل هذه الأعمال. أولاً، جرى عرض الإطار المفاهيمي للخيال وعلاقته بالعالم الواقعي. ثم نوقشت أصول الخيال في علاقته بالقصص الخيالية والأساطير والميثولوجيا، كما جرى تناول جذوره في تقاليد السرد الشرقي تحت عنوان مستقل. بعد ذلك، قُدّمت النماذج الأسطورية للشخصيات المرتبطة بالميثولوجيا الإسلامية كما ظهرت في الروايات الخيالية للأطفال، مع مقارنتها بنظائرها في المصادر الدينية الإسلامية.

يُعرَّف الخيال غالباً في علاقته بالواقع. للوهلة الأولى، قد يُظن أن الخيال، الذي يتيح سرد ما هو فوق طبيعي، يتعارض مع الواقع المرئي. غير أنّ الحقيقة لا تقتصر على الواقع المرئي وحده. في الأزمنة الحديثة، أصبح الخيال لغة مجازية للواقع الميتافيزيقي الذي كبَتَه العقل الحديث في اللاوعي. هذا التعارض الظاهر بين الخيال والواقع يستلزم إعادة فحص علاقته بالتقاليد. وينبع التعارض بين الخيال والتقاليد من كونه، بطبيعته، شكلاً سردياً حديثاً. فقد تزامن ظهور الأعمال الخيالية بالمعنى الحديث مع أواخر القرن الثامن عشر في الغرب. وفي الغرب، نتيجة الحركات الإصلاحية وفكر التنوير، نشأت الحاجة إلى خطاب بلاغي. وقد عُدّ هذا النوع من الرواية، الذي كانت علاقته بالواقع موضع تساؤل، لغة مجازية للتمرّد على النظام السلطوي القائم، وبدأت أمثلته، خصوصاً في شكل الرواية، بالازدياد.

اقتصر نطاق الدراسة على اثنتي عشرة رواية مختارة من روايات الأطفال التي تحتوي على عناصر خيالية ونُشرت بعد عام 2000. ولم يُجرَ تمييز تفصيلي بين الأنواع مثل القصص الخيالية أو الخيال العلمي أو اليوتوبيا أو الديستوبيا أو الرواية البوليسية؛ بل اعتُبر الخيال – وهو نوع هجين – الشكل السردي الجامع. تستند هذه الدراسة إلى حقول الأدب الإسلامي وأدب الأطفال والأدب الخيالي. ولا توجد دراسة أخرى تجمع بين هذه الأعمدة الثلاثة المتميزة للأدب. فالخيال هو السرد المهيمن في الأدب التركي والعالمي الحديث، وهذه الهيمنة واضحة أيضاً في أدب الأطفال. ويهدف البحث إلى إبراز إمكانات جنس الخيال في نقل الموضوعات الإسلامية إلى الأطفال.

في تقاليد السرد الشرقي، يعمل الخيال كلغة مجازية للحقيقة. أما في الأزمنة الحديثة، فقد أصبحت هذه السرديات – التي تغذّي الميثولوجيا الإسلامية – بمثابة نصوص تأسيسية في أدب الأطفال. وعند الحديث عن الميثولوجيا، يتبادر إلى الذهن عادةً الميثولوجيا الرومانية أولاً. غير أنّ في التقليد الأدبي الشرقي مادةً غزيرة تستوجب النظر في مفهوم الميثولوجيا الإسلامية. إن الجمع بين مفهوم الميثولوجيا – القائم على سرد المتخيَّل أو الأسطوري – ومفهوم الإسلام، وهو حقيقة كونية إلهية، قد يثير للوهلة الأولى بعض الإشكالات اللاهوتية. ومع ذلك، هناك أيضاً سرديات أسطورية تتعلق ببعض الشخصيات في تاريخ الإسلام كدين ونظام فكري. ومن الصعب التمييز بين الشخصيات الدينية-التاريخية لهذه الشخصيات وبين شخصياتها الأسطورية. هذا المنظور لمفهوم الميثولوجيا الإسلامية يبرز أهمية هذه الدراسة.

أُجريت هذه الدراسة، وهي بحث من نوع "العينة من الكون"، باستخدام تحليل الوثائق كأحد مناهج البحث النوعي. وتشكل الروايات الخيالية للأطفال المنشورة في السنوات الأخيرة مجتمع الدراسة. وتشمل العينة سلسلة مملكة الأسماء المفقودة (ثلاثة كتب)، سلسلة مفتاح الحكاية (أربعة كتب)، سلسلة حماة الخرائط (ثلاثة كتب)، وروايتي الشيخ ذو المرآة ورَجِي والأسرارنامة. وقد أُجري تحليل محتوى لهذه الأعمال للكشف عن الشخصيات المرتبطة بالميثولوجيا الإسلامية. وكُشف عن العناصر النموذجية لهذه الشخصيات في المصادر الدينية الإسلامية.

وعلى الرغم من أنّ الخيال شكل سردي حديث، إلا أنّ جذوره تعود إلى السرديات التقليدية التي تصوّر ما هو فوق طبيعي. فالسرديات التقليدية مثل الملاحم والقصص الخيالية والأساطير والحكايات والأخبار تُعاد كتابتها باستخدام الإمكانات التي يتيحها الخيال، وهو شكل أدبي معاصر. وتمثل هذه الممارسة الأدبية خطوة مهمة نحو إدماج السرديات التقليدية في أدب الأطفال. وتُصادَف السرديات الخيالية كثيراً في تقاليد السرد الشرقي. ففي سرديات جنس القصص أو المناقب، يتحوّل الخيال إلى سرد تخييلي ينقل الحقيقة الوجودية. كما أن القصص الخيالية والملاحم نصوص مجازية تستكشف القيم الكونية. وبالتالي، فإن قوة الخيال في هذه السرديات تعمل كوسيط لنقل الحقيقة إلى القارئ عبر لغة مجازية.

لطالما كانت النصوص الدينية من بين مصادر الأدب. ففي الروايات الخيالية للأطفال، يوجد رصيد غني من المادة الأسطورية المتشكّلة من العناصر النموذجية للنصوص الدينية. وتستمد هذه السرديات الأسطورية مادتها من المصادر الأساسية للإسلام، مثل قصص القرآن والحديث، ومن السرديات الشعبية مثل قصص الأنبياء والمناقب والجنك نامة. وقد شكّلت هذه المادة الأسطورية في الروايات الخيالية للأطفال إحدى وسائل تناول المفاهيم الدينية والأخلاقية مع الأطفال.

تشغل الموضوعات المتعلقة بالإيمان مكانة مهمة في النصوص الدينية. فالمفاهيم المتعلقة بالإيمان بالله؛ والأحداث مثل المعجزات والهلاك والطوفان المرتبطة بالإيمان بالأنبياء؛ والعديد من المفاهيم المجرّدة المتعلقة بالإيمان بالآخرة – مثل يوم القيامة، النفخ في الصور، الجنة، النار، والبعث – كلها مفاهيم مجردة. غير أنّ سرد أو بناء موضوعات مجردة ضمن أسلوب سرد واقعي يطرح صعوبات معينة، لأن هذه المعتقدات أو العناصر المرتبطة بها لا يمكن رؤيتها بالعين المجردة. لكن الغموض والفضول الذي يخلقه هذا الوضع لدى الناس يشكّل مصدراً غنياً للغاية للنصوص الخيالية.

فالقصص الخيالية والملاحم، وهي أحلام مشتركة للمجتمعات، والأساطير التي تجسّد تمثيلات ومظاهر المعتقدات الدينية للناس، تُعدّ مصادر يستلهم منها الأدب الخيالي. وهذه المصادر مرتبطة مباشرة بالنصوص الدينية. وغالباً ما يُلاحظ أنّ المحتوى الديني في الروايات الخيالية يستمد مادته من هذا الارتباط بأصوله. والعلاقة الوثيقة بين السرديات التقليدية – مثل الأساطير والقصص الخيالية والأساطير والملاحم، وهي أقدم النصوص التي ظهر فيها جنس الخيال – وبين النصوص الدينية تغذّي أيضاً العناصر النموذجية للصور والرموز الدينية في الروايات الخيالية الحديثة للأطفال.

وقد وجدت الدراسة أنّ الأعمال التي جرى تحليلها كثيراً ما تتضمن شخصيات أسطورية مستمدة من السرديات الدينية والأسطورية الشعبية. وعلى وجه الخصوص، ظهرت العديد من السرديات الملحمية والأسطورية ضمن إطار الشخصية الدينية-الأسطورية للإمام علي بن أبي طالب. فقد اكتسبت الأشياء والكائنات الواردة في ملاحم الإمام علي – وهي من أكثر السرديات شيوعاً في الثقافة الشفوية الشعبية – معنىً رمزياً في الروايات الخيالية للأطفال. وفرس الإمام علي "دُلدُل" مثال على ذلك. كما استُمدّت شخصيات أسطورية مثل التنين وذو الفقار والصندوق من السرديات الملحمية والأسطورية المرتبطة بشخصية الإمام علي. أما العناصر النموذجية لشخصيات أسطورية مثل الخاتم والثعبان والنور، فهي مستمدة عموماً من قصص القرآن الكريم. وفي الروايات الخيالية للأطفال، تكون الشخصيات الأسطورية المستمدة من المصادر الدينية غالباً أشياء خيالية تمكّن البطل من تحقيق النجاح. وهي تعمل كاستعارات تقابل نظائرها في الأدب الديني. وتشكل اللغة المجازية التي يُدعَم بها البطل روحياً. وغالباً ما تكون أشياء غامضة يزوّد من خلالها شخصية دينية-تاريخية البطل بما يحتاجه لزيادة قوته وشجاعته. وقد كشف البحث أنّ كتّاب أدب الأطفال المعاصرين يوظّفون الإمكانات التي يتيحها جنس الخيال لتعريف القرّاء

Résumé structuré

Sujet

L’objet de cette étude, intitulée Images, symboles et archétypes de la mythologie islamique dans les romans fantastiques pour enfants, est l’exploration des thèmes islamiques présents dans les romans fantastiques récents destinés à la jeunesse. L’étude a identifié les éléments archétypaux issus de la mythologie islamique dans ces œuvres.

Cadre conceptuel

Tout d’abord, le cadre conceptuel du fantastique est présenté et sa relation avec le monde réel est examinée. Les origines du fantastique en lien avec les contes, les mythes ou la mythologie sont discutées, et ses racines dans la tradition narrative orientale sont étudiées séparément. Ensuite, les archétypes des figures liées à la mythologie islamique, identifiés dans les romans fantastiques pour enfants, sont analysés en relation avec leurs équivalents dans les sources religieuses islamiques.

Le fantastique est souvent défini par rapport au réel. À première vue, on pourrait penser que le fantastique, qui permet la narration du surnaturel, est en conflit avec la réalité visible. Pourtant, la vérité ne se limite pas à la seule réalité perceptible. De nos jours, le fantastique est devenu le langage allégorique de la réalité métaphysique que l’esprit moderne a refoulée dans l’inconscient. Ce conflit apparent entre le fantastique et la réalité nécessite une réévaluation de son rapport à la tradition. Le conflit entre le fantastique et la tradition découle du fait qu’il s’agit, par nature, d’une forme narrative moderne. L’émergence des œuvres fantastiques au sens moderne coïncide avec la fin du XVIIIe siècle en Occident. En Occident, à la suite des mouvements réformistes et de la pensée des Lumières, un besoin de discours rhétorique s’est fait sentir. Ce genre romanesque, dont la relation avec la réalité était remise en question, a été perçu comme le langage figuré de la rébellion contre le système autoritaire existant, et ses exemples, notamment sous forme de roman, se sont multipliés.

Méthodologie et corpus

Le champ de l’étude est limité à douze œuvres choisies parmi les romans pour enfants comportant des éléments fantastiques publiés après l’an 2000. Dans l’identification des genres, aucune distinction détaillée n’a été faite entre les contes, la science-fiction, l’utopie, la dystopie ou le roman policier ; le fantastique – genre hybride – a été retenu comme forme narrative englobante.

Cette recherche mobilise les domaines de la littérature islamique, de la littérature enfantine et de la littérature fantastique. Il n’existe aucune autre étude réunissant ces trois piliers distincts. Le fantastique est la narration dominante dans la littérature turque et mondiale contemporaine, et cette domination se manifeste également dans la littérature enfantine. L’objectif est de mettre en lumière le potentiel du genre fantastique pour transmettre des thèmes islamiques aux enfants.

Résultats

Dans la tradition narrative orientale, le fantastique fonctionne comme une langue allégorique de la vérité. Aujourd’hui, ces récits – qui nourrissent la mythologie islamique – servent de textes fondateurs dans la littérature enfantine. Lorsque l’on évoque la mythologie, c’est généralement la mythologie romaine qui vient d’abord à l’esprit. Pourtant, dans la tradition littéraire orientale, un corpus substantiel impose de considérer le concept de mythologie islamique. Associer le concept de mythologie – fondé sur la narration de l’imaginaire ou du légendaire – au concept d’Islam, vérité universelle et divine, peut sembler soulever des problèmes théologiques. Néanmoins, il existe des récits mythologiques concernant certaines figures de l’histoire de l’Islam en tant que religion et système de pensée. Il est en effet difficile de distinguer la persona religieuse-historique de ces figures de leur persona mythologique. Cette perspective sur la mythologie islamique souligne l’importance de l’étude.

Cette recherche, de type « univers-échantillon », a été menée par analyse documentaire, l’une des méthodes qualitatives. Les romans fantastiques pour enfants publiés récemment constituent la population de l’étude. L’échantillon comprend la série Le Royaume des Noms Perdus (trois volumes), la série Le Gardien des Histoires (quatre volumes), la série Les Protecteurs de la Carte (trois volumes), ainsi que les romans Le Père Miroir et Raci et Esrârnâme. L’analyse de contenu de ces œuvres a permis d’identifier des figures liées à la mythologie islamique et de révéler leurs éléments archétypaux dans les sources religieuses islamiques.

Bien que le fantastique soit une forme narrative moderne, il puise ses racines dans les récits traditionnels qui décrivent le surnaturel. Les récits traditionnels tels que les épopées, les contes, les légendes, les anecdotes et les mythes sont réécrits grâce aux possibilités offertes par le fantastique, forme littéraire contemporaine. Cette pratique représente une étape significative vers l’intégration des récits traditionnels dans la littérature enfantine. Le fantastique est fréquemment rencontré dans la tradition narrative orientale. Dans les récits du genre qissa ou menkıbe, le fantastique se transforme en narration imaginative qui transmet une vérité existentielle. Les contes et les épopées sont également des textes allégoriques explorant des valeurs universelles. Ainsi, la puissance du fantastique dans ces récits sert de vecteur pour transmettre la vérité au lecteur par un langage allégorique.

Les textes religieux ont longtemps constitué des sources de la littérature. Dans les romans fantastiques pour enfants, on trouve un riche corpus de matériaux mythologiques formés par les éléments archétypaux des textes religieux. Ces récits mythologiques s’inspirent des sources fondamentales de l’Islam, telles que les histoires du Coran et du Hadith, ainsi que des récits populaires comme les Histoires des Prophètes (Kisâs-ı Enbiyâ), les Vies des Saints (Menâkıbnâme) et les Poèmes Épiques (Cenknâme). Ce matériau mythologique a servi de moyen pour aborder les concepts religieux et moraux avec les enfants.

Les thèmes liés à la foi occupent une place importante dans les textes religieux. Les concepts concernant la croyance en Dieu ; les événements tels que les miracles, la destruction et le Déluge liés à la croyance aux prophètes ; et de nombreux concepts abstraits concernant la croyance en l’au-delà – tels que le Jour du Jugement, la Trompette, le Paradis, l’Enfer et la résurrection – sont tous abstraits. Or, narrer ou construire des thèmes abstraits dans un style réaliste présente des difficultés, car ces croyances ou leurs éléments ne peuvent être vus à l’œil nu. Cependant, le mystère et la curiosité que cela suscite chez les individus constituent une source extrêmement riche pour les textes fantastiques.

Les contes et les épopées, rêves partagés des sociétés, et les mythes qui incarnent les représentations des croyances religieuses, sont les sources dont s’inspirent les textes fictionnels fantastiques. Ces sources sont directement liées aux textes religieux. Il est souvent observé que le contenu religieux des romans fantastiques s’appuie sur ce lien avec leurs origines. La relation étroite entre les récits traditionnels – tels que les mythes, les contes, les légendes et les épopées, qui sont les premiers textes où apparaît le genre fantastique – et les textes religieux nourrit également les éléments archétypaux des images et symboles religieux présents dans les romans fantastiques récents pour enfants.

L’étude a révélé que les œuvres examinées présentent fréquemment des figures mythologiques issues des récits religieux et populaires. En particulier, de nombreux récits épiques et légendaires se sont développés autour de la persona religieuse-légendaire de l’imam Ali. Les objets et entités figurant dans les Épopées de l’imam Ali – parmi les récits les plus répandus de la culture orale populaire – ont acquis une signification symbolique dans les romans fantastiques pour enfants. Le cheval de l’imam Ali, Duldul, en est un exemple. Des figures mythologiques telles que le dragon, Zülfikar et le coffre sont issues des récits épiques et légendaires centrés sur la persona de l’imam Ali. Les éléments archétypaux de figures mythologiques telles que le sceau, le serpent et la lumière proviennent généralement des récits coraniques. Dans les romans fantastiques pour enfants, les figures mythologiques issues des sources religieuses sont souvent des objets fantastiques permettant au héros de réussir. Elles servent de métaphores correspondant à des parallèles dans la littérature religieuse. Elles constituent le langage figuré par lequel le héros est soutenu spirituellement. Il s’agit généralement d’objets mystérieux par lesquels une figure religieuse-historique fournit au héros ce dont il a besoin pour accroître sa force et son courage. La recherche a montré que les auteurs contemporains de littérature enfantine exploitent les possibilités offertes par le genre fantastique pour introduire des symboles religieux auprès des jeunes lecteurs. Les potentialités du fantastique garantissent que les thèmes religieux soient présentés aux enfants dans un cadre fictionnel cohérent

Resumen estructurado

Tema

El objeto de este estudio, titulado Imágenes, símbolos y arquetipos de la mitología islámica en las novelas fantásticas infantiles, son los temas islámicos presentes en las novelas fantásticas recientes para niños. El estudio ha identificado los elementos arquetípicos derivados de la mitología islámica en estas obras.

Marco conceptual

En primer lugar, se expone el marco conceptual de lo fantástico y se evalúa su relación con el mundo real. Se discuten los orígenes de lo fantástico en relación con los cuentos de hadas, los mitos o la mitología, y se examinan sus raíces en la tradición narrativa oriental bajo un apartado específico. Posteriormente, los arquetipos de figuras relacionadas con la mitología islámica identificados en las novelas fantásticas infantiles se presentan en relación con sus equivalentes en las fuentes religiosas islámicas.

Lo fantástico suele definirse en relación con lo real. A primera vista, podría pensarse que lo fantástico, que permite la narración de lo sobrenatural, entra en conflicto con la realidad visible. Sin embargo, la verdad no se limita únicamente a la realidad perceptible. En tiempos recientes, lo fantástico se ha convertido en el lenguaje alegórico de la realidad metafísica que la mente moderna ha reprimido en el subconsciente. El aparente conflicto entre lo fantástico y la realidad exige un nuevo examen de su relación con la tradición. El conflicto entre lo fantástico y la tradición proviene del hecho de que es, por naturaleza, una forma narrativa moderna. La aparición de obras fantásticas en sentido moderno coincide con finales del siglo XVIII en Occidente. En Occidente, como resultado de los movimientos reformistas y del pensamiento ilustrado, surgió la necesidad de un discurso retórico. Este género narrativo, cuya relación con la realidad se cuestionaba, fue visto como el lenguaje figurado de la rebelión contra el sistema autoritario existente, y sus ejemplos, particularmente en forma de novela, comenzaron a multiplicarse.

Metodología y corpus

El alcance del estudio se limita a doce obras seleccionadas de novelas infantiles con elementos fantásticos publicadas después del año 2000. En la identificación de los géneros, no se hizo una distinción detallada entre cuentos de hadas, ciencia ficción, utopía, distopía o novela policíaca; en cambio, se aceptó lo fantástico –un género híbrido– como la forma narrativa general.

Este estudio se nutre de los campos de la literatura islámica, la literatura infantil y la literatura fantástica. No existe otro trabajo que reúna estos tres pilares distintos de la literatura. Lo fantástico es la narrativa dominante en la literatura turca y mundial contemporánea, y esta dominancia también es evidente en la literatura infantil. La investigación pretende destacar el potencial del género fantástico para transmitir temas islámicos a los niños.

Resultados

En la tradición narrativa oriental, lo fantástico funciona como un lenguaje alegórico de la verdad. En tiempos recientes, sin embargo, estas narraciones –que alimentan la mitología islámica– han pasado a servir como textos fundacionales en la literatura infantil. Cuando se habla de mitología, suele venir primero a la mente la mitología romana. No obstante, dentro de la tradición literaria oriental existe un cuerpo sustancial de material que exige considerar el concepto de mitología islámica. La unión del concepto de mitología –basado en la narración de lo imaginario o legendario– con el concepto de Islam, que es una verdad universal y divina, puede suscitar a primera vista ciertos problemas teológicos. Sin embargo, también existen narraciones mitológicas sobre algunas figuras dentro de la historia del Islam como religión y sistema de pensamiento. De hecho, es difícil distinguir las personalidades religiosas-históricas de estas figuras de sus personalidades mitológicas. Esta perspectiva sobre el concepto de mitología islámica subraya aún más la importancia de este estudio.

Este estudio, que es una investigación de tipo universo-muestra, se realizó mediante análisis documental, uno de los métodos de investigación cualitativa. Las novelas fantásticas infantiles publicadas en los últimos años constituyen la población del estudio. La serie El Reino de los Nombres Perdidos (tres libros), la serie El Guardián de las Historias (cuatro libros), la serie Los Guardianes del Mapa (tres libros), y las novelas El Padre del Espejo y Raci y Esrârnâme forman la muestra del estudio. Se realizaron análisis de contenido de estas obras para identificar figuras relacionadas con la mitología islámica. Se revelaron los elementos arquetípicos de las figuras identificadas en las fuentes religiosas islámicas.

Aunque lo fantástico es una forma narrativa moderna, tiene sus raíces en narraciones tradicionales que describen lo sobrenatural. Narraciones tradicionales como epopeyas, cuentos de hadas, leyendas, anécdotas y mitos están siendo reescritas utilizando las posibilidades que ofrece lo fantástico, una forma literaria contemporánea. Esta práctica literaria representa un paso significativo hacia la incorporación de narraciones tradicionales en la literatura infantil. Las narraciones fantásticas se encuentran con frecuencia en la tradición narrativa oriental. En narraciones del género qissa o menkıbe, lo fantástico se transforma en un relato imaginativo que transmite la verdad existencial. Los cuentos de hadas y las epopeyas son igualmente textos alegóricos que exploran valores universales. En consecuencia, el poder de lo fantástico en estas narraciones sirve como un conducto para transmitir la verdad al lector mediante un lenguaje alegórico.

Los textos religiosos han sido durante mucho tiempo fuentes de literatura. En las novelas fantásticas infantiles, existe un rico cuerpo de material mitológico formado por los elementos arquetípicos de los textos religiosos. Estas narraciones mitológicas se nutren de las fuentes primarias de la fe islámica, como las historias del Corán y el Hadiz, así como de narraciones populares como las Historias de los Profetas (Kisâs-ı Enbiyâ), las Vidas de los Santos (Menâkıbnâme) y los Poemas Épicos (Cenknâme). Este material mitológico en las novelas fantásticas infantiles ha servido como uno de los métodos para abordar conceptos religiosos y morales con los niños.

Los temas relacionados con la fe ocupan un lugar significativo en los textos religiosos. Conceptos sobre la creencia en Dios; eventos como milagros, destrucción y el Diluvio relacionados con la creencia en los profetas; y numerosos conceptos abstractos sobre la creencia en la vida después de la muerte –como el Día del Juicio, la Trompeta, el Paraíso, el Infierno y la resurrección– son todos abstractos. Sin embargo, narrar o construir temas abstractos dentro de un estilo narrativo realista presenta ciertas dificultades, ya que las creencias mismas o los elementos relacionados con ellas no pueden verse a simple vista. No obstante, el misterio y la curiosidad que esta situación genera en las personas constituye una fuente extremadamente rica para los textos fantásticos.

Los cuentos de hadas y las epopeyas, que son los sueños compartidos de las sociedades, y los mitos que encarnan las representaciones y manifestaciones de las creencias religiosas de las personas, sirven como fuentes de inspiración para los textos ficticios fantásticos. Estas fuentes, a su vez, están directamente vinculadas a los textos religiosos. A menudo se observa que el contenido religioso en las novelas fantásticas se nutre de esta conexión con sus orígenes. La estrecha relación entre narraciones tradicionales –como mitos, cuentos de hadas, leyendas y epopeyas, que son los primeros textos en los que aparece el género fantástico– y textos religiosos también alimenta los elementos arquetípicos de las imágenes y símbolos religiosos presentes en las novelas fantásticas infantiles recientes.

El estudio encontró que las obras examinadas presentan con frecuencia figuras mitológicas derivadas de narraciones religiosas y populares legendarias. En particular, numerosas narraciones épicas y legendarias han surgido en torno a la persona religiosa-legendaria de Hz. Ali. Objetos y entidades presentes en las Epopeyas de Hz. Ali –que son de las narraciones más difundidas de la cultura oral popular– han adquirido un significado simbólico en las novelas fantásticas infantiles. El caballo de Hz. Ali, Duldul, es un ejemplo. Figuras mitológicas como el dragón, Zülfikar y el cofre provienen de narraciones épicas y legendarias centradas en la persona de Hz. Ali. Los elementos arquetípicos de figuras mitológicas como el sello, la serpiente y la luz, sin embargo, se derivan generalmente de las historias del Corán. En las novelas fantásticas infantiles, las figuras mitológicas derivadas de fuentes religiosas suelen ser objetos fantásticos que permiten al héroe alcanzar el éxito. Sirven como metáforas correspondientes a paralelos en la literatura religiosa. Constituyen el lenguaje figurado mediante el cual el héroe recibe apoyo espiritual. Normalmente son objetos misteriosos a través de los cuales una figura religiosa-histórica proporciona al héroe lo que necesita para aumentar su fuerza y valentía. La investigación ha revelado que los autores contemporáneos de literatura infantil utilizan las posibilidades que ofrece el género fantástico para introducir símbolos religiosos a los jóvenes lectores. Las posibilidades que brinda el género fantástico garantizan que los temas religiosos se presenten a los niños dentro de un marco ficticio coherente. Esto hace que el acto de leer sea agradable y atractivo, facilitando así la transmisión de estos mensajes al niño.

结构化摘要

研究主题

本研究题为《伊斯兰神话的意象、符号与原型在儿童奇幻小说中的呈现》，探讨了近年来儿童奇幻小说中的伊斯兰主题。研究识别了这些作品中源自伊斯兰神话的原型元素。首先，阐述了奇幻的概念框架，并评估其与现实世界的关系。讨论了奇幻与童话、神话的关联，并在单独章节中考察了其在东方叙事传统中的根源。随后，呈现了儿童奇幻小说中与伊斯兰神话相关的人物原型，并将其与伊斯兰宗教典籍中的对应形象进行比较。

理论背景

奇幻常常以现实为参照来定义。乍看之下，奇幻允许叙述超自然现象，似乎与可见的现实相冲突。然而，真理并不局限于可见的现实。在当代，奇幻已成为现代心灵压抑于潜意识中的形而上学现实的寓言语言。奇幻与现实之间的表面冲突，要求重新审视其与传统的关系。奇幻与传统的冲突源于其本质上是一种现代叙事形式。奇幻作品的现代意义上的出现与十八世纪末的西方相吻合。在西方，随着改革运动和启蒙思想的发展，产生了对修辞性话语的需求。这一小说类型，其与现实的关系受到质疑，被视为反抗现存权威体系的比喻性语言，尤其在小说形式中逐渐增多。

方法与范围

本研究范围限于十二部2000年以后出版的含有奇幻元素的儿童小说。在界定这些作品的体裁时，并未对童话、科幻、乌托邦、反乌托邦或侦探小说等进行详细区分，而是将奇幻——一种混合体裁——作为总体叙事形式。 本研究涉及伊斯兰文学、儿童文学和奇幻文学三个领域。此前尚无研究将这三大文学支柱结合在一起。奇幻是当代土耳其及世界文学中的主导叙事形式，这一主导地位在儿童文学中亦十分明显。研究旨在强调奇幻体裁在向儿童传达伊斯兰主题方面的潜力。

研究发现

在东方叙事传统中，奇幻作为真理的寓言语言发挥作用。然而在当代，这些滋养伊斯兰神话的叙事已成为儿童文学中的奠基性文本。谈及神话时，人们往往首先想到罗马神话。然而，在东方文学传统中存在大量素材，迫使我们必须考虑“伊斯兰神话”的概念。将基于虚构或传奇叙述的神话概念与作为普遍神圣真理的伊斯兰概念结合，乍看之下可能引发某些神学问题。然而，关于伊斯兰历史上一些人物的神话性叙事确实存在。事实上，很难区分这些人物的宗教—历史身份与其神话身份。这一视角进一步凸显了本研究的重要性。

本研究采用定性研究方法中的文献分析法，属于“总体—样本”研究。近年来出版的儿童奇幻小说构成研究总体。样本包括《失名王国》三部曲、《故事钥匙人》四部曲、《地图守护者》三部曲，以及《镜子老人和拉吉》《秘密书》两部小说。通过对这些作品的内容分析，识别出与伊斯兰神话相关的人物，并揭示其在伊斯兰宗教典籍中的原型元素。

尽管奇幻是一种现代叙事形式，但其根源在于描绘超自然的传统叙事。传统叙事如史诗、童话、传说、轶事和神话，正在借助奇幻这一当代文学形式的可能性被重新书写。这种文学实践代表了将传统叙事纳入儿童文学的重要一步。东方的叙事传统中频繁出现奇幻。在故事或圣徒传记体裁的叙事中，奇幻转化为传达存在真理的想象性叙事。童话与史诗同样是探讨普世价值的寓言性文本。因此，这些叙事中的奇幻力量通过寓言语言成为传递真理的媒介。

宗教文本长期以来一直是文学的来源。在儿童奇幻小说中，存在由宗教文本的原型元素构成的丰富神话素材。这些神话叙事源自伊斯兰信仰的主要典籍，如《古兰经》与圣训，以及民间叙事如《先知故事》《圣徒传记》《战斗史诗》。这些神话素材成为向儿童传达宗教与道德概念的方法之一。

信仰相关的主题在宗教文本中占据重要地位。关于信仰真主的概念；与信仰先知相关的事件，如奇迹、毁灭与洪水；以及关于来世的诸多抽象概念——如审判日、号角、天堂、地狱与复活——皆属抽象。然而，在现实主义叙事风格中叙述或建构抽象主题存在困难，因为这些信仰或相关元素无法用肉眼看见。然而，这种状况所引发的神秘与好奇却为奇幻文本提供了极为丰富的素材。

童话与史诗是社会的共同梦想，而神话则体现了人们宗教信仰的表现与象征，它们是奇幻虚构文本的灵感来源。这些来源直接与宗教文本相关。常常可以观察到，奇幻小说中的宗教内容正是借助这种与起源的联系而形成。传统叙事——如神话、童话、传说与史诗——与宗教文本之间的紧密关系，也滋养了近期儿童奇幻小说中的宗教意象与符号的原型元素。

研究发现，所分析的作品中频繁出现源自宗教与民间传奇叙事的神话人物。尤其是围绕伊玛目阿里宗教—传奇身份的众多史诗与传奇叙事。民间口头文化中广泛流传的阿里史诗中的物件与实体，在儿童奇幻小说中获得了象征意义。阿里的坐骑“杜勒杜勒”便是其中一例。诸如龙、祖尔菲卡尔宝剑与宝箱等神话人物，源自围绕阿里身份的史诗与传奇叙事。而印章、蛇与光等神话人物的原型元素则通常源自《古兰经》故事。在儿童奇幻小说中，源自宗教典籍的神话人物往往是帮助英雄取得成功的奇幻物件。它们作为宗教文学中的平行隐喻，构成了英雄获得精神支持的比喻性语言。通常，它们是神秘的物件，通过宗教—历史人物赋予英雄所需的力量与勇气。研究揭示，当代儿童文学作家利用奇幻体裁的可能性，将宗教符号引入年轻读者。奇幻体裁所提供的可能性确保宗教主题在一个连贯的虚构框架中呈现，使阅读过程愉快而引人入胜，从而促进这些信息的传递。

Структурированная аннотация

Тема исследования

Предмет настоящего исследования, озаглавленного «Образы, символы и архетипы исламской мифологии в фантастических детских романах», — исламские мотивы, встречающиеся в современных фантастических детских романах. В работе выявлены архетипические элементы, заимствованные из исламской мифологии.

Концептуальные основы

Сначала излагается концептуальная рамка фантастического и оценивается его связь с реальным миром. Обсуждаются истоки фантастического в связи со сказками, мифами и мифологией, а также его корни в восточной повествовательной традиции. Далее архетипы фигур, связанных с исламской мифологией, выявленные в детских фантастических романах, сопоставляются с их аналогами в исламских религиозных источниках.

Фантастическое часто определяется по отношению к реальности. На первый взгляд может показаться, что фантастическое, позволяющее повествование о сверхъестественном, противоречит видимой реальности. Однако истина не ограничивается только видимой реальностью. В последнее время фантастическое стало аллегорическим языком метафизической реальности, вытесненной современным сознанием в подсознание. Очевидное противоречие между фантастическим и реальностью требует переосмысления его связи с традицией. Конфликт между фантастическим и традицией обусловлен тем, что фантастическое по своей природе является современной повествовательной формой. Появление фантастических произведений в современном смысле совпадает с концом XVIII века на Западе. В результате реформаторских движений и идей Просвещения возникла потребность в риторическом дискурсе. Этот жанр, чья связь с реальностью подвергалась сомнению, рассматривался как фигуральный язык восстания против существующей авторитарной системы, и примеры его, особенно в форме романа, стали множиться.

Методология и корпус

Область исследования ограничена двенадцатью произведениями, выбранными из детских романов с элементами фантастики, опубликованных после 2000 года. При определении жанров этих произведений не проводилось детальное разграничение между сказками, научной фантастикой, утопией, антиутопией или детективом; фантастика — гибридный жанр — была принята как всеобъемлющая повествовательная форма.

Исследование опирается на области исламской литературы, детской литературы и литературы фантастической. Других исследований, объединяющих эти три различных направления, не существует. Фантастика является доминирующим повествованием в современной турецкой и мировой литературе, и это доминирование также очевидно в детской литературе. Цель исследования — подчеркнуть потенциал жанра фантастики в передаче исламских тем детям.

Результаты

В восточной повествовательной традиции фантастическое функционирует как аллегорический язык истины. В последнее время эти повествования, питающие исламскую мифологию, стали служить своего рода основополагающими текстами в детской литературе. При упоминании мифологии обычно прежде всего вспоминается римская мифология. Однако в восточной литературной традиции существует значительный корпус материала, требующий рассмотрения концепта исламской мифологии. Соединение понятия мифологии — основанного на повествовании воображаемого или легендарного — с понятием ислама, представляющего универсальную божественную истину, может на первый взгляд вызвать определённые богословские проблемы. Тем не менее существуют мифологические повествования о некоторых фигурах в истории ислама как религии и системы мысли. Действительно, довольно трудно отделить религиозно-историческую личность этих фигур от их мифологической. Такой взгляд на концепт исламской мифологии ещё более подчёркивает значимость данного исследования.

Исследование, представляющее собой «универсально-выборочную» работу, было проведено методом анализа документов, одним из качественных методов исследования. Совокупность исследования составляют детские фантастические романы, опубликованные в последние годы. В выборку вошли серия «Королевство потерянных имён» (три книги), серия «Хранитель историй» (четыре книги), серия «Хранители карты» (три книги), а также романы «Зеркальный отец и Рачи» и «Эсрарнаме». В исследовании проведён контент-анализ этих произведений для выявления фигур, связанных с исламской мифологией. Были раскрыты архетипические элементы выявленных фигур в исламских религиозных источниках.

Хотя фантастика является современной повествовательной формой, её корни уходят в традиционные повествования, изображающие сверхъестественное. Традиционные повествования, такие как эпосы, сказки, легенды, анекдоты и мифы, переписываются с использованием возможностей, предоставляемых фантастикой как современной литературной формой. Эта литературная практика представляет собой важный шаг к включению традиционных повествований в детскую литературу. Фантастические повествования часто встречаются в восточной повествовательной традиции. В повествованиях жанра кисса или менкибе фантастическое превращается в воображаемое повествование, передающее экзистенциальную истину. Сказки и эпосы аналогично являются аллегорическими текстами, исследующими универсальные ценности. Следовательно, сила фантастического в этих повествованиях служит проводником истины к читателю через аллегорический язык.

Религиозные тексты давно являются источниками литературы. В фантастических детских романах существует богатый корпус мифологического материала, сформированного архетипическими элементами религиозных текстов. Эти мифологические повествования опираются на основные источники исламской веры, такие как истории Корана и хадисов, а также на народные повествования — «Кисас аль-анбийа» (Истории пророков), «Менакыбнаме» (Жития святых) и «Дженкнаме» (Эпические поэмы). Этот мифологический материал в детских фантастических романах служил одним из способов обращения к религиозным и моральным понятиям у детей.

Темы, связанные с верой, занимают значительное место в религиозных текстах. Концепции веры в Бога; события, такие как чудеса, гибель и Потоп, связанные с верой в пророков; многочисленные абстрактные понятия, касающиеся веры в загробную жизнь — такие как Судный день, труба, рай, ад и воскресение — все они абстрактны. Однако повествование или построение абстрактных тем в реалистическом стиле вызывает определённые трудности, поскольку сами верования или связанные с ними элементы нельзя увидеть невооружённым глазом. Тем не менее тайна и любопытство, которые это вызывает у людей, образуют чрезвычайно богатый источник материала для фантастических текстов.

Сказки и эпосы, являющиеся общими мечтами обществ, и мифы, воплощающие представления и проявления религиозных верований людей, служат источниками вдохновения для фантастических художественных текстов. Эти источники напрямую связаны с религиозными текстами. Часто наблюдается, что религиозное содержание в фантастических романах опирается на эту связь с их истоками. Тесная связь между традиционными повествованиями — такими как мифы, сказки, легенды и эпосы, являющиеся самыми ранними текстами, где появляется жанр фантастики, — и религиозными текстами также питает архетипические элементы религиозных образов и символов, встречающихся в современных детских фантастических романах.

Исследование показало, что в анализируемых произведениях часто встречаются мифологические фигуры, заимствованные из религиозных и легендарных народных повествований. В частности, многочисленные эпические и легендарные повествования возникли в рамках религиозно-легендарной персоны имама Али. Объекты и сущности, фигурирующие в эпосах об Али — одних из самых распространённых повествований устной культуры народа — приобрели символическое значение в детских фантастических романах. Конь имама Али Дюльдюль является одним из таких примеров. Мифологические фигуры, такие как дракон, Зульфикар и сундук, заимствованы из эпических и легендарных повествований, сосредоточенных вокруг персоны

संरचित सारांश

अध्ययन का विषय

इस अध्ययन का विषय, जिसका शीर्षक है ‘फैंटास्टिक बच्चों के उपन्यासों में इस्लामी पौराणिक कथाओं की छवियाँ, प्रतीक और आदर्श रूप’, हाल के बच्चों के फैंटास्टिक उपन्यासों में पाए जाने वाले इस्लामी विषय हैं। अध्ययन ने इन कृतियों में इस्लामी पौराणिक कथाओं से लिए गए आदर्श रूपों की पहचान की है।

वैचारिक रूपरेखा

सबसे पहले, फैंटास्टिक की वैचारिक रूपरेखा प्रस्तुत की गई है और इसके वास्तविक दुनिया से संबंध का मूल्यांकन किया गया है। फैंटास्टिक की उत्पत्ति को परियों की कहानियों, मिथकों या पौराणिक कथाओं के संदर्भ में चर्चा की गई है, और इसकी जड़ें पूर्वी कथात्मक परंपरा में अलग शीर्षक के अंतर्गत जांची गई हैं। इसके बाद, बच्चों के फैंटास्टिक उपन्यासों में पहचानी गई इस्लामी पौराणिक कथाओं से संबंधित आकृतियों के आदर्श रूपों को इस्लामी धार्मिक स्रोतों में उनके समकक्षों के साथ प्रस्तुत किया गया है।

पृष्ठभूमि

फैंटास्टिक को अक्सर वास्तविकता के संदर्भ में परिभाषित किया जाता है। पहली नज़र में, ऐसा लग सकता है कि फैंटास्टिक, जो अलौकिक की कथा की अनुमति देता है, दृश्य वास्तविकता के साथ संघर्ष में है। फिर भी, सत्य केवल दृश्य वास्तविकता तक सीमित नहीं है। हाल के समय में, फैंटास्टिक आधुनिक मन द्वारा अवचेतन में दबाई गई आध्यात्मिक वास्तविकता की रूपक भाषा बन गया है। फैंटास्टिक और वास्तविकता के बीच स्पष्ट संघर्ष इसकी परंपरा के साथ संबंध की पुनः परीक्षा की आवश्यकता करता है। फैंटास्टिक और परंपरा के बीच संघर्ष इस तथ्य से उत्पन्न होता है कि यह अपनी प्रकृति से एक आधुनिक कथात्मक रूप है। आधुनिक अर्थ में फैंटास्टिक कृतियों का उद्भव पश्चिम में अठारहवीं शताब्दी के उत्तरार्ध के साथ मेल खाता है। सुधारवादी आंदोलनों और प्रबोधन विचार के परिणामस्वरूप, पश्चिम में एक भाषणात्मक प्रवचन की आवश्यकता थी। इस प्रकार की कथा, जिसकी वास्तविकता के साथ संबंध पर प्रश्न उठाए जा रहे थे, मौजूदा अधिनायकवादी प्रणाली के खिलाफ विद्रोह की रूपक भाषा के रूप में देखी गई, और इसके उदाहरण, विशेष रूप से उपन्यास के रूप में, बढ़ने लगे।

कार्यप्रणाली और दायरा

अध्ययन का दायरा वर्ष 2000 के बाद प्रकाशित बच्चों के बारह फैंटास्टिक उपन्यासों तक सीमित है। इन कृतियों की विधाओं की पहचान करते समय, परियों की कहानियों, विज्ञान कथा, यूटोपिया, डिस्टोपिया या अपराध कथा जैसी विधाओं के बीच कोई विस्तृत भेद नहीं किया गया; इसके बजाय, फैंटास्टिक – एक संकर विधा – को व्यापक कथात्मक रूप के रूप में स्वीकार किया गया।

यह अध्ययन इस्लामी साहित्य, बाल साहित्य और फैंटास्टिक साहित्य के क्षेत्रों पर आधारित है। कोई अन्य अध्ययन इन तीन अलग-अलग स्तंभों को एक साथ नहीं लाता। फैंटास्टिक हाल के तुर्की और विश्व साहित्य में प्रमुख कथात्मक रूप है। बच्चों के साहित्य में भी फैंटास्टिक का यह प्रभुत्व स्पष्ट है। अनुसंधान का उद्देश्य बच्चों को इस्लामी विषयों को संप्रेषित करने में फैंटास्टिक विधा की क्षमता को उजागर करना है।

निष्कर्ष

पूर्वी कथात्मक परंपरा में, फैंटास्टिक सत्य की रूपक भाषा के रूप में कार्य करता है। हाल के समय में, हालांकि, ये कथाएँ – जो इस्लामी पौराणिक कथाओं को पोषित करती हैं – बच्चों के साहित्य में एक प्रकार के आधारभूत पाठ के रूप में काम करने लगी हैं। जब कोई पौराणिक कथाओं की बात करता है, तो आमतौर पर सबसे पहले रोमन पौराणिक कथाएँ मन में आती हैं। फिर भी, पूर्वी साहित्यिक परंपरा में पर्याप्त सामग्री है जो हमें इस्लामी पौराणिक कथाओं की अवधारणा पर विचार करने के लिए बाध्य करती है। मिथक की अवधारणा – जो काल्पनिक या पौराणिक कथन पर आधारित है – को इस्लाम की अवधारणा, जो एक सार्वभौमिक, दिव्य सत्य है, के साथ जोड़ना पहली नज़र में कुछ धार्मिक समस्याएँ पैदा कर सकता है। फिर भी, इस्लाम के इतिहास में कुछ व्यक्तियों के बारे में पौराणिक कथाएँ भी मौजूद हैं। वास्तव में, इन व्यक्तियों की धार्मिक-ऐतिहासिक पहचान को उनकी पौराणिक पहचान से अलग करना काफी कठिन है। इस्लामी पौराणिक कथाओं की अवधारणा पर यह दृष्टिकोण इस अध्ययन के महत्व को और अधिक रेखांकित करता है।

यह अध्ययन, जो एक प्रकार का "सार्वभौमिक-नमूना" अनुसंधान है, गुणात्मक अनुसंधान विधियों में से एक दस्तावेज़ विश्लेषण का उपयोग करके किया गया। हाल के वर्षों में प्रकाशित बच्चों के फैंटास्टिक उपन्यास अध्ययन की जनसंख्या बनाते हैं। कायिप इसिमलर क्राल्लिगी श्रृंखला (तीन पुस्तकें), हिकाये अनहतारचिसी श्रृंखला (चार पुस्तकें), हरिता कोरुयुजुलारी श्रृंखला (तीन पुस्तकें), और बच्चों के उपन्यास आयनाली बाबा इले रासी तथा एस्रारनामे अध्ययन के नमूने का गठन करते हैं। अध्ययन में, इन कृतियों का सामग्री विश्लेषण किया गया ताकि इस्लामी पौराणिक कथाओं से संबंधित आकृतियों की पहचान की जा सके। पहचानी गई आकृतियों के आदर्श रूप इस्लामी धार्मिक स्रोतों में प्रकट किए गए।

हालाँकि फैंटास्टिक एक आधुनिक कथात्मक रूप है, इसकी जड़ें अलौकिक को चित्रित करने वाली पारंपरिक कथाओं में हैं। महाकाव्य, परियों की कहानियाँ, किंवदंतियाँ, किस्से और मिथक जैसी पारंपरिक कथाएँ फैंटास्टिक द्वारा प्रदान की गई संभावनाओं का उपयोग करके पुनः लिखी जा रही हैं। यह साहित्यिक अभ्यास बच्चों के साहित्य में पारंपरिक कथाओं को शामिल करने की दिशा में एक महत्वपूर्ण कदम है। पूर्व की कथात्मक परंपरा में फैंटास्टिक कथाएँ अक्सर मिलती हैं। किस्सा या मेंकिबे विधा की कथाओं में, फैंटास्टिक एक कल्पनाशील कथा में बदल जाता है जो अस्तित्वगत सत्य को संप्रेषित करता है। परियों की कहानियाँ और महाकाव्य भी इसी तरह सार्वभौमिक मूल्यों का अन्वेषण करने वाले रूपकात्मक पाठ हैं। परिणामस्वरूप, इन कथाओं में फैंटास्टिक की शक्ति रूपक भाषा के माध्यम से पाठक को सत्य संप्रेषित करने का माध्यम बनती है।

धार्मिक ग्रंथ लंबे समय से साहित्य के स्रोत रहे हैं। फैंटास्टिक बच्चों के उपन्यासों में, धार्मिक ग्रंथों के आदर्श रूपों से निर्मित पौराणिक सामग्री का एक समृद्ध भंडार है। ये पौराणिक कथाएँ इस्लामी आस्था के प्राथमिक स्रोतों, जैसे कि कुरान और हदीस की कहानियों, साथ ही किसास-ए-अनबिया (पैग़म्बरों की कहानियाँ), मेनाकिबनामे (संतों का जीवन), और जेंकनामे (महाकाव्य कविताएँ) जैसी लोक कथाओं से प्रेरणा लेती हैं। यह पौराणिक सामग्री बच्चों के साथ धार्मिक और नैतिक अवधारणाओं को संबोधित करने के तरीकों में से एक रही है।

विश्वास से संबंधित विषय धार्मिक ग्रंथों में महत्वपूर्ण स्थान रखते हैं। ईश्वर में विश्वास से संबंधित अवधारणाएँ; पैग़म्बरों में विश्वास से संबंधित घटनाएँ जैसे चमत्कार, विनाश और प्रलय; और परलोक में विश्वास से संबंधित अनेक अमूर्त अवधारणाएँ – जैसे न्याय का दिन, तुरही, स्वर्ग, नरक और पुनरुत्थान – सभी अमूर्त हैं। हालाँकि, यथार्थवादी कथात्मक शैली में अमूर्त विषयों का वर्णन या निर्माण कुछ कठिनाइयाँ प्रस्तुत करता है। क्योंकि स्वयं विश्वास या उनसे संबंधित तत्व नग्न आँखों से नहीं देखे जा सकते। फिर भी, इस स्थिति से उत्पन्न रहस्य और जिज्ञासा लोगों में फैंटास्टिक ग्रंथों के लिए अत्यंत समृद्ध सामग्री का निर्माण करती है।

परियों की कहानियाँ और महाकाव्य, जो समाजों के साझा सपने हैं, और मिथक, जो लोगों की धार्मिक मान्यताओं के प्रतिनिधित्व और अभिव्यक्तियाँ हैं, वे स्रोत हैं जिनसे फैंटास्टिक काल्पनिक ग्रंथ प्रेरणा लेते हैं। ये स्रोत सीधे धार्मिक ग्रंथों से जुड़े हैं। अक्सर देखा जाता है कि फैंटास्ट