The Narrative Construction of the Uncanny in Hasan Ali Toptaş's Gölgesizler

Hasan Ali Toptaş'ın Gölgesizler Romanında Tekinsizliğin Anlatısal İnşası
Author:

Ayşe TEPEBAŞI-

Number of pages:
6229-6283
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 3
%>

Abstract

Tekinsizlik (das Unheimliche), modern edebiyat incelemelerinde belirsizlik, yabancılaşma ve bastırılmış olanın geri dönüşüyle ilişkilendirilen temel kavramlardan biridir. Ernst Jentsch, tekinsizlik duygusunu öznenin kişi, olay ya da nesnelere ilişkin kesin bir yargıya ulaşamadığı entelektüel belirsizlik durumu üzerinden açıklarken Sigmund Freud, kavramı geçmişte tanıdık olan ancak bastırılma sürecinde yabancılaşarak geri dönen unsurlarla ilişkilendirir. Bu çalışmada Hasan Ali Toptaş'ın Gölgesizler romanı, Freud ve Jentsch'in tekinsizlik kuramları temelinde incelenmiş; çözümleme sürecinde Richard Kearney'nin sır ve mahremiyet, Nurdan Gürbilek'in ise bastırılanın geri dönüşüne ilişkin değerlendirmelerinden yararlanılmıştır. Çalışma, romanın Türk edebiyatı eleştirisinde postmodern kurgu, bellek ve taşra teması bağlamında sıklıkla tartışıldığı hâlde tekinsizlik kavramı etrafında bütüncül biçimde ele alınmadığı gözlemine dayanmakta; nitel bir metin çözümlemesi ve yakın okuma yöntemiyle yürütülmüştür. İnceleme sonucunda tekinsizliğin belirli sahnelerde ortaya çıkan sınırlı bir etki olmadığı, romanın anlatı yapısını biçimlendiren temel estetik ilkelerden biri olarak işlev gördüğü belirlenmiştir. Kaybolmalar, belirsizlikler, benlik yarılmaları, mekânsal çözülmeler, rüya mantığını çağrıştıran anlatı geçişleri ve gölgesizleşme olgusu, bu estetik yapının birbirini tamamlayan görünümleri olarak değerlendirilmiştir. Çalışma, Gölgesizler'in tekinsizliği yalnızca tematik bir motif olarak değil, anlatı yapısını, karakterizasyonu ve mekân kurgusunu birlikte örgütleyen kurucu bir estetik ilke olarak kullandığını ortaya koymakta ve romanın bu kavram ekseninde bütüncül biçimde yeniden okunabileceğini göstererek Türkiye'deki psikanalitik edebiyat eleştirisi alanına katkı sunmaktadır. Çalışma, Freud ve Jentsch'in kuramsal çerçevelerini Kearney ve Gürbilek'in yorumlarıyla bir araya getirerek tekinsizliğin romanın farklı anlatısal katmanlarında nasıl bütünleştiğini somut biçimde ortaya koymaktadır.

Keywords

Abstract

The uncanny (das Unheimliche) is one of the central concepts in modern literary studies, commonly associated with ambiguity, alienation, and the return of the repressed. While Ernst Jentsch explains the uncanny as a state of intellectual uncertainty in which the subject is unable to reach a definite judgment about a person, event, or object, Sigmund Freud relates it to elements that were once familiar but return in an estranged form after a process of repression. This study examines Hasan Ali Toptaş's Gölgesizler within the theoretical framework of Freud's and Jentsch's conceptions of the uncanny. In the course of the analysis, Richard Kearney's reflections on secrecy and intimacy, together with Nurdan Gürbilek's interpretation of the return of the repressed, are employed as complementary perspectives. The study responds to the observation that, although the novel has been widely discussed in Turkish literary criticism in relation to postmodern narrative technique, memory, and provincial existence, its uncanny dimension has not previously been addressed in a comprehensive manner, and it proceeds through a qualitative textual analysis and close reading of the novel's original text. The findings indicate that the uncanny is not a limited effect confined to particular scenes but functions as one of the fundamental aesthetic principles shaping the narrative. Disappearances, ambiguities, fragmented selves, spatial dissolution, dream-like narrative transitions, and the phenomenon of shadowlessness are interpreted as interconnected manifestations of this aesthetic structure. The study demonstrates that the novel employs the uncanny not merely as a thematic motif but as a constitutive aesthetic principle organizing narrative structure, characterization, and spatial design alike, and that it can therefore be comprehensively reread around the concept of the uncanny, contributing to the field of psychoanalytic literary criticism in Turkey.

Keywords

Hasan Ali Toptaş, Gölgesizler, uncanny, Freud, Jentsch.

Structured Abstract:

Hasan Ali Toptaş's Gölgesizler has attracted considerable scholarly attention through studies on postmodern narrative technique, metafiction, provincial representation, memory, and the multilayered construction of reality. Despite this growing body of research, the uncanny (das Unheimliche) remains one of the novel’s least examined dimensions. It has generally been treated only within broader discussions of postmodernism or through isolated episodes, and a comprehensive reading of the uncanny as the narrative’s organizing aesthetic principle has remained limited. This study addresses that gap, demonstrating that the uncanny functions as a fundamental narrative principle rather than a thematic element confined to specific scenes. At the heart of this study lies the question of whether the novel’s unsettling atmosphere derives merely from extraordinary events or emerges from the interaction of narrative structure, characterization, spatial design, temporality, and narrative voice. To answer this, the study investigates the interconnected functions of disappearance, ambiguity, fragmentation of identity, spatial dissolution, dream logic, and shadowlessness. The analysis draws primarily on Ernst Jentsch’s conception of the uncanny as intellectual uncertainty and Sigmund Freud’s theory of the return of the repressed, supported by Richard Kearney’s reflections on secrecy and Nurdan Gürbilek’s discussions of repression and cultural memory.

The research is grounded in textual analysis and close reading. The primary text is Hasan Ali Toptaş's Gölgesizler, examined systematically from beginning to end. Narrative episodes producing uncanny effects were identified and analysed within the psychoanalytic framework established by Freud and Jentsch, with attention directed at recurring narrative patterns rather than isolated events. Common narrative structures were identified through close reading and grouped into six interrelated patterns: disappearance, ambiguity and silence, fragmentation of identity, spatial dissolution, dream logic, and shadowlessness. Each pattern was examined in relation to narrative structure, characterization, spatial organization, and temporal construction, with particular attention to how uncertainty is sustained without definitive explanation. Kearney’s interpretation of secrecy and Gürbilek’s discussions of the return of the repressed were used where relevant to clarify the cultural dimensions of the uncanny. This approach allowed the uncanny to be evaluated not as an isolated psychological response but as a structural principle governing the novel as a whole.

The analysis shows that the uncanny is generated through the interaction of multiple narrative layers rather than isolated extraordinary events. Disappearance forms the first major pattern. Beginning with the disappearance of Güvercin and expanding through other unresolved absences, it gradually exceeds its literal meaning and evolves into the erasure of memory, identity, and the traces that confirm human existence. This transformation turns physical absence into an ontological condition that continuously destabilizes both the fictional world and the reader’s expectations. Closely connected to disappearance is a persistent production of ambiguity: questions remain unanswered, explanations are suspended, and contradictory details prevent definitive interpretation, consistently recreating the intellectual uncertainty described by Jentsch. Silence, interrupted conversations, and omitted explanations reinforce this uncertainty, leading readers to question not only the characters’ experiences but the reliability of the narrative itself, so that the uncanny expands from individual events into the overall structure of the novel.

Fragmentation of identity forms another major dimension: characters frequently mirror one another, personal identities become unstable, and the boundaries separating individuals gradually collapse, closely corresponding to Freud's discussion of doubling and the return of the familiar in estranged form. Identity is thus presented not as a stable condition but as a fluid construct constantly exposed to dissolution. Spatial organization reinforces this process. Locations such as the village, the barber’s shop, and the city become liminal spaces where the distinctions between reality and dream, interior and exterior, and past and present continuously blur, so that space actively produces uncertainty rather than merely providing a setting. Temporal organization further intensifies this effect, as the chronological sequence of events is repeatedly interrupted, causal relationships become unstable, and dream-like transitions replace linear progression, so that reality gradually loses coherence and the narrative continuously postpones certainty.

One of the study’s central insights concerns shadowlessness, the central image evoked by the novel’s title. Far more than the literal disappearance of a shadow, shadowlessness signifies the gradual loss of the traces that allow individuals to be recognized, remembered, and confirmed within the world they inhabit. Forgotten faces, fading memories, and the disappearance of all signs verifying existence transform absence into an ontological rather than a physical condition. Within this framework, shadowlessness becomes the culminating expression of the uncanny, in which disappearance, ambiguity, identity fragmentation, spatial dissolution, and dream logic converge into a coherent aesthetic structure rather than a collection of unrelated motifs. Together, these observations demonstrate that the uncanny derives its power from the organization of the narrative itself, generated through structural elements that continuously undermine stable interpretations of reality.

This analysis also indicates that previous studies on Gölgesizler have predominantly interpreted the novel through postmodern narrative, metafiction, multiple realities, or provincial aesthetics, generally treating uncanny episodes as secondary manifestations of broader postmodern strategies. The present study proposes a different framework by treating the uncanny as the central principle through which the narrative acquires coherence. Combining Freud’s return of the repressed with Jentsch's theory of intellectual uncertainty allows the novel’s various components to be interpreted within a unified theoretical perspective. Kearney’s reflections on secrecy and Gürbilek’s discussions of repression further illuminate the cultural and philosophical dimensions of its unsettling atmosphere. Together, these approaches demonstrate that the uncanny is embedded not only in individual scenes but in the novel’s narrative architecture.

The study concludes that Gölgesizler constructs the uncanny as a comprehensive aesthetic principle shaping narrative structure, characterization, spatial organization, and the reader's experience of reality. Rather than producing fear through extraordinary events alone, the novel persistently destabilizes identity, memory, presence, and truth by refusing definitive explanations. This perspective offers an alternative framework for understanding Toptaş’s fiction and contributes to psychoanalytic literary criticism in Turkish literary studies by presenting the uncanny as a productive analytical category. The analytical model developed here may also serve future research on Toptaş’s other works and on contemporary Turkish novels in which uncertainty, disappearance, fractured identity, and unstable reality function as central narrative strategies.

 

Keywords: Hasan Ali Toptaş, Gölgesizler, the uncanny, Sigmund Freud, Ernst Jentsch.

Yapılandırılmış Özet:

Hasan Ali Toptaş’ın Gölgesizler romanı, yayımlandığı tarihten bu yana postmodern anlatı yapısı, üstkurmaca, taşra, bellek, gerçeklik algısı ve anlatım teknikleri bakımından farklı yönleriyle incelenmiştir. Bununla birlikte romanda belirgin biçimde hissedilen tekinsizlik duygusunun anlatının bütününü kuşatan estetik işleyiş içerisindeki yeri, bugüne kadar çoğunlukla belirli sahneler veya sınırlı anlatı unsurları üzerinden değerlendirilmiştir. Tekinsizliği romanın yapısını açıklayan temel bir çözümleme ekseni olarak ele alan çalışmalar ise sınırlı kalmıştır. Gölgesizler, okuru sürekli belirsizlik içinde bırakan olay örgüsü, kaybolan kişileri, çözülemeyen sırları, birbirine karışan zaman ve mekân düzlemleri, kimlik sınırlarını belirsizleştiren karakterleri ve açıklanmayan anlatı boşluklarıyla tekinsizlik kavramının sunduğu kuramsal olanaklar çerçevesinde yeniden okunabilecek zengin bir metindir.

Bu araştırma, söz konusu boşluktan hareketle romanda tekinsizliğin hangi anlatısal araçlarla kurulduğunu ortaya koymayı amaçlamaktadır. Çalışmanın temel problemi, tekinsizlik duygusunun belirli olaylar ya da karakterler aracılığıyla ortaya çıkan geçici bir hava mı oluşturduğu, yoksa romanın anlatı yapısını biçimlendiren estetik bir ilke olarak mı işlediği sorusu etrafında şekillenmektedir. Bu doğrultuda romanda kaybolma, belirsizlik, benlik yarılması, mekânsal çözülme, rüya mantığı ve gölgesizleşme olguları tekinsizlik kavramı ekseninde birlikte değerlendirilmiştir. Bu anlatısal unsurların birbirleriyle kurduğu ilişkinin romanın bütününe nasıl yayıldığı incelenmiştir.

Kuramsal çerçeve oluşturulurken Ernst Jentsch’in tekinsizliği entelektüel belirsizlik üzerinden açıklayan yaklaşımı ile Sigmund Freud’un bastırılanın geri dönüşüne dayanan kuramı temel alınmıştır. Bu çerçeve, Richard Kearney’nin sır ve mahremiyet üzerine geliştirdiği değerlendirmeler ile Nurdan Gürbilek’in bastırılanın geri dönüşüne ilişkin yorumlarından yararlanılarak derinleştirilmiştir. Böylece romanın farklı anlatısal bileşenleri birbirinden bağımsız başlıklar olarak değil, tekinsizlik deneyimini birlikte kuran unsurlar olarak ele alınmıştır. Araştırmada metin incelemesine dayalı yakın okuma yöntemi benimsenmiştir.

İncelemenin temel metnini Hasan Ali Toptaş’ın Gölgesizler romanı oluşturmuştur. Roman baştan sona sistematik biçimde okunmuştur. Tekinsizlik duygusunu üreten olaylar, kişiler, anlatım biçimleri ve mekânsal düzenlemeler belirlenerek kuramsal çerçeve doğrultusunda çözümlenmiştir. Analiz süreci, metindeki tekrar eden anlatısal örüntülerin tespitine dayanmıştır. Bu yinelenen unsurlar ortak özellikleri doğrultusunda bir araya getirilmiştir. Çözümleme sonucunda tekinsizlik duygusunun kaybolmalar, belirsizlikler, benlik yarılmaları, mekânsal çözülmeler, rüya mantığını çağrıştıran anlatı geçişleri ve gölgesizleşme olmak üzere altı temel anlatısal örüntü etrafında kurulduğu belirlenmiştir. Bu altı eksenin her biri Freud ve Jentsch’in kuramsal yaklaşımları doğrultusunda değerlendirilmiştir. Gerekli görülen noktalarda Kearney ve Gürbilek’in yorumlarıyla desteklenmiştir. Böylece romanda tekinsizliğin salt içerik düzeyinde görülen olağanüstü olaylardan kaynaklanmadığı, anlatının kuruluş biçimiyle yakından ilişkili olduğu ortaya konulmaya çalışılmıştır.

İnceleme sonucunda tekinsizlik duygusunun romanın belirli bölümlerinde yoğunlaşıp kaybolan geçici bir izlenim oluşturmadığı, anlatının bütününe yayılan estetik bir düzen içinde sürekli yeniden üretildiği belirlenmiştir. Kaybolmalar bu yapının ilk halkasını oluşturmaktadır. Güvercin’in kayboluşuyla başlayan süreç, romandaki diğer kaybolmalarla genişlemektedir. Kişiler kadar onların hatıraları, yüzleri ve varlıklarını doğrulayan izler de zamanla silinmektedir. Kaybolma olgusu fiziksel bir yok oluşun ötesine geçerek bireyin dünyayla kurduğu ilişkinin çözülmesine dönüşmektedir. Buna bağlı olarak roman boyunca cevaplanmayan soruların artması, olayların kesin bir açıklamaya kavuşmaması ve anlatının sürekli yeni belirsizlikler üretmesi tekinsizlik duygusunu derinleştirmektedir.

Jentsch’in sözünü ettiği entelektüel belirsizlik, okurun olaylar karşısında kesin bir yargıya ulaşamamasıyla sürekli yeniden kurulmaktadır. Sessizlikler, yarım bırakılan konuşmalar ve açıklanmayan boşluklar da bu belirsizlik alanını genişletmektedir. Roman ilerledikçe okur, kişiler kadar anlatıcının sunduğu bilgilerin de güvenilirliğini sorgulamaya başlamaktadır. Bu durum tekinsizliği tek tek olayların etkisinden çıkararak anlatının genel işleyişine yerleştirmektedir. Romanın ilerleyen bölümlerinde tekinsizliğin bir diğer görünümü benlik yarılmaları ve ikizlik ilişkileri üzerinden kurulmaktadır. Karakterler arasındaki benzerlikler, kimliklerin birbirine karışması ve kişilerin kendi varlıklarından kuşku duymaya başlamaları Freud'un tekinsizlik kuramında önemli bir yer tutan çiftleşme olgusuyla örtüşmektedir.

Roman kişilerinin yaşadığı kimlik çözülmesi, bireysel bir ruh hâli olmaktan çıkarak anlatının genel havasını belirleyen temel dinamiklerden biri hâline gelmektedir. Benzer biçimde mekânlar da geleneksel işlevlerinden uzaklaşmaktadır. Köy, şehir, berber dükkânı ve diğer anlatı mekânları sadece olayların geçtiği fiziksel alanlar olarak kalmamaktadır. Gerçek ile düş, içerisi ile dışarısı, geçmiş ile şimdi arasında sürekli geçişlere zemin hazırlayan eşik mekânlara dönüşmektedir. Bu nedenle roman boyunca mekânsal süreklilik de parçalanmakta, okurun güven duygusunu destekleyen unsurlar yavaş yavaş ortadan kalkmaktadır.

Zamanın doğrusal akışının bozulması, olayların neden-sonuç ilişkilerinin belirsizleşmesi ve anlatı katmanlarının iç içe geçmesi ise rüya mantığını çağrıştıran bir anlatı düzeni oluşturmaktadır. Okur, roman kişileri gibi sürekli değişen, kesinlik kazanmayan ve açıklanmaya direnen bir anlatı evreni içerisinde yer almaktadır. Araştırmanın ulaştığı dikkat çekici unsurlardan biri de romanın adını oluşturan gölgesizleşme olgusunun üstlendiği işlevdir. Gölgesizleşme, fiziksel anlamda gölgenin kaybolmasından çok, bireyin dünyadaki izlerini, tanınabilirliğini ve hatırlanabilirliğini yitirmesini ifade etmektedir. Hatıraların silinmesi, kişilerin birbirlerini tanıyamaması, yüzlerin unutulması ve varlığı doğrulayan göstergelerin ortadan kalkması, kaybolma olgusunu ontolojik bir çözülmeye dönüştürmektedir

Kaybolmalar, belirsizlikler, benlik yarılmaları, mekânsal çözülmeler ve rüya mantığı birbirinden bağımsız unsurlar değildir. Gölgesizleşmeyle tamamlanan ortak bir estetik yapının parçalarıdır. Tüm bu unsurlar birlikte değerlendirildiğinde tekinsizliğin romanda belirli sahnelerde ortaya çıkan geçici bir etki oluşturmadığı gibi anlatının olay örgüsünü, karakterlerini, mekân kurgusunu ve anlatım tekniklerini aynı eksen etrafında birleştiren estetik bir düzen kurduğu anlaşılmaktadır.

Araştırma sonucunda elde edilen veriler, Gölgesizler üzerine bugüne kadar yapılan çalışmaların çoğunlukla postmodern anlatı teknikleri, üstkurmaca, gerçeklik katmanları ve taşra estetiği üzerinde yoğunlaştığını göstermektedir. Tekinsizlik ise romanın bütününü açıklayan kurucu bir çözümleme yöntemi olarak daha sınırlı biçimde ele alınmıştır. Bu çalışma, tekinsizliği romanın farklı unsurlarını birbirine bağlayan temel estetik ilkelerden biri olarak değerlendirmesi bakımından mevcut literatüre farklı bir bakış açısı kazandırmaktadır.

Freud’un bastırılanın geri dönüşüne dayanan yaklaşımı ile Jentsch’in entelektüel belirsizlik kuramının birlikte kullanılması, romandaki olayların ve anlatım tekniklerinin tek bir kuramsal çerçevede değerlendirilmesini mümkün kılmaktadır. Kearney’nin sır ve mahremiyet, Gürbilek’in ise bastırılanın geri dönüşüne ilişkin yorumları, tekinsizliğin kültürel ve anlatısal boyutlarını görünür kılarak çözümlemeyi zenginleştirmektedir. Böylece romanın salt olağanüstü olaylar ya da psikolojik gerilim üzerinden değil, gerçeklik algısını sürekli sorgulayan estetik yapısı üzerinden de okunabileceği ortaya konulmaktadır. Bu araştırmanın ulaştığı sonuçlar, Hasan Ali Toptaş’ın anlatı dünyasının tekinsizlik kavramı çerçevesinde yeniden değerlendirilmesine katkı sağlamaktadır. Bunun yanında çağdaş Türk romanında benzer anlatı biçimleri kullanan eserlerin aynı kuramsal yaklaşım doğrultusunda incelenebilmesine de yöntemsel bir zemin sunmaktadır. Tekinsizlik kavramının bellek, kimlik, mekân ve anlatı ilişkileriyle birlikte ele alınması, Türk edebiyatındaki psikanalitik çözümlemelerin farklı yönlerden geliştirilmesine zemin oluşturabilecek yeni araştırma alanlarına da işaret etmektedir.

 

Anahtar Kelimeler: Hasan Ali Toptaş, Gölgesizler, tekinsizlik, Freud, Jentsch.

الملخص المنهجي

لقد استقطب كتاب حسن علي طوبطاش "غولغسزلر" اهتماماً نقدياً واسعاً من خلال دراسات تناولت تقنيات السرد ما بعد الحداثي، الميتاسرد، تمثيل الأطراف، الذاكرة، والبناء متعدد الطبقات للواقع. ومع ذلك، يبقى الغرابة (Das Unheimliche) أحد الأبعاد الأقل تناولاً في هذا العمل. فقد جرى التعامل معها غالباً ضمن نقاشات أوسع حول ما بعد الحداثة أو عبر مشاهد متفرقة، بينما ظلّ غائباً تحليل شامل للغرابة بوصفها المبدأ الجمالي المنظم للسرد. تهدف هذه الدراسة إلى سد هذه الفجوة، مبرهنة أن الغرابة تعمل كمبدأ سردي أساسي، لا كعنصر موضوعي محصور في مشاهد بعينها. وتتمحور حول سؤال رئيسي: هل تنبع الأجواء المقلقة للرواية من أحداث استثنائية فحسب، أم أنها تتولد من تفاعل البنية السردية، بناء الشخصيات، تصميم الفضاء، الزمن، والصوت السردي؟ للإجابة، تستقصي الدراسة الوظائف المتشابكة للاختفاء، الغموض، تفتت الهوية، انحلال الفضاء، منطق الحلم، وظاهرة انعدام الظل. ويستند التحليل إلى تصور إرنست ينش للغرابة بوصفها "اللايقين العقلي"، وإلى نظرية سيغموند فرويد حول "عودة المكبوت"، مدعومة بتأملات ريتشارد كيرني في السرية، ومناقشات نوردان غوربيلِك حول الكبت والذاكرة الثقافية.

ترتكز الدراسة على التحليل النصي والقراءة الدقيقة، حيث جرى فحص النص الأساسي ــ رواية "غولغسزلر" ــ بشكل منهجي من بدايته حتى نهايته. وقد تم تحديد المقاطع السردية المنتجة لأثر الغرابة وتحليلها ضمن الإطار النفسي التحليلي لفرويد وينش، مع التركيز على الأنماط السردية المتكررة لا على الأحداث المنعزلة. ومن خلال القراءة الدقيقة، جرى تصنيف هذه الأنماط في ستة محاور مترابطة: الاختفاء، الغموض والصمت، تفتت الهوية، انحلال الفضاء، منطق الحلم، وانعدام الظل. وقد تم تحليل كل محور في علاقته بالبنية السردية، بناء الشخصيات، تنظيم الفضاء، وبناء الزمن، مع إيلاء اهتمام خاص لكيفية استمرار حالة اللايقين دون تقديم تفسير نهائي. كما استُعين بتأويلات كيرني للسرية وبمناقشات غوربيلِك حول عودة المكبوت لتوضيح الأبعاد الثقافية للغرابة. هذا المنهج أتاح تقييم الغرابة لا كاستجابة نفسية معزولة، بل كمبدأ بنائي يحكم الرواية بأكملها.

تُظهر النتائج أن الغرابة تتولد من تفاعل طبقات سردية متعددة، لا من أحداث استثنائية منفردة. يشكّل الاختفاء المحور الأول، بدءاً من اختفاء "غوفرجين" وتوسّعه عبر غيابات أخرى غير محلولة، ليغدو تدريجياً محواً للذاكرة والهوية وآثار الوجود الإنساني. هذا التحول يجعل الغياب حالة أنطولوجية تزعزع العالم التخييلي وتوقعات القارئ على حد سواء. ويرتبط بذلك إنتاج دائم للغموض: أسئلة بلا إجابات، تفسيرات معلّقة، وتفاصيل متناقضة تمنع التفسير الحاسم، بما يعيد باستمرار إنتاج حالة اللايقين العقلي التي وصفها ينش. الصمت، الحوارات المقطوعة، والتفسيرات المحذوفة تعزز هذا اللايقين، بحيث يُشكك القارئ في تجارب الشخصيات وفي موثوقية السرد نفسه، فتتسع الغرابة من أحداث فردية إلى بنية الرواية ككل.

يشكّل تفتت الهوية بعداً رئيسياً آخر: إذ كثيراً ما تتطابق الشخصيات أو تعكس بعضها البعض، وتغدو الهوية الشخصية غير مستقرة، فيما تنهار الحدود الفاصلة بين الأفراد تدريجياً، وهو ما يتوافق مع طرح فرويد حول "التضاعف" وعودة المألوف في صورة مغتربة. الهوية هنا ليست حالة ثابتة، بل بناء هشّ معرّض دوماً للانحلال. ويعزز تنظيم الفضاء هذا المسار؛ فالمكان ــ كالقرية، دكان الحلاق، والمدينة ــ يتحول إلى فضاءً برزخياً حيث تتلاشى الحدود بين الواقع والحلم، الداخل والخارج، الماضي والحاضر، ليصبح الفضاء منتجاً لعدم اليقين لا مجرد خلفية للأحداث. أما الزمن، فيزيد من حدة هذا الأثر، إذ يُقطع التسلسل الزمني، وتغدو العلاقات السببية غير مستقرة، وتحل الانتقالات الحلمية محل التتابع الخطي، فيفقد الواقع انسجامه ويؤجل السرد اليقين باستمرار.

ومن أبرز النتائج ما يتعلق بـ انعدام الظل، الصورة المركزية التي يستدعيها عنوان الرواية. فهو يتجاوز المعنى الحرفي لاختفاء الظل ليغدو دلالة على فقدان الآثار التي تسمح بتعرّف الأفراد وتذكّرهم وتأكيد وجودهم في العالم. الوجوه المنسية، الذكريات المتلاشية، واختفاء العلامات المثبتة للوجود، كلها تحوّل الغياب إلى حالة أنطولوجية. في هذا الإطار، يصبح انعدام الظل التعبير الأقصى للغرابة، حيث تتقاطع محاور الاختفاء، الغموض، تفتت الهوية، انحلال الفضاء، ومنطق الحلم في بنية جمالية متماسكة لا مجرد مجموعة من الرموز المتفرقة.

تشير الدراسة أيضاً إلى أن الأبحاث السابقة حول "غولغسزلر" ركزت على السرد ما بعد الحداثي، الميتاسرد، تعدد الواقع، أو جمالية الأطراف، معتبرة مظاهر الغرابة تجليات ثانوية لاستراتيجيات ما بعد الحداثة. أما هذه الدراسة فتقترح إطاراً مغايراً، إذ تعالج الغرابة كمبدأ مركزي يمنح السرد تماسكه. إن الجمع بين مفهوم فرويد حول عودة المكبوت ونظرية ينش عن اللايقين العقلي يتيح تفسير مكونات الرواية ضمن منظور نظري موحّد. كما أن تأملات كيرني في السرية ومناقشات غوربيلِك حول الكبت تكشف الأبعاد الثقافية والفلسفية لأجوائها المقلقة. وبذلك يتضح أن الغرابة متجذرة في بنية الرواية لا في مشاهدها الفردية فحسب.

وتخلص الدراسة إلى أن "غولغسزلر" يبني الغرابة كمبدأ جمالي شامل يشكّل البنية السردية، بناء الشخصيات، تنظيم الفضاء، وتجربة القارئ للواقع. فالرواية لا تولّد الخوف من أحداث استثنائية فقط، بل تزعزع الهوية والذاكرة والحضور والحقيقة عبر رفض التفسيرات النهائية. هذا المنظور يقدم إطاراً بديلاً لفهم أعمال طوبطاش، ويسهم في النقد الأدبي النفسي التحليلي ضمن الدراسات الأدبية التركية من خلال طرح الغرابة كفئة تحليلية منتجة. كما أن النموذج التحليلي المطوَّر هنا يصلح لتطبيقه على أعمال أخرى لطوبطاش وعلى روايات تركية معاصرة تتخذ من اللايقين، الاختفاء، الهوية المتشظية، والواقع غير المستقر استراتيجيات سردية مركزية.

الكلمات المفتاحية: حسن علي طوبطاش، غولغسزلر، الغرابة، سيغموند فرويد، إرنست ينش

Résumé Structuré:

Le roman Gölgesizler de Hasan Ali Toptaş a suscité un intérêt critique considérable à travers des études portant sur la technique narrative postmoderne, la métfiction, la représentation provinciale, la mémoire et la construction plurielle de la réalité. Cependant, la dimension de l’inquiétante étrangeté (das Unheimliche) demeure l’un des aspects les moins explorés de l’œuvre. Elle a généralement été abordée dans le cadre de discussions plus larges sur le postmodernisme ou à travers des épisodes isolés, tandis qu’une lecture globale de l’inquiétante étrangeté en tant que principe esthétique organisateur du récit reste limitée. Cette étude vise à combler cette lacune, en démontrant que l’inquiétante étrangeté fonctionne comme un principe narratif fondamental, et non comme un simple motif thématique circonscrit à certaines scènes. La question centrale est de savoir si l’atmosphère troublante du roman découle uniquement d’événements extraordinaires ou si elle émerge de l’interaction entre la structure narrative, la caractérisation, la conception spatiale, la temporalité et la voix narrative. Pour y répondre, l’étude examine les fonctions interconnectées de la disparition, de l’ambiguïté, de la fragmentation de l’identité, de la dissolution spatiale, de la logique onirique et de l’absence d’ombre. L’analyse s’appuie principalement sur la conception de l’inquiétante étrangeté chez Ernst Jentsch, définie comme incertitude intellectuelle, et sur la théorie freudienne du retour du refoulé, enrichies par les réflexions de Richard Kearney sur le secret et les discussions de Nurdan Gürbilek sur le refoulement et la mémoire culturelle.

La recherche repose sur une analyse textuelle et une lecture attentive du roman, examiné systématiquement du début à la fin. Les épisodes générant des effets d’inquiétante étrangeté ont été identifiés et analysés dans le cadre psychanalytique établi par Freud et Jentsch, avec une attention particulière portée aux schémas narratifs récurrents plutôt qu’aux événements isolés. Six structures narratives interconnectées ont été dégagées : la disparition, l’ambiguïté et le silence, la fragmentation de l’identité, la dissolution spatiale, la logique onirique et l’absence d’ombre. Chaque structure a été étudiée en relation avec la construction narrative, la caractérisation, l’organisation spatiale et la temporalité, en mettant l’accent sur le maintien de l’incertitude sans explication définitive. Les interprétations de Kearney et les analyses de Gürbilek ont été mobilisées pour éclairer les dimensions culturelles de l’inquiétante étrangeté. Cette approche permet de l’évaluer non comme une réaction psychologique isolée, mais comme un principe structurant du roman dans son ensemble.

L’analyse montre que l’inquiétante étrangeté est produite par l’interaction de multiples couches narratives plutôt que par des événements extraordinaires isolés. La disparition constitue le premier schéma majeur : à partir de l’absence de Güvercin et des autres disparitions non résolues, elle se transforme progressivement en effacement de la mémoire, de l’identité et des traces confirmant l’existence humaine. Cette mutation fait de l’absence une condition ontologique qui déstabilise continuellement le monde fictionnel et les attentes du lecteur. Étroitement liée à la disparition, l’ambiguïté se manifeste par des questions sans réponses, des explications suspendues et des détails contradictoires, recréant sans cesse l’incertitude intellectuelle décrite par Jentsch. Le silence, les dialogues interrompus et les explications omises renforcent cette incertitude, amenant le lecteur à douter non seulement des expériences des personnages mais aussi de la fiabilité du récit, de sorte que l’inquiétante étrangeté s’étend à la structure globale du roman.

La fragmentation de l’identité constitue une autre dimension essentielle : les personnages se reflètent mutuellement, les identités personnelles deviennent instables et les frontières entre individus s’effondrent progressivement, en écho à la réflexion freudienne sur le double et le retour du familier sous une forme étrangée. L’identité est ainsi présentée comme une construction fluide, exposée à une dissolution constante. L’organisation spatiale accentue ce processus : des lieux tels que le village, l’échoppe du barbier ou la ville deviennent des espaces liminaires où les distinctions entre réalité et rêve, intérieur et extérieur, passé et présent s’effacent, produisant l’incertitude au lieu de se limiter à un cadre. La temporalité intensifie encore cet effet : la séquence chronologique est interrompue, les relations causales deviennent instables et des transitions oniriques remplacent la progression linéaire, de sorte que la réalité perd sa cohérence et que le récit diffère sans cesse la certitude.

L’un des apports centraux de l’étude concerne l’absence d’ombre, image clé évoquée par le titre du roman. Bien au-delà de la disparition littérale d’une ombre, elle symbolise la perte progressive des traces permettant aux individus d’être reconnus, mémorisés et confirmés dans le monde. Les visages oubliés, les souvenirs effacés et la disparition des signes de l’existence transforment l’absence en condition ontologique. Dans ce cadre, l’absence d’ombre devient l’expression culminante de l’inquiétante étrangeté, où disparition, ambiguïté, fragmentation identitaire, dissolution spatiale et logique onirique convergent en une structure esthétique cohérente.

Cette étude montre également que les recherches antérieures sur Gölgesizler ont surtout interprété le roman à travers le prisme du postmodernisme, de la métfiction, de la multiplicité des réalités ou de l’esthétique provinciale, considérant les épisodes d’inquiétante étrangeté comme des manifestations secondaires. La présente recherche propose un cadre différent, en traitant l’inquiétante étrangeté comme le principe central qui confère cohérence au récit. La combinaison de la théorie freudienne du retour du refoulé et de la conception jentschienne de l’incertitude intellectuelle permet d’interpréter les composantes du roman dans une perspective unifiée. Les réflexions de Kearney sur le secret et les analyses de Gürbilek sur le refoulement éclairent les dimensions culturelles et philosophiques de son atmosphère troublante. L’inquiétante étrangeté apparaît ainsi comme un principe inscrit dans l’architecture narrative, et non comme un simple effet ponctuel.

En conclusion, Gölgesizler construit l’inquiétante étrangeté comme un principe esthétique global façonnant la structure narrative, la caractérisation, l’organisation spatiale et l’expérience du lecteur face à la réalité. Plutôt que de susciter la peur par des événements extraordinaires, le roman déstabilise continuellement l’identité, la mémoire, la présence et la vérité en refusant toute explication définitive. Cette perspective offre un cadre alternatif pour comprendre la fiction de Toptaş et contribue à la critique littéraire psychanalytique dans les études littéraires turques, en présentant l’inquiétante étrangeté comme une catégorie analytique féconde. Le modèle développé ici peut également servir à l’étude des autres œuvres de Toptaş et des romans turcs contemporains où l’incertitude, la disparition, l’identité fragmentée et la réalité instable constituent des stratégies narratives centrales.

 

Mots-Clés : Hasan Ali Toptaş, Gölgesizler, l’inquiétante étrangeté, Sigmund Freud, Ernst Jentsch

Resumen Estructurado:

La novela Gölgesizler de Hasan Ali Toptaş ha atraído una atención crítica considerable mediante estudios sobre la técnica narrativa posmoderna, la metaficción, la representación provincial, la memoria y la construcción pluricapa de la realidad. Sin embargo, la dimensión de lo siniestro (das Unheimliche) sigue siendo uno de los aspectos menos examinados. Generalmente se ha tratado únicamente dentro de discusiones más amplias sobre el posmodernismo o a través de episodios aislados, mientras que una lectura comprensiva de lo siniestro como principio estético organizador del relato ha permanecido limitada. Este estudio aborda dicha laguna, demostrando que lo siniestro funciona como un principio narrativo fundamental y no como un elemento temático confinado a escenas específicas. La cuestión central es si la atmósfera inquietante de la novela deriva únicamente de acontecimientos extraordinarios o si surge de la interacción entre la estructura narrativa, la caracterización, el diseño espacial, la temporalidad y la voz narrativa. Para responder, la investigación examina las funciones interconectadas de la desaparición, la ambigüedad, la fragmentación de la identidad, la disolución espacial, la lógica onírica y la ausencia de sombra. El análisis se apoya principalmente en la concepción de Ernst Jentsch de lo siniestro como incertidumbre intelectual y en la teoría freudiana del retorno de lo reprimido, complementadas por las reflexiones de Richard Kearney sobre el secreto y las discusiones de Nurdan Gürbilek acerca del recuerdo reprimido y la memoria cultural.

La investigación se fundamenta en el análisis textual y la lectura minuciosa. El texto principal, Gölgesizler, se examina de manera sistemática desde el inicio hasta el final. Los episodios que producen efectos siniestros se identifican y analizan dentro del marco psicoanalítico establecido por Freud y Jentsch, prestando atención a los patrones narrativos recurrentes más que a los eventos aislados. A través de la lectura detallada se identifican seis estructuras narrativas interrelacionadas: desaparición, ambigüedad y silencio, fragmentación de la identidad, disolución espacial, lógica onírica y ausencia de sombra. Cada patrón se estudia en relación con la estructura narrativa, la caracterización, la organización espacial y la construcción temporal, con especial atención a cómo se mantiene la incertidumbre sin ofrecer explicaciones definitivas. Las interpretaciones de Kearney y las discusiones de Gürbilek se utilizan para aclarar las dimensiones culturales de lo siniestro. Este enfoque permite evaluarlo no como una reacción psicológica aislada, sino como un principio estructural que gobierna la novela en su conjunto.

El análisis demuestra que lo siniestro se genera mediante la interacción de múltiples capas narrativas y no por eventos extraordinarios aislados. La desaparición constituye el primer patrón principal: comienza con la ausencia de Güvercin y se expande a otras ausencias no resueltas, hasta transformarse en borrado de la memoria, la identidad y las huellas que confirman la existencia humana. Esta transformación convierte la ausencia física en una condición ontológica que desestabiliza tanto el mundo ficticio como las expectativas del lector. Estrechamente vinculada a la desaparición está la producción persistente de ambigüedad: las preguntas quedan sin respuesta, las explicaciones se suspenden y los detalles contradictorios impiden la interpretación definitiva, recreando constantemente la incertidumbre intelectual descrita por Jentsch. El silencio, las conversaciones interrumpidas y las explicaciones omitidas refuerzan esta incertidumbre, llevando al lector a cuestionar no solo las experiencias de los personajes, sino también la fiabilidad del relato mismo, de modo que lo siniestro se expande desde eventos individuales hacia la estructura global de la novela.

La fragmentación de la identidad constituye otra dimensión esencial: los personajes se reflejan entre sí, las identidades personales se vuelven inestables y las fronteras entre individuos se derrumban progresivamente, en estrecha correspondencia con la discusión freudiana sobre el doble y el retorno de lo familiar en forma extrañada. La identidad se presenta, así, no como una condición estable, sino como una construcción fluida expuesta a la disolución. La organización espacial refuerza este proceso: lugares como la aldea, la barbería y la ciudad se convierten en espacios liminales donde las distinciones entre realidad y sueño, interior y exterior, pasado y presente se difuminan, de modo que el espacio produce incertidumbre en lugar de servir simplemente de escenario. La organización temporal intensifica este efecto: la secuencia cronológica se interrumpe, las relaciones causales se vuelven inestables y las transiciones oníricas reemplazan la progresión lineal, de modo que la realidad pierde coherencia y el relato pospone continuamente la certeza.

Uno de los hallazgos centrales del estudio concierne a la ausencia de sombra, imagen evocada por el título de la novela. Más allá de la desaparición literal de una sombra, la ausencia de sombra significa la pérdida gradual de las huellas que permiten reconocer, recordar y confirmar a los individuos en el mundo que habitan. Los rostros olvidados, los recuerdos desvanecidos y la desaparición de los signos que verifican la existencia transforman la ausencia en una condición ontológica. En este marco, la ausencia de sombra se convierte en la expresión culminante de lo siniestro, en la que desaparición, ambigüedad, fragmentación de la identidad, disolución espacial y lógica onírica convergen en una estructura estética coherente.

El estudio indica también que las investigaciones previas sobre Gölgesizler han interpretado predominantemente la novela a través de la narrativa posmoderna, la metaficción, las múltiples realidades o la estética provincial, considerando los episodios siniestros como manifestaciones secundarias de estrategias posmodernas más amplias. La presente investigación propone un marco distinto al tratar lo siniestro como el principio central mediante el cual el relato adquiere coherencia. La combinación del retorno de lo reprimido en Freud con la teoría de la incertidumbre intelectual de Jentsch permite interpretar los diversos componentes de la novela dentro de una perspectiva teórica unificada. Las reflexiones de Kearney sobre el secreto y las discusiones de Gürbilek sobre el recuerdo reprimido iluminan las dimensiones culturales y filosóficas de su atmósfera inquietante. En conjunto, estos enfoques demuestran que lo siniestro está incrustado no solo en escenas individuales, sino en la arquitectura narrativa de la obra.

La investigación concluye que Gölgesizler construye lo siniestro como un principio estético integral que moldea la estructura narrativa, la caracterización, la organización espacial y la experiencia del lector frente a la realidad. En lugar de producir miedo únicamente a través de eventos extraordinarios, la novela desestabiliza de manera persistente la identidad, la memoria, la presencia y la verdad al rehusar explicaciones definitivas. Esta perspectiva ofrece un marco alternativo para comprender la ficción de Toptaş y contribuye a la crítica literaria psicoanalítica en los estudios literarios turcos al presentar lo siniestro como una categoría analítica productiva. El modelo desarrollado aquí puede servir también para futuras investigaciones sobre otras obras de Toptaş y sobre novelas turcas contemporáneas en las que la incertidumbre, la desaparición, la identidad fracturada y la realidad inestable funcionan como estrategias narrativas centrales.

 

Palabras Clave: Hasan Ali Toptaş, Gölgesizler, lo siniestro, Sigmund Freud, Ernst Jentsch

结构化摘要:

哈桑·阿里·托普塔什的小说 《无影人》(Gölgesizler) 已经通过关于后现代叙事技巧、元小说、地方性再现、记忆以及现实的多层建构等研究,引起了广泛的学术关注。然而,“诡异”(das Unheimliche) 仍然是该小说最少被深入探讨的维度之一。它通常仅在更广泛的后现代主义讨论中被提及,或通过个别片段加以分析,而作为叙事的组织性美学原则的全面解读仍然有限。本研究旨在填补这一空白,论证“诡异”不仅是某些场景中的主题元素,而是小说的基本叙事原则。研究的核心问题在于:小说令人不安的氛围是否仅仅源于非凡事件,还是源于叙事结构、人物塑造、空间设计、时间性与叙事声音之间的互动。为此,本文考察了消失、模糊性、身份碎裂、空间消解、梦境逻辑以及“无影性”的相互作用。分析主要借鉴恩斯特·延奇(Ernst Jentsch)关于“诡异”即智识性不确定性的概念,以及西格蒙德·弗洛伊德(Sigmund Freud)关于“被压抑之物的回归”的理论,并辅以理查德·克尔尼(Richard Kearney)关于秘密的思考以及努尔丹·居尔比莱克(Nurdan Gürbilek)关于压抑与文化记忆的讨论。

研究基于文本分析与细读,对托普塔什的《无影人》进行了系统性的整体考察。产生“诡异”效果的叙事片段被识别并置于弗洛伊德与延奇的精神分析框架下进行分析,重点关注反复出现的叙事模式而非孤立事件。通过细读,归纳出六种相互关联的叙事结构:消失、模糊与沉默、身份碎裂、空间消解、梦境逻辑以及无影性。每一模式都结合叙事结构、人物塑造、空间组织与时间建构进行分析,特别关注如何在缺乏最终解释的情况下持续制造不确定性。克尔尼与居尔比莱克的理论在必要时用于阐释“诡异”的文化维度。此方法使“诡异”不再被视为孤立的心理反应,而是作为支配整部小说的结构性原则。

分析表明,“诡异”是通过多重叙事层面的互动生成的,而非孤立的非凡事件。消失是首要模式:从鸽子的失踪开始,并扩展到其他未解决的缺席,逐渐超越字面意义,演变为记忆、身份以及存在痕迹的抹除。这一转变使物理性的缺席成为一种本体论状态,不断动摇虚构世界与读者的期待。与消失紧密相关的是模糊性的持续生成:问题悬而未决,解释被搁置,矛盾的细节阻碍了确定性的解读,不断再现延奇所描述的智识性不确定性。沉默、被打断的对话以及被省略的解释进一步强化了这种不确定性,使读者不仅质疑人物的经历,也质疑叙事本身的可靠性,从而使“诡异”从个别事件扩展到小说的整体结构。

身份碎裂是另一重要维度:人物之间频繁互为镜像,个人身份变得不稳定,个体之间的界限逐渐崩塌,这与弗洛伊德关于“重复”与“熟悉之物以陌生形式回归”的讨论高度契合。身份因此被呈现为一种流动的建构,持续暴露于解体之中。空间组织进一步强化了这一过程:村庄、理发店与城市等场所成为阈限空间,现实与梦境、内与外、过去与现在的界限不断模糊,空间不再只是背景,而是主动制造不确定性。时间组织也加剧了这一效果:事件的时间顺序不断被打断,因果关系变得不稳定,梦境般的转换取代了线性推进,现实逐渐失去连贯性,叙事不断推迟确定性。

研究的核心发现之一是关于“无影性”这一小说标题所唤起的中心意象。它远不止是影子的字面消失,而是象征着个体逐渐失去被识别、被记忆、被确认的痕迹。被遗忘的面孔、消退的记忆以及所有存在的标记的消失,使缺席转化为一种本体论状态。在这一框架下,“无影性”成为“诡异”的最终表达,消失、模糊、身份碎裂、空间消解与梦境逻辑在此汇聚为一个连贯的美学结构。

研究还指出,以往关于《无影人》的研究主要从后现代叙事、元小说、多重现实或地方美学的角度进行,通常将“诡异”视为后现代策略的次要表现。本研究则提出不同的框架,将“诡异”视为赋予叙事连贯性的核心原则。弗洛伊德的“被压抑之物的回归”与延奇的“智识性不确定性”结合,使小说的多种要素能够在统一的理论视角下得到解释。克尔尼关于秘密的思考与居尔比莱克关于压抑的讨论进一步揭示了其令人不安氛围的文化与哲学维度。由此可见,“诡异”不仅嵌入于个别场景,更深植于小说的叙事架构之中。

研究结论认为,《无影人》将“诡异”建构为一种全面的美学原则,塑造了叙事结构、人物塑造、空间组织以及读者的现实体验。小说并非仅通过非凡事件制造恐惧,而是通过拒绝最终解释不断动摇身份、记忆、存在与真理。这一视角为理解托普塔什的小说提供了新的框架,并通过提出“诡异”作为一种富有生产力的分析范畴,为土耳其文学研究中的精神分析批评作出贡献。本文所发展的分析模型亦可应用于托普塔什的其他作品以及当代土耳其小说,在这些作品中,不确定性、消失、身份碎裂与现实的不稳定性构成核心叙事策略。

关键词: 哈桑·阿里·托普塔什,《无影人》,诡异,西格蒙德·弗洛伊德,恩斯特·延奇

Структурированное Pезюме:

Роман «Без теней» (Gölgesizler) Хасана Али Топташа привлёк значительное внимание исследователей благодаря работам о постмодернистской повествовательной технике, метаповествовании, провинциальной репрезентации, памяти и многослойной конструкции реальности. Однако измерение «жуткого» (das Unheimliche) остаётся одним из наименее изученных аспектов произведения. Обычно оно рассматривалось лишь в рамках более широких дискуссий о постмодернизме или через отдельные эпизоды, тогда как целостное прочтение «жуткого» как организующего эстетического принципа повествования остаётся ограниченным. Настоящее исследование восполняет этот пробел, показывая, что «жуткое» функционирует как фундаментальный повествовательный принцип, а не как тематический элемент, ограниченный конкретными сценами. В центре работы стоит вопрос: возникает ли тревожная атмосфера романа исключительно из необычных событий или же она формируется во взаимодействии повествовательной структуры, характеризации, пространственного дизайна, темпоральности и повествовательного голоса. Для ответа анализируются взаимосвязанные функции исчезновения, неопределённости, фрагментации идентичности, пространственного распада, логики сна и отсутствия тени. Исследование опирается на концепцию Эрнста Йенча о «жутком» как интеллектуальной неопределённости и на теорию Зигмунда Фрейда о «возвращении вытесненного», дополненные размышлениями Ричарда Керни о тайне и обсуждениями Нурдан Гюрбилек о вытеснении и культурной памяти.

Работа основана на текстуальном анализе и внимательном чтении. Основной текст — роман «Без теней» — исследуется систематически от начала до конца. Эпизоды, создающие эффект «жуткого», были выявлены и проанализированы в психоаналитическом ключе Фрейда и Йенча, при этом внимание уделялось повторяющимся повествовательным структурам, а не отдельным событиям. В результате были выделены шесть взаимосвязанных структурных паттернов: исчезновение, неопределённость и молчание, фрагментация идентичности, пространственный распад, логика сна и отсутствие тени. Каждый паттерн рассмотрен в связи с повествовательной структурой, характеризацией, пространственной организацией и временной конструкцией, с особым акцентом на поддержание неопределённости без окончательных объяснений. Интерпретации Керни и Гюрбилек использовались для прояснения культурных измерений «жуткого». Такой подход позволил рассматривать «жуткое» не как изолированную психологическую реакцию, а как структурный принцип, управляющий романом в целом.

Анализ показывает, что «жуткое» порождается взаимодействием множества повествовательных слоёв, а не отдельными необычными событиями. Исчезновение образует первый крупный паттерн: начиная с исчезновения Гюверджин и расширяясь через другие нерешённые отсутствия, оно постепенно выходит за пределы буквального значения и превращается в стирание памяти, идентичности и следов, подтверждающих человеческое существование. Это превращение делает физическое отсутствие онтологическим состоянием, постоянно дестабилизирующим как фиктивный мир, так и ожидания читателя. Тесно связанная с исчезновением неопределённость проявляется в виде неотвеченных вопросов, отложенных объяснений и противоречивых деталей, что постоянно воспроизводит интеллектуальную неопределённость, описанную Йенчем. Молчание, прерванные разговоры и опущенные объяснения усиливают эту неопределённость, заставляя читателя сомневаться не только в опыте персонажей, но и в надёжности повествования, так что «жуткое» распространяется от отдельных событий на всю структуру романа.

Фрагментация идентичности образует ещё одно важное измерение: персонажи часто отражают друг друга, личные идентичности становятся нестабильными, а границы между индивидами постепенно размываются, что соответствует фрейдовскому обсуждению «двойничества» и возвращения знакомого в отчуждённой форме. Идентичность представлена не как устойчивая данность, а как текучая конструкция, постоянно подверженная распаду. Пространственная организация усиливает этот процесс: такие места, как деревня, парикмахерская и город, становятся лиминальными пространствами, где различия между реальностью и сном, внутренним и внешним, прошлым и настоящим постоянно стираются, так что пространство активно производит неопределённость, а не просто служит сценой. Временная организация ещё более усиливает этот эффект: хронологическая последовательность событий постоянно прерывается, причинно-следственные связи становятся нестабильными, а переходы, напоминающие сон, заменяют линейное развитие, так что реальность постепенно теряет связность, а повествование непрерывно откладывает определённость.

Одним из центральных выводов исследования является «отсутствие тени», ключевой образ, вызываемый названием романа. Оно означает не только буквальное исчезновение тени, но и постепенную утрату следов, позволяющих индивидов узнавать, помнить и подтверждать их существование в мире. Забытые лица, угасающие воспоминания и исчезновение всех знаков, удостоверяющих бытие, превращают отсутствие в онтологическое состояние. В этой рамке отсутствие тени становится кульминационным выражением «жуткого», в котором исчезновение, неопределённость, фрагментация идентичности, пространственный распад и логика сна сходятся в единую эстетическую структуру.

Исследование также показывает, что прежние работы о «Без теней» преимущественно интерпретировали роман через постмодернистское повествование, метаповествование, множественные реальности или провинциальную эстетику, рассматривая эпизоды «жуткого» как вторичные проявления более широких постмодернистских стратегий. Настоящее исследование предлагает иной подход, рассматривая «жуткое» как центральный принцип, придающий повестванию целостность. Сочетание фрейдовской концепции «возвращения вытесненного» с йенчевской теорией интеллектуальной неопределённости позволяет интерпретировать различные компоненты романа в единой теоретической перспективе. Размышления Керни о тайне и обсуждения Гюрбилек о вытеснении дополнительно освещают культурные и философские измерения тревожной атмосферы произведения. В совокупности эти подходы показывают, что «жуткое» встроено не только в отдельные сцены, но и в архитектуру повествования.

В заключение, роман «Без теней» конструирует «жуткое» как всеобъемлющий эстетический принцип, формирующий повествовательную структуру, характеризацию, пространственную организацию и читательское восприятие реальности. Вместо того чтобы вызывать страх исключительно необычными событиями, роман постоянно дестабилизирует идентичность, память, присутствие и истину, отказываясь от окончательных объяснений. Такой подход предлагает альтернативный аналитический каркас для понимания прозы Топташа и вносит вклад в психоаналитическую литературную критику в турецких литературных исследованиях, представляя «жуткое» как продуктивную аналитическую категорию. Разработанная модель анализа может быть применена и к другим произведениям Топташа, а также к современным турецким романам, где неопределённость, исчезновение, фрагментация идентичности и нестабильная реальность выступают центральными повествовательными стратегиями.

 

Ключевые Cлова: Хасан Али Топташ, «Без теней», жуткое, Зигмунд Фрейд, Эрнст Йенч

संरचित सारांश:

हसन अली टोप्ताश का उपन्यास “गोल्गेसिज़लर” (Gölgesizler) उत्तर-आधुनिक कथन तकनीक, मेटाफिक्शन, प्रांतीय प्रतिनिधित्व, स्मृति और बहुस्तरीय वास्तविकता निर्माण पर किए गए अध्ययनों के माध्यम से व्यापक आलोचनात्मक ध्यान आकर्षित कर चुका है। फिर भी, “अजीब/अपरिचित” (das Unheimliche) का आयाम इस उपन्यास का सबसे कम विश्लेषित पहलू बना हुआ है। इसे सामान्यतः केवल उत्तर-आधुनिकता की व्यापक चर्चाओं में या कुछ अलग-थलग प्रसंगों में ही देखा गया है, जबकि इसे कथा के संगठनात्मक सौंदर्य सिद्धांत के रूप में व्यापक रूप से पढ़ा नहीं गया। यह अध्ययन इस कमी को पूरा करता है और यह दर्शाता है कि “अजीब” केवल कुछ दृश्यों तक सीमित विषयगत तत्व नहीं है, बल्कि एक मौलिक कथात्मक सिद्धांत है। अध्ययन का केंद्रीय प्रश्न यह है कि क्या उपन्यास का अस्थिर वातावरण केवल असाधारण घटनाओं से उत्पन्न होता है या यह कथात्मक संरचना, चरित्र-निर्माण, स्थानिक डिजाइन, समय और कथन-स्वर की परस्पर क्रिया से उभरता है। इस प्रश्न का उत्तर देने के लिए, अध्ययन गायब होना, अस्पष्टता, पहचान का विखंडन, स्थान का विघटन, स्वप्न-तर्क और “बिना छाया” जैसी परस्पर जुड़ी हुई कार्यप्रणालियों की जाँच करता है। विश्लेषण मुख्यतः अर्न्स्ट येन्च की “बौद्धिक अनिश्चितता” के रूप में अजीब की अवधारणा और सिगमंड फ्रायड के “दबी हुई चीज़ों की वापसी” के सिद्धांत पर आधारित है, जिसे रिचर्ड कीर्नी के “गोपनीयता” पर विचार और नुर्दान ग्युरबिलेक की “दमन और सांस्कृतिक स्मृति” पर चर्चाओं से समर्थन मिलता है।

यह शोध पाठ्य विश्लेषण और गहन पठन पर आधारित है। प्राथमिक पाठ — टोप्ताश का गोल्गेसिज़लर — को आरंभ से अंत तक व्यवस्थित रूप से जाँचा गया। उन प्रसंगों की पहचान की गई और विश्लेषण किया गया जो “अजीब” प्रभाव उत्पन्न करते हैं, फ्रायड और येन्च के मनोविश्लेषणात्मक ढाँचे में, और ध्यान अलग-थलग घटनाओं के बजाय बार-बार आने वाले कथात्मक पैटर्न पर केंद्रित रहा। गहन पठन के माध्यम से छह परस्पर संबंधित पैटर्न पहचाने गए: गायब होना, अस्पष्टता और मौन, पहचान का विखंडन, स्थान का विघटन, स्वप्न-तर्क और बिना छाया। प्रत्येक पैटर्न को कथात्मक संरचना, चरित्र-निर्माण, स्थानिक संगठन और समय-निर्माण के संदर्भ में जाँचा गया, विशेष ध्यान इस बात पर कि कैसे अनिश्चितता बिना किसी अंतिम व्याख्या के बनाए रखी जाती है। कीर्नी और ग्युरबिलेक की व्याख्याओं का उपयोग सांस्कृतिक आयामों को स्पष्ट करने के लिए किया गया। इस दृष्टिकोण ने “अजीब” को एक अलग मनोवैज्ञानिक प्रतिक्रिया के रूप में नहीं, बल्कि पूरे उपन्यास को नियंत्रित करने वाले संरचनात्मक सिद्धांत के रूप में मूल्यांकित करने की अनुमति दी।

विश्लेषण से पता चलता है कि “अजीब” अलग-थलग असाधारण घटनाओं से नहीं, बल्कि कई कथात्मक परतों की परस्पर क्रिया से उत्पन्न होता है। गायब होना पहला प्रमुख पैटर्न है: गुयवेरजिन के गायब होने से शुरू होकर अन्य अनसुलझी अनुपस्थितियों तक फैलता है, और धीरे-धीरे स्मृति, पहचान और अस्तित्व की पुष्टि करने वाले निशानों के मिटने में बदल जाता है। यह परिवर्तन भौतिक अनुपस्थिति को एक अस्तित्वगत स्थिति में बदल देता है, जो लगातार काल्पनिक दुनिया और पाठक की अपेक्षाओं को अस्थिर करता है। गायब होने से जुड़ी अस्पष्टता लगातार उत्पन्न होती है: प्रश्न अनुत्तरित रहते हैं, व्याख्याएँ स्थगित होती हैं और विरोधाभासी विवरण निश्चित व्याख्या को रोकते हैं, जिससे येन्च द्वारा वर्णित बौद्धिक अनिश्चितता बार-बार पुनः निर्मित होती है। मौन, बाधित संवाद और छोड़ी गई व्याख्याएँ इस अनिश्चितता को और मजबूत करती हैं, जिससे पाठक न केवल पात्रों के अनुभवों पर बल्कि स्वयं कथन की विश्वसनीयता पर भी संदेह करता है, और इस प्रकार “अजीब” व्यक्तिगत घटनाओं से उपन्यास की संपूर्ण संरचना तक फैल जाता है।

पहचान का विखंडन एक अन्य प्रमुख आयाम है: पात्र अक्सर एक-दूसरे का प्रतिबिंब बनते हैं, व्यक्तिगत पहचान अस्थिर हो जाती है और व्यक्तियों के बीच की सीमाएँ धीरे-धीरे टूट जाती हैं, जो फ्रायड की “द्वैत” और परिचित के अपरिचित रूप में लौटने की चर्चा से मेल खाती है। पहचान को एक स्थिर स्थिति के रूप में नहीं, बल्कि एक तरल निर्माण के रूप में प्रस्तुत किया गया है, जो लगातार विघटन के अधीन है। स्थानिक संगठन इस प्रक्रिया को मजबूत करता है: गाँव, नाई की दुकान और शहर जैसे स्थान सीमा-रेखीय स्थान बन जाते हैं, जहाँ वास्तविकता और स्वप्न, अंदर और बाहर, अतीत और वर्तमान के बीच की भिन्नताएँ लगातार धुंधली होती हैं, जिससे स्थान केवल पृष्ठभूमि नहीं बल्कि सक्रिय रूप से अनिश्चितता उत्पन्न करता है। समय का संगठन इस प्रभाव को और तीव्र करता है: घटनाओं का कालानुक्रमिक क्रम बार-बार बाधित होता है, कारण-परिणाम संबंध अस्थिर हो जाते हैं और स्वप्न-सदृश संक्रमण रैखिक प्रगति को प्रतिस्थापित करते हैं, जिससे वास्तविकता धीरे-धीरे असंगत हो जाती है और कथन लगातार निश्चितता को स्थगित करता है।

अध्ययन की केंद्रीय अंतर्दृष्टियों में से एक “बिना छाया” है, जो उपन्यास के शीर्षक द्वारा उत्पन्न केंद्रीय छवि है। यह केवल छाया के शाब्दिक गायब होने से कहीं अधिक है; यह उन निशानों के क्रमिक नुकसान का संकेत देता है जो व्यक्तियों को पहचाने जाने, याद किए जाने और उनके अस्तित्व की पुष्टि करने की अनुमति देते हैं। भूले हुए चेहरे, फीकी पड़ती स्मृतियाँ और अस्तित्व की पुष्टि करने वाले सभी संकेतों का गायब होना अनुपस्थिति को एक अस्तित्वगत स्थिति में बदल देता है। इस ढाँचे में, “बिना छाया” “अजीब” की चरम अभिव्यक्ति बन जाता है, जिसमें गायब होना, अस्पष्टता, पहचान का विखंडन, स्थान का विघटन और स्वप्न-तर्क एक सुसंगत सौंदर्य संरचना में मिल जाते हैं।

यह विश्लेषण यह भी इंगित करता है कि गोल्गेसिज़लर पर पूर्ववर्ती अध्ययनों ने मुख्यतः उपन्यास की व्याख्या उत्तर-आधुनिक कथन, मेटाफिक्शन, बहु-यथार्थ या प्रांतीय सौंदर्यशास्त्र के माध्यम से की है, और सामान्यतः अजीब प्रसंगों को व्यापक उत्तर-आधुनिक रणनीतियों की द्वितीयक अभिव्यक्तियों के रूप में देखा है। वर्तमान अध्ययन एक अलग ढाँचा प्रस्तुत करता है, जिसमें “अजीब” को केंद्रीय सिद्धांत माना जाता है जिसके माध्यम से कथन संगति प्राप्त करता है। फ्रायड के “दबी हुई चीज़ों की वापसी” और येन्च की “बौद्धिक अनिश्चितता” को मिलाकर उपन्यास के विभिन्न घटकों की एकीकृत सैद्धांतिक दृष्टिकोण से व्याख्या की जा सकती है। कीर्नी के “गोपनीयता” पर विचार और ग्युरबिलेक की “दमन” पर चर्चाएँ इसकी अस्थिर वातावरण के सांस्कृतिक और दार्शनिक आयामों को और स्पष्ट करती हैं। इन दृष्टिकोणों से यह प्रदर्शित होता है कि “अजीब” केवल व्यक्तिगत दृश्यों में ही नहीं बल्कि उपन्यास की कथात्मक संरचना में भी निहित है।

अध्ययन निष्कर्ष निकालता है कि गोल्गेसिज़लर “अजीब” को एक व्यापक सौंदर्य सिद्धांत के रूप में निर्मित करता है, जो कथात्मक संरचना, चरित्र-निर्माण, स्थानिक संगठन और पाठक के वास्तविकता अनुभव को आकार देता है। उपन्यास केवल असाधारण घटनाओं के माध्यम से भय उत्पन्न नहीं करता, बल्कि पहचान, स्मृति, उपस्थिति और सत्य को लगातार अस्थिर करता है, अंतिम व्याख्याओं से इनकार करके। यह दृष्टिकोण टोप्ताश की कथा को समझने के लिए एक वैकल्पिक ढाँचा प्रदान करता है और तुर्की साहित्यिक अध्ययन में मनोविश्लेषणात्मक साहित्यिक आलोचना में योगदान देता

 

कीवर्ड : हसन अली टोप्ताश, गोल्गेसिज़लर, अजीब / अपरिचित (das Unheimliche), सिगमंड फ्रायड, अर्न्स्ट येन्च

Article Statistics

Number of reads 32
Number of downloads 3

Share

Turkish Studies - Language and Literature
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.