Abstract

Öz: Bu çalışmada, el organ adıyla kurulmuş Türkçe ve Zazaca deyimler eşdeğerlik ilişkileri bakımından incelenmiştir. Çalışmanın temel veri kaynaklarını Ömer Asım Aksoy’un Deyimler Sözlüğü ile Roşan Lezgîn tarafından hazırlanan Ferhengê İdyomanê Kirdkî (Zazakî) oluşturmaktadır. Yardımcı karşılaştırma malzemesi olarak Zazaca söz varlığına ilişkin kaynaklardan da yararlanılmıştır. Doküman incelemesine dayanan araştırmada, “el/dest” unsurunu içeren deyimler taranmış; benzer anlam alanına sahip varyantlar tek temsilî madde altında değerlendirilmiş ve örnekler tam eşdeğerlik, kısmî eşdeğerlik, sıfır eşdeğerlik ve yalancı eşdeğerlik başlıkları altında sınıflandırılmıştır. Mevcut veri setinde 25 tam eşdeğerlik, 76 kısmî eşdeğerlik, 32 sıfır eşdeğerlik ve 3 yalancı eşdeğerlik örneği belirlenmiştir. Bulgular, Türkçe ve Zazacada “el/dest” unsurunun yardım, denetim, güç, yoksunluk, beceri, maddi durum ve toplumsal ilişki gibi anlam alanlarında üretken bir deyim kurucu olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte iki dil arasında her zaman birebir biçimsel karşılık bulunmadığı; özellikle kısmî ve yalancı eşdeğerlik örneklerinde bağlam, kullanım değeri ve deyimsel işlevin birlikte değerlendirilmesi gerektiği anlaşılmıştır. Çalışma, Zazaca deyim varlığının belgelenmesine ve Türkçe-Zazaca karşılaştırmalı söz varlığı araştırmalarına katkı sunmaktadır.

Abstract

Abstract: This study examines the equivalence relations between Turkish and Zazaki idioms formed with the body-part term “hand”. The main data sources are Ömer Asım Aksoy’s Deyimler Sözlüğü and Roşan Lezgîn’s Ferhengê İdyomanê Kirdkî (Zazakî). Additional books and theses on Zazaki vocabulary were used as supporting materials. Based on document analysis, idioms containing the elements “el/dest” were identified, variant forms with similar meanings were represented by a single item, and the data were classified under four categories: full equivalence, partial equivalence, zero equivalence and false equivalence. In the current data set, 25 examples of full equivalence, 76 examples of partial equivalence, 32 examples of zero equivalence and 3 examples of false equivalence were identified. The findings indicate that “el/dest” functions as a productive idiom-forming element in both languages, especially in semantic domains such as help, control, power, deprivation, skill, material condition and social relations. However, the results also show that formal similarity does not always guarantee semantic or functional equivalence. In particular, partial and false equivalence examples require simultaneous consideration of context, usage value and idiomatic function. The study contributes to the documentation of Zazaki idioms and to comparative vocabulary studies between Turkish and Zazaki.

Structured Abstract:

Introduction and Purpose of the Study

Idioms are not only fixed units of expression within a language’s lexicon but also important linguistic structures that reflect a society’s cultural memory, ways of thinking, everyday life experiences, and methods of constructing meaning. In particular, idioms formed using body part names enable the construction of abstract semantic fields based on concrete bodily experience. In this regard, the element “el” in Turkish and “dest” in Zazaki serve as a functional center in the formation of idioms across a wide range of semantic fields, including help, control, power, ownership, deprivation, skill, stinginess, generosity, dependence, and social relationships. However, comparing such fixed expressions between the two languages cannot be reduced to a mere process of finding word-for-word equivalents. This is because idioms are structures that often cannot be translated directly and must be evaluated in conjunction with their cultural context, figurative meaning, pragmatic value, and manner of expression.

The aim of this study is to compare Turkish and Zazaki idioms formed using the body part term “el/dest” in terms of equivalence relationships and to identify points of formal, semantic, and functional overlap or divergence between the two languages. The study sought to answer the following questions: What types of equivalents in Zazaki correspond to Turkish idioms formed using the body part name “el”? In which semantic domains do examples of full and partial equivalence concentrate? Do meaning and function always align in idioms that share formal similarities? What risks do examples of zero and pseudo-equivalence pose in terms of Turkish-Zazaki idiom translation and lexicographical studies? In this regard, the study aims to contribute both to comparative Turkish-Zazaki idiom research and to the documentation of the Zazaki lexicon.

Method

This study was designed as a descriptive and comparative research project based on document analysis, one of the qualitative research methods. The primary data sources for this study are Ömer Asım Aksoy’s “Deyimler Sözlüğü” for Turkish idioms and Roşan Lezgîn’s “Ferhengê İdyomanê Kirdkî (Zazakî)” for Zazaki idioms. As supplementary sources, the idiom dictionaries by Necmi Akyalçın, Ahmet Doğan, Saraçbaşı, and Minnetoğlu were used for Turkish idioms; for Zazaki idioms, Seçilmek’s master’s thesis, Çiftçi’s doctoral thesis, and Selcan’s study on lexical resources were utilized. When compiling the dataset, idioms formed with the body part “el” in Turkish sources were identified as the primary area of focus, followed by a search for direct, functional, or explanatory equivalents containing the element “dest” in Zazaki sources.

Variants with similar semantic fields were evaluated under a single representative entry; examples where the nature of a proverb, prayer or curse, compound verb, or set phrase predominated were excluded from the dataset when they did not exhibit idiomatic usage. In determining equivalence, the dictionary meaning of the idiom was compared first, followed by its figurative meaning and functional usage. The study employed four basic types of equivalence: full, partial, zero, and pseudo-equivalence.

Findings

The study identified 24 cases of full equivalence, 80 cases of partial equivalence, 28 cases of zero equivalence, and 3 cases of false equivalence in the existing dataset. This distribution indicates that, in “el/dest”-centered idioms between Turkish and Zazaki, a functional and meaning-centered proximity takes precedence over formal one-to-one correspondence. The full equivalence group includes examples such as “el açmak / dest akerdene,” “el üstünde tutmak / destan ser o girewtene/tepîştene,” “elden gitmek / dest ra şiyene,” and “elinden gelmek / dest ra ameyene.” In these examples, the name of the body part is preserved in both languages, and the figurative meaning and functional usage largely overlap. This situation demonstrates that certain fundamental conceptual domains based on bodily experience have become established in similar ways in Turkish and Zazaki.

Partial equivalence constitutes the largest group in this study. This finding demonstrates that, in both languages, the same or similar idiomatic meanings are often expressed with similar functions but through different figurative and syntactic means. For example, the fact that the idiom “to have one hand in oil and the other in honey” is rendered in Zazaki as “dest mîyanê rûnî de bîyene” shows that while the core meaning is preserved, the figurative scope is narrowed. Similarly, while the meaning of “help and support” is preserved between “el vermek” and “paştî dayene,” the Turkish image of “hand” is rendered in Zazaki as the image of “back/support.” Examples of zero equivalence, on the other hand, show that while some Turkish idioms have no direct formal equivalent in Zazaki, their meaning can still be conveyed through another idiom or an explanatory rendering. Examples of false equivalence also demonstrate that formal similarity is not always a reliable criterion.

Conclusion

In conclusion, the “el/dest” element appears to function as a productive idiom-forming element in Turkish and Zazaki across semantic domains such as help, control, power, deprivation, skill, financial status, and social relations. The findings of this study indicate that while exact formal equivalents between the two languages are limited, examples of partial equivalence are quite abundant. This situation reveals that there is a strong semantic proximity between Turkish and Zazaki at the idiomatic level; however, this proximity is often established through different imagery, different word choices, and different usage patterns. Therefore, relying solely on similarities at the word level when translating and comparatively analyzing idioms can be misleading. In particular, examples of zero and pseudo-equivalence highlight the importance of explanatory equivalents, context-specific examples, and functional transfer strategies in translation and lexicography studies.

This study not only serves as an example of comparative Turkish-Zazaki idiom research but also contributes to documenting the existence of Zazaki idioms. It is recommended that future research not rely solely on dictionary data but also evaluate field collections, dialectal material, products of oral culture, and examples of usage within context. In this way, equivalence classifications can be based on a broader, more reliable, and more representative database. Furthermore, idioms formed with the names of other body parts—such as the eye, head, tongue, foot, and face—in addition to “el/dest” can also be examined using a similar method. Such studies will make the areas of cultural contact, shared patterns of thought, and points of linguistic divergence between Turkish and Zazaki more visible.

Yapılandırılmış Özet:

Giriş ve Çalışmanın Amacı

Deyimler; bir dilin söz varlığı içinde kalıplaşmış anlatım birlikleri olmakla birlikte toplumların kültürel hafızasını, düşünme biçimini, gündelik hayat deneyimini ve anlam kurma yollarını yansıtan önemli dilsel yapılardır. Özellikle organ adlarıyla kurulan deyimler, somut beden deneyiminden hareketle soyut anlam alanlarının kurulmasına imkân verir. Bu bakımdan Türkçede “el”, Zazacada ise “dest” unsuru yardım, denetim, güç, sahiplik, yoksunluk, beceri, cimrilik, cömertlik, bağımlılık ve toplumsal ilişki gibi çok sayıda anlam alanının deyimleşmesinde işlevsel bir merkez oluşturmaktadır. Ancak iki dil arasında bu tür kalıplaşmış ifadelerin karşılaştırılması, yalnızca sözcük karşılığı bulma işlemine indirgenemez. Çünkü deyimler, çoğu zaman doğrudan çevrilemeyen, kültürel bağlamı, mecazî anlamı, kullanım değeri ve söyleyiş biçimiyle birlikte değerlendirilmesi gereken yapılardır.

Bu çalışmanın amacı, “el/dest” organ adıyla kurulmuş Türkçe ve Zazaca deyimleri eşdeğerlik ilişkileri bakımından karşılaştırmak ve iki dil arasındaki biçimsel, anlamsal ve işlevsel örtüşme ya da ayrışma noktalarını ortaya koymaktır. Araştırmada şu sorulara yanıt aranmıştır: Türkçede “el” organ adıyla kurulan deyimler Zazacada hangi eşdeğerlik türleriyle karşılanmaktadır? Tam ve kısmî eşdeğerlik örnekleri hangi anlam alanlarında yoğunlaşmaktadır? Biçimsel benzerlik bulunan deyimlerde anlam ve kullanım işlevi her zaman örtüşmekte midir? Sıfır ve yalancı eşdeğerlik örnekleri, Türkçe-Zazaca deyim aktarımı ve sözlükbilim çalışmaları bakımından hangi riskleri barındırmaktadır? Bu yönüyle çalışma, hem Türkçe-Zazaca karşılaştırmalı deyim araştırmalarına hem de Zazaca söz varlığının belgelenmesine katkı sunmayı hedeflemektedir.

Metod

Araştırma, nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesine dayalı betimsel ve karşılaştırmalı bir çalışma olarak tasarlanmıştır. Çalışmanın temel veri kaynaklarını Türkçe deyimler için Ömer Asım Aksoy’un Deyimler Sözlüğü, Zazaca deyimler için Roşan Lezgîn’in Ferhengê İdyomanê Kirdkî (Zazakî) adlı eseri oluşturmaktadır. Yardımcı kaynak olarak Türkçe deyimler için Necmi Akyalçın, Ahmet Doğan, Saraçbaşı ve Minnetoğlu’nun deyim sözlüklerinden; Zazaca deyimler için ise Seçilmek’in yüksek lisans tezi, Çiftçi’nin doktora tezi ve Selcan’ın söz varlığına ilişkin çalışmasından yararlanılmıştır. Veri seti oluşturulurken Türkçe kaynaklarda “el” organ adıyla kurulan deyimler öncelikli tarama alanı olarak belirlenmiş, ardından Zazaca kaynaklarda “dest” unsurunu içeren doğrudan, işlevsel ya da açıklayıcı karşılıklar aranmıştır.

Benzer anlam alanına sahip varyantlar tek temsilî madde altında değerlendirilmiş; atasözü, dua-beddua, birleşik fiil ya da kalıp söz niteliği baskın olan örnekler deyimsel kullanım göstermediği durumlarda veri setinin dışında bırakılmıştır. Eşdeğerlik kararlarında önce deyimin sözlük anlamı, ardından mecazî anlamı ve kullanım işlevi karşılaştırılmıştır. Çalışmada dört temel eşdeğerlik türü kullanılmıştır: Tam, kısmî, sıfır ve yalancı eşdeğerlik.

Bulgular

Araştırma sonucunda mevcut veri setinde 24 tam eşdeğerlik, 80 kısmî eşdeğerlik, 28 sıfır eşdeğerlik ve 3 yalancı eşdeğerlik örneği belirlenmiştir. Bu dağılım, Türkçe ve Zazaca arasında “el/dest” merkezli deyimlerde biçimsel bire birlikten çok işlevsel ve anlam merkezli bir yakınlığın öne çıktığını göstermektedir. Tam eşdeğerlik grubunda “el açmak / dest akerdene”, “el üstünde tutmak / destan ser o girewtene/tepîştene”, “elden gitmek / dest ra şiyene”, “elinden gelmek / dest ra ameyene” gibi örnekler yer almaktadır. Bu örneklerde organ adı her iki dilde de korunmakta, deyimsel anlam ve kullanım işlevi büyük ölçüde örtüşmektedir. Bu durum, bedensel deneyime dayanan bazı temel kavram alanlarının Türkçe ve Zazacada benzer biçimde kalıplaştığını göstermektedir.

Kısmî eşdeğerlik, çalışmanın en geniş grubunu oluşturmaktadır. Bu sonuç, iki dilde aynı ya da yakın deyimsel anlamların çoğu zaman benzer işlevle fakat farklı imgesel ve söz dizimsel araçlarla kurulduğunu ortaya koymaktadır. Örneğin “bir eli yağda bir eli balda olmak” deyiminin Zazacada “dest mîyanê rûnî de bîyene” biçimiyle karşılanması, çekirdek anlamın korunduğunu ancak imgesel alanın daraldığını göstermektedir. Benzer şekilde “el vermek” ile “paştî dayene” arasında yardım ve destek anlamı korunmakta; fakat Türkçedeki “el” imgesi Zazacada “sırt/destek” imgesiyle karşılanmaktadır. Sıfır eşdeğerlik örnekleri ise bazı Türkçe deyimlerin Zazacada doğrudan biçimsel karşılığının bulunmadığını, buna karşın anlamın başka bir deyimle ya da açıklayıcı aktarım yoluyla verilebildiğini göstermektedir. Yalancı eşdeğerlik örnekleri de biçimsel benzerliğin her zaman güvenilir bir ölçüt olmadığını ortaya koymaktadır.

Sonuç

Sonuç olarak “el/dest” unsuru, Türkçe ve Zazacada yardım, denetim, güç, yoksunluk, beceri, maddi durum ve toplumsal ilişki gibi anlam alanlarında üretken bir deyim kurucu unsur olarak görünmektedir. Çalışmada ulaşılan bulgular, iki dil arasında tamamen birebir biçimsel karşılıkların sınırlı kaldığını, buna karşılık kısmî eşdeğerlik örneklerinin oldukça yoğun olduğunu göstermektedir. Bu durum, Türkçe ile Zazaca arasında deyimsel düzeyde güçlü bir anlam yakınlığı bulunduğunu; ancak bu yakınlığın çoğu zaman farklı imgeler, farklı sözcük seçimleri ve farklı kullanım kalıpları üzerinden kurulduğunu ortaya koymaktadır. Dolayısıyla deyimlerin çevrilmesi ve karşılaştırmalı olarak incelenmesi sırasında sadece sözcük düzeyindeki benzerliklere dayanmak yanıltıcı olabilir. Özellikle sıfır ve yalancı eşdeğerlik örnekleri, çeviri ve sözlükbilim çalışmalarında açıklayıcı karşılıkların, bağlam içi örneklerin ve işlevsel aktarım stratejilerinin önemini göstermektedir.

Çalışma, Türkçe-Zazaca karşılaştırmalı deyim araştırmalarına örnek oluşturmakla birlikte Zazaca deyim varlığının belgelenmesine katkı sunmaktadır. Bundan sonraki araştırmalarda sözlük verileriyle yetinilmemesi, alan derlemeleri, ağız malzemesi, sözlü kültür ürünleri ve bağlam içi kullanım örneklerinin de değerlendirilmesi önerilmektedir. Böylece eşdeğerlik sınıflandırmaları daha geniş, güvenilir ve temsil gücü yüksek bir veri tabanına dayandırılabilir. Ayrıca “el/dest” dışında göz, baş, dil, ayak, yüz gibi diğer organ adlarıyla kurulan deyimler de benzer yöntemle incelenebilir. Bu tür çalışmalar, Türkçe ve Zazaca arasındaki kültürel temas alanlarını, ortak düşünme biçimlerini ve dilsel ayrışma noktalarını daha görünür hâle getirecektir.

الملخص المنظّم

المقدمة وهدف الدراسة إنَّ الأمثال والتعابير الاصطلاحية ليست وحدات لغوية ثابتة في معجم اللغة فحسب، بل هي أيضاً بُنى لسانية مهمّة تعكس ذاكرة المجتمع الثقافية، وأنماط تفكيره، وتجارب حياته اليومية، وطرائق بناء المعنى. وعلى وجه الخصوص، فإن التعابير الاصطلاحية المكوّنة باستخدام أسماء أعضاء الجسد تتيح بناء حقول دلالية مجردة انطلاقاً من التجربة الجسدية الملموسة. وفي هذا السياق، يشكّل عنصر "اليد" في التركية (el) و"اليد" في الزازاكية (dest) مركزاً وظيفياً في تكوين التعابير الاصطلاحية عبر طيف واسع من الحقول الدلالية، مثل المساعدة، السيطرة، القوة، الملكية، الحرمان، المهارة، البخل، الكرم، الاعتماد، والعلاقات الاجتماعية. غير أن مقارنة هذه التراكيب الثابتة بين اللغتين لا يمكن اختزالها في مجرد البحث عن مقابلات كلمة بكلمة، إذ إن التعابير الاصطلاحية غالباً ما تكون غير قابلة للترجمة المباشرة، ويجب تقييمها في ضوء سياقها الثقافي، ومعناها المجازي، وقيمتها التداولية، وأسلوب التعبير فيها. تهدف هذه الدراسة إلى مقارنة التعابير الاصطلاحية التركية والزازاكية المكوّنة باستخدام مصطلح عضو الجسد "el/dest" من حيث علاقات التكافؤ، وتحديد نقاط التلاقي أو التباين الشكلية والدلالية والوظيفية بين اللغتين. وقد سعت الدراسة للإجابة عن الأسئلة الآتية: ما أنواع المقابلات في الزازاكية التي تقابل التعابير التركية المكوّنة باستخدام اسم عضو الجسد "el"؟ في أي المجالات الدلالية تتركّز أمثلة التكافؤ التام والجزئي؟ هل يتطابق المعنى والوظيفة دائماً في التعابير التي تشترك في التشابه الشكلي؟ ما المخاطر التي تطرحها أمثلة انعدام التكافؤ والتكافؤ الزائف في مجال ترجمة التعابير التركية‑زازاكية والدراسات المعجمية؟ وفي هذا الصدد، تهدف الدراسة إلى الإسهام في كلٍّ من البحث المقارن للتعابير التركية‑زازاكية وفي توثيق معجم الزازاكية.

المنهجية صُمِّمت هذه الدراسة بوصفها بحثاً وصفياً مقارناً يعتمد على تحليل الوثائق، وهو أحد أساليب البحث النوعي. وتتمثل المصادر الأساسية للبيانات في "قاموس التعابير الاصطلاحية" لأومر عاصم أقصوي بالنسبة للتعابير التركية، و"فرهنگ إيديوما نِ كردكي (زازاكي)" لروشان لزغين بالنسبة للتعابير الزازاكية. أما المصادر المكمّلة فقد شملت قواميس التعابير الاصطلاحية لِنَجمي أقيالچِن، وأحمد دوغان، وسَرَج باشي، ومِنّتوغلو بالنسبة للتركية؛ ولزازاكية استُخدمت أطروحة الماجستير لِسَجلمك، وأطروحة الدكتوراه لِچِفتچي، ودراسة سِلكان حول الموارد المعجمية. عند إعداد مجموعة البيانات، جرى تحديد التعابير المكوّنة بعنصر "el" في المصادر التركية بوصفها مجال التركيز الأساسي، ثم البحث عن مقابلات مباشرة أو وظيفية أو تفسيرية تحتوي على عنصر "dest" في المصادر الزازاكية. وقد جرى تقييم المتغيّرات ذات الحقول الدلالية المتشابهة تحت مدخل تمثيلي واحد؛ بينما استُبعدت الأمثلة التي يغلب عليها طابع المثل أو الدعاء أو اللعن أو الفعل المركّب أو العبارة الثابتة عندما لا تُظهر استعمالاً اصطلاحياً. وفي تحديد التكافؤ، قورِن المعنى المعجمي للتعبير أولاً، ثم معناه المجازي واستعماله الوظيفي. واعتمدت الدراسة أربعة أنماط أساسية للتكافؤ: التام، الجزئي، المنعدم، والزائف.

النتائج حددت الدراسة 24 حالة من التكافؤ التام، و80 حالة من التكافؤ الجزئي، و28 حالة من انعدام التكافؤ، و3 حالات من التكافؤ الزائف ضمن مجموعة البيانات. وتشير هذه التوزيعات إلى أن التعابير الاصطلاحية المتمحورة حول "el/dest" بين التركية والزازاكية تُظهر تقارباً وظيفياً ودلالياً يتقدّم على المقابلة الشكلية المباشرة. وتشمل مجموعة التكافؤ التام أمثلة مثل: "el açmak / dest akerdene"، "el üstünde tutmak / destan ser o girewtene/tepîştene"، "elden gitmek / dest ra şiyene"، و"elinden gelmek / dest ra ameyene". وفي هذه الأمثلة يُحافظ على اسم عضو الجسد في كلتا اللغتين، ويتقارب المعنى المجازي والاستعمال الوظيفي بدرجة كبيرة. ويُظهر هذا الوضع أن بعض المجالات المفهومية الأساسية المستندة إلى التجربة الجسدية قد ترسّخت بطرق متشابهة في التركية والزازاكية. يشكّل التكافؤ الجزئي المجموعة الأكبر في هذه الدراسة، وهو ما يدل على أن المعاني الاصطلاحية نفسها أو المشابهة تُعبَّر عنها في كلتا اللغتين بوظائف متشابهة ولكن عبر وسائل مجازية وتركيبية مختلفة. فعلى سبيل المثال، إن التعبير التركي "أن تكون إحدى اليدين في الزيت والأخرى في العسل" يُترجم في الزازاكية إلى "dest mîyanê rûnî de bîyene"، مما يُظهر أن المعنى الجوهري محفوظ لكن النطاق المجازي ضُيّق. وبالمثل، بينما يُحافظ على معنى "المساعدة والدعم" بين "el vermek" و"paştî dayene"، فإن الصورة التركية لليد تُستبدل في الزازاكية بصورة "الظهر/الدعم". أما أمثلة انعدام التكافؤ فتُظهر أن بعض التعابير التركية ليس لها مقابل شكلي مباشر في الزازاكية، لكن يمكن نقل معناها عبر تعبير آخر أو صياغة تفسيرية. كما تُظهر أمثلة التكافؤ الزائف أن التشابه الشكلي ليس معياراً موثوقاً دائماً.

الخاتمة خلصت الدراسة إلى أن عنصر "el/dest" يعمل بوصفه عنصراً منتجاً لتكوين التعابير الاصطلاحية في التركية والزازاكية عبر مجالات دلالية مثل المساعدة، السيطرة، القوة، الحرمان، المهارة، الوضع المالي، والعلاقات الاجتماعية. وتشير النتائج إلى أن المقابلات الشكلية الدقيقة بين اللغتين محدودة، بينما أمثلة التكافؤ الجزئي وفيرة. ويكشف هذا الوضع عن وجود تقارب دلالي قوي بين التركية والزازاكية على المستوى الاصطلاحي؛ غير أن هذا التقارب غالباً ما يُبنى عبر صور مختلفة، واختيارات معجمية مغايرة، وأنماط استعمال متباينة. ومن ثم فإن الاعتماد على التشابهات اللفظية وحدها في الترجمة والتحليل المقارن للتعابير قد يكون مضللاً. وعلى وجه الخصوص، تُبرز أمثلة انعدام التكافؤ والتكافؤ الزائف أهمية المقابلات التفسيرية، والأمثلة السياقية، واستراتيجيات النقل الوظيفي في دراسات الترجمة والمعجمية. لا تُعد هذه الدراسة مثالاً على البحث المقارن للتعابير التركية‑زازاكية فحسب، بل تُسهم أيضاً في توثيق وجود التعابير الزازاكية. ويوصى بأن لا يقتصر البحث المستقبلي على بيانات القواميس، بل أن يُقيّم أيضاً مجموعات الحقل، والمواد اللهجية، ومنتجات الثقافة الشفوية، وأمثلة الاستعمال في السياق. وبهذه الطريقة يمكن أن تُبنى تصنيفات التكافؤ على قاعدة بيانات أوسع وأكثر موثوقية وتمثيلاً. علاوة على ذلك، يمكن فحص التعابير المكوّنة بأسماء أعضاء جسدية أخرى—مثل العين، الرأس، اللسان، القدم، والوجه—إلى جانب "el/dest" باستخدام منهج مماثل. وستجعل مثل هذه الدراسات مجالات الاتصال الثقافي، وأنماط التفكير المشتركة، ونقاط التباين اللغوي بين التركية والزازاكية أكثر وضوحاً.

Résumé structuré

Introduction et objectif de l’étude Les idiomes ne sont pas seulement des unités figées d’expression dans le lexique d’une langue, mais également des structures linguistiques importantes qui reflètent la mémoire culturelle d’une société, ses modes de pensée, ses expériences quotidiennes et ses procédés de construction du sens. En particulier, les idiomes formés à partir des noms de parties du corps permettent la constitution de champs sémantiques abstraits fondés sur l’expérience corporelle concrète. À cet égard, l’élément el en turc et dest en zazaki joue un rôle central dans la formation d’idiomes couvrant un large éventail de domaines sémantiques tels que l’aide, le contrôle, le pouvoir, la possession, la privation, l’habileté, l’avarice, la générosité, la dépendance et les relations sociales. Toutefois, comparer de telles expressions figées entre les deux langues ne saurait se réduire à un simple processus de recherche d’équivalents mot à mot. En effet, les idiomes sont des structures qui ne peuvent souvent pas être traduites directement et doivent être évaluées en lien avec leur contexte culturel, leur valeur figurative, leur portée pragmatique et leur mode d’expression. L’objectif de cette étude est de comparer les idiomes turcs et zazakis formés à partir du terme corporel el/dest en termes de relations d’équivalence, et d’identifier les points de convergence ou de divergence formelle, sémantique et fonctionnelle entre les deux langues. L’étude cherche à répondre aux questions suivantes : Quels types d’équivalents en zazaki correspondent aux idiomes turcs formés avec le nom de la partie du corps el ? Dans quels domaines sémantiques se concentrent les exemples d’équivalence totale et partielle ? Le sens et la fonction coïncident-ils toujours dans les idiomes présentant des similitudes formelles ? Quels risques posent les exemples d’équivalence nulle et pseudo‑équivalence pour la traduction et les études lexicographiques turco‑zazakies ? Dans cette perspective, l’étude vise à contribuer à la fois à la recherche comparative sur les idiomes turco‑zazakies et à la documentation du lexique zazaki.

Méthodologie Cette recherche a été conçue comme une étude descriptive et comparative fondée sur l’analyse documentaire, l’une des méthodes de recherche qualitative. Les principales sources de données sont le Deyimler Sözlüğü d’Ömer Asım Aksoy pour les idiomes turcs et le Ferhengê İdyomanê Kirdkî (Zazakî) de Roşan Lezgîn pour les idiomes zazakis. Comme sources complémentaires, les dictionnaires d’idiomes de Necmi Akyalçın, Ahmet Doğan, Saraçbaşı et Minnetoğlu ont été utilisés pour le turc ; pour le zazaki, l’étude s’est appuyée sur le mémoire de master de Seçilmek, la thèse de doctorat de Çiftçi et l’étude de Selcan sur les ressources lexicales. Lors de la constitution du corpus, les idiomes formés avec la partie du corps el dans les sources turques ont été identifiés comme domaine principal, suivis d’une recherche d’équivalents directs, fonctionnels ou explicatifs contenant l’élément dest dans les sources zazakies. Les variantes présentant des champs sémantiques similaires ont été regroupées sous une entrée représentative unique ; les exemples relevant davantage du proverbe, de la prière ou de la malédiction, du verbe composé ou de la locution figée ont été exclus du corpus lorsqu’ils ne manifestaient pas un usage idiomatique. Pour déterminer l’équivalence, le sens lexical de l’idiome a été comparé en premier lieu, suivi de son sens figuratif et de son usage fonctionnel. L’étude a retenu quatre types d’équivalence : totale, partielle, nulle et pseudo‑équivalence.

Résultats L’étude a identifié 24 cas d’équivalence totale, 80 cas d’équivalence partielle, 28 cas d’équivalence nulle et 3 cas de pseudo‑équivalence dans le corpus. Cette distribution montre que, dans les idiomes centrés sur el/dest entre le turc et le zazaki, la proximité fonctionnelle et sémantique prime sur la correspondance formelle mot à mot. Le groupe d’équivalence totale inclut des exemples tels que el açmak / dest akerdene, el üstünde tutmak / destan ser o girewtene/tepîştene, elden gitmek / dest ra şiyene et elinden gelmek / dest ra ameyene. Dans ces cas, le nom de la partie du corps est conservé dans les deux langues, et le sens figuratif ainsi que l’usage fonctionnel coïncident largement. Cette situation démontre que certains domaines conceptuels fondamentaux fondés sur l’expérience corporelle se sont établis de manière similaire en turc et en zazaki. L’équivalence partielle constitue le groupe le plus important de cette étude. Ce constat révèle que, dans les deux langues, les mêmes significations idiomatiques ou des significations proches sont souvent exprimées avec des fonctions similaires mais par des moyens figuratifs et syntaxiques différents. Par exemple, le fait que l’idiome turc « avoir une main dans l’huile et l’autre dans le miel » soit rendu en zazaki par dest mîyanê rûnî de bîyene montre que, si le sens central est préservé, la portée figurative est réduite. De même, tandis que le sens d’« aide et soutien » est conservé entre el vermek et paştî dayene, l’image turque de la « main » est remplacée en zazaki par celle du « dos/soutien ». Les exemples d’équivalence nulle montrent, quant à eux, que certains idiomes turcs n’ont pas d’équivalent formel direct en zazaki, mais que leur sens peut être transmis par un autre idiome ou une reformulation explicative. Les cas de pseudo‑équivalence démontrent également que la similarité formelle n’est pas toujours un critère fiable.

Conclusion En conclusion, l’élément el/dest apparaît comme un élément productif dans la formation des idiomes en turc et en zazaki, couvrant des domaines sémantiques tels que l’aide, le contrôle, le pouvoir, la privation, l’habileté, la situation financière et les relations sociales. Les résultats de cette étude indiquent que, si les équivalents formels exacts entre les deux langues sont limités, les exemples d’équivalence partielle sont abondants. Cette situation révèle une forte proximité sémantique entre le turc et le zazaki au niveau idiomatique ; toutefois, cette proximité se construit souvent par des images différentes, des choix lexicaux distincts et des schémas d’usage variés. Par conséquent, se fier uniquement aux similitudes lexicales lors de la traduction et de l’analyse comparative des idiomes peut être trompeur. En particulier, les exemples d’équivalence nulle et de pseudo‑équivalence soulignent l’importance des équivalents explicatifs, des exemples contextuels et des stratégies de transfert fonctionnel dans les études de traduction et de lexicographie. Cette étude constitue non seulement un exemple de recherche comparative sur les idiomes turco‑zazakies, mais contribue également à la documentation des idiomes zazakis. Il est recommandé que les recherches futures ne se limitent pas aux données des dictionnaires, mais qu’elles évaluent également les collectes de terrain, les matériaux dialectaux, les productions de la culture orale et les exemples d’usage en contexte. De cette manière, les classifications d’équivalence pourront reposer sur une base de données plus large, plus fiable et plus représentative. En outre, les idiomes formés avec les noms d’autres parties du corps—telles que l’œil, la tête, la langue, le pied et le visage—en plus de el/dest, peuvent également être examinés selon une méthode similaire. De telles études rendront plus visibles les zones de contact culturel, les schémas de pensée partagés et les points de divergence linguistique entre le turc et le zazaki.

Resumen estructurado

Introducción y propósito del estudio Los idioms no son únicamente unidades fijas de expresión dentro del léxico de una lengua, sino también estructuras lingüísticas relevantes que reflejan la memoria cultural de una sociedad, sus modos de pensar, sus experiencias cotidianas y sus formas de construir significado. En particular, los idioms formados mediante nombres de partes del cuerpo permiten la construcción de campos semánticos abstractos basados en la experiencia corporal concreta. En este sentido, el elemento el en turco y dest en zazaki funcionan como centros operativos en la formación de idioms en una amplia gama de dominios semánticos, incluyendo ayuda, control, poder, posesión, privación, habilidad, avaricia, generosidad, dependencia y relaciones sociales. Sin embargo, la comparación de tales expresiones fijas entre ambas lenguas no puede reducirse a un simple proceso de búsqueda de equivalentes palabra por palabra. Ello se debe a que los idioms son estructuras que con frecuencia no pueden traducirse de manera directa y deben evaluarse en relación con su contexto cultural, su significado figurado, su valor pragmático y su modo de expresión. El objetivo de este estudio es comparar los idioms turcos y zazakis formados con el término corporal el/dest en términos de relaciones de equivalencia, e identificar puntos de convergencia o divergencia formales, semánticos y funcionales entre ambas lenguas. La investigación buscó responder a las siguientes preguntas: ¿Qué tipos de equivalentes en zazaki corresponden a los idioms turcos formados con el nombre corporal el? ¿En qué dominios semánticos se concentran los ejemplos de equivalencia total y parcial? ¿Coinciden siempre significado y función en los idioms que comparten similitudes formales? ¿Qué riesgos plantean los ejemplos de equivalencia nula y pseudo‑equivalencia en la traducción y en los estudios lexicográficos turco‑zazakis? En este sentido, el estudio pretende contribuir tanto a la investigación comparativa de idioms turco‑zazakis como a la documentación del léxico zazaki.

Metodología Este estudio fue diseñado como un proyecto de investigación descriptivo y comparativo basado en el análisis documental, uno de los métodos de investigación cualitativa. Las fuentes primarias de datos son el Deyimler Sözlüğü de Ömer Asım Aksoy para los idioms turcos y el Ferhengê İdyomanê Kirdkî (Zazakî) de Roşan Lezgîn para los idioms zazakis. Como fuentes complementarias se utilizaron los diccionarios de idioms de Necmi Akyalçın, Ahmet Doğan, Saraçbaşı y Minnetoğlu para el turco; para el zazaki se recurrió a la tesis de máster de Seçilmek, la tesis doctoral de Çiftçi y el estudio de Selcan sobre recursos léxicos. Al compilar el corpus, se identificaron los idioms formados con la parte corporal el en las fuentes turcas como área principal de enfoque, seguido de la búsqueda de equivalentes directos, funcionales o explicativos con el elemento dest en las fuentes zazakis. Las variantes con campos semánticos similares se evaluaron bajo una única entrada representativa; los ejemplos en los que predominaba la naturaleza de proverbio, oración o maldición, verbo compuesto o frase fija fueron excluidos del corpus cuando no mostraban uso idiomático. Para determinar la equivalencia, se comparó primero el significado lexicográfico del idiom, seguido de su significado figurado y su uso funcional. El estudio empleó cuatro tipos básicos de equivalencia: total, parcial, nula y pseudo‑equivalencia.

Resultados El estudio identificó 24 casos de equivalencia total, 80 casos de equivalencia parcial, 28 casos de equivalencia nula y 3 casos de pseudo‑equivalencia en el corpus. Esta distribución indica que, en los idioms centrados en el/dest entre turco y zazaki, la proximidad funcional y semántica prevalece sobre la correspondencia formal uno a uno. El grupo de equivalencia total incluye ejemplos como el açmak / dest akerdene, el üstünde tutmak / destan ser o girewtene/tepîştene, elden gitmek / dest ra şiyene y elinden gelmek / dest ra ameyene. En estos casos, el nombre de la parte corporal se conserva en ambas lenguas, y el significado figurado y el uso funcional coinciden en gran medida. Esta situación demuestra que ciertos dominios conceptuales fundamentales basados en la experiencia corporal se han establecido de manera similar en turco y zazaki. La equivalencia parcial constituye el grupo más numeroso en este estudio. Este hallazgo demuestra que, en ambas lenguas, los mismos o similares significados idiomáticos se expresan a menudo con funciones semejantes pero mediante recursos figurativos y sintácticos distintos. Por ejemplo, el hecho de que el idiom turco «tener una mano en aceite y la otra en miel» se traduzca en zazaki como dest mîyanê rûnî de bîyene muestra que, si bien se preserva el significado central, el alcance figurativo se reduce. De manera similar, mientras que el significado de «ayuda y apoyo» se mantiene entre el vermek y paştî dayene, la imagen turca de la «mano» se sustituye en zazaki por la imagen de la «espalda/soporte». Los ejemplos de equivalencia nula muestran, por su parte, que algunos idioms turcos no tienen equivalente formal directo en zazaki, aunque su significado puede transmitirse mediante otro idiom o una formulación explicativa. Los ejemplos de pseudo‑equivalencia demuestran asimismo que la similitud formal no siempre constituye un criterio fiable.

Conclusión En conclusión, el elemento el/dest parece funcionar como un componente productivo en la formación de idioms en turco y zazaki en dominios semánticos como ayuda, control, poder, privación, habilidad, situación financiera y relaciones sociales. Los hallazgos de este estudio indican que, aunque los equivalentes formales exactos entre ambas lenguas son limitados, los ejemplos de equivalencia parcial son bastante abundantes. Esta situación revela una fuerte proximidad semántica entre turco y zazaki a nivel idiomático; sin embargo, dicha proximidad se establece a menudo mediante imágenes distintas, elecciones léxicas diferentes y patrones de uso diversos. Por lo tanto, confiar únicamente en similitudes léxicas al traducir y analizar comparativamente idioms puede resultar engañoso. En particular, los ejemplos de equivalencia nula y pseudo‑equivalencia subrayan la importancia de los equivalentes explicativos, los ejemplos específicos de contexto y las estrategias de transferencia funcional en los estudios de traducción y lexicografía. Este estudio no solo constituye un ejemplo de investigación comparativa sobre idioms turco‑zazakis, sino que también contribuye a documentar la existencia de idioms zazakis. Se recomienda que futuras investigaciones no se limiten a los datos de diccionario, sino que evalúen también colecciones de campo, materiales dialectales, productos de la cultura oral y ejemplos de uso contextual. De este modo, las clasificaciones de equivalencia podrán basarse en una base de datos más amplia, fiable y representativa. Además, los idioms formados con nombres de otras partes del cuerpo—como ojo, cabeza, lengua, pie y rostro—además de el/dest, pueden examinarse mediante un método similar. Tales estudios harán más visibles las áreas de contacto cultural, los patrones de pensamiento compartidos y los puntos de divergencia lingüística entre turco y zazaki.

结构化摘要

研究引言与目的 成语不仅是语言词汇中的固定表达单位，也是重要的语言结构，反映了社会的文化记忆、思维方式、日常生活经验以及意义建构的方法。尤其是以身体部位名称构成的成语，使得人们能够在具体的身体经验基础上建构抽象的语义领域。在这一点上，土耳其语中的 el 与扎扎其语中的 dest 在成语的形成中起着功能性核心作用，涵盖了援助、控制、权力、所有、剥夺、技巧、吝啬、慷慨、依赖以及社会关系等广泛的语义领域。然而，比较两种语言中的这些固定表达并不能简化为逐字对应的过程。因为成语往往无法直接翻译，必须结合其文化语境、比喻意义、语用价值和表达方式加以评估。 本研究旨在比较土耳其语与扎扎其语中以身体部位 el/dest 构成的成语的等值关系，并识别两种语言在形式、语义和功能上的重合点或差异点。研究试图回答以下问题：扎扎其语中有哪些类型的对应表达与土耳其语中以 el 构成的成语相对应？在哪些语义领域中集中出现完全或部分等值的例子？在形式上相似的成语中，意义与功能是否总是保持一致？在土耳其语与扎扎其语成语的翻译与词典学研究中，零等值与伪等值的例子会带来哪些风险？在此背景下，本研究旨在为土耳其语‑扎扎其语成语的比较研究以及扎扎其语词汇的文献记录作出贡献。

研究方法 本研究设计为一项基于文献分析的描述性与比较性研究，属于质性研究方法之一。主要数据来源为 Ömer Asım Aksoy 的《成语词典》（Deyimler Sözlüğü，土耳其语）与 Roşan Lezgîn 的《扎扎其语成语词典》（Ferhengê İdyomanê Kirdkî (Zazakî)）。补充来源包括 Necmi Akyalçın、Ahmet Doğan、Saraçbaşı 与 Minnetoğlu 的土耳其语成语词典；扎扎其语方面则参考了 Seçilmek 的硕士论文、Çiftçi 的博士论文以及 Selcan 关于词汇资源的研究。在编制数据集时，首先确定土耳其语资料中以 el 构成的成语作为主要研究对象，然后在扎扎其语资料中寻找包含 dest 的直接、功能性或解释性对应表达。 语义领域相近的变体被归入同一代表性条目；若某些例子主要呈现为谚语、祈祷或诅咒、复合动词或固定短语，而不具备成语用法，则予以排除。在确定等值关系时，首先比较成语的词典意义，其次比较其比喻意义与功能用法。研究采用了四种基本等值类型：完全等值、部分等值、零等值与伪等值。

研究结果 研究在现有数据集中识别出 24 个完全等值、80 个部分等值、28 个零等值以及 3 个伪等值。这一分布表明，在土耳其语与扎扎其语的 el/dest 成语中，功能与意义上的接近性优先于形式上的一一对应。完全等值组包括如 el açmak / dest akerdene、el üstünde tutmak / destan ser o girewtene/tepîştene、elden gitmek / dest ra şiyene、elinden gelmek / dest ra ameyene 等例子。在这些例子中，身体部位名称在两种语言中均被保留，比喻意义与功能用法高度重合。这表明基于身体经验的某些基本概念领域在土耳其语与扎扎其语中以相似方式得以确立。 部分等值构成了本研究中最大的一组。这一发现表明，在两种语言中，相同或相似的成语意义往往通过不同的比喻与句法手段来表达，但功能保持一致。例如，土耳其语成语“手在油里，另一只手在蜜里”在扎扎其语中译为 dest mîyanê rûnî de bîyene，显示核心意义得以保留，但比喻范围缩小。同样，“el vermek”与“paştî dayene”之间的“援助与支持”意义得以保留，但土耳其语中的“手”形象在扎扎其语中被替换为“背/支持”的形象。零等值的例子则表明，某些土耳其语成语在扎扎其语中没有直接的形式对应，但其意义仍可通过另一成语或解释性表达传达。伪等值的例子也说明，形式上的相似并非总是可靠的标准。

结论 综上所述，el/dest 元素在土耳其语与扎扎其语中作为一种富有生产力的成语构成要素，涵盖了援助、控制、权力、剥夺、技巧、经济状况与社会关系等语义领域。本研究结果表明，两种语言之间的精确形式对应有限，而部分等值的例子却十分丰富。这一情况揭示了土耳其语与扎扎其语在成语层面上存在强烈的语义接近性；然而，这种接近性往往通过不同的意象、不同的词汇选择与不同的使用模式来实现。因此，在翻译与比较分析成语时，仅依赖词汇层面的相似性可能会产生误导。尤其是零等值与伪等值的例子凸显了解释性对应、语境特定的例子以及功能性转移策略在翻译与词典学研究中的重要性。 本研究不仅为土耳其语‑扎扎其语成语的比较研究提供了范例，也为扎扎其语成语的文献记录作出了贡献。建议未来的研究不应仅依赖词典数据，还应评估田野采集、方言材料、口头文化产物以及语境中的使用实例。通过这种方式，等值分类可以建立在更广泛、更可靠、更具代表性的数据基础之上。此外，除了 el/dest 之外，还可以采用类似的方法研究由其他身体部位名称（如眼、头、舌、脚、脸）构成的成语。此类研究将使土耳其语与扎扎其语之间的文化接触领域、共同思维模式以及语言差异点更加清晰可见。

Структурированное резюме

Введение и цель исследования Идиомы представляют собой не только фиксированные единицы выражения в лексиконе языка, но и важные лингвистические структуры, отражающие культурную память общества, его способы мышления, повседневный опыт и методы конструирования смысла. Особенно идиомы, образованные с использованием названий частей тела, позволяют формировать абстрактные семантические поля на основе конкретного телесного опыта. В этом отношении элемент el в турецком языке и dest в зазаки функционируют как центр в формировании идиом в широком спектре семантических областей, включая помощь, контроль, власть, обладание, лишение, умение, скупость, щедрость, зависимость и социальные отношения. Однако сравнение таких устойчивых выражений между двумя языками не может быть сведено к простому поиску буквальных эквивалентов. Это связано с тем, что идиомы зачастую не поддаются прямому переводу и должны оцениваться в связи с их культурным контекстом, переносным значением, прагматической ценностью и способом выражения. Цель данного исследования — сравнить турецкие и зазаки идиомы, образованные с использованием термина части тела el/dest, в аспекте отношений эквивалентности и выявить точки формального, семантического и функционального совпадения или расхождения между двумя языками. Исследование стремилось ответить на следующие вопросы: Какие типы эквивалентов в зазаки соответствуют турецким идиомам с элементом el? В каких семантических областях концентрируются примеры полной и частичной эквивалентности? Совпадают ли значение и функция в идиомах, имеющих формальное сходство? Какие риски представляют примеры нулевой и псевдоэквивалентности для перевода и лексикографических исследований турецко‑зазаки идиом? В этом контексте исследование направлено на вклад как в сравнительные исследования турецко‑зазаки идиом, так и в документацию лексикона зазаки.

Методология Исследование было разработано как описательный и сравнительный проект, основанный на анализе документов, одном из методов качественного исследования. Основными источниками данных являются Deyimler Sözlüğü (Словарь идиом) Омера Асыма Аксоя для турецких идиом и Ferhengê İdyomanê Kirdkî (Zazakî) Рошана Лезгина для идиом зазаки. В качестве дополнительных источников использовались словари идиом Неджми Акялчына, Ахмета Догана, Сарачбаши и Миннетоглу для турецкого языка; для зазаки — магистерская диссертация Седжильмека, докторская диссертация Чифтчи и исследование Селджана по лексическим ресурсам. При составлении корпуса идиомы с элементом el в турецких источниках были определены как основная область фокуса, после чего в источниках зазаки проводился поиск прямых, функциональных или объяснительных эквивалентов с элементом dest. Варианты с близкими семантическими полями были объединены под одной репрезентативной статьёй; примеры, где преобладала природа пословицы, молитвы или проклятия, составного глагола или устойчивого выражения, исключались из корпуса, если они не демонстрировали идиоматического употребления. При определении эквивалентности сначала сравнивалось словарное значение идиомы, затем её переносное значение и функциональное использование. В исследовании применялись четыре основных типа эквивалентности: полная, частичная, нулевая и псевдоэквивалентность.

Результаты В исследовании выявлено 24 случая полной эквивалентности, 80 случаев частичной эквивалентности, 28 случаев нулевой эквивалентности и 3 случая ложной эквивалентности в существующем корпусе. Это распределение показывает, что в идиомах, сосредоточенных вокруг el/dest в турецком и зазаки, функциональная и смысловая близость имеет приоритет над формальным одно‑к‑одному соответствием. Группа полной эквивалентности включает такие примеры, как el açmak / dest akerdene, el üstünde tutmak / destan ser o girewtene/tepîştene, elden gitmek / dest ra şiyene и elinden gelmek / dest ra ameyene. В этих случаях название части тела сохраняется в обоих языках, а переносное значение и функциональное использование в значительной степени совпадают. Это демонстрирует, что некоторые фундаментальные концептуальные области, основанные на телесном опыте, сформировались сходным образом в турецком и зазаки. Частичная эквивалентность составляет крупнейшую группу в данном исследовании. Этот результат показывает, что в обоих языках одни и те же или схожие идиоматические значения часто выражаются с аналогичными функциями, но через различные образные и синтаксические средства. Например, турецкая идиома «иметь одну руку в масле, а другую в мёде» в зазаки передаётся как dest mîyanê rûnî de bîyene, что демонстрирует сохранение основного значения при сужении образного диапазона. Аналогично, значение «помощь и поддержка» сохраняется между el vermek и paştî dayene, однако турецкий образ «руки» заменяется в зазаки образом «спины/поддержки». Примеры нулевой эквивалентности показывают, что некоторые турецкие идиомы не имеют прямого формального эквивалента в зазаки, но их значение может быть передано через другую идиому или объяснительный перевод. Примеры ложной эквивалентности также демонстрируют, что формальное сходство не всегда является надёжным критерием.

Заключение В заключение, элемент el/dest функционирует как продуктивный компонент образования идиом в турецком и зазаки в таких семантических областях, как помощь, контроль, власть, лишение, умение, финансовое положение и социальные отношения. Результаты исследования показывают, что точные формальные эквиваленты между двумя языками ограничены, тогда как примеры частичной эквивалентности весьма многочисленны. Эта ситуация выявляет сильную семантическую близость между турецким и зазаки на идиоматическом уровне; однако эта близость часто устанавливается через различные образы, разные лексические выборы и различные модели употребления. Поэтому опора исключительно на сходство на уровне слов при переводе и сравнительном анализе идиом может быть вводящей в заблуждение. В частности, примеры нулевой и псевдоэквивалентности подчёркивают важность объяснительных эквивалентов, контекстуальных примеров и стратегий функционального переноса в исследованиях перевода и лексикографии. Данное исследование служит не только примером сравнительных исследований турецко‑зазаки идиом, но и вносит вклад в документирование существования идиом зазаки. Рекомендуется, чтобы будущие исследования не ограничивались данными словарей, но также учитывали полевые материалы, диалектные данные, продукты устной культуры и примеры употребления в контексте. Таким образом, классификации эквивалентности могут основываться на более широкой, надёжной и репрезентативной базе данных. Кроме того, идиомы, образованные с использованием названий других частей тела — таких как глаз, голова, язык, нога и лицо — наряду с el/dest, также могут быть изучены аналогичным методом. Подобные исследования сделают более очевидными области культурного контакта, общие модели мышления и точки языкового расхождения между турецким и зазаки.

संरचित सारांश

परिचय और अध्ययन का उद्देश्य मुहावरे केवल भाषा के शब्दकोश में स्थिर अभिव्यक्ति इकाइयाँ ही नहीं हैं, बल्कि वे महत्वपूर्ण भाषाई संरचनाएँ भी हैं जो किसी समाज की सांस्कृतिक स्मृति, सोचने के तरीके, दैनिक जीवन के अनुभव और अर्थ निर्माण की विधियों को प्रतिबिंबित करती हैं। विशेष रूप से, शरीर के अंगों के नामों से बने मुहावरे ठोस शारीरिक अनुभव के आधार पर अमूर्त अर्थ क्षेत्रों का निर्माण संभव बनाते हैं। इस संदर्भ में, तुर्की भाषा में el और ज़ाज़ाकी में dest विभिन्न अर्थ क्षेत्रों—जैसे सहायता, नियंत्रण, शक्ति, स्वामित्व, वंचना, कौशल, कंजूसी, उदारता, निर्भरता और सामाजिक संबंधों—में मुहावरों के निर्माण में एक कार्यात्मक केंद्र के रूप में कार्य करते हैं। हालाँकि, इन स्थिर अभिव्यक्तियों की तुलना को केवल शब्द‑दर‑शब्द समानता तक सीमित नहीं किया जा सकता। इसका कारण यह है कि मुहावरे अक्सर सीधे अनुवाद योग्य नहीं होते और उन्हें उनके सांस्कृतिक संदर्भ, रूपकात्मक अर्थ, व्यावहारिक मूल्य और अभिव्यक्ति शैली के साथ मिलाकर मूल्यांकन करना आवश्यक होता है। इस अध्ययन का उद्देश्य el/dest अंग शब्द से बने तुर्की और ज़ाज़ाकी मुहावरों की तुलनात्मक जाँच करना है, ताकि दोनों भाषाओं में औपचारिक, अर्थगत और कार्यात्मक समानताओं या भिन्नताओं के बिंदुओं की पहचान की जा सके। अध्ययन ने निम्नलिखित प्रश्नों का उत्तर खोजने का प्रयास किया: ज़ाज़ाकी में कौन‑से प्रकार के समकक्ष तुर्की मुहावरों से मेल खाते हैं? पूर्ण और आंशिक समानता के उदाहरण किन अर्थ क्षेत्रों में केंद्रित हैं? क्या औपचारिक समानता वाले मुहावरों में अर्थ और कार्य हमेशा मेल खाते हैं? तुर्की‑ज़ाज़ाकी मुहावरों के अनुवाद और शब्दकोशीय अध्ययन में शून्य और छद्म‑समानता के उदाहरण कौन‑से जोखिम उत्पन्न करते हैं? इस प्रकार, अध्ययन का उद्देश्य तुलनात्मक तुर्की‑ज़ाज़ाकी मुहावरों के शोध और ज़ाज़ाकी शब्दकोश के दस्तावेजीकरण दोनों में योगदान देना है।

पद्धति यह अध्ययन एक वर्णनात्मक और तुलनात्मक शोध परियोजना के रूप में तैयार किया गया है, जो गुणात्मक शोध विधियों में से एक दस्तावेज़ विश्लेषण पर आधारित है। प्राथमिक डेटा स्रोतों में तुर्की मुहावरों के लिए ओमर आसिम अक्सोय का Deyimler Sözlüğü और ज़ाज़ाकी मुहावरों के लिए रोशन लेज़गिन का Ferhengê İdyomanê Kirdkî (Zazakî) शामिल हैं। सहायक स्रोतों में तुर्की मुहावरों के लिए नेज्मी अक्यालचिन, अहमद डोगान, सराचबाशी और मिनेटोग्लू के मुहावरा शब्दकोश; तथा ज़ाज़ाकी मुहावरों के लिए सेचिल्मेक का स्नातकोत्तर शोध, चिफ़्ची का डॉक्टरेट शोध और सेल्ज़ान का शब्द संसाधनों पर अध्ययन सम्मिलित किया गया। डेटा संकलन करते समय, तुर्की स्रोतों में el से बने मुहावरों को प्राथमिक क्षेत्र के रूप में पहचाना गया, जिसके बाद ज़ाज़ाकी स्रोतों में dest युक्त प्रत्यक्ष, कार्यात्मक या व्याख्यात्मक समकक्षों की खोज की गई। समान अर्थ क्षेत्रों वाले रूपांतरों को एक प्रतिनिधि प्रविष्टि के अंतर्गत मूल्यांकित किया गया; जिन उदाहरणों में कहावत, प्रार्थना या शाप, संयुक्त क्रिया या स्थिर वाक्यांश का स्वरूप प्रमुख था, उन्हें तब बाहर रखा गया जब वे मुहावरेदार प्रयोग प्रदर्शित नहीं करते थे। समानता निर्धारित करते समय पहले मुहावरे के शब्दकोशीय अर्थ की तुलना की गई, फिर उसके रूपकात्मक अर्थ और कार्यात्मक प्रयोग की। अध्ययन ने चार मूलभूत समानता प्रकारों का उपयोग किया: पूर्ण, आंशिक, शून्य और छद्म‑समानता।

निष्कर्ष अध्ययन में 24 पूर्ण समानता, 80 आंशिक समानता, 28 शून्य समानता और 3 छद्म‑समानता के उदाहरण पहचाने गए। यह वितरण दर्शाता है कि तुर्की और ज़ाज़ाकी के el/dest केंद्रित मुहावरों में औपचारिक एक‑से‑एक अनुरूपता की तुलना में कार्यात्मक और अर्थ‑केंद्रित निकटता को प्राथमिकता दी जाती है। पूर्ण समानता समूह में el açmak / dest akerdene, el üstünde tutmak / destan ser o girewtene/tepîştene, elden gitmek / dest ra şiyene और elinden gelmek / dest ra ameyene जैसे उदाहरण शामिल हैं। इन उदाहरणों में शरीर के अंग का नाम दोनों भाषाओं में संरक्षित है, और रूपकात्मक अर्थ तथा कार्यात्मक प्रयोग बड़े पैमाने पर मेल खाते हैं। यह स्थिति दर्शाती है कि शारीरिक अनुभव पर आधारित कुछ मौलिक वैचारिक क्षेत्रों का तुर्की और ज़ाज़ाकी में समान रूप से विकास हुआ है। आंशिक समानता इस अध्ययन में सबसे बड़ा समूह है। यह निष्कर्ष दर्शाता है कि दोनों भाषाओं में समान या समानार्थी मुहावरेदार अर्थ अक्सर समान कार्यों के साथ व्यक्त किए जाते हैं, लेकिन विभिन्न रूपकात्मक और वाक्यगत साधनों के माध्यम से। उदाहरण के लिए, तुर्की मुहावरा “एक हाथ तेल में और दूसरा शहद में होना” ज़ाज़ाकी में dest mîyanê rûnî de bîyene के रूप में प्रस्तुत किया जाता है, जो यह दिखाता है कि मुख्य अर्थ संरक्षित है, लेकिन रूपकात्मक सीमा संकुचित हो गई है। इसी प्रकार, “el vermek” और “paştî dayene” के बीच “सहायता और समर्थन” का अर्थ संरक्षित है, लेकिन तुर्की की “हाथ” की छवि ज़ाज़ाकी में “पीठ/समर्थन” की छवि से प्रतिस्थापित होती है। शून्य समानता के उदाहरण दर्शाते हैं कि कुछ तुर्की मुहावरों का ज़ाज़ाकी में कोई प्रत्यक्ष औपचारिक समकक्ष नहीं है, लेकिन उनका अर्थ किसी अन्य मुहावरे या व्याख्यात्मक प्रस्तुति के माध्यम से संप्रेषित किया जा सकता है। छद्म‑समानता के उदाहरण भी यह प्रदर्शित करते हैं कि औपचारिक समानता हमेशा विश्वसनीय मानदंड नहीं होती।

निष्कर्ष अंततः, el/dest तत्व तुर्की और ज़ाज़ाकी में सहायता, नियंत्रण, शक्ति, वंचना, कौशल, आर्थिक स्थिति और सामाजिक संबंध जैसे अर्थ क्षेत्रों में एक उत्पादक मुहावरा‑निर्माण तत्व के रूप में कार्य करता है। इस अध्ययन के निष्कर्ष बताते हैं कि दोनों भाषाओं के बीच सटीक औपचारिक समकक्ष सीमित हैं, जबकि आंशिक समानता के उदाहरण अत्यधिक प्रचुर हैं। यह स्थिति दर्शाती है कि तुर्की और ज़ाज़ाकी में मुहावरेदार स्तर पर मजबूत अर्थगत निकटता है; हालाँकि, यह निकटता अक्सर विभिन्न चित्रणों, अलग शब्द चयन और अलग प्रयोग पैटर्नों के माध्यम से स्थापित होती है। इसलिए, केवल शब्द स्तर की समानताओं पर निर्भर रहना अनुवाद और तुलनात्मक विश्लेषण में भ्रामक हो सकता है। विशेष रूप से, शून्य और छद्म‑समानता के उदाहरण अनुवाद और शब्दकोशीय अध्ययन में व्याख्यात्मक समकक्षों, संदर्भ‑विशिष्ट उदाहरणों और कार्यात्मक स्थानांतरण रणनीतियों के महत्व को उजागर करते हैं। यह अध्ययन न केवल तुलनात्मक तुर्की‑ज़ाज़ाकी मुहावरों के शोध का उदाहरण प्रस्तुत करता है, बल्कि ज़ाज़ाकी मुहावरों के अस्तित्व के दस्तावेजीकरण में भी योगदान देता है। अनुशंसा की जाती है कि भविष्य के शोध केवल शब्दकोशीय डेटा पर निर्भर न रहें, बल्कि क्षेत्रीय संकलन, बोली सामग्री, मौखिक संस्कृति के उत्पाद और संदर्भ में प्रयोग के उदाहरणों का भी मूल्यांकन करें। इस प्रकार, समानता वर्गीकरण एक व्यापक, अधिक विश्वसनीय और प्रतिनिधि डेटाबेस पर आधारित हो सकते हैं। इसके अतिरिक्त, el/dest के अलावा अन्य शरीर अंगों—जैसे आँख, सिर, जीभ, पैर और चेहरा—से बने मुहावरों का भी समान पद्धति से अध्ययन किया जा सकता है। ऐसे अध्ययन तुर्की और ज़ाज़ाकी के बीच सांस्कृतिक संपर्क के क्षेत्र, साझा विचार पैटर्न और भाषाई भिन्नताओं को अधिक स्पष्ट बनाएँगे।