Abstract

Bu çalışma, Türkiye'de katılım bankacılığında kâr paylaşım oranlarının dinamiklerini ve bunların politika faiz oranıyla etkileşimini analitik bir yaklaşımla değerlendirerek faizsiz finansın işleyişine dair özgün bir perspektif sunmaktadır. Analiz, uluslararası İslami finans literatürünün sistematik bir incelemesine ve resmi kurumsal kaynaklarda bildirilen göstergeler kullanılarak yapılan yapılandırılmış bir karşılaştırmaya dayanmaktadır. Bu çerçevede çalışma, sektörün Türk bankacılık sistemindeki konumunu ve mevcut uygulamaların literatürde vurgulanan risk paylaşımı ve varlığa dayalı finansmanın teorik temelleriyle ne ölçüde tutarlı olduğunu değerlendirmektedir. Bulgular, katılım bankalarının payının bankacılık sektörünün yaklaşık %10'una yükseldiğini, ancak %15'lik stratejik hedefin altında kaldığını göstermektedir. Bu, büyümenin sistem genelinde hedeflenen penetrasyon düzeyini tam olarak yansıtmadığını ima etmektedir. Ayrıca, inceleme, ürün çeşitliliği ve bilanço faaliyetlerinin sınırlı sayıda finansman modelinde yoğunlaştığını, gerçek kar ve zarar paylaşımını içeren ortaklık temelli düzenlemelerin ise marjinal olarak kullanılmaya devam ettiğini göstermektedir. Çalışmanın karşılaştırılmalı analizleri, katılım bankalarının kar paylaşım oranlarının geleneksel faiz oranlarıyla yapısal bir paralellik sergilediğini ortaya koymaktadır. İslami finans literatürü açısından değerlendirildiğinde, bu durum fiyatlandırma kriterleri, farklılaşma algısı ve sektörün benzersiz kimliğinin sürdürülebilirliği konusunda endişeler doğurmaktadır. Bu karşılaştırmalara dayanarak, çalışma üretim ve ticaretle ilgili finansmanı genişletmek, şeffaflık ve açıklama uygulamalarını güçlendirmek ve kâr dağıtım ilkelerinin iletişimini standartlaştırmak ve iyileştirmek için önlemler önermektedir. Ayrıca, bilgi asimetrilerini azaltmak ve bilinçli katılımı desteklemek için sosyal farkındalık ve finansal okuryazarlığın önemini vurgulamaktadır. Genel olarak, katılım bankacılığının Türkiye'de önemli bir büyüme potansiyeli olduğu görülmektedir; ancak, sektörün benzersizliğini ve rekabet gücünü korumak için ürün tasarımı, yönetişim ve kurumsal kapasite alanlarında koordineli reformlar gereklidir.

Abstract

This study offers a unique perspective on the functioning of interest-free finance by analytically evaluating the dynamics of profit-sharing ratios in participatory banking in Turkey and their interaction with the policy interest rate. The analysis is based on a systematic review of the international Islamic finance literature and a structured comparison using indicators reported in official institutional sources. Within this framework, the study assesses the sector's position within the Turkish banking system and the extent to which current practices are consistent with the theoretical foundations of risk sharing and asset-based financing emphasized in the literature. Findings indicate that the share of participation banks has risen to approximately 10% of the banking sector, but remains below the strategic target of 15%. This implies that growth does not fully reflect the targeted penetration level across the system. Furthermore, the review shows that product diversity and balance sheet activities are concentrated in a limited number of financing models, while partnership-based arrangements involving actual profit and loss sharing continue to be used marginally. Comparative analyses of the study reveal that profit-sharing rates of participation banks exhibit a structural parallelism with traditional interest rates. From the perspective of Islamic finance literature, this raises concerns regarding pricing criteria, the perception of differentiation, and the sustainability of the sector's unique identity. Based on these comparisons, the study recommends measures to expand production and trade-related financing, strengthen transparency and disclosure practices, and standardize and improve the communication of profit distribution principles. It also emphasizes the importance of social awareness and financial literacy to reduce information asymmetries and support informed participation. Overall, participatory banking appears to have significant growth potential in Turkey; however, coordinated reforms in product design, governance, and institutional capacity are necessary to preserve the sector's uniqueness and competitive strength.

Structured Abstract:

This study examines whether the profit-sharing rates paid by Turkish participation (Islamic) banks genuinely reflect risk-and-return performance or instead track the conventional policy rate as a de facto pricing benchmark, a tension long debated in the Islamic finance literature under the rubric of displaced commercial risk and rate-of-return risk management. Over a twenty-year horizon (2005–2025), the study compares the policy rate set by the Central Bank of the Republic of Turkey (CBRT) with the profit-sharing rates distributed by Turkish participation banks, using official data compiled from the CBRT, the Banking Regulation and Supervision Agency (BRSA/BDDK), and the Participation Banks Association of Turkey (TKBB). A second aim is to evaluate the composition of the sector’s financing portfolio against the theoretical ideal of asset-based, risk-sharing finance. A third aim is to position the Turkish case within the broader international literature on dual banking systems, in which participation or Islamic banks operate alongside conventional banks under a shared monetary-policy regime.

The study employs a descriptive-comparative research design built on secondary time-series indicators drawn from official institutional sources rather than primary survey or experimental data. The 2005-2025 period was partitioned into seven three-year sub-periods (2005-2007, 2008-2010, 2011-2013, 2014-2016, 2017-2019, 2020-2022, 2023-2025), each constructed by first computing annual averages from the underlying source series and then averaging these annual figures within each three-year window; the boundaries were chosen to correspond with identifiable shifts in Turkish monetary-policy stance and participation-banking sector development. For each sub-period the policy-rate range and the corresponding profit-sharing-rate range were compiled and the resulting spread was calculated. To move beyond purely narrative description, a Pearson correlation coefficient and a simple linear regression were additionally computed across the seven period-level pairs to quantify the strength of co-movement between the two series. In parallel, the sector’s financing-model composition (murabahah, ijarah, mudarabah, musharakah, and salam/istisna) was classified using the most recent available institutional data. To strengthen external validity, the Turkish findings were benchmarked against the international literature on profit-and-loss-sharing practices. The study does not employ inferential econometric techniques such as Granger causality testing, cointegration analysis, or panel regression on higher-frequency data; the relationships reported here are descriptive and comparative rather than causal, and the correlation statistic is computed at the aggregated period level (n = 7), which constrains its inferential power. The study explicitly flags this as a limitation and a direction for future causal-inferential research.

The period-by-period comparison shows that the spread between the CBRT policy rate and participation banks’ profit-sharing rates has remained narrow throughout the entire 2005–2025 horizon, ranging from −3.0 to +3.1 percentage points across sub-periods and showing a sign reversal pattern rather than monotonic narrowing. In 2005–2007 the policy rate averaged 15.0% against a profit-sharing rate of 18.1% (spread of +3.1 points, with the profit-sharing rate above the policy rate); this spread remained positive through 2008–2010 (12.7% vs 13.5%, spread of +0.8) and 2011–2013 (8.0% vs 8.5%, spread of +0.5), before the profit-sharing rate fell below the policy rate in 2014–2016 (9.2% vs 7.6%, spread of −1.6). The gap widened to −3.0 points in 2017–2019 (14.6% vs 11.6%) before the profit-sharing rate again exceeded the policy rate in 2020–2022 (13.6% vs 15.5%, spread of +1.9), reflecting CBRT’s unconventional low-rate policy, and returned below the policy rate in 2023–2025 (37.5% vs 36.0%, spread of −1.5) during Turkey’s recent high-rate disinflation cycle. Across all seven periods, the Pearson correlation coefficient between the policy rate and the profit-sharing rate is r = 0.976 (R² = 0.953), indicating an extremely strong linear co-movement at the aggregated period level. The financing-composition findings reinforce this picture of limited product-level differentiation: as of 2025, murabahah-based commercial sale financing accounts for 70–75% of total sector financing, ijarah contributes approximately 10-12%, and genuine PLS instruments, mudarabah and musharakah combined, represent only about 4% of the portfolio, with salam/istisna below 1%. The international literature places this finding in context: studies on Malaysia, Indonesia, and other dual-banking jurisdictions report comparable correlations between Islamic banks’ profit-sharing rates and conventional interest rates, suggesting that the phenomenon documented here reflects a broader structural feature of dual banking systems rather than a uniquely Turkish anomaly.

Taken as a whole, the rate co-movement and portfolio-concentration findings present a coherent picture: over two decades of expansion, Turkish participation banking has grown substantially in scale and institutional sophistication, yet the structurally aligned and statistically strong (r = 0.976) co-movement between its profit-sharing rates and the conventional policy rate, combined with the marginal 4% share of genuine PLS instruments, challenges the sector’s claim to offer a pricing mechanism that is clearly distinguishable from an interest-indexed one. This conclusion should not be read as a wholesale indictment of the sector: its expansion has delivered tangible gains in financial inclusion, access to global Islamic capital markets, and product accessibility for faith-sensitive depositors, gains that should be weighed against the identity-related concerns raised here. Accordingly, the study’s recommendations are constructive: expanding the share of mudarabah- and musharakah-based instruments, improving the transparency and standardisation of profit-distribution disclosures, and strengthening governance frameworks that allow profit-sharing rates to be justified on the basis of underlying asset performance rather than benchmark tracking. Rather than introducing a new method, the study’s main contribution is empirical: it compiles a twenty-year, seven-period evidentiary basis, anchored by an explicit correlation statistic rather than narrative description alone, that future research using higher-frequency data and causal-inferential techniques can build upon and test directly.

Yapılandırılmış Özet:

Bu çalışma, Türk katılım bankalarının uyguladığı kâr payı oranlarının gerçekten risk ve getiri performansını mı yansıttığını, yoksa geleneksel politika faizini fiilî bir fiyatlama referansı olarak mı izlediğini incelemektedir. bu, İslami finans literatüründe yerinden edilmiş ticari risk (displaced commercial risk) ve getiri oranı riski yönetimi başlığı altında uzun süredir tartışılan bir gerilimdir. Yirmi yıllık bir dönem boyunca (2005-2025), çalışma Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) belirlediği politika faizi ile Türk katılım bankalarının dağıttığı kâr payı oranlarını, TCMB, Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) ve Türkiye Katılım Bankaları Birliği’nden (TKBB) derlenen resmî verileri kullanarak karşılaştırmaktadır. İkinci amaç, sektörün finansman portföyünün kompozisyonunu varlık temelli, risk paylaşımına dayalı finansmanın teorik idealine göre değerlendirmektir. Üçüncü amaç ise, katılım bankalarının geleneksel bankalarla ortak bir para politikası rejimi altında faaliyet gösterdiği ikili bankacılık sistemleri literatüründe Türkiye örneğini konumlandırmaktır.

Çalışma, birincil anket veya deneysel veri yerine resmî kurumsal kaynaklardan alınan ikincil zaman serisi göstergelerine dayanan betimsel-karşılaştırmalı bir araştırma tasarımı benimsemektedir. 2005-2025 dönemi, her biri önce yıllık ortalamaların hesaplanıp ardından bu yıllık değerlerin üç yıllık pencereler içinde ortalamasının alınmasıyla oluşturulan yedi adet üç yıllık alt döneme (2005-2007, 2008-2010, 2011-2013, 2014-2016, 2017-2019, 2020-2022, 2023-2025) ayrılmıştır. Dönem sınırları, Türkiye’nin para politikası duruşu ve katılım bankacılığı sektörünün gelişimindeki belirgin değişimlere denk gelecek şekilde seçilmiştir. Her alt dönem için politika faizi aralığı ve karşılık gelen kâr payı oranı aralığı derlenmiş ve aradaki fark hesaplanmıştır. Salt betimsel anlatının ötesine geçmek amacıyla, yedi dönem-düzeyi çift üzerinden bir Pearson korelasyon katsayısı ve basit bir doğrusal regresyon hesaplanarak iki seri arasındaki eş hareketin gücü ölçülmüştür. Buna paralel olarak, sektörün finansman-modeli kompozisyonu (murâbaha, icâre, mudârabe, müşareke ve selem/istisna) en güncel kurumsal verilerle sınıflandırılmıştır. Dış geçerliliği güçlendirmek amacıyla, Türkiye’ye ilişkin bulgular uluslararası kâr-zarar paylaşımı uygulamaları literatürüyle karşılaştırılmıştır. Çalışma, Granger nedensellik testi, eşbütünleşme analizi veya yüksek frekanslı veri üzerinde panel regresyon gibi çıkarımsal ekonometrik teknikler kullanmamaktadır. Burada raporlanan ilişkiler nedensel değil betimsel ve karşılaştırmalıdır ve korelasyon istatistiği toplulaştırılmış dönem düzeyinde (n = 7) hesaplandığından çıkarımsal gücü sınırlıdır. Çalışma bunu açıkça bir sınırlılık ve gelecekteki nedensel-çıkarımsal araştırmalar için bir yön olarak belirtmektedir.

Dönemden döneme yapılan karşılaştırma, TCMB politika faizi ile katılım bankalarının kâr payı oranları arasındaki farkın, 2005-2025 ufkunun tamamı boyunca dar kaldığını, tek yönlü bir daralmadan ziyade işaret değişimi gösteren bir örüntü sergilediğini ortaya koymaktadır. Fark, alt dönemler arasında −3,0 ile +3,1 yüzde puanı arasında değişmektedir. 2005-2007’de politika faizi ortalama %15,0 iken kâr payı oranı %18,1 olmuştur (fark: +3,1 puan); bu pozitif fark 2008-2010’da (%12,7’ye karşı %13,5, fark: +0,8) ve 2011-2013’te (%8,0’a karşı %8,5, fark: +0,5) sürmüş, ardından kâr payı oranı 2014-2016’da politika faizinin altına düşmüştür. (%9,2’ye karşı %7,6, fark: −1,6). Açık, 2017-2019’da −3,0 puana genişlemiş, ardından kâr payı oranı 2020-2022’de politika faizini yeniden aşmış (%13,6’ya karşı %15,5, fark: +1,9) ve Türkiye’nin yakın dönemdeki yüksek faiz/dezenflasyon döngüsü sırasında 2023-2025’te yeniden politika faizinin altına inmiştir (%37,5’e karşı %36,0, fark: −1,5). Yedi dönemin tamamında, politika faizi ile kâr payı oranı arasındaki Pearson korelasyon katsayısı r = 0,976’dır (R² = 0,953). Bu, toplulaştırılmış dönem düzeyinde son derece güçlü bir doğrusal eş hareketi göstermektedir. Finansman-kompozisyonu bulguları bu sınırlı ürün-düzeyi farklılaşma tablosunu güçlendirmektedir: 2025 itibarıyla, murâbaha temelli ticari satış finansmanı toplam sektör finansmanının %70-75’ini oluşturmakta, icâre yaklaşık %10-12 katkı sağlamakta, gerçek KZP araçları olan mudârabe ve müşareke ise portföyün toplamda yalnızca yaklaşık %4’ünü, selem/istisna ise %1’in altını temsil etmektedir. Uluslararası literatür bu bulguyu bağlamsallaştırmaktadır. Malezya, Endonezya ve diğer ikili bankacılık sistemleri üzerine yapılan çalışmalar, İslami bankaların kâr payı oranları ile geleneksel faiz oranları arasında karşılaştırılabilir korelasyonlar bildirmekte; bu da burada belgelenen olgunun benzersiz bir Türk anomalisi değil, ikili bankacılık sistemlerinin daha geniş bir yapısal özelliğini yansıttığını düşündürmektedir.

Bir bütün olarak ele alındığında, oran eş hareketi ve portföy-yoğunlaşması bulguları tutarlı bir tablo sunmaktadır. İki on yıllık bir genişleme döneminde, Türk katılım bankacılığı ölçek ve kurumsal sofistikasyon bakımından önemli ölçüde büyümüş, ancak kâr payı oranları ile geleneksel politika faizi arasındaki yapısal olarak hizalı ve istatistiksel olarak güçlü (r = 0,976) eş hareket, gerçek KZP araçlarının yalnızca %4’lük marjinal payıyla birleştiğinde, sektörün faiz-endeksli bir mekanizmadan açıkça ayrıştırılabilir bir fiyatlama mekanizması sunduğu iddiasını sorgulamaktadır. Bu sonuç, sektöre yönelik topyekûn bir mahkûmiyet olarak okunmamalıdır. Sektörün genişlemesi, finansal kapsayıcılık, küresel İslami sermaye piyasalarına erişim ve inanca duyarlı mevduat sahipleri için ürün erişilebilirliği bakımından somut kazanımlar sağlamıştır. Bu kazanımlar, burada dile getirilen kimlik odaklı kaygılarla birlikte değerlendirilmelidir. Buna göre çalışmanın önerileri yapıcıdır: mudârabe ve müşareke temelli araçların payının genişletilmesi, kâr dağıtımı açıklamalarının şeffaflığının ve standartlaştırılmasının iyileştirilmesi ve kâr payı oranlarının kıyaslama takibi yerine dayanak varlık performansı temelinde gerekçelendirilmesine imkân tanıyan yönetişim çerçevelerinin güçlendirilmesi. Yeni bir yöntem sunmak yerine, çalışmanın temel katkısı ampiriktir: yalnızca anlatısal betimlemeye değil açık bir korelasyon istatistiğine dayanan, yirmi yıllık ve yedi dönemlik bir kanıt tabanı derlemekte olup, gelecekteki araştırmaların daha yüksek frekanslı veriler ve nedensel-çıkarımsal teknikler kullanarak doğrudan üzerine inşa edebileceği ve sınayabileceği bir zemin sunmaktadır.

الملخص المنظَّم:

تبحث هذه الدراسة فيما إذا كانت معدلات توزيع الأرباح التي تدفعها المصارف التشاركية (الإسلامية) التركية تعكس فعليًا الأداء من حيث المخاطر والعوائد، أم أنها تتبع سعر فائدة السياسة النقدية التقليدي بوصفه معيارًا مرجعيًا فعليًا للتسعير؛ وهي إشكالية نوقشت مطولًا في أدبيات التمويل الإسلامي في إطار المخاطر التجارية المنقولة وإدارة مخاطر معدل العائد. وعلى امتداد أفق زمني يبلغ عشرين عامًا (2005–2025)، تقارن الدراسة بين سعر فائدة السياسة النقدية الذي يحدده البنك المركزي للجمهورية التركية (CBRT) ومعدلات توزيع الأرباح لدى المصارف التشاركية التركية، بالاستناد إلى بيانات رسمية جُمعت من البنك المركزي للجمهورية التركية، وهيئة التنظيم والرقابة المصرفية (BRSA/BDDK)، واتحاد المصارف التشاركية التركية (TKBB). ويتمثل الهدف الثاني في تقييم تركيبة المحفظة التمويلية للقطاع في ضوء النموذج النظري الأمثل للتمويل القائم على الأصول وتقاسم المخاطر. أما الهدف الثالث، فيتمثل في وضع الحالة التركية ضمن السياق الأوسع للأدبيات الدولية المتعلقة بالنظم المصرفية المزدوجة، التي تعمل فيها المصارف التشاركية أو الإسلامية جنبًا إلى جنب مع المصارف التقليدية في ظل نظام موحَّد للسياسة النقدية.

تعتمد الدراسة تصميمًا بحثيًا وصفيًا مقارنًا يستند إلى مؤشرات سلاسل زمنية ثانوية مستمدة من مصادر مؤسسية رسمية، بدلًا من البيانات الأولية المستقاة من المسوح أو التجارب. وقد قُسِّمت المدة 2005–2025 إلى سبع فترات فرعية، تمتد كل منها ثلاثة أعوام، وهي: 2005–2007، و2008–2010، و2011–2013، و2014–2016، و2017–2019، و2020–2022، و2023–2025. وحُسبت مؤشرات كل فترة أولًا باستخراج المتوسطات السنوية من السلاسل الأصلية، ثم بحساب متوسط هذه القيم السنوية ضمن كل نافذة زمنية ثلاثية الأعوام؛ واختيرت حدود الفترات بما يتوافق مع التحولات القابلة للتحديد في توجه السياسة النقدية التركية وتطور قطاع الصيرفة التشاركية. ولكل فترة فرعية، جرى تجميع نطاق سعر فائدة السياسة النقدية والنطاق المقابل لمعدل توزيع الأرباح، ثم احتساب الفارق بينهما. ولتجاوز الوصف السردي المحض، حُسب كذلك معامل ارتباط بيرسون، وأُجري انحدار خطي بسيط باستخدام أزواج القيم السبعة على مستوى الفترات، بهدف قياس قوة التلازم الحركي بين السلسلتين. وبالتوازي مع ذلك، صُنِّفت تركيبة صيغ التمويل في القطاع، بما يشمل المرابحة والإجارة والمضاربة والمشاركة والسَّلَم والاستصناع، استنادًا إلى أحدث البيانات المؤسسية المتاحة. ولتعزيز الصلاحية الخارجية للنتائج، قورنت النتائج التركية بالأدبيات الدولية المتعلقة بممارسات المشاركة في الأرباح والخسائر. ولا تستخدم الدراسة تقنيات قياسية اقتصادية استدلالية، مثل اختبار سببية غرانجر، أو تحليل التكامل المشترك، أو انحدار البيانات اللوحية بالاعتماد على بيانات ذات تواتر زمني أعلى؛ فالعلاقات المعروضة وصفية ومقارنة وليست سببية، كما أن معامل الارتباط محسوب على مستوى الفترات المجمَّعة (n = 7)، وهو ما يحد من قوته الاستدلالية. وتقر الدراسة صراحةً بهذا القيد، وتطرحه مسارًا للبحوث المستقبلية القائمة على الاستدلال السببي.

تُظهر المقارنة بين الفترات أن الفارق بين سعر فائدة السياسة النقدية للبنك المركزي للجمهورية التركية ومعدلات توزيع الأرباح لدى المصارف التشاركية ظل محدودًا طوال المدة 2005–2025، إذ تراوح بين −3.0 و+3.1 نقطة مئوية عبر الفترات الفرعية، واتخذ نمطًا من التحول بين الإشارة الموجبة والسالبة، بدلًا من التقلص المطّرد. ففي الفترة 2005–2007، بلغ متوسط سعر فائدة السياسة النقدية 15.0%، مقابل معدل توزيع أرباح قدره 18.1%، بفارق بلغ +3.1 نقطة مئوية، أي إن معدل توزيع الأرباح تجاوز سعر فائدة السياسة النقدية. وظل هذا الفارق موجبًا خلال الفترة 2008–2010، حين بلغ المعدلان 12.7% و13.5%، على التوالي، بفارق قدره +0.8 نقطة مئوية، وكذلك خلال الفترة 2011–2013، حين بلغا 8.0% و8.5%، بفارق قدره +0.5 نقطة مئوية. ثم انخفض معدل توزيع الأرباح إلى ما دون سعر فائدة السياسة النقدية في الفترة 2014–2016، إذ بلغ المعدلان 9.2% و7.6%، على التوالي، بفارق قدره −1.6 نقطة مئوية. واتسعت الفجوة إلى −3.0 نقاط مئوية في الفترة 2017–2019، حين بلغ المعدلان 14.6% و11.6%، قبل أن يتجاوز معدل توزيع الأرباح مجددًا سعر فائدة السياسة النقدية في الفترة 2020–2022، إذ بلغ المعدلان 13.6% و15.5%، بفارق قدره +1.9 نقطة مئوية، بما يعكس سياسة أسعار الفائدة المنخفضة غير التقليدية التي انتهجها البنك المركزي للجمهورية التركية. وعاد معدل توزيع الأرباح إلى مستوى أدنى من سعر فائدة السياسة النقدية خلال الفترة 2023–2025، إذ بلغ المعدلان 37.5% و36.0%، على التوالي، بفارق قدره −1.5 نقطة مئوية، وذلك أثناء دورة خفض التضخم الأخيرة في تركيا، التي اتسمت بارتفاع أسعار الفائدة. وعبر الفترات السبع جميعها، بلغ معامل ارتباط بيرسون بين سعر فائدة السياسة النقدية ومعدل توزيع الأرباح r = 0.976، وبلغ معامل التحديد R² = 0.953، بما يشير إلى تلازم حركي خطي بالغ القوة على مستوى الفترات المجمَّعة. وتدعم نتائج تركيبة التمويل هذه الصورة التي تعكس محدودية التمايز على مستوى المنتجات؛ فبحسب البيانات المتاحة لعام 2025، يستحوذ تمويل البيوع التجارية القائم على المرابحة على 70–75% من إجمالي تمويل القطاع، وتسهم الإجارة بنحو 10–12%، بينما لا تمثل أداتا المشاركة الفعلية في الأرباح والخسائر، أي المضاربة والمشاركة مجتمعتين، سوى نحو 4% من المحفظة، مع حصة تقل عن 1% للسَّلَم والاستصناع. وتضع الأدبيات الدولية هذه النتيجة في سياقها الأوسع؛ إذ تشير دراسات تناولت ماليزيا وإندونيسيا وغيرها من البيئات ذات النظم المصرفية المزدوجة إلى ارتباطات مماثلة بين معدلات توزيع الأرباح لدى المصارف الإسلامية وأسعار الفائدة التقليدية، مما يوحي بأن الظاهرة الموثَّقة هنا تعكس سمة هيكلية أوسع للنظم المصرفية المزدوجة، وليست حالة استثنائية خاصة بتركيا.

تقدم نتائج التلازم الحركي بين المعدلات وتركُّز المحفظة التمويلية، عند النظر إليها مجتمعةً، صورة متسقة: فقد شهدت الصيرفة التشاركية التركية، على مدى عقدين من التوسع، نموًا كبيرًا من حيث الحجم والتطور المؤسسي؛ غير أن التلازم الحركي المتسق هيكليًا والقوي إحصائيًا (r = 0.976) بين معدلات توزيع أرباحها وسعر فائدة السياسة النقدية التقليدي، مقترنًا بالحصة الهامشية لأدوات المشاركة الفعلية في الأرباح والخسائر، البالغة 4%، يضع موضع تساؤل ادعاء القطاع تقديم آلية تسعير تتميز بوضوح عن آلية مرتبطة بمؤشر أسعار الفائدة. ولا ينبغي فهم هذا الاستنتاج بوصفه إدانة شاملة للقطاع؛ فقد أفضى توسعه إلى مكاسب ملموسة في الشمول المالي، والنفاذ إلى أسواق رأس المال الإسلامية العالمية، وإتاحة المنتجات للمودعين الذين يراعون الاعتبارات الدينية، وهي مكاسب ينبغي موازنتها بالمخاوف المتعلقة بهوية القطاع التي تثيرها الدراسة. وبناءً على ذلك، تتسم توصيات الدراسة بطابع بنّاء، وتشمل توسيع حصة الأدوات القائمة على المضاربة والمشاركة، وتحسين شفافية الإفصاحات المتعلقة بتوزيع الأرباح وتوحيد معاييرها، وتعزيز أطر الحوكمة التي تتيح تبرير معدلات توزيع الأرباح بالاستناد إلى أداء الأصول محل التمويل، عوضًا عن تتبُّع المؤشرات المرجعية. ولا تتمثل المساهمة الرئيسة للدراسة في تقديم منهج جديد، بل في إسهامها الإمبريقي؛ إذ تجمع قاعدة من الأدلة تمتد عشرين عامًا وتغطي سبع فترات، وتستند إلى معامل ارتباط محدَّد صراحةً، بدلًا من الاكتفاء بالوصف السردي وحده، بما يتيح للبحوث المستقبلية القائمة على بيانات ذات تواتر زمني أعلى وتقنيات الاستدلال السببي البناء عليها واختبارها بصورة مباشرة.

Résumé structuré :

Cette étude examine si les taux de partage des bénéfices versés par les banques participatives (islamiques) turques reflètent effectivement leur performance en matière de risque et de rendement, ou s’ils suivent plutôt le taux directeur conventionnel comme référence de facto pour la tarification. Cette tension fait depuis longtemps l’objet de débats dans la littérature sur la finance islamique, sous l’angle du risque commercial déplacé et de la gestion du risque de taux de rendement. Sur un horizon de vingt ans (2005–2025), l’étude compare le taux directeur fixé par la Banque centrale de la République de Turquie (CBRT) aux taux de partage des bénéfices distribués par les banques participatives turques, à partir de données officielles recueillies auprès de la CBRT, de l’Agence de réglementation et de supervision bancaires (BRSA/BDDK) et de l’Association des banques participatives de Turquie (TKBB). Un deuxième objectif consiste à évaluer la composition du portefeuille de financement du secteur au regard de l’idéal théorique d’un financement adossé à des actifs et fondé sur le partage des risques. Un troisième objectif vise à situer le cas turc dans la littérature internationale plus large consacrée aux systèmes bancaires duaux, au sein desquels les banques participatives ou islamiques coexistent avec les banques conventionnelles sous un régime commun de politique monétaire.

L’étude adopte un dispositif de recherche descriptif et comparatif, fondé sur des indicateurs de séries temporelles issus de données secondaires provenant de sources institutionnelles officielles, plutôt que sur des données primaires d’enquête ou d’expérimentation. La période 2005–2025 a été divisée en sept sous-périodes triennales : 2005–2007, 2008–2010, 2011–2013, 2014–2016, 2017–2019, 2020–2022 et 2023–2025. Les valeurs correspondant à chaque sous-période ont été obtenues en calculant d’abord les moyennes annuelles à partir des séries sources, puis la moyenne de ces valeurs annuelles pour chaque fenêtre de trois ans. Les bornes des sous-périodes ont été choisies de manière à correspondre à des changements identifiables dans l’orientation de la politique monétaire turque et dans le développement du secteur bancaire participatif. Pour chaque sous-période, la fourchette du taux directeur et celle du taux de partage des bénéfices correspondant ont été établies, puis l’écart entre les deux a été calculé. Afin de dépasser une description purement narrative, un coefficient de corrélation de Pearson et une régression linéaire simple ont également été calculés à partir des sept paires de valeurs agrégées par période, pour quantifier l’intensité de la coévolution des deux séries. Parallèlement, la composition du financement sectoriel par mode de financement — murabaha, ijara, mudaraba, musharaka et salam/istisna — a été classifiée à partir des données institutionnelles disponibles les plus récentes. Afin de renforcer la validité externe, les résultats relatifs à la Turquie ont été mis en perspective avec la littérature internationale sur les pratiques de partage des profits et des pertes. L’étude ne mobilise pas de techniques économétriques inférentielles, telles que les tests de causalité de Granger, l’analyse de cointégration ou la régression sur données de panel à fréquence plus élevée. Les relations présentées sont donc descriptives et comparatives, et non causales ; en outre, le coefficient de corrélation est calculé au niveau des périodes agrégées (n = 7), ce qui limite sa portée inférentielle. L’étude reconnaît explicitement cette limite et en fait une piste pour de futurs travaux fondés sur l’inférence causale.

La comparaison entre les différentes périodes montre que l’écart entre le taux directeur de la CBRT et les taux de partage des bénéfices des banques participatives est demeuré faible sur l’ensemble de l’horizon 2005–2025, variant de −3,0 à +3,1 points de pourcentage selon les sous-périodes et présentant une alternance de signes plutôt qu’un resserrement monotone. En 2005–2007, le taux directeur s’établissait en moyenne à 15,0 %, contre un taux de partage des bénéfices de 18,1 %, soit un écart de +3,1 points de pourcentage, le second étant supérieur au premier. Cet écart est resté positif en 2008–2010, avec des taux respectifs de 12,7 % et de 13,5 %, soit +0,8 point, ainsi qu’en 2011–2013, avec 8,0 % et 8,5 %, soit +0,5 point. Le taux de partage des bénéfices est ensuite passé en dessous du taux directeur en 2014–2016, les deux taux s’établissant respectivement à 9,2 % et à 7,6 %, soit un écart de −1,6 point. L’écart s’est creusé pour atteindre −3,0 points en 2017–2019, avec des taux de 14,6 % et de 11,6 %, avant que le taux de partage des bénéfices ne dépasse à nouveau le taux directeur en 2020–2022, avec des taux respectifs de 13,6 % et de 15,5 %, soit un écart de +1,9 point, reflétant la politique non conventionnelle de taux bas menée par la CBRT. Il est repassé sous le taux directeur en 2023–2025, avec des taux respectifs de 37,5 % et de 36,0 %, soit un écart de −1,5 point, pendant le récent cycle de désinflation caractérisé par des taux d’intérêt élevés en Turquie. Sur l’ensemble des sept périodes, le coefficient de corrélation de Pearson entre le taux directeur et le taux de partage des bénéfices s’établit à r = 0,976 (R² = 0,953), indiquant une coévolution linéaire extrêmement forte au niveau des périodes agrégées. Les résultats relatifs à la composition du financement confortent ce constat d’une différenciation limitée au niveau des produits : en 2025, les financements de ventes commerciales fondés sur la murabaha représentent 70–75 % du financement total du secteur, l’ijara en constitue environ 10–12 %, tandis que les instruments de partage effectif des profits et des pertes, à savoir la mudaraba et la musharaka réunies, ne représentent qu’environ 4 % du portefeuille, la part du salam et de l’istisna restant inférieure à 1 %. La littérature internationale permet de contextualiser ce résultat : les études consacrées à la Malaisie, à l’Indonésie et à d’autres juridictions dotées d’un système bancaire dual font état de corrélations comparables entre les taux de partage des bénéfices des banques islamiques et les taux d’intérêt conventionnels. Cela suggère que le phénomène documenté ici reflète une caractéristique structurelle plus générale des systèmes bancaires duaux, plutôt qu’une anomalie propre à la Turquie.

Considérés dans leur ensemble, les résultats concernant la coévolution des taux et la concentration du portefeuille dessinent un tableau cohérent : au cours de deux décennies d’expansion, le secteur bancaire participatif turc a connu une croissance substantielle de sa taille et de sa sophistication institutionnelle. Toutefois, la coévolution structurellement alignée et statistiquement forte (r = 0,976) entre ses taux de partage des bénéfices et le taux directeur conventionnel, conjuguée à la part marginale de 4 % des instruments de partage effectif des profits et des pertes, remet en question sa prétention à proposer un mécanisme de tarification clairement distinct d’un mécanisme indexé sur les taux d’intérêt. Cette conclusion ne doit pas être interprétée comme une condamnation globale du secteur : son expansion a produit des avancées tangibles en matière d’inclusion financière, d’accès aux marchés mondiaux de capitaux islamiques et d’accessibilité des produits pour les déposants attachés au respect de leurs convictions religieuses. Ces acquis doivent être mis en balance avec les préoccupations relatives à l’identité du secteur soulevées dans cette étude. Les recommandations formulées s’inscrivent donc dans une démarche constructive : accroître la part des instruments fondés sur la mudaraba et la musharaka, améliorer la transparence et la normalisation des informations publiées sur la distribution des bénéfices, et renforcer les cadres de gouvernance permettant de justifier les taux de partage des bénéfices par la performance des actifs sous-jacents plutôt que par le suivi d’un taux de référence. La principale contribution de l’étude est empirique, plutôt que méthodologique : elle constitue une base de données probantes couvrant vingt ans et sept périodes, étayée par un coefficient de corrélation explicite plutôt que par la seule description narrative. Les recherches futures mobilisant des données à fréquence plus élevée et des techniques d’inférence causale pourront s’appuyer sur cette base et la soumettre directement à des tests.

Resumen estructurado:

Este estudio examina si las tasas de participación en los beneficios abonadas por los bancos participativos (islámicos) turcos reflejan realmente su desempeño en términos de riesgo y rentabilidad o si, por el contrario, siguen el tipo de interés de política monetaria convencional como referencia de facto para la fijación de precios. Esta tensión ha sido ampliamente debatida en la literatura sobre finanzas islámicas en relación con el riesgo comercial desplazado y la gestión del riesgo de tasa de rentabilidad. A lo largo de un horizonte de veinte años (2005–2025), el estudio compara el tipo de interés de política monetaria fijado por el Banco Central de la República de Turquía (CBRT) con las tasas de participación en los beneficios distribuidos por los bancos participativos turcos, utilizando datos oficiales recopilados del CBRT, la Agencia de Regulación y Supervisión Bancaria (BRSA/BDDK) y la Asociación de Bancos Participativos de Turquía (TKBB). Un segundo objetivo consiste en evaluar la composición de la cartera de financiación del sector frente al ideal teórico de una financiación basada en activos y en el reparto de riesgos. Un tercer objetivo es situar el caso turco en el marco más amplio de la literatura internacional sobre sistemas bancarios duales, en los que los bancos participativos o islámicos operan junto con los bancos convencionales bajo un régimen común de política monetaria.

El estudio adopta un diseño de investigación descriptivo-comparativo basado en indicadores de series temporales procedentes de datos secundarios obtenidos de fuentes institucionales oficiales, en lugar de datos primarios de encuestas o experimentos. El período 2005–2025 se dividió en siete subperíodos trienales: 2005–2007, 2008–2010, 2011–2013, 2014–2016, 2017–2019, 2020–2022 y 2023–2025. Los valores correspondientes a cada subperíodo se obtuvieron calculando primero los promedios anuales de las series originales y, posteriormente, promediando esas cifras anuales dentro de cada ventana de tres años. Los límites temporales se seleccionaron para que coincidieran con cambios identificables en la orientación de la política monetaria turca y en el desarrollo del sector bancario participativo. Para cada subperíodo, se recopilaron el rango del tipo de interés de política monetaria y el rango correspondiente de la tasa de participación en los beneficios, y se calculó el diferencial resultante. Con el fin de ir más allá de una descripción puramente narrativa, también se calcularon un coeficiente de correlación de Pearson y una regresión lineal simple a partir de los siete pares de valores por período, para cuantificar la intensidad del movimiento conjunto de ambas series. Paralelamente, se clasificó la composición del sector por modalidades de financiación —murabaha, ijara, mudaraba, musharaka y salam/istisna— utilizando los datos institucionales más recientes disponibles. Para reforzar la validez externa, los resultados relativos a Turquía se contrastaron con la literatura internacional sobre las prácticas de participación en beneficios y pérdidas. El estudio no emplea técnicas econométricas inferenciales, como pruebas de causalidad de Granger, análisis de cointegración o regresiones con datos de panel de mayor frecuencia temporal. Por tanto, las relaciones presentadas son descriptivas y comparativas, no causales; además, el coeficiente de correlación se calcula sobre datos agregados por período (n = 7), lo que limita su capacidad inferencial. El estudio señala explícitamente esta limitación y la plantea como una línea para futuras investigaciones basadas en la inferencia causal.

La comparación entre períodos muestra que el diferencial entre el tipo de interés de política monetaria del CBRT y las tasas de participación en los beneficios de los bancos participativos se mantuvo reducido durante todo el horizonte 2005–2025, oscilando entre −3,0 y +3,1 puntos porcentuales según el subperíodo y mostrando un patrón de cambios de signo, en lugar de una reducción monótona. En 2005–2007, el tipo de interés de política monetaria registró un promedio del 15,0 %, frente a una tasa de participación en los beneficios del 18,1 %, con un diferencial de +3,1 puntos porcentuales, de modo que esta última se situó por encima del tipo de política monetaria. El diferencial siguió siendo positivo en 2008–2010, con tasas del 12,7 % y del 13,5 %, respectivamente, y un diferencial de +0,8 puntos porcentuales, así como en 2011–2013, con tasas del 8,0 % y del 8,5 % y un diferencial de +0,5 puntos porcentuales. Posteriormente, la tasa de participación en los beneficios cayó por debajo del tipo de interés de política monetaria en 2014–2016, cuando las tasas fueron del 9,2 % y del 7,6 %, respectivamente, con un diferencial de −1,6 puntos porcentuales. La brecha se amplió hasta −3,0 puntos porcentuales en 2017–2019, con tasas del 14,6 % y del 11,6 %, antes de que la tasa de participación en los beneficios volviera a superar el tipo de interés de política monetaria en 2020–2022, con tasas respectivas del 13,6 % y del 15,5 % y un diferencial de +1,9 puntos porcentuales, reflejando la política no convencional de tipos de interés bajos del CBRT. En 2023–2025, volvió a situarse por debajo del tipo de interés de política monetaria, con tasas respectivas del 37,5 % y del 36,0 % y un diferencial de −1,5 puntos porcentuales, durante el reciente ciclo de desinflación de Turquía caracterizado por tipos de interés elevados. Para el conjunto de los siete períodos, el coeficiente de correlación de Pearson entre el tipo de interés de política monetaria y la tasa de participación en los beneficios es r = 0,976 (R² = 0,953), lo que indica un movimiento conjunto lineal extremadamente intenso en el nivel de agregación por períodos. Los resultados relativos a la composición de la financiación refuerzan este panorama de diferenciación limitada entre productos: en 2025, la financiación de compraventas comerciales basada en murabaha representa entre el 70 % y el 75 % de la financiación total del sector; la ijara aporta aproximadamente entre el 10 % y el 12 %; y los instrumentos de participación efectiva en beneficios y pérdidas, mudaraba y musharaka conjuntamente, representan apenas alrededor del 4 % de la cartera, mientras que salam/istisna se sitúa por debajo del 1 %. La literatura internacional contextualiza este hallazgo: los estudios sobre Malasia, Indonesia y otras jurisdicciones con sistemas bancarios duales identifican correlaciones comparables entre las tasas de participación en los beneficios de los bancos islámicos y los tipos de interés convencionales. Ello sugiere que el fenómeno documentado refleja una característica estructural más amplia de los sistemas bancarios duales, y no una anomalía exclusivamente turca.

Considerados en conjunto, los resultados sobre el movimiento conjunto de las tasas y la concentración de la cartera ofrecen una imagen coherente: a lo largo de dos décadas de expansión, la banca participativa turca ha crecido sustancialmente en escala y sofisticación institucional. Sin embargo, la evolución conjunta, estructuralmente alineada y estadísticamente fuerte (r = 0,976), de sus tasas de participación en los beneficios y del tipo de interés de política monetaria convencional, combinada con la participación marginal del 4 % de los instrumentos de participación efectiva en beneficios y pérdidas, cuestiona la afirmación del sector de ofrecer un mecanismo de fijación de precios claramente diferenciable de uno indexado a los tipos de interés. Esta conclusión no debe interpretarse como una condena generalizada del sector: su expansión ha generado avances tangibles en inclusión financiera, acceso a los mercados mundiales de capitales islámicos y disponibilidad de productos para los depositantes que atienden a consideraciones religiosas. Estos avances deben ponderarse frente a las inquietudes relacionadas con la identidad del sector planteadas en el estudio. En consecuencia, las recomendaciones son constructivas: ampliar la proporción de instrumentos basados en mudaraba y musharaka, mejorar la transparencia y la estandarización de la información divulgada sobre la distribución de beneficios, y reforzar los marcos de gobernanza que permitan justificar las tasas de participación en los beneficios en función del desempeño de los activos subyacentes, en lugar del seguimiento de una referencia. La principal contribución del estudio es empírica, más que la introducción de un nuevo método: reúne una base de evidencia que abarca veinte años y siete períodos, sustentada en un coeficiente de correlación explícito y no únicamente en una descripción narrativa, sobre la cual las investigaciones futuras que utilicen datos de mayor frecuencia temporal y técnicas de inferencia causal podrán apoyarse y realizar contrastaciones directas.

结构化摘要：

本研究考察土耳其参与型（伊斯兰）银行支付的利润分享率是否真实反映其风险与收益表现，抑或实际上追随传统银行体系的政策利率，将其作为事实上的定价基准。这一张力长期以来一直是伊斯兰金融文献中围绕转移性商业风险与收益率风险管理展开讨论的重要议题。本研究以二十年（2005—2025年）为考察跨度，利用土耳其共和国中央银行（CBRT）、银行监管局（BRSA/BDDK）以及土耳其参与型银行协会（TKBB）的官方数据，对土耳其共和国中央银行设定的政策利率与土耳其参与型银行向客户分配的利润分享率进行比较。研究的第二项目标是依据以资产为基础、以风险共担为核心的融资理论理想，评估该行业融资组合的构成。第三项目标是将土耳其案例置于更广泛的双轨银行体系国际研究背景下；在此类体系中，参与型银行或伊斯兰银行与传统银行在共同的货币政策框架下并行运营。

本研究采用描述性比较研究设计，以官方机构提供的二手时间序列指标为基础，而非使用问卷调查或实验所得的一手数据。研究将2005—2025年划分为七个三年子时期，即2005—2007年、2008—2010年、2011—2013年、2014—2016年、2017—2019年、2020—2022年和2023—2025年。各子时期的指标首先通过原始序列计算年度平均值，再对每个三年窗口内的年度数值取平均值。时期边界的选择旨在对应土耳其货币政策取向及参与型银行业发展中可识别的变化。针对每个子时期，研究汇集政策利率区间及相应的利润分享率区间，并计算二者之间的差额。为超越纯粹的叙述性描述，研究还基于七组时期层面的配对数值，计算皮尔逊相关系数并进行简单线性回归，以量化两组序列共同变动的强度。同时，依据最新可得的机构数据，对该行业的融资模式构成进行分类，包括成本加成销售融资（murabahah）、租赁融资（ijarah）、资本与经营合作融资（mudarabah）、合伙融资（musharakah），以及预付货款销售／定制生产融资（salam/istisna）。为增强外部效度，研究将土耳其的实证发现与有关利润与亏损共担实践的国际文献进行对照。本研究未采用格兰杰因果检验、协整分析或基于更高频数据的面板回归等推断性计量经济学技术；因此，本文报告的关系属于描述性和比较性关系，而非因果关系。此外，相关系数是在时期汇总层面计算的（n = 7），这限制了其统计推断能力。研究明确指出了这一局限，并将其作为未来开展因果推断研究的方向。

逐期比较表明，在2005—2025年的整个考察期间，土耳其共和国中央银行政策利率与参与型银行利润分享率之间的差额始终较小，各子时期的差额介于−3.0至+3.1个百分点之间，呈现正负符号交替变化的特征，而非单调收窄。2005—2007年，政策利率平均为15.0%，利润分享率为18.1%，差额为+3.1个百分点，即利润分享率高于政策利率。2008—2010年和2011—2013年，该差额仍为正值：前一时期的政策利率与利润分享率分别为12.7%和13.5%，差额为+0.8个百分点；后一时期分别为8.0%和8.5%，差额为+0.5个百分点。随后，在2014—2016年，利润分享率降至政策利率以下，两者分别为9.2%和7.6%，差额为−1.6个百分点。2017—2019年，两者分别为14.6%和11.6%，差额扩大至−3.0个百分点。2020—2022年，利润分享率再次超过政策利率，两者分别为13.6%和15.5%，差额为+1.9个百分点，反映了土耳其共和国中央银行实施的非传统低利率政策。2023—2025年，在土耳其近期以高利率为特征的抑制通胀周期中，利润分享率再次低于政策利率，两者分别为37.5%和36.0%，差额为−1.5个百分点。在全部七个时期中，政策利率与利润分享率之间的皮尔逊相关系数为r = 0.976（R² = 0.953），表明二者在时期汇总层面具有极强的线性共同变动关系。融资构成方面的研究结果进一步印证了产品层面差异化程度有限这一特征：截至2025年，基于成本加成销售的商业交易融资占行业融资总额的70%—75%，租赁融资约占10%—12%，而真正体现利润与亏损共担的资本与经营合作融资和合伙融资合计仅占融资组合的约4%，预付货款销售／定制生产融资的占比则低于1%。国际文献为这一发现提供了更广泛的背景：有关马来西亚、印度尼西亚及其他实行双轨银行体系的司法辖区的研究，也报告了伊斯兰银行利润分享率与传统利率之间类似的相关关系。这表明，本文所揭示的现象可能反映了双轨银行体系更为普遍的结构性特征，而非土耳其独有的异常现象。

综合来看，利率共同变动与融资组合集中度方面的研究结果呈现出一致的图景：经过二十年的扩张，土耳其参与型银行业在规模与制度成熟度方面均取得了显著发展。然而，其利润分享率与传统政策利率之间在结构上趋同、在统计上具有较强关联的共同变动关系（r = 0.976），加之真正体现利润与亏损共担的工具仅占4%的边缘性份额，使该行业关于自身能够提供明显区别于利率挂钩机制的定价机制这一主张受到质疑。这一结论不应被理解为对整个行业的全盘否定：该行业的扩张在金融包容性、进入全球伊斯兰资本市场的渠道，以及面向重视宗教信仰要求的存款人的产品可获得性方面，均带来了切实改善。在评估本文提出的行业身份认同问题时，应同时权衡这些收益。因此，本研究提出的建议具有建设性，包括扩大资本与经营合作融资及合伙融资工具的份额，提高利润分配信息披露的透明度与标准化程度，以及强化治理框架，使利润分享率能够以基础资产的表现为依据得到合理解释，而非依赖对定价基准的追随。本研究的主要贡献在于提供实证证据，而非提出新方法：研究构建了覆盖二十年、涵盖七个时期的证据基础，并以明确的相关系数加以支撑，而非仅依赖叙述性描述。未来采用更高频数据与因果推断技术的研究，可在此基础上进一步开展分析并进行直接检验。

Структурированная аннотация:

В настоящем исследовании рассматривается вопрос о том, отражают ли ставки распределения прибыли, выплачиваемые турецкими банками участия (исламскими банками), фактические результаты деятельности с точки зрения риска и доходности или же следуют за ставкой традиционной денежно-кредитной политики, фактически используя её в качестве ценового ориентира. Данное противоречие давно обсуждается в литературе по исламским финансам в контексте перемещённого коммерческого риска и управления риском нормы доходности. На двадцатилетнем временном горизонте (2005–2025 гг.) исследование сопоставляет ключевую ставку Центрального банка Турецкой Республики (CBRT) со ставками распределения прибыли турецких банков участия на основе официальных данных CBRT, Агентства банковского регулирования и надзора (BRSA/BDDK) и Ассоциации банков участия Турции (TKBB). Вторая цель исследования заключается в оценке структуры портфеля финансирования сектора относительно теоретического идеала финансирования, основанного на активах и разделении рисков. Третья цель состоит в рассмотрении турецкого опыта в более широком контексте международной литературы о дуальных банковских системах, в которых банки участия, или исламские банки, функционируют наряду с традиционными банками в рамках единого режима денежно-кредитной политики.

Исследование имеет описательно-сравнительный дизайн и основано на вторичных показателях временных рядов из официальных институциональных источников, а не на первичных данных опросов или экспериментов. Период 2005–2025 гг. разделён на семь трёхлетних подпериодов: 2005–2007, 2008–2010, 2011–2013, 2014–2016, 2017–2019, 2020–2022 и 2023–2025 гг. Значения для каждого подпериода получены посредством первоначального расчёта среднегодовых показателей по исходным рядам с последующим усреднением этих годовых значений в пределах каждого трёхлетнего интервала. Границы подпериодов выбраны с учётом выявляемых изменений в направленности денежно-кредитной политики Турции и развитии сектора банков участия. Для каждого подпериода были определены диапазон ключевой ставки и соответствующий диапазон ставки распределения прибыли, после чего рассчитан спред между ними. Для выхода за рамки исключительно нарративного описания дополнительно рассчитан коэффициент корреляции Пирсона и оценена простая линейная регрессия по семи парам значений на уровне периодов, что позволило количественно охарактеризовать тесноту совместной динамики двух рядов. Параллельно на основе наиболее актуальных доступных институциональных данных проведена классификация структуры финансирования сектора по используемым моделям: мурабаха, иджара, мудараба, мушарака и салям/истисна. Для повышения внешней валидности результаты по Турции сопоставлены с международной литературой о практике разделения прибылей и убытков. В исследовании не применяются методы эконометрического статистического вывода, такие как тестирование причинности по Грейнджеру, коинтеграционный анализ или панельная регрессия на данных более высокой частоты. Представленные взаимосвязи носят описательный и сравнительный, а не причинный характер; кроме того, коэффициент корреляции рассчитан на уровне агрегированных периодов (n = 7), что ограничивает его возможности для статистического вывода. Данное обстоятельство прямо обозначено как ограничение исследования и как направление дальнейших работ, ориентированных на выявление причинных связей.

Сопоставление отдельных периодов показывает, что спред между ключевой ставкой CBRT и ставками распределения прибыли банков участия оставался небольшим на протяжении всего горизонта 2005–2025 гг., варьируясь от −3,0 до +3,1 процентного пункта в зависимости от подпериода и демонстрируя смену знака, а не монотонное сокращение. В 2005–2007 гг. средняя ключевая ставка составляла 15,0 %, тогда как ставка распределения прибыли достигала 18,1 %; спред равнялся +3,1 процентного пункта, то есть ставка распределения прибыли превышала ключевую ставку. Спред сохранял положительное значение в 2008–2010 гг., когда соответствующие ставки составляли 12,7 % и 13,5 %, а разница между ними — +0,8 процентного пункта, а также в 2011–2013 гг., когда ставки равнялись 8,0 % и 8,5 %, а спред — +0,5 процентного пункта. В 2014–2016 гг. ставка распределения прибыли опустилась ниже ключевой ставки: при значениях 9,2 % и 7,6 % соответственно спред составил −1,6 процентного пункта. В 2017–2019 гг. разрыв увеличился до −3,0 процентного пункта при ставках 14,6 % и 11,6 %. В 2020–2022 гг. ставка распределения прибыли вновь превысила ключевую ставку: их значения составляли 13,6 % и 15,5 % соответственно, а спред достиг +1,9 процентного пункта, что отражало нетрадиционную политику низких процентных ставок CBRT. В 2023–2025 гг., в ходе недавнего дезинфляционного цикла в Турции, характеризовавшегося высокими процентными ставками, ставка распределения прибыли снова оказалась ниже ключевой ставки: при значениях 37,5 % и 36,0 % соответственно спред составил −1,5 процентного пункта. По всем семи периодам коэффициент корреляции Пирсона между ключевой ставкой и ставкой распределения прибыли равен r = 0,976 (R² = 0,953), что указывает на чрезвычайно тесную линейную связь их динамики на уровне агрегированных периодов. Результаты анализа структуры финансирования подтверждают ограниченную дифференциацию на уровне продуктов: по состоянию на 2025 г. финансирование коммерческих сделок купли-продажи на основе мурабахи составляет 70–75 % совокупного финансирования сектора, на иджару приходится приблизительно 10–12 %, тогда как инструменты действительного разделения прибылей и убытков — мудараба и мушарака в совокупности — занимают лишь около 4 % портфеля, а доля салям/истисна составляет менее 1 %. Международная литература позволяет рассмотреть этот результат в более широком контексте: исследования Малайзии, Индонезии и других юрисдикций с дуальными банковскими системами выявляют сопоставимые корреляции между ставками распределения прибыли исламских банков и традиционными процентными ставками. Это позволяет предположить, что зафиксированное в настоящем исследовании явление отражает более общую структурную особенность дуальных банковских систем, а не аномалию, свойственную исключительно Турции.

В совокупности результаты анализа совместной динамики ставок и концентрации портфеля формируют согласованную картину: за два десятилетия расширения турецкий сектор банков участия существенно вырос по масштабам и достиг более высокого уровня институционального развития. Вместе с тем структурная согласованность и статистически тесная связь (r = 0,976) между динамикой ставок распределения прибыли и ключевой ставки традиционной денежно-кредитной политики в сочетании с незначительной, четырёхпроцентной долей инструментов действительного разделения прибылей и убытков ставят под сомнение утверждение сектора о наличии механизма ценообразования, отчётливо отличающегося от механизма, привязанного к процентным ставкам. Этот вывод не следует интерпретировать как безоговорочное осуждение сектора в целом: его расширение обеспечило ощутимые достижения в повышении финансовой инклюзии, доступе к глобальным исламским рынкам капитала и доступности продуктов для вкладчиков, учитывающих религиозные требования. Эти достижения необходимо сопоставлять с обозначенными в исследовании проблемами идентичности сектора. Соответственно, рекомендации исследования имеют конструктивный характер и предусматривают увеличение доли инструментов на основе мударабы и мушараки, повышение прозрачности и стандартизации раскрытия информации о распределении прибыли, а также укрепление механизмов управления, позволяющих обосновывать ставки распределения прибыли результативностью базовых активов, а не следованием эталонному показателю. Основной вклад исследования заключается не во внедрении нового метода, а в получении и систематизации эмпирических данных: оно формирует доказательную базу, охватывающую двадцать лет и семь периодов и подкреплённую явно представленным коэффициентом корреляции, а не только нарративным описанием. Будущие исследования, использующие данные более высокой частоты и методы причинного вывода, смогут опираться на эту базу и непосредственно проверять представленные результаты.

संरचित सार:

यह अध्ययन इस प्रश्न की जाँच करता है कि क्या तुर्की के सहभागिता-आधारित (इस्लामी) बैंकों द्वारा भुगतान की जाने वाली लाभ-साझेदारी दरें वास्तव में जोखिम और प्रतिफल संबंधी प्रदर्शन को प्रतिबिंबित करती हैं, अथवा वे मूल्य-निर्धारण के वास्तविक मानदंड के रूप में पारंपरिक नीतिगत ब्याज दर का अनुसरण करती हैं। इस अंतर्विरोध पर इस्लामी वित्त संबंधी साहित्य में विस्थापित वाणिज्यिक जोखिम और प्रतिफल-दर जोखिम प्रबंधन के संदर्भ में लंबे समय से विमर्श होता रहा है। बीस वर्षों के कालखंड (2005–2025) में यह अध्ययन तुर्की गणराज्य के केंद्रीय बैंक (CBRT) द्वारा निर्धारित नीतिगत ब्याज दर की तुलना तुर्की के सहभागिता-आधारित बैंकों द्वारा वितरित लाभ-साझेदारी दरों से करता है। इसके लिए CBRT, बैंकिंग विनियमन एवं पर्यवेक्षण एजेंसी (BRSA/BDDK) तथा तुर्की सहभागिता बैंक संघ (TKBB) से संकलित आधिकारिक आँकड़ों का उपयोग किया गया है। अध्ययन का दूसरा उद्देश्य परिसंपत्ति-आधारित और जोखिम-साझेदारी पर केंद्रित वित्तपोषण के सैद्धांतिक आदर्श के संदर्भ में इस क्षेत्र के वित्तपोषण पोर्टफोलियो की संरचना का मूल्यांकन करना है। तीसरा उद्देश्य तुर्की के मामले को दोहरी बैंकिंग प्रणालियों पर उपलब्ध व्यापक अंतरराष्ट्रीय साहित्य के संदर्भ में स्थापित करना है, जिनमें सहभागिता-आधारित अथवा इस्लामी बैंक और पारंपरिक बैंक एक साझा मौद्रिक नीति व्यवस्था के अंतर्गत साथ-साथ कार्य करते हैं।

अध्ययन में वर्णनात्मक-तुलनात्मक अनुसंधान अभिकल्प अपनाया गया है, जो प्राथमिक सर्वेक्षण अथवा प्रायोगिक आँकड़ों के बजाय आधिकारिक संस्थागत स्रोतों से प्राप्त द्वितीयक समय-श्रृंखला संकेतकों पर आधारित है। वर्ष 2005–2025 की अवधि को सात त्रिवर्षीय उप-अवधियों में विभाजित किया गया: 2005–2007, 2008–2010, 2011–2013, 2014–2016, 2017–2019, 2020–2022 और 2023–2025। प्रत्येक उप-अवधि के मानों की गणना के लिए पहले मूल स्रोत-श्रृंखलाओं से वार्षिक औसत निकाले गए और फिर प्रत्येक तीन-वर्षीय अंतराल के भीतर इन वार्षिक मानों का औसत लिया गया। उप-अवधियों की सीमाएँ तुर्की की मौद्रिक नीति के रुख और सहभागिता बैंकिंग क्षेत्र के विकास में पहचाने जा सकने वाले परिवर्तनों के अनुरूप निर्धारित की गईं। प्रत्येक उप-अवधि के लिए नीतिगत ब्याज दर की परास तथा उससे संबंधित लाभ-साझेदारी दर की परास संकलित की गई और उनके बीच के अंतर की गणना की गई। विशुद्ध आख्यानात्मक वर्णन से आगे बढ़ने के लिए, दोनों श्रृंखलाओं की सहगति की प्रबलता को मात्रात्मक रूप से निर्धारित करने हेतु अवधि-स्तर के सात युग्मित प्रेक्षणों पर पियर्सन सहसंबंध गुणांक की गणना और सरल रैखिक प्रतिगमन का आकलन भी किया गया। इसके समानांतर, नवीनतम उपलब्ध संस्थागत आँकड़ों के आधार पर क्षेत्र की वित्तपोषण संरचना को मुराबहा, इजारा, मुदारबा, मुशारका तथा सलम/इस्तिसना जैसी वित्तपोषण पद्धतियों के अनुसार वर्गीकृत किया गया। बाह्य वैधता को सुदृढ़ करने के लिए तुर्की से संबंधित निष्कर्षों की तुलना लाभ-हानि साझेदारी की प्रथाओं पर उपलब्ध अंतरराष्ट्रीय साहित्य से की गई। अध्ययन में उच्चतर आवृत्ति वाले आँकड़ों पर ग्रेंजर कारणता परीक्षण, सहसमाकलन विश्लेषण अथवा पैनल प्रतिगमन जैसी अनुमानात्मक अर्थमितीय तकनीकों का उपयोग नहीं किया गया है। यहाँ प्रस्तुत संबंध कारणात्मक होने के बजाय वर्णनात्मक और तुलनात्मक हैं। इसके अतिरिक्त, सहसंबंध की गणना समेकित अवधि-स्तर पर की गई है (n = 7), जिससे उसकी सांख्यिकीय अनुमान-क्षमता सीमित होती है। अध्ययन इस सीमा को स्पष्ट रूप से स्वीकार करता है और इसे भविष्य में कारणात्मक अनुमान पर आधारित अनुसंधान की दिशा के रूप में चिह्नित करता है।

अवधिवार तुलना से पता चलता है कि CBRT की नीतिगत ब्याज दर और सहभागिता-आधारित बैंकों की लाभ-साझेदारी दरों के बीच का अंतर पूरे 2005–2025 कालखंड में सीमित रहा। विभिन्न उप-अवधियों में यह अंतर −3.0 से +3.1 प्रतिशत अंक के बीच रहा और इसमें एकदिश संकुचन के बजाय धनात्मक तथा ऋणात्मक चिह्नों के बीच परिवर्तन का प्रतिरूप दिखाई दिया। वर्ष 2005–2007 में औसत नीतिगत ब्याज दर 15.0% थी, जबकि लाभ-साझेदारी दर 18.1% थी; इस प्रकार अंतर +3.1 प्रतिशत अंक था और लाभ-साझेदारी दर नीतिगत ब्याज दर से अधिक थी। यह अंतर 2008–2010 में भी धनात्मक रहा, जब दोनों दरें क्रमशः 12.7% और 13.5% थीं तथा अंतर +0.8 प्रतिशत अंक था। इसी प्रकार, 2011–2013 में दोनों दरें क्रमशः 8.0% और 8.5% थीं तथा अंतर +0.5 प्रतिशत अंक था। इसके बाद 2014–2016 में लाभ-साझेदारी दर नीतिगत ब्याज दर से नीचे आ गई; दोनों दरें क्रमशः 9.2% और 7.6% थीं तथा अंतर −1.6 प्रतिशत अंक था। वर्ष 2017–2019 में यह अंतर बढ़कर −3.0 प्रतिशत अंक हो गया, जब दोनों दरें क्रमशः 14.6% और 11.6% थीं। वर्ष 2020–2022 में लाभ-साझेदारी दर पुनः नीतिगत ब्याज दर से ऊपर चली गई; दोनों दरें क्रमशः 13.6% और 15.5% थीं तथा अंतर +1.9 प्रतिशत अंक था। यह स्थिति CBRT की अपरंपरागत निम्न ब्याज-दर नीति को प्रतिबिंबित करती है। वर्ष 2023–2025 में, तुर्की के हालिया उच्च ब्याज-दर वाले मुद्रास्फीति-दर घटाने के चक्र के दौरान, लाभ-साझेदारी दर फिर नीतिगत ब्याज दर से नीचे आ गई; दोनों दरें क्रमशः 37.5% और 36.0% थीं तथा अंतर −1.5 प्रतिशत अंक था। सभी सात अवधियों में नीतिगत ब्याज दर और लाभ-साझेदारी दर के बीच पियर्सन सहसंबंध गुणांक r = 0.976 (R² = 0.953) है, जो समेकित अवधि-स्तर पर अत्यंत प्रबल रैखिक सहगति दर्शाता है। वित्तपोषण संरचना संबंधी निष्कर्ष उत्पाद-स्तर पर सीमित विभेदीकरण की इस स्थिति की पुष्टि करते हैं: वर्ष 2025 तक मुराबहा-आधारित वाणिज्यिक विक्रय वित्तपोषण क्षेत्र के कुल वित्तपोषण का 70–75% था, इजारा का योगदान लगभग 10–12% था, जबकि वास्तविक लाभ-हानि साझेदारी (PLS) के साधन—मुदारबा और मुशारका संयुक्त रूप से—पोर्टफोलियो का केवल लगभग 4% थे। सलम/इस्तिसना की हिस्सेदारी 1% से कम थी। अंतरराष्ट्रीय साहित्य इस निष्कर्ष को व्यापक संदर्भ प्रदान करता है: मलेशिया, इंडोनेशिया और दोहरी बैंकिंग प्रणाली वाले अन्य क्षेत्राधिकारों पर किए गए अध्ययन इस्लामी बैंकों की लाभ-साझेदारी दरों और पारंपरिक ब्याज दरों के बीच तुलनीय सहसंबंध दर्शाते हैं। इससे संकेत मिलता है कि यहाँ प्रलेखित परिघटना केवल तुर्की की विशिष्ट विसंगति न होकर दोहरी बैंकिंग प्रणालियों की एक व्यापक संरचनात्मक विशेषता को प्रतिबिंबित करती है।

समग्र रूप से, दरों की सहगति और पोर्टफोलियो के संकेंद्रण संबंधी निष्कर्ष एक सुसंगत चित्र प्रस्तुत करते हैं: विस्तार के दो दशकों के दौरान तुर्की की सहभागिता बैंकिंग ने आकार और संस्थागत परिष्कार के स्तर पर उल्लेखनीय प्रगति की है। तथापि, इसकी लाभ-साझेदारी दरों और पारंपरिक नीतिगत ब्याज दर के बीच संरचनात्मक रूप से संरेखित तथा सांख्यिकीय रूप से प्रबल सहगति (r = 0.976), वास्तविक लाभ-हानि साझेदारी साधनों की मात्र 4% की सीमांत हिस्सेदारी के साथ मिलकर, इस क्षेत्र के उस दावे पर प्रश्न उठाती है कि वह ब्याज-दर से संबद्ध तंत्र से स्पष्ट रूप से भिन्न मूल्य-निर्धारण तंत्र प्रदान करता है। इस निष्कर्ष को पूरे क्षेत्र की सर्वांगीण निंदा के रूप में नहीं समझा जाना चाहिए: इसके विस्तार से वित्तीय समावेशन, वैश्विक इस्लामी पूँजी बाजारों तक पहुँच तथा धार्मिक मान्यताओं के प्रति संवेदनशील जमाकर्ताओं के लिए उत्पादों की सुलभता में ठोस लाभ प्राप्त हुए हैं। इन उपलब्धियों का मूल्यांकन यहाँ उठाई गई क्षेत्र की पहचान संबंधी चिंताओं के साथ संतुलित रूप से किया जाना चाहिए। तदनुसार, अध्ययन की अनुशंसाएँ रचनात्मक हैं: मुदारबा और मुशारका पर आधारित साधनों की हिस्सेदारी बढ़ाना, लाभ-वितरण संबंधी प्रकटीकरणों की पारदर्शिता और मानकीकरण में सुधार करना तथा ऐसे अभिशासन ढाँचों को सुदृढ़ करना जो लाभ-साझेदारी दरों का औचित्य किसी संदर्भ मानदंड के अनुसरण के बजाय अंतर्निहित परिसंपत्तियों के प्रदर्शन के आधार पर स्थापित करने में सक्षम हों। अध्ययन का मुख्य योगदान किसी नई पद्धति की प्रस्तुति के बजाय आनुभविक है: यह बीस वर्षों और सात अवधियों को समेटने वाला ऐसा साक्ष्य-आधार संकलित करता है, जो केवल आख्यानात्मक वर्णन पर निर्भर न होकर स्पष्ट सहसंबंध गुणांक से समर्थित है। उच्चतर आवृत्ति वाले आँकड़ों और कारणात्मक अनुमान की तकनीकों का उपयोग करने वाले भावी अनुसंधान इस आधार को आगे विकसित कर सकते हैं और इसका प्रत्यक्ष परीक्षण कर सकते हैं।