Abstract

İslam tarihi, etnik ve kültürel çeşitliliğin ümmet birliği ile yaşadığı gerilimin belirleyici unsurlardan biri olduğu çok katmanlı bir süreçtir. Bu gerilimin en önemli tezahürlerinden biri, erken dönemlerden itibaren ortaya çıkan Şuûbiyye hareketidir. Hareket, Kur’ân-ı Kerîm’in Hucurât Sûresi 49/13. âyetinde vurgulanan takvâ temelli evrensel eşitlik ilkesine dayanarak, Arap asabiyetinin yarattığı sosyo-kültürel ayrımcılığa karşı eşitlik talebini dile getirmiş ve özellikle müvelledûn (melez kökenli Müslümanlar) gibi Arap olmayan unsurların kimlik inşasında kritik rol oynamıştır.

Bu çalışma, asabiyet-Şuûbiyye geriliminde müvelledûn’un melez kimliklerinin tarihsel olarak nasıl inşa edildiğini, Abbâsîler ve Endülüs coğrafyalarındaki farklı görünümleriyle birlikte incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, bu gerilimin İslam medeniyetinin kültürel zenginliği ile siyasî kırılganlığı üzerindeki etkilerini İbn Haldûn’un asabiyet teorisi çerçevesinde değerlendirmektedir. Nitel bir literatür incelemesine dayanan çalışma, klasik Arap kaynakları (Taberî, İbn Hayyân, İbnü’l-Ebbâr, İbn Abdürabbih vb.), İbn Haldûn’un sosyolojik analizleri ve modern akademik literatürü temel almaktadır.

Bulgular, Abbâsîler’deki Şuûbiyye’nin Fars merkezli, edebî-milliyetçi ve kültürel rekabet ağırlıklı bir nitelik taşıdığını; Endülüs’teki akımın ise daha pragmatik, sosyo-ekonomik şikâyetlere dayalı ve Berberî, müvelledûn ile Sakālibe isyanlarıyla iç içe geçmiş bir karakter gösterdiğini ortaya koymaktadır. Bu gerilim, bir yandan Tavâif-i Mülûk dönemindeki siyasî parçalanmayı hızlandırırken, diğer yandan convivencia kültürü, muvaşşah gibi melez edebî türler ve Toledo Tercüme Okulu gibi kültürel sentezlere zemin hazırlamıştır. İbn Haldûn’un asabiyet teorisi, refah dönemlerinde asabiyetin aşınmasının hem Doğu’da hem Batı’da istikrarsızlığa yol açtığını güçlü bir biçimde doğrulamaktadır.

Sonuç olarak, etnik çeşitlilik ile ümmet birliği arasındaki hassas denge, İslam medeniyetini hem zenginleştirmiş hem de kırılganlaştırmıştır. Bu tarihsel deneyim, günümüz çokkültürlü toplumlarında kimlik, eşitlik ve birlikte yaşama tartışmalarına önemli bir perspektif sunmaktadır.

Abstract

Islamic history represents a multi-layered process in which the tension between ethnic and cultural diversity, on the one hand, and the unity of the umma, on the other, constitutes one of its defining elements. One of the most significant manifestations of this tension is the Shuʿūbiyya movement, which emerged from the early periods. Grounded in the principle of taqwā-based universal equality emphasized in Sūrat al-Ḥujurāt (49:13) of the Qurʾān, the movement articulated a demand for equality against the socio-cultural discrimination fostered by Arab ʿaṣabiyya (group solidarity/bias). It played a critical role particularly in the identity construction of non-Arab groups, such as the muwalladūn (Muslims of mixed or non-Arab descent).

This study aims to examine how the hybrid identities of the muwalladūn were historically constructed within the tension between ʿaṣabiyya and Shuʿūbiyya, considering their different manifestations in the ʿAbbāsid and Andalusī contexts. The research evaluates the impact of this tension on both the cultural richness and political fragility of Islamic civilization through the lens of Ibn Khaldūn’s theory of ʿaṣabiyya. Based on a qualitative literature review, the study draws on classical Arabic sources (al-Ṭabarī, Ibn Ḥayyān, Ibn al-Abbār, Ibn ʿAbd Rabbih, etc.), Ibn Khaldūn’s sociological analyses, and modern academic scholarship.

The findings reveal that Shuʿūbiyya in the ʿAbbāsid context was predominantly Persian-centered, literary-nationalist, and oriented toward cultural competition, whereas the movement in al-Andalus exhibited a more pragmatic character rooted in socio-economic grievances and became intertwined with the revolts of Berbers, muwalladūn, and Ṣaqāliba. This tension, on one hand, accelerated the political fragmentation during the Taifa period, while on the other, it laid the groundwork for cultural syntheses such as the convivencia (coexistence) culture, hybrid literary genres like the muwashshaḥ, and the Toledo School of Translation. Ibn Khaldūn’s theory of ʿaṣabiyya strongly confirms that the erosion of group solidarity during periods of prosperity leads to instability in both the East and the West.

In conclusion, the delicate balance between ethnic diversity and the unity of the umma has both enriched and rendered fragile Islamic civilization. This historical experience offers a significant perspective for contemporary debates on identity, equality, and coexistence in multicultural societies.

Structured Abstract

Islamic history constitutes a multi-layered process in which the tension between ethnic and cultural diversity, on the one hand, and the unity of the umma, on the other, forms one of its defining elements. One of the most significant manifestations of this tension is the Shuʿūbiyya movement, which emerged from the early periods. Grounded in the principle of taqwā-based universal equality emphasised in Sūrat al-Ḥujurāt (49:13) of the Qurʾān, the movement articulated a demand for equality against the socio-cultural discrimination fostered by Arab ʿaṣabiyya (group solidarity). It played a critical role particularly in the identity construction of non-Arab groups, such as the muwalladūn (Muslims of mixed or non-Arab descent). This study aims to examine how the hybrid identities of the muwalladūn were historically constructed within the tension between ʿaṣabiyya and Shuʿūbiyya, considering their different manifestations in the ʿAbbāsid and Andalusī contexts. The research evaluates the impact of this tension on both the cultural richness and political fragility of Islamic civilisation through the lens of Ibn Khaldūn’s theory of ʿaṣabiyya.

The central research problem is how muwalladūn identities were formed at the intersection of Arab tribal solidarity and non-Arab equality claims, and how this dynamic shaped both the cultural richness and political fragility of Islamic civilisation. The study addresses the following questions: (1) What are the similarities and differences between ʿAbbāsid and Andalusian manifestations of Shuʿūbiyya? (2) What role did muwalladūn play as social and intellectual carriers of the movement in al-Andalus? (3) How does Ibn Khaldūn’s ʿaṣabiyya theory explain the rise-and-fall cycles observed in both regions? By answering these questions, the research aims to offer historical insights into contemporary debates on identity, equality, and multiculturalism.

The study is grounded in three core concepts: ʿaṣabiyya, Shuʿūbiyya, and muwalladūn. ʿAṣabiyya refers to group solidarity based primarily on kinship. Ibn Khaldūn transformed it into a comprehensive sociological theory in his Muqaddima: it drives state formation in nomadic societies but erodes under prosperity, urbanisation, and luxury, initiating civilisational decline. Shuʿūbiyya, derived from the Qurʾanic term shuʿūb (peoples), emerged as a demand for equality based on the same verse (Ḥujurāt 49:13) and the Prophet’s Farewell Sermon. In al-Andalus, the movement was less ideological and more rooted in concrete grievances—taxation, administrative exclusion, and social discrimination against local converts and their descendants (muwalladūn), often derogatorily called banū al-ʿabīd or ʿāmma.

This research is a qualitative, historical-comparative study based on critical literature review. Primary sources include classical chronicles (Tārīkh al-Ṭabarī, al-Muqtabis by Ibn Ḥayyān, al-Ḥulla al-Siyarāʾ by Ibn al-Abbār), biographical and literary works (Kitāb al-Aghānī, al-ʿIqd al-Farīd), polemical treatises (Ibn Gharsiya’s Risālat Tafḍīl al-ʿAjam ʿalā al-ʿArab and its refutations), and Ibn Khaldūn’s Muqaddima. Secondary sources in Arabic, Turkish, and Western languages provide interpretive context. The comparative method examines both regions across chronological phases (Umayyad, ʿAbbāsid, Ṭāʾifa, Almoravid-Almohad, Naṣrid). Textual criticism, conceptual analysis, and historical contextualisation are employed. Purposive sampling of key figures (Bashshār b. Burd, Abū ʿUbayda, Ibn Gharsiya), major events (Bobastro revolt, Great Berber Revolt), and cultural phenomena (muwashshaḥ, convivencia, Toledo Translation School) ensures depth and representativeness.

The study demonstrates clear regional divergences. In the ʿAbbāsid context, Shuʿūbiyya was mainly literary and Persian-oriented. Poets and scholars such as Bashshār b. Burd, Abū ʿUbayda, ʿAllān al-Warrāq, and Abū Nuwās glorified Sāsānian heritage while criticising Arab Bedouin culture, prompting strong refutations from al-Jāḥiẓ, Ibn Qutayba, and Ibn ʿAbd Rabbih. This intellectual ferment enriched Islamic civilisation through cultural synthesis and the translation movement, yet also intensified ethnic tensions.

In al-Andalus, Shuʿūbiyya manifested as a pragmatic socio-political response. Muwalladūn families (Banū Qasī, Banū Ḥafṣūn) led repeated revolts against Arab fiscal discrimination and social exclusion. The most significant uprising was led by ʿUmar b. Ḥafṣūn (d. 918). The pinnacle of literary expression was Abū ʿĀmir Ibn Gharsiya’s (d. 1084) treatise, which triggered multiple refutations and highlighted non-Arab virtues. During the Ṭāʾifa period, ethnic fragmentation accelerated political disintegration, inviting Almoravid and Almohad interventions. Berber ʿaṣabiyya temporarily restored unity but later weakened under prosperity, culminating in the decisive defeat at Las Navas de Tolosa (1212). In the Naṣrid period the movement shifted toward palace intrigues, dynastic rivalries, and cultural identity tensions.

Despite political costs, the movement produced remarkable cultural achievements. The convivencia atmosphere fostered hybrid literary forms such as the muwashshaḥ (with Romance kharja), scientific advancements via the Toledo Translation School, and architectural syntheses. Ibn Khaldūn’s theory effectively explains these cycles: strong ʿaṣabiyya (Arab then Berber) enabled conquest and consolidation, while its erosion through luxury and internal divisions led to decline.

This study concludes that the ʿaṣabiyya–Shuʿūbiyya dialectic played a decisive role in shaping muwalladūn identities and the overall trajectory of Islamic civilisation. Eastern Shuʿūbiyya primarily contributed to cosmopolitan cultural enrichment, while its Andalusian counterpart, though spurring unique hybrid creations, accelerated political fragmentation and indirectly facilitated the Reconquista. Ibn Khaldūn’s ʿaṣabiyya theory remains a powerful tool for understanding these historical dynamics. Ethnic and cultural diversity within the umma can simultaneously serve as a source of creativity and vulnerability. A strong overarching solidarity—anchored in taqwā, shared Islamic identity, or common external threats—is essential for long-term political cohesion. The Andalusian experience of convivencia offers valuable lessons for managing identity claims in plural societies.

Yapılandırılmış Özet:

İslam tarihi, etnik ve kültürel çeşitlilik ile ümmet birliği arasındaki gerilimin belirleyici unsurlardan biri olduğu çok katmanlı bir süreçtir. Bu gerilimin en önemli tezahürlerinden biri, erken dönemlerden itibaren ortaya çıkan Şuûbiyye hareketidir. Hareket, Kur’ân-ı Kerîm’in Hucurât Sûresi 49/13. âyetinde vurgulanan takvâ temelli evrensel eşitlik ilkesine dayanarak, Arap asabiyetinin yarattığı sosyo-kültürel ayrımcılığa karşı eşitlik talebini dile getirmiş ve özellikle müvelledûn (melez kökenli Müslümanlar) gibi Arap olmayan unsurların kimlik inşasında kritik rol oynamıştır. Bu çalışma, asabiyet-Şuûbiyye geriliminde müvelledûn’un melez kimliklerinin tarihsel olarak nasıl inşa edildiğini, Abbasîler ve Endülüs coğrafyalarındaki farklı görünümleriyle birlikte incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, bu gerilimin İslam medeniyetinin kültürel zenginliği ile siyasî kırılganlığı üzerindeki etkilerini İbn Haldûn’un asabiyet teorisi çerçevesinde değerlendirmektedir.

Çalışmanın temel problemi, asabiyet ile Şuûbiyye geriliminin kesişim noktasında yer alan müvelledûnun tarihsel inşasını, Doğu (Abbasî) ve Batı (Endülüs) bağlamlarındaki farklı tezahürleriyle birlikte ele almaktır. Doğu’daki Şuûbiyye’nin Fars merkezli, edebî-milliyetçi karakterine karşılık Endülüs’teki akım, Berberî, müvelled ve Sakālibe unsurların katılımıyla daha pragmatik, yerel sosyo-ekonomik şikâyetlere dayalı ve siyasî isyanlarla iç içe geçmiş bir nitelik kazanmıştır. Her iki coğrafyada da Hucurât 49/13. âyeti eşitlik talebinin ortak dayanağı olmuş; ancak asabiyetin aşınması, taife dönemindeki parçalanma ve Reconquista sürecine dolaylı katkı gibi sonuçlar doğurmuştur. İbn Haldûn’un asabiyet teorisi, bu döngüsel süreci (yükseliş, refahla aşınma ve çöküş) anlamlandırmada kavramsal bir anahtar sunmaktadır.

Yöntem açısından çalışma, nitel bir tarihsel-karşılaştırmalı literatür incelemesine dayanmaktadır. Klasik Arap kaynakları (Taberî’nin Târîḫu’t-Taberî’si, İbn Hayyân’ın el-Muktebes’i, İbnü’l-Ebbâr’ın el-Hulletü’s-siyerâ’sı, İbn Abdürabbih’in el-ʿIḳdü’l-Ferîd’i, İbn Garsiyye’nin risalesi ve reddiyeleri), İbn Haldûn’un Mukaddime’si ile modern akademik literatür (Apak, Dûrî, Atvan, İnan, Goldziher vb.) temel alınmıştır. Kaynaklar, hem birincil metinlerden doğrudan alıntılar hem de eleştirel karşılaştırmalarla değerlendirilmiştir. Karşılaştırmalı yöntem, her iki bölgeyi kronolojik evreler (Emevî, Abbasî, Tavâif-i Mülûk, Murâbıt-Muvahhid, Nasrî) üzerinden incelemektedir. Metin eleştirisi, kavramsal analiz ve tarihsel bağlamlaştırma teknikleri kullanılarak eşitlik taleplerinin edebiyat, isyanlar ve kültürel üretim aracılığıyla nasıl ifade edildiği izlenmiştir. Amaçlı örneklem yoluyla kilit figürler (Beşşâr b. Burd, Ebû Ubeyde, İbn Garsiyye), önemli olaylar (Bobastro isyanı, Büyük Berberî İsyanı) ve kültürel olgular (muvaşşah, convivencia, Toledo Tercüme Okulu) seçilmiştir.

Bulgular, bölgesel farklılıkları net biçimde ortaya koymaktadır. Abbasîler bağlamında Şuûbiyye ağırlıklı olarak edebî ve Fars merkezli bir karakter taşımıştır. Beşşâr b. Burd, Ebû Ubeyde, ʿAllân el-Verrâk ve Ebû Nüvâs gibi şair ve âlimler Sâsânî mirasını yüceltirken Arap bedevî kültürünü eleştirmiş; buna karşılık Câhız, İbn Kuteybe ve İbn Abdürabbih güçlü reddiyeler kaleme almıştır. Bu entelektüel ferment, tercüme hareketi ve kültürel sentez yoluyla İslam medeniyetini zenginleştirmiş, ancak etnik gerilimleri de artırmıştır. Hareket, başlangıçta mevâlînin eşitlik taleplerini temsil ederken zamanla Arap-Fars kültürel rekabetine dönüşmüş ve Abbasî dönemi edebiyatı, siyaseti ve toplumsal yapısı üzerinde derin etkiler bırakmıştır.

Endülüs’te ise Şuûbiyye daha pragmatik ve sosyo-siyasî bir tepki olarak tezahür etmiştir. Müvelledûn aileleri (Benî Kasî, Benî Hafsûn) Arap malî ayrımcılığına ve toplumsal dışlanmaya karşı tekrarlayan isyanlar yönetmiştir. En önemli ayaklanma, Vizigot kökenli Ömer b. Hafsûn’un (ö. 918) Bobastro merkezli isyanıdır. Edebî ifadenin zirvesi ise Bask kökenli Ebû ʿÂmir İbn Garsiyye’nin (ö. 1084) Risâletü tafḍîli’l-ʿacem ʿale’l-ʿArab adlı risalesidir; bu metin birden fazla reddiyeye yol açmış ve Arap olmayan unsurların meziyetlerini öne çıkarmıştır. Tavâif-i Mülûk döneminde etnik parçalanma siyasî çözülmeyi hızlandırmış, Murâbıt ve Muvahhid müdahalelerini davet etmiştir. Berberî asabiyeti geçici birlik sağlamış, ancak refahla birlikte zayıflayarak 1212’deki Las Navas de Tolosa yenilgisine zemin hazırlamıştır. Nasrî döneminde ise açık isyanlardan ziyade saray entrikaları, hanedan çekişmeleri ve kültürel kimlik gerilimleri öne çıkmıştır.

Siyasî maliyetlere rağmen hareket dikkate değer kültürel başarılar üretmiştir. Convivencia ortamı, Romance harcalı muvaşşah gibi melez edebî türleri, Toledo Tercüme Okulu aracılığıyla bilimsel ilerlemeleri ve mimarî sentezleri beslemiştir. Muvaşşah ve zecel geleneği, Avrupa troubadour şiirini etkilemiş ve medeniyetler arası köprü işlevi görmüştür. İbn Haldûn’un teorisi bu döngüleri etkili biçimde açıklamaktadır: güçlü asabiyet (önce Arap, sonra Berberî) fetih ve pekişmeyi mümkün kılmış; lüks ve iç bölünmelerle aşınması ise çöküşe yol açmıştır. Endülüs Emevî Devleti’nin çözülmesi, taife emirliklerinin ortaya çıkışı ve sonrasındaki Berberî hanedanların yükseliş-çöküşü, teorinin somut örnekleridir.

Karşılaştırmalı analiz, her iki Şuûbiyye türünün İslam’ın eşitlik ilkesine dayandığını ve edebiyatı mücadele aracı olarak kullandığını göstermektedir. Doğu’da ideolojik-milliyetçi ve Fars kültürel uyanışına dayalı bir akım hâkimken; Batı’da pragmatik, çok etnikli ve siyasî nitelik öne çıkmıştır. Doğu’da kültürel sentez, Endülüs’te ise siyasî parçalanma ve dış tehditler belirleyici rol oynamıştır. Böylece Abbasîler’deki Şuûbiyye İslam medeniyetinin kültürel ufkunu genişletirken, Endülüs’teki versiyon etnik çeşitliliğin hem yaratıcılık hem de kırılganlık kaynağı olabileceğini ortaya koymuştur.

Sonuç olarak, asabiyet-Şuûbiyye diyalektiği müvelledûn kimliklerinin inşasında ve İslam medeniyetinin genel gidişatında belirleyici rol oynamıştır. Doğu Şuûbiyyesi öncelikle kozmopolit kültürel zenginleşmeye katkı sağlarken, Endülüs versiyonu özgün melez yaratımları teşvik etmekle birlikte siyasî parçalanmayı hızlandırmış ve dolaylı olarak Reconquista’ya zemin hazırlamıştır. İbn Haldûn’un asabiyet teorisi, bu tarihsel dinamikleri anlamak için güçlü bir araç olmaya devam etmektedir. Etnik ve kültürel çeşitlilik, ümmet içinde aynı anda yaratıcılık ve kırılganlık kaynağı olabilir. Takvâya, ortak İslâmî kimliğe veya ortak dış tehditlere dayanan güçlü bir üst dayanışma, uzun vadeli siyasî bütünlük için elzemdir. Endülüs’ün convivencia tecrübesi, çoğul toplumlarda kimlik taleplerinin yönetimi konusunda değerli dersler sunmaktadır. Gelecek çalışmaların karşılaştırmayı Kuzey Afrika ve Güney Asya gibi bölgelere genişletmesi, kilit Şuûbiyye metinlerinin eleştirel neşirlerini hazırlaması ve tarihsel asabiyet dinamikleri ile modern toplumsal bütünleşme teorileri arasında disiplinlerarası bağlantılar kurması önerilmektedir. Tarihsel kayıt, eşitlik taleplerinin yapıcı biçimde entegre edildiğinde medeniyetleri zenginleştirdiğini; etnik hatlar boyunca kutuplaştığında ise parçalanma riski taşıdığını göstermektedir. Bu diyalektiğin anlaşılması, günümüz küreselleşmiş dünyasında çokkültürlülüğe daha kapsayıcı yaklaşımlar geliştirmeye katkı sunabilir.

الملخص المنظَّم

يُعدّ تاريخ الإسلام عمليةً متعددة الطبقات، شكّل التوتر بين التنوع العرقي والثقافي ووحدة الأمة أحد أبرز عناصرها الحاسمة. ومن أهمّ تجليات هذا التوتر حركةُ الشعوبية التي ظهرت منذ العصور المبكرة. فقد ارتكزت الحركة على مبدأ المساواة الكونية القائم على التقوى، كما أكدته الآية ١٣ من سورة الحجرات في القرآن الكريم، لتعبّر عن مطلب المساواة في مواجهة التمييز الاجتماعي-الثقافي الذي أحدثته العصبية العربية، ولعبت دوراً حاسماً في بناء هوية العناصر غير العربية، ولا سيما المولَّدين. وتهدف هذه الدراسة إلى فحص الكيفية التاريخية التي بُنيت بها الهويات الهجينة للمولَّدين في إطار التوتر بين العصبية والشعوبية، مع رصد مظاهرها المختلفة في جغرافيتي العباسيين والأندلس. كما تقيّم الدراسة آثار هذا التوتر على الثراء الثقافي للحضارة الإسلامية وهشاشتها السياسية في ضوء نظرية العصبية عند ابن خلدون.

تتمثل المشكلة الأساسية للدراسة في تناول البناء التاريخي للمولَّدين عند نقطة تقاطع التوتر بين العصبية والشعوبية، مع مظاهرها المختلفة في السياق الشرقي (العباسي) والغربي (الأندلسي). فبينما اتسمت الشعوبية في المشرق بطابع فارسي المركز وأدبي-قومي، اكتسب التيار في الأندلس طابعاً أكثر براغماتيةً وقائماً على الشكاوى الاجتماعية-الاقتصادية المحلية ومتداخلاً مع الثورات السياسية، بمشاركة العناصر البربرية والمولَّدة والصقالبة. وقد شكّلت الآية ١٣ من سورة الحجرات الأساس المشترك لمطلب المساواة في كلا الإقليمين؛ إلا أن تآكل العصبية أدى إلى نتائج مثل التجزؤ في عصر الطوائف والمساهمة غير المباشرة في مسار الاسترداد. وتقدّم نظرية العصبية عند ابن خلدون مفتاحاً مفاهيمياً لفهم هذه العملية الدورية (الصعود، والتآكل مع الرفاه، والانهيار).

من حيث المنهج، تستند الدراسة إلى مراجعة أدبية تاريخية-مقارنة نوعية. وقد اعتمدت على المصادر العربية الكلاسيكية (تاريخ الطبري للطبري، والمقتبس لابن حيان، والحُلَّة السيراء لابن الأبار، والعقد الفريد لابن عبد ربه، ورسالة ابن غرسية والردود عليها)، ومقدمة ابن خلدون، إلى جانب الأدبيات الأكاديمية الحديثة (آباك، ودوري، وعطوان، وإينان، وجولدتسيهر وغيرهم). وقد قُيّمت المصادر عبر اقتباسات مباشرة من النصوص الأولية ومقارنات نقدية. ويتتبع المنهج المقارن كلا الإقليمين عبر مراحل زمنية (الأموي، والعباسي، وملوك الطوائف، والمرابطي-الموحدي، والناصري). واستُخدمت تقنيات نقد النصوص والتحليل المفاهيمي والتأطير التاريخي لتتبع كيفية التعبير عن مطالب المساواة عبر الأدب والثورات والإنتاج الثقافي. وباختيار عينات قصدية، رُكّز على شخصيات محورية (بشار بن برد، وأبو عبيدة، وابن غرسية)، وأحداث مهمة (ثورة ببشتر، والثورة البربرية الكبرى)، وظواهر ثقافية (الموشح، والتعايش، ومدرسة طليطلة للترجمة).

تكشف النتائج بوضوح عن الفروق الإقليمية. ففي السياق العباسي حملت الشعوبية طابعاً أدبياً وفارسياً في الغالب. فقد مجّد شعراء وعلماء مثل بشار بن برد وأبي عبيدة وعلان الورّاق وأبي نواس الميراث الساساني ونقدوا الثقافة البدوية العربية؛ في حين صاغ الجاحظ وابن قتيبة وابن عبد ربه ردوداً قوية. وقد أثرت هذه الخميرة الفكرية الحضارة الإسلامية عبر حركة الترجمة والتركيب الثقافي، لكنها زادت أيضاً من التوترات العرقية. وتحولت الحركة، التي مثّلت في البداية مطالب الموالي بالمساواة، تدريجياً إلى منافسة ثقافية عربية-فارسية، وتركت آثاراً عميقة على الأدب والسياسة والبنية الاجتماعية في العصر العباسي.

أما في الأندلس، فقد تجلّت الشعوبية كردّ فعل أكثر براغماتية واجتماعية-سياسية. فقد قادت عائلات المولَّدين (بنو قسي، وبنو حفصون) ثورات متكررة ضد التمييز المالي العربي والإقصاء الاجتماعي. وكان أبرز هذه الانتفاضات ثورة عمر بن حفصون (ت. ٩١٨م) ذي الأصول القوطية الغربية، التي اتخذت من ببشتر مركزاً لها. أما ذروة التعبير الأدبي فتمثلت في رسالة تفضيل العجم على العرب لأبي عامر ابن غرسية (ت. ١٠٨٤م) ذي الأصول الباسكية؛ وقد أثارت هذه الرسالة عدة ردود، وأبرزت مناقب العناصر غير العربية. وفي عصر ملوك الطوائف سرّع التجزؤ العرقي التفكك السياسي ودعا إلى تدخلات المرابطين والموحدين. وقد وفّرت العصبية البربرية وحدة مؤقتة، لكنها ضعفت مع الرفاه ومهدت لهزيمة العقاب (لاس نافاس دي تولوسا) عام ١٢١٢م. أما في العصر الناصري فقد برزت المؤامرات البلاطية والنزاعات الأسرية والتوترات حول الهوية الثقافية أكثر من الثورات العلنية.

ورغم التكاليف السياسية، أنتجت الحركة إنجازات ثقافية ملحوظة. فقد غذّى مناخ التعايش أنواعاً أدبية هجينة مثل الموشح ذي الخرجة الرومانسية، والتقدم العلمي عبر مدرسة طليطلة للترجمة، والتركيبات المعمارية. وقد أثّر تقليد الموشح والزجل في شعر التروبادور الأوروبي، وأدى دور الجسر بين الحضارات. وتفسر نظرية ابن خلدون هذه الدورات بفعالية: فقد مكّنت العصبية القوية (العربية أولاً ثم البربرية) من الفتح والتوطيد؛ بينما أدى تآكلها بالترف والانقسامات الداخلية إلى الانهيار. ويُعدّ تفكك الدولة الأموية في الأندلس، وظهور إمارات الطوائف، ثم صعود وانهيار الأسر البربرية، أمثلة ملموسة على النظرية.

يُظهر التحليل المقارن أن كلا نوعي الشعوبية استند إلى مبدأ المساواة في الإسلام واستخدم الأدب أداةً للنضال. ففي المشرق ساد تيار أيديولوجي-قومي قائم على الصحوة الثقافية الفارسية؛ أما في الغرب فقد برز الطابع البراغماتي والمتعدد الأعراق والسياسي. وفي المشرق كان التركيب الثقافي هو العامل الحاسم، بينما أدّى التجزؤ السياسي والتهديدات الخارجية الدور الحاسم في الأندلس. وهكذا وسّعت الشعوبية العباسية الأفق الثقافي للحضارة الإسلامية، في حين أظهرت النسخة الأندلسية أن التنوع العرقي يمكن أن يكون مصدر إبداع وهشاشة في آنٍ معاً.

ختاماً، لعبت جدلية العصبية-الشعوبية دوراً حاسماً في بناء هويات المولَّدين وفي المسار العام للحضارة الإسلامية. فقد أسهمت الشعوبية الشرقية أساساً في الإثراء الثقافي الكوسموبوليتي، بينما شجّعت النسخة الأندلسية الإبداعات الهجينة الأصيلة، لكنها سرّعت التجزؤ السياسي ومهدت بشكل غير مباشر لعملية الاسترداد. وتظل نظرية العصبية عند ابن خلدون أداة قوية لفهم هذه الديناميات التاريخية. ويمكن للتنوع العرقي والثقافي أن يكون مصدر إبداع وهشاشة في آنٍ داخل الأمة. أما التضامن الأعلى القائم على التقوى أو الهوية الإسلامية المشتركة أو التهديدات الخارجية المشتركة، فيُعدّ ضرورياً للوحدة السياسية طويلة الأمد. وتقدّم تجربة التعايش في الأندلس دروساً ثمينة حول إدارة مطالب الهوية في المجتمعات التعددية. ويُقترح أن توسّع الدراسات المستقبلية المقارنة إلى مناطق مثل شمال أفريقيا وجنوب آسيا، وأن تُعدّ نشرات نقدية للنصوص الشعوبية الأساسية، وأن تقيم روابط بينية بين ديناميات العصبية التاريخية ونظريات الاندماج الاجتماعي الحديثة. ويُظهر السجل التاريخي أن مطالب المساواة، عندما تُدمج بشكل بنّاء، تُثري الحضارات؛ أما عندما تستقطب على طول الخطوط العرقية، فإنها تحمل خطر التجزؤ. ويمكن لفهم هذه الجدلية أن يسهم في تطوير مقاربات أكثر شمولاً للتعددية الثقافية في عالمنا المعولم المعاصر.

Résumé structuré

L’histoire islamique constitue un processus à plusieurs niveaux dans lequel la tension entre la diversité ethnique et culturelle, d’une part, et l’unité de la umma, d’autre part, constitue l’un de ses éléments déterminants. L’une des manifestations les plus significatives de cette tension est le mouvement Shuʿūbiyya, apparu dès les premières périodes. S’appuyant sur le principe d’égalité universelle fondée sur la taqwā, mis en avant dans la sourate al-Ḥujurāt (49:13) du Coran, ce mouvement a formulé une revendication d’égalité face à la discrimination socioculturelle entretenue par l’ʿaṣabiyya arabe (solidarité de groupe). Il a joué un rôle crucial, en particulier dans la construction identitaire des groupes non arabes, tels que les muwalladūn (musulmans d’origine mixte ou non arabe). Cette étude vise à examiner comment les identités hybrides des muwalladūn se sont historiquement construites au sein de la tension entre ʿaṣabiyya et Shuʿūbiyya, en tenant compte de leurs différentes manifestations dans les contextes abbasside et andalou. La recherche évalue l’impact de cette tension tant sur la richesse culturelle que sur la fragilité politique de la civilisation islamique à travers le prisme de la théorie de l’ʿaṣabiyya d’Ibn Khaldūn.

La question centrale de la recherche est de savoir comment les identités des muwalladūn se sont formées à la croisée de la solidarité tribale arabe et des revendications d’égalité des non-Arabes, et comment cette dynamique a façonné à la fois la richesse culturelle et la fragilité politique de la civilisation islamique. L’étude aborde les questions suivantes : (1) Quelles sont les similitudes et les différences entre les manifestations de la shuʿūbiyya sous les Abbassides et en al-Andalus ? (2) Quel rôle les muwalladūn ont-ils joué en tant que vecteurs sociaux et intellectuels du mouvement en al-Andalus ? (3) Comment la théorie de l’ʿaṣabiyya d’Ibn Khaldūn explique-t-elle les cycles d’ascension et de déclin observés dans ces deux régions ? En répondant à ces questions, cette recherche vise à apporter un éclairage historique sur les débats contemporains relatifs à l’identité, à l’égalité et au multiculturalisme.

Cette étude s’appuie sur trois concepts fondamentaux : l’ʿaṣabiyya, la Shuʿūbiyya et les muwalladūn. L’ʿaṣabiyya désigne la solidarité de groupe fondée principalement sur les liens de parenté. Ibn Khaldūn en a fait une théorie sociologique globale dans sa Muqaddima : elle est le moteur de la formation de l’État dans les sociétés nomades, mais s’érode sous l’effet de la prospérité, de l’urbanisation et du luxe, entraînant le déclin de la civilisation. La shuʿūbiyya, dérivée du terme coranique shuʿūb (peuples), est apparue comme une revendication d’égalité fondée sur ce même verset (Ḥujurāt 49:13) et sur le sermon d’adieu du Prophète. En al-Andalus, le mouvement était moins idéologique et davantage ancré dans des griefs concrets : la fiscalité, l’exclusion administrative et la discrimination sociale à l’encontre des convertis locaux et de leurs descendants (muwalladūn), souvent désignés de manière péjorative par les termes banū al-ʿabīd ou ʿāmma.

Cette recherche est une étude qualitative et historico-comparative fondée sur une analyse critique de la littérature. Les sources primaires comprennent des chroniques classiques (Tārīkh al-Ṭabarī, al-Muqtabis d’Ibn Ḥayyān, al-Ḥulla al-Siyarāʾ d’Ibn al-Abbār), des ouvrages biographiques et littéraires (Kitāb al-Aghānī, al-ʿIqd al-Farīd), des traités polémiques (la Risālat Tafḍīl al-ʿAjam ʿalā al-ʿArab d’Ibn Gharsiya et ses réfutations), ainsi que la Muqaddima d’Ibn Khaldūn. Des sources secondaires en arabe, en turc et dans les langues occidentales fournissent un contexte d’interprétation. La méthode comparative examine les deux régions à travers différentes phases chronologiques (Omeyyades, Abbassides, Ṭāʾifa, Almoravides-Almohades, Nasrides). La critique textuelle, l’analyse conceptuelle et la contextualisation historique sont mises à contribution. Un échantillonnage ciblé de figures clés (Bashshār b. Burd, Abū ʿUbayda, Ibn Gharsiya), d’événements majeurs (révolte de Bobastro, Grande Révolte berbère) et de phénomènes culturels (muwashshaḥ, convivencia, École de traduction de Tolède) garantit la profondeur et la représentativité de l’étude.

L’étude met en évidence de nettes divergences régionales. Dans le contexte abbasside, la Shuʿūbiyya était principalement littéraire et orientée vers la culture persane. Des poètes et des érudits tels que Bashshār b. Burd, Abū ʿUbayda, ʿAllān al-Warrāq et Abū Nuwās glorifiaient l’héritage sassanide tout en critiquant la culture bédouine arabe, suscitant de vives réfutations de la part d’al-Jāḥiẓ, d’Ibn Qutayba et d’Ibn ʿAbd Rabbih. Cette effervescence intellectuelle a enrichi la civilisation islamique grâce à la synthèse culturelle et au mouvement de traduction, mais elle a également exacerbé les tensions ethniques.

En al-Andalus, la Shuʿūbiyya s’est manifestée comme une réponse sociopolitique pragmatique. Les familles de Muwalladūn (Banū Qasī, Banū Ḥafṣūn) ont mené des révoltes répétées contre la discrimination fiscale et l’exclusion sociale dont elles faisaient l’objet de la part des Arabes. Le soulèvement le plus marquant fut mené par ʿUmar b. Ḥafṣūn (mort en 918). Le summum de l’expression littéraire fut le traité d’Abū ʿĀmir Ibn Gharsiya (mort en 1084), qui suscita de nombreuses réfutations et mit en avant les vertus non arabes. Au cours de la période des Ṭāʾifa, la fragmentation ethnique a accéléré la désintégration politique, favorisant les interventions almoravides et almohades. L’ʿaṣabiyya berbère a temporairement rétabli l’unité, mais s’est ensuite affaiblie sous l’effet de la prospérité, ce qui a abouti à la défaite décisive de Las Navas de Tolosa (1212). Sous la dynastie nasride, le mouvement s’est orienté vers les intrigues de palais, les rivalités dynastiques et les tensions liées à l’identité culturelle.

Malgré ses coûts politiques, ce mouvement a donné lieu à des réalisations culturelles remarquables. L’atmosphère de « convivencia » a favorisé l’émergence de formes littéraires hybrides telles que le muwashshaḥ (avec des kharja de langue romane), des avancées scientifiques grâce à l’École de traduction de Tolède, ainsi que des synthèses architecturales. La théorie d’Ibn Khaldūn explique efficacement ces cycles : une ʿaṣabiyya forte (d’abord arabe, puis berbère) a permis la conquête et la consolidation, tandis que son érosion due au luxe et aux divisions internes a conduit au déclin.

Cette étude conclut que la dialectique ʿaṣabiyya–Shuʿūbiyya a joué un rôle décisif dans la formation des identités des muwalladūn et dans la trajectoire globale de la civilisation islamique. La Shuʿūbiyya orientale a principalement contribué à l’enrichissement culturel cosmopolite, tandis que son homologue andalouse, bien qu’elle ait stimulé des créations hybrides uniques, a accéléré la fragmentation politique et indirectement facilité la Reconquista. La théorie de l’ʿaṣabiyya d’Ibn Khaldūn reste un outil puissant pour comprendre ces dynamiques historiques. La diversité ethnique et culturelle au sein de la umma peut être à la fois une source de créativité et de vulnérabilité. Une solide solidarité globale — ancrée dans la taqwā, une identité islamique partagée ou des menaces extérieures communes — est essentielle à la cohésion politique à long terme. L’expérience andalouse de la « convivencia » offre des enseignements précieux pour la gestion des revendications identitaires dans les sociétés plurielles.

Resumen estructurado

La historia islámica constituye un proceso con múltiples facetas en el que la tensión entre la diversidad étnica y cultural, por un lado, y la unidad de la umma, por otro, constituye uno de sus elementos definitorios. Una de las manifestaciones más significativas de esta tensión es el movimiento Shuʿūbiyya, que surgió en los primeros tiempos. Basándose en el principio de la igualdad universal fundamentada en la taqwā, que se destaca en la sura al-Ḥujurāt (49:13) del Corán, el movimiento articuló una reivindicación de igualdad frente a la discriminación sociocultural fomentada por la ʿaṣabiyya árabe (solidaridad grupal). Desempeñó un papel fundamental, especialmente en la construcción de la identidad de los grupos no árabes, como los muwalladūn (musulmanes de ascendencia mixta o no árabe). El presente estudio tiene por objeto examinar cómo se construyeron históricamente las identidades híbridas de los muwalladūn en el marco de la tensión entre la ʿaṣabiyya y la Shuʿūbiyya, teniendo en cuenta sus diferentes manifestaciones en los contextos abasí y andalusí. La investigación evalúa el impacto de esta tensión tanto en la riqueza cultural como en la fragilidad política de la civilización islámica a través del prisma de la teoría de la ʿaṣabiyya de Ibn Jaldún.

La cuestión central de la investigación es cómo se formaron las identidades de los muwalladūn en la intersección entre la solidaridad tribal árabe y las reivindicaciones de igualdad de los no árabes, y cómo esta dinámica configuró tanto la riqueza cultural como la fragilidad política de la civilización islámica. El estudio aborda las siguientes preguntas: (1) ¿Cuáles son las similitudes y diferencias entre las manifestaciones de la shuʿūbiyya en el periodo abasí y en al-Ándalus? (2) ¿Qué papel desempeñaron los muwalladūn como portadores sociales e intelectuales del movimiento en al-Ándalus? (3) ¿Cómo explica la teoría de la ʿaṣabiyya de Ibn Jaldún los ciclos de auge y caída observados en ambas regiones? Al responder a estas preguntas, la investigación pretende ofrecer una perspectiva histórica sobre los debates contemporáneos en torno a la identidad, la igualdad y el multiculturalismo.

El estudio se basa en tres conceptos fundamentales: ʿaṣabiyya, Shuʿūbiyya y muwalladūn. La ʿaṣabiyya se refiere a la solidaridad grupal basada principalmente en los lazos de parentesco. Ibn Jaldún la transformó en una teoría sociológica integral en su Muqaddima: impulsa la formación del Estado en las sociedades nómadas, pero se erosiona ante la prosperidad, la urbanización y el lujo, lo que da lugar al declive de la civilización. La shuʿūbiyya, derivada del término coránico shuʿūb (pueblos), surgió como una reivindicación de igualdad basada en el mismo versículo (Ḥujurāt 49:13) y en el sermón de despedida del Profeta. En al-Ándalus, el movimiento era menos ideológico y estaba más arraigado en agravios concretos: la fiscalidad, la exclusión administrativa y la discriminación social contra los conversos locales y sus descendientes (muwalladūn), a quienes a menudo se denominaba despectivamente banū al-ʿabīd o ʿāmma.

Esta investigación es un estudio cualitativo e histórico-comparativo basado en una revisión crítica de la literatura. Entre las fuentes primarias se incluyen crónicas clásicas (Tārīkh al-Ṭabarī, al-Muqtabis de Ibn Ḥayyān, al-Ḥulla al-Siyarāʾ de Ibn al-Abbār), obras biográficas y literarias (Kitāb al-Aghānī, al-ʿIqd al-Farīd), tratados polémicos (la *Risālat Tafḍīl al-ʿAjam ʿalā al-ʿArab* de Ibn Gharsiya y sus refutaciones) y la *Muqaddima* de Ibn Jaldún. Las fuentes secundarias en árabe, turco y lenguas occidentales proporcionan un contexto interpretativo. El método comparativo examina ambas regiones a lo largo de las distintas fases cronológicas (omeya, abasí, Ṭāʾifa, almorávide-almohade, nazarí). Se emplean la crítica textual, el análisis conceptual y la contextualización histórica. El muestreo selectivo de figuras clave (Bashshār b. Burd, Abū ʿUbayda, Ibn Gharsiya), acontecimientos importantes (la revuelta de Bobastro, la Gran Revuelta Bereber) y fenómenos culturales (muwashshaḥ, convivencia, Escuela de Traducción de Toledo) garantiza la profundidad y la representatividad del estudio.

El estudio pone de manifiesto claras divergencias regionales. En el contexto abasí, la shuʿūbiyya era principalmente literaria y de orientación persa. Poetas y eruditos como Bashshār b. Burd, Abū ʿUbayda, ʿAllān al-Warrāq y Abū Nuwās glorificaban el legado sasánida al tiempo que criticaban la cultura beduina árabe, lo que provocó enérgicas refutaciones por parte de al-Jāḥiẓ, Ibn Qutayba e Ibn ʿAbd Rabbih. Esta efervescencia intelectual enriqueció la civilización islámica a través de la síntesis cultural y el movimiento de traducción, aunque también intensificó las tensiones étnicas.

En al-Ándalus, la Shuʿūbiyya se manifestó como una respuesta sociopolítica pragmática. Las familias muwalladūn (Banū Qasī, Banū Ḥafṣūn) lideraron repetidas revueltas contra la discriminación fiscal y la exclusión social por parte de los árabes. El levantamiento más significativo fue liderado por ʿUmar b. Ḥafṣūn (m. 918). La cumbre de la expresión literaria fue el tratado de Abū ʿĀmir Ibn Gharsiya (m. 1084), que desencadenó múltiples refutaciones y puso de relieve las virtudes no árabes. Durante el periodo de las Ṭāʾifa, la fragmentación étnica aceleró la desintegración política, lo que propició las intervenciones almorávides y almohades. La ʿaṣabiyya bereber restableció temporalmente la unidad, pero posteriormente se debilitó ante la prosperidad, lo que culminó en la derrota decisiva en Las Navas de Tolosa (1212). En el periodo nazarí, el movimiento se orientó hacia las intrigas palaciegas, las rivalidades dinásticas y las tensiones en torno a la identidad cultural.

A pesar de los costes políticos, el movimiento generó notables logros culturales. El ambiente de convivencia fomentó formas literarias híbridas como el muwashshaḥ (con kharja romance), avances científicos a través de la Escuela de Traducción de Toledo y síntesis arquitectónicas. La teoría de Ibn Jaldún explica eficazmente estos ciclos: una fuerte ʿaṣabiyya (arábica y luego bereber) permitió la conquista y la consolidación, mientras que su erosión a causa del lujo y las divisiones internas condujo al declive.

Este estudio concluye que la dialéctica entre ʿaṣabiyya y shuʿūbiyya desempeñó un papel decisivo en la configuración de las identidades de los muwalladūn y en la trayectoria general de la civilización islámica. La shuʿūbiyya oriental contribuyó principalmente al enriquecimiento cultural cosmopolita, mientras que su homóloga andaluza, aunque impulsó creaciones híbridas únicas, aceleró la fragmentación política y facilitó indirectamente la Reconquista. La teoría de la ʿaṣabiyya de Ibn Jaldún sigue siendo una herramienta poderosa para comprender estas dinámicas históricas. La diversidad étnica y cultural dentro de la umma puede servir simultáneamente como fuente de creatividad y de vulnerabilidad. Una sólida solidaridad general —anclada en la taqwā, en la identidad islámica compartida o en amenazas externas comunes— es esencial para la cohesión política a largo plazo. La experiencia andaluza de la convivencia ofrece valiosas lecciones para gestionar las reivindicaciones identitarias en sociedades plurales.

结构化摘要

伊斯兰历史是一个多层次的发展进程，其中，一方面是民族与文化多样性，另一方面是乌玛的团结，二者之间的张力构成了该历史的标志性特征之一。这种张力的最显著表现之一便是“舒乌比耶”运动，该运动起源于伊斯兰早期。该运动以《古兰经》中《内室章》（49:13）所强调的基于“敬畏”（taqwā）的普世平等原则为基础，针对阿拉伯“阿萨比耶”（群体团结）所滋生的社会文化歧视，明确提出了平等诉求。该运动在非阿拉伯群体的身份建构中发挥了关键作用，例如穆瓦拉杜恩（混血或非阿拉伯血统的穆斯林）。本研究旨在考察穆瓦拉杜恩的混合身份如何在“阿萨比耶”与“舒乌比耶”的张力中形成，并结合阿巴斯王朝和安达卢斯时期的不同表现形式进行分析。本研究通过伊本·赫勒敦的“阿萨比耶”理论视角，评估这种张力对伊斯兰文明的文化丰富性与政治脆弱性的双重影响。

核心研究问题在于：穆瓦拉杜恩的身份认同是如何在阿拉伯部落团结与非阿拉伯人平等诉求的交汇点上形成的，以及这种动态如何塑造了伊斯兰文明的文化丰富性与政治脆弱性。本研究旨在探讨以下问题：（1）阿巴斯王朝与安达卢斯地区“舒乌比耶”（Shuʿūbiyya）现象的异同何在？（2）作为该运动在安达卢斯的社会与思想载体，穆瓦拉杜恩发挥了何种作用？(3) 伊本·赫勒敦的“阿萨比娅”（ʿaṣabiyya）理论如何解释这两个地区均出现的兴衰周期？通过回答这些问题，本研究旨在为当代关于身份认同、平等与多元文化主义的讨论提供历史洞见。

本研究基于三个核心概念：“阿萨比娅”（ʿaṣabiyya）、“舒乌比娅”（Shuʿūbiyya）和“穆瓦拉杜恩”（muwalladūn）。“阿萨比耶”（ʿaṣabiyya）指主要基于亲属关系的群体凝聚力。伊本·赫勒敦在其《导言》（Muqaddima）中将其转化为一套全面的社会学理论：它推动游牧社会的国家形成，但在繁荣、城市化和奢华的环境下逐渐瓦解，从而引发文明的衰落。“舒乌比耶”（Shuʿūbiyya）源自《古兰经》中的“舒乌布”（shuʿūb，意为“各民族”），作为对平等的诉求而出现，其依据正是《古兰经》第49章《室民章》（Ḥujurāt 49:13）中的相关经文以及先知的告别演说。在安达卢斯，该运动的意识形态色彩较弱，更多植根于具体的怨愤——包括税收、行政排斥，以及针对当地皈依者及其后裔（muwalladūn）的社会歧视，这些人常被贬称为“班努·阿比德”（banū al-ʿabīd）或“阿姆玛”（ʿāmma）。

本研究是一项基于批判性文献综述的定性、历史比较研究。主要史料包括古典编年史（《塔巴里史》（Tārīkh al-Ṭabarī）、伊本·海扬的《穆克塔比斯》（al-Muqtabis）、伊本·阿巴尔的《西亚拉之环》（al-Ḥulla al-Siyarāʾ））、传记与文学作品（《阿加尼书》（Kitāb al-Aghānī）、《无与伦比的项链》（al-ʿIqd al-Farīd））、

论战性论著（伊本·加尔西亚的《论外族优于阿拉伯人》及其反驳文），以及伊本·赫勒敦的《导言》。阿拉伯语、土耳其语及西方语言的二手文献为解读提供了背景。比较研究方法贯穿各个历史时期（倭马亚、阿巴斯、塔伊法、穆拉比特-穆瓦希德、纳斯里德），对这两个地区进行了考察。研究采用了文本批评、概念分析和历史语境化等方法。通过针对关键人物（巴什沙尔·本·布尔德、阿布·乌拜达、伊本·加尔西亚）、重大事件（博巴斯特罗起义、大柏柏尔起义）以及文化现象（穆瓦什哈诗体、共存制度、托莱多翻译学院）进行目的性抽样，确保了研究的深度和代表性。

本研究揭示了明显的区域差异。在阿巴斯王朝背景下，“舒乌比耶”运动主要表现为文学形式，且以波斯文化为导向。巴什沙尔·本·布尔德、阿布·乌拜达、阿兰·瓦拉格和阿布·努瓦斯等诗人和学者既颂扬萨珊王朝的遗产，又批判阿拉伯贝都因文化，从而引发了贾希兹、伊本·库泰巴和伊本·阿卜杜·拉比赫的强烈反驳。这种思想上的活跃通过文化融合和翻译运动丰富了伊斯兰文明，但也加剧了民族紧张关系。

在安达卢斯，“舒乌比耶”表现为一种务实的社会政治反应。穆瓦拉杜恩家族（如巴努·卡西、巴努·哈夫苏恩）多次领导起义，反抗阿拉伯人的财政歧视和社会排斥。其中最具影响力的起义由奥马尔·本·哈夫苏恩（卒于918年）领导。文学表达的巅峰之作是阿布·阿米尔·伊本·加尔西亚（卒于1084年）的论著，该著作引发了多篇反驳，并突显了非阿拉伯人的美德。在塔伊法时期，民族分裂加速了政治解体，招致穆拉比德王朝和穆瓦希德王朝的干预。柏柏尔人的“阿萨比娅”（部落凝聚力）曾暂时恢复了统一，但后来在繁荣时期逐渐削弱，最终导致1212年在拉斯纳瓦斯-德托洛萨战役中遭遇决定性失败。在纳斯里德时期，该运动转向了宫廷阴谋、王朝争斗以及文化认同的紧张关系。

尽管付出了政治代价，这一运动仍取得了非凡的文化成就。“共存”（convivencia）的氛围催生了穆瓦什哈（muwashshaḥ，融合了罗曼语的卡尔哈贾形式）等混合文学形式，通过托莱多翻译学院推动了科学进步，并促成了建筑风格的融合。伊本·赫勒敦的理论有效解释了这些周期：强大的“阿萨比耶”（先是阿拉伯人，随后是柏柏尔人）促成了征服与巩固，而奢靡生活和内部分裂导致其逐渐瓦解，进而引发衰落。

本研究得出结论：阿萨比耶与舒乌比耶的辩证关系在塑造穆瓦拉杜恩的身份认同以及伊斯兰文明的整体发展轨迹方面发挥了决定性作用。东方舒乌比耶主要促进了世界主义文化的丰富，而其安达卢西亚对应形式，尽管催生了独特的混合创作，却加速了政治分裂，并间接促成了“收复失地运动”。伊本·赫勒敦的“阿萨比耶”理论仍是理解这些历史动态的有力工具。伊斯兰民族（乌玛）内部的族裔与文化多样性，既可成为创造力的源泉，也可能成为脆弱性的根源。一种植根于敬畏（塔格瓦）、共同的伊斯兰身份认同或共同外部威胁的强大整体团结，对于长期政治凝聚力至关重要。安达卢斯的“共存”（convivencia）经验为在多元社会中处理身份诉求提供了宝贵的启示。

Структурированное резюме

История ислама представляет собой многослойный процесс, в котором напряженность между этническим и культурным разнообразием, с одной стороны, и единством уммы, с другой, является одним из его определяющих элементов. Одним из наиболее значимых проявлений этой напряженности является движение «Шуубийя», зародившееся в ранний период. Опираясь на принцип всеобщего равенства, основанного на такве, подчеркнутого в суре «Аль-Худжурат» (49:13) Корана, это движение выдвигало требование равенства в противовес социокультурной дискриминации, поощряемой арабской «асабийей» (групповой солидарностью). Оно сыграло решающую роль, в частности, в формировании идентичности неарабских групп, таких как мувалладун (мусульмане смешанного или неарабского происхождения). Цель данного исследования — проанализировать, как гибридные идентичности мувалладун исторически формировались в условиях противостояния между «асабийей» и «шуубийей», с учетом их различных проявлений в контекстах Аббасидов и Андалусии. В ходе исследования оценивается влияние этого противоречия как на культурное богатство, так и на политическую уязвимость исламской цивилизации через призму теории «асабийя» Ибн Халдуна.

Центральная проблема исследования заключается в том, как формировались идентичности мувалладунов на пересечении арабской племенной солидарности и притязаний неарабских групп на равенство, и как эта динамика определила как культурное богатство, так и политическую уязвимость исламской цивилизации. В исследовании рассматриваются следующие вопросы: (1) В чём заключаются сходства и различия между аббасидскими и андалузскими проявлениями шуубийи? (2) Какую роль играли мувалладуны как социальные и интеллектуальные носители этого движения в аль-Андалусе? (3) Как теория «асабийя» Ибн Халдуна объясняет циклы подъёма и упадка, наблюдаемые в обоих регионах? Отвечая на эти вопросы, исследование стремится предложить исторический взгляд на современные дебаты об идентичности, равенстве и мультикультурализме.

Исследование основано на трёх ключевых концепциях: «асабийя», «шуубийя» и «мувалладун». «Асабийя» обозначает групповую солидарность, основанную преимущественно на родственных связях. Ибн Халдун преобразовал её в комплексную социологическую теорию в своём труде «Мукаддима»: она стимулирует формирование государства в кочевых обществах, но подвергается эрозии в условиях процветания, урбанизации и роскоши, что приводит к упадку цивилизации. «Шуубия», происходящая от коранического термина «шууб» (народы), возникла как требование равенства, основанное на том же аяте (Худжурат 49:13) и Прощальной проповеди Пророка. В аль-Андалусе это движение было менее идеологическим и в большей степени укоренилось в конкретных недовольствах — налогообложении, административной изоляции и социальной дискриминации в отношении местных новообращённых и их потомков (мувалладун), которых часто уничижительно называли бану аль-абид или амма.

Данное исследование представляет собой качественное историко-сравнительное исследование, основанное на критическом обзоре литературы. К первоисточникам относятся классические хроники («Тарих ат-Табари», «аль-Муктабис» ибн Хайяна, «аль-Хулла ас-Сияра» ибн аль-Аббара), биографические и литературные сочинения («Китаб аль-Агани», «аль-Икд аль-Фарид»), полемические трактаты («Рисалат Тафдил аль-Аджам аля аль-Араб» Ибн Гарсии и опровержения на него), а также «Мукаддима» Ибн Халдуна. Вторичные источники на арабском, турецком и западных языках обеспечивают контекст для интерпретации. Сравнительный метод позволяет исследовать оба региона на разных хронологических этапах (Омейяды, Аббасиды, Таифа, Альморавиды-Альмохады, Насриды). Используются текстологический анализ, концептуальный анализ и историческая контекстуализация. Целенаправленный отбор ключевых фигур (Башшар ибн Бурд, Абу Убайда, Ибн Гарсия), важнейших событий (восстание в Бобастро, Великое берберское восстание) и культурных явлений (мувашшах, конвивенция, Толедская переводческая школа) обеспечивает глубину и репрезентативность исследования.

Исследование демонстрирует явные региональные различия. В контексте Аббасидов шуубийя носила преимущественно литературный характер и была ориентирована на персидскую культуру. Поэты и учёные, такие как Башшар ибн Бурд, Абу Убайда, Аллаан аль-Варрак и Абу Нувас, прославляли сасанидское наследие, одновременно критикуя арабскую бедуинскую культуру, что вызвало резкие опровержения со стороны аль-Джахиза, Ибн Кутайбы и Ибн Абд Раббиха. Этот интеллектуальный подъём обогатил исламскую цивилизацию благодаря культурному синтезу и движению переводчиков, однако также усилил межэтническую напряжённость.

В аль-Андалусе «шуубийя» проявилась как прагматическая социально-политическая реакция. Семьи мувалладунов (Бану Каси, Бану Хафсун) неоднократно возглавляли восстания против дискриминации со стороны арабов в сфере налогообложения и социальной изоляции. Наиболее значительное восстание возглавил Умар ибн Хафсун (ум. в 918 г.). Вершиной литературного выражения стал трактат Абу Амира ибн Гарсии (ум. в 1084 г.), который вызвал множество опровержений и подчеркнул достоинства неарабских народов. В период Таифа этническая раздробленность ускорила политический распад, что привело к вмешательству Альморавидов и Альмохадов. Берберская «асабийя» временно восстановила единство, но впоследствии ослабла на фоне процветания, что привело к решающему поражению при Лас-Навас-де-Толоса (1212 г.). В период Насридов движение сместилось в сторону дворцовых интриг, династических соперничеств и напряженности, связанной с культурной идентичностью.

Несмотря на политические издержки, это движение привело к замечательным культурным достижениям. Атмосфера «конвивенции» способствовала появлению гибридных литературных форм, таких как мувашшах (с романской харджа), научным достижениям благодаря Толедской переводческой школе и архитектурным синтезам. Теория Ибн Халдуна убедительно объясняет эти циклы: сильная «асабийя» (сначала арабская, затем берберская) способствовала завоеваниям и укреплению власти, тогда как её эрозия, вызванная роскошью и внутренними разногласиями, привела к упадку.

В данном исследовании делается вывод, что диалектика «асабийя»–«шуубийя» сыграла решающую роль в формировании идентичности мувалладунов и общей траектории развития исламской цивилизации. Восточная «шуубийя» в первую очередь способствовала космополитическому культурному обогащению, в то время как её андалузский аналог, хотя и стимулировал появление уникальных гибридных творений, ускорил политическую фрагментацию и косвенно способствовал Реконкисте. Теория «асабийя» Ибн Халдуна по-прежнему остается мощным инструментом для понимания этой исторической динамики. Этническое и культурное разнообразие в рамках уммы может одновременно служить источником творчества и уязвимости. Сильная всеобъемлющая солидарность — основанная на такве, общей исламской идентичности или общих внешних угрозах — имеет решающее значение для долгосрочной политической сплоченности. Андалузский опыт «конвивенции» даёт ценные уроки по управлению претензиями на идентичность в плюралистических обществах.

संरचित सारांश

इस्लामी इतिहास एक बहु-स्तरीय प्रक्रिया है जिसमें, एक ओर, जातीय और सांस्कृतिक विविधता और, दूसरी ओर, उम्मा की एकता के बीच का तनाव, इसके परिभाषित करने वाले तत्वों में से एक है। इस तनाव की सबसे महत्वपूर्ण अभिव्यक्तियों में से एक शुउबिया आंदोलन है, जो शुरुआती अवधियों से उभरा।

कुरआन की सूरा अल-हुजरात (49:13) में जोर दिए गए तक्वा-आधारित सार्वभौमिक समानता के सिद्धांत पर आधारित यह आंदोलन अरब ʿअसबिय्या (सामूहिक एकजुटता) द्वारा पोषित सामाजिक-सांस्कृतिक भेदभाव के खिलाफ समानता की मांग को व्यक्त करता था। इसने विशेष रूप से गैर-अरब समूहों, जैसे कि मुवल्लदून (मिश्रित या गैर-अरब वंश के मुसलमान) की पहचान निर्माण में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। इस अध्ययन का उद्देश्य यह जांचना है कि 'असाबिय्या' और 'शुउबिय्या' के बीच के तनाव के भीतर मुवल्लदून की संकर पहचानों का ऐतिहासिक रूप से निर्माण कैसे हुआ, जिसमें अब्बासिद और अंदलुसी संदर्भों में उनकी विभिन्न अभिव्यक्तियों पर विचार किया गया है।

यह शोध इब्न खालदून के 'असबीय्या' के सिद्धांत के परिप्रेक्ष्य में, इस तनाव के इस्लामी सभ्यता की सांस्कृतिक समृद्धि और राजनीतिक कमजोरियों, दोनों पर पड़ने वाले प्रभाव का मूल्यांकन करता है।

शोध की केंद्रीय समस्या यह है कि अरब जनजातीय एकजुटता और गैर-अरब समानता के दावों के संगम पर मुवल्लदून की पहचान कैसे बनी, और इस गतिशीलता ने इस्लामी सभ्यता की सांस्कृतिक समृद्धि और राजनीतिक कमजोरियों, दोनों को कैसे आकार दिया।

यह अध्ययन निम्नलिखित प्रश्नों को संबोधित करता है: (1) ʿअब्बासी और अंदलुसी शू'ूबीयत की अभिव्यक्तियों के बीच समानताएँ और अंतर क्या हैं? (2) अल-अंदलस में इस आंदोलन के सामाजिक और बौद्धिक वाहक के रूप में मुवल्लदून ने क्या भूमिका निभाई?

(3) इब्न खालदून का 'असबीय्या' सिद्धांत दोनों क्षेत्रों में देखे गए उतार-चढ़ाव के चक्रों की व्याख्या कैसे करता है? इन प्रश्नों का उत्तर देकर, यह शोध पहचान, समानता और बहुसांस्कृतिकवाद पर समकालीन बहसों में ऐतिहासिक अंतर्दृष्टि प्रदान करने का लक्ष्य रखता है।

यह अध्ययन तीन मुख्य अवधारणाओं पर आधारित है: 'असबीय्या', 'शुउबिय्या' और 'मुवल्लदून'।

असबीय्या का तात्पर्य मुख्य रूप से रिश्तेदारी पर आधारित समूह एकजुटता से है। इब्न खालदून ने अपनी मुकद्दिमा में इसे एक व्यापक समाजशास्त्रीय सिद्धांत में बदल दिया: यह खानाबदोश समाजों में राज्य के गठन को प्रेरित करती है, लेकिन समृद्धि, शहरीकरण और विलासिता के तहत यह क्षीण हो जाती है, जिससे सभ्यतागत पतन शुरू होता है। शूबीयत, जो कुरानिक शब्द 'शूब' (लोग) से लिया गया है, समानता की एक मांग के रूप में उभरी, जो उसी आयत (हुजरात 49:13) और पैगंबर के विदाई उपदेश पर आधारित थी।

अल-अंदलस में, यह आंदोलन कम वैचारिक और अधिक ठोस शिकायतों—कर, प्रशासनिक बहिष्कार, और स्थानीय परिवर्तितों और उनके वंशजों (मुवल्लदून) के खिलाफ सामाजिक भेदभाव, जिन्हें अक्सर अपमानजनक रूप से बनू अल-अबीद या आममा कहा जाता था, में निहित था।

यह शोध आलोचनात्मक साहित्य समीक्षा पर आधारित एक गुणात्मक, ऐतिहासिक-तुलनात्मक अध्ययन है।

प्राथमिक स्रोतों में शास्त्रीय वृत्तांत (तारीख अल-तबरी, इब्न हय्यान की अल-मुक्तबिस, इब्न अल-अब्बार की अल-हुल्ला अल-सियारा), जीवनी संबंधी और साहित्यिक कृतियाँ (किताब अल-अगानी, अल-इक्द अल-फरीद),

विवादात्मक ग्रंथ (इब्न घर्सिया की रिसालात तफ़दील अल-अजम अल-अरब और इसकी खंडन-ग्रंथियाँ), और इब्न खालदून की मुक़द्दिमा। अरबी, तुर्की और पश्चिमी भाषाओं में द्वितीयक स्रोत व्याख्यात्मक संदर्भ प्रदान करते हैं। तुलनात्मक विधि कालानुक्रमिक चरणों (उमय्यद, अब्बासिद, ताइफा, अल्मोराविद-अलमोहाद, नास्रिद) में दोनों क्षेत्रों की जांच करती है। पाठ्य आलोचना, वैचारिक विश्लेषण और ऐतिहासिक संदर्भ-निर्धारण का उपयोग किया गया है। प्रमुख व्यक्तियों (बशशार बिन बुरद, अबू उबेदा, इब्न गारसिया), प्रमुख घटनाओं (बोबास्ट्रो विद्रोह, महान बर्बर विद्रोह), और सांस्कृतिक घटनाओं (मुवाश्शह, कोंविवांसिया, टोलेडो अनुवाद स्कूल) के उद्देश्यपूर्ण नमूनाकरण से गहराई और प्रतिनिधित्व सुनिश्चित होता है।

यह अध्ययन स्पष्ट क्षेत्रीय भिन्नताओं को प्रदर्शित करता है। अब्बासी संदर्भ में, शुउबिय्या मुख्य रूप से साहित्यिक और फ़ारसी-उन्मुख थी। बशशार बिन बर्द, अबू उबायदा, अलान अल-वराक, और अबू नवास जैसे कवियों और विद्वानों ने अरब बेदुइन संस्कृति की आलोचना करते हुए ससानियन विरासत की प्रशंसा की, जिससे अल-जाहिज़, इब्न कुतैबा, और इब्न अब्द रब्बिह की ओर से कड़ी खंडन हुई।

इस बौद्धिक हलचल ने सांस्कृतिक संश्लेषण और अनुवाद आंदोलन के माध्यम से इस्लामी सभ्यता को समृद्ध किया, फिर भी यह जातीय तनावों को भी तीव्र कर गया।

अल-अंदलस में, शुउबिय्या एक व्यावहारिक सामाजिक-राजनीतिक प्रतिक्रिया के रूप में प्रकट हुई। मुवाल्लदून परिवारों (बानू कसी, बानू हफ्सून) ने अरबों के वित्तीय भेदभाव और सामाजिक बहिष्कार के खिलाफ बार-बार विद्रोह किए।

सबसे महत्वपूर्ण विद्रोह की अगुवाई ʿउमर बिन हफ्सून (मृत्यु 918) ने की। साहित्यिक अभिव्यक्ति का शिखर अबू आमिर इब्न गारसिया (मृत्यु 1084) का ग्रंथ था, जिसने कई खंडनों को जन्म दिया और गैर-अरब गुणों को उजागर किया। ताइफा काल के दौरान, जातीय खंडन ने राजनीतिक विघटन को तेज कर दिया, जिससे अलमोराविद और अलमोहाद के हस्तक्षेप का रास्ता खुला। बर्बर 'असाबिया' ने अस्थायी रूप से एकता बहाल की, लेकिन बाद में समृद्धि के कारण कमजोर पड़ गई, जिसका समापन लास नावास दे टोलासा (1212) में निर्णायक पराजय के साथ हुआ। नास्रिद काल में यह आंदोलन महल की साजिशों, राजवंशीय प्रतिद्वंद्विता और सांस्कृतिक पहचान के तनावों की ओर मुड़ गया।

राजनीतिक कीमतों के बावजूद, इस आंदोलन ने उल्लेखनीय सांस्कृतिक उपलब्धियाँ दीं। सह-अस्तित्व के माहौल ने मुवाश्शाह (रोमांस खर्ज के साथ) जैसे संकर साहित्यिक रूपों, टोलेडो अनुवाद स्कूल के माध्यम से वैज्ञानिक प्रगति, और वास्तुकला के संश्लेषण को बढ़ावा दिया। इब्न खालदून का सिद्धांत इन चक्रों को प्रभावी ढंग से समझाता है: मजबूत ʿaṣabiyya (पहले अरब फिर बर्बर) ने विजय और सुदृढ़ीकरण को संभव बनाया, जबकि विलासिता और आंतरिक विभाजनों के माध्यम से इसका क्षरण पतन का कारण बना।

यह अध्ययन इस निष्कर्ष पर पहुंचता है कि ʿaṣabiyya–Shuʿūbiyya द्वंद्व ने मुवल्लदून की पहचान और इस्लामी सभ्यता की समग्र गति को आकार देने में एक निर्णायक भूमिका निभाई। पूर्वी Shuʿūbiyya ने मुख्य रूप से बहुसांस्कृतिक समृद्धि में योगदान दिया, जबकि इसका अंडालुसी समकक्ष, हालांकि इसने अनूठी संकर रचनाओं को बढ़ावा दिया, ने राजनीतिक खंडन को तेज किया और अप्रत्यक्ष रूप से पुनः-विजय (Reconquista) को सुगम बनाया। इब्न खालदून का 'असबीय्या' सिद्धांत इन ऐतिहासिक गतिशीलताओं को समझने के लिए एक शक्तिशाली उपकरण बना हुआ है। उम्मा के भीतर जातीय और सांस्कृतिक विविधता एक साथ रचनात्मकता और भेद्यता के स्रोत के रूप में काम कर सकती है। दीर्घकालिक राजनीतिक एकजुटता के लिए एक मजबूत सर्वव्यापी एकता—जो तक्वा, साझा इस्लामी पहचान, या सामान्य बाहरी खतरों पर आधारित हो—अत्यावश्यक है।

अंडालूसिया का सहअस्तित्व (convivencia) का अनुभव बहुलतावादी समाजों में पहचान के दावों को प्रबंधित करने के लिए मूल्यवान सबक प्रदान करता है।