Digital Sociology Beyond the West: A Systematic Review of Turkish Scholarship and the Case for Contextual Theorisation

Batı'nın Ötesinde Dijital Sosyoloji: Türkiye Yazınının Sistematik Derlemesi ve Bağlamsal Teorileştirme İhtiyacı
Author:

Serkan YORGANCILAR-

Number of pages:
3199-3248
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue Ö1
%>

Abstract

Türkiye'de hızlı yaşanan dijital dönüşüme karşılık, yerli sosyoloji yazınının bu değişime kuramsal yanıtı sınırlı kalmıştır. Sosyal medya kullanımı ve dijitalleşmede ön sıralarda yer alan Türkiye'deki dijital sosyoloji yazını; parçalı, kavramsal üretimden uzak ve Batı merkezli teorilere bağımlı bir yapı sergilemektedir. Bu makale, söz konusu entelektüel paradoksu belgelemek ve aşmak amacıyla 2010–2025 yılları arasında Türkiye'de üretilen dijital sosyoloji yazınının sistematik bir derlemesini sunmaktadır. PRISMA 2020 protokolü rehberliğinde yürütülen çalışma kapsamında TR Dizin, DergiPark ve Google Scholar veri tabanları taranmış; kriterlere uyan 82 akademik yayın tümevarımsal tematik analize tabi tutulmuştur.Tematik haritalama sonuçları, literatürün dokuz eksen etrafında şekillendiğini ve çalışmaların %25,6'sının doğrudan "disipliner konumlama ve alan kuruluşu" tartışmalarına yığıldığını göstermektedir. Bu durum, alanın olgunlaşmasından ziyade henüz kökleşmemiş kurumsal varoluşunu ve kendini var etme çabasını açığa vurmaktadır. Ayrıca literatürün, birikimli araştırma programları yürüten yerleşik bir topluluk yerine, çoğunlukla tek seferlik katkılar sunan dağınık bir yazar havuzu tarafından taşındığı saptanmıştır. Yapısal bir bulgu olarak mevcut yazın, Türkiye’yi özgün kavramsal üretim imkânı barındıran bir coğrafya olarak görmek yerine, Batılı teorilerin mekanik bir uygulama sahası olarak konumlandırmakta ve Connell’ın "güney teorisi" adını verdiği epistemik bağımlılık ilişkisini yeniden üretmektedir. Makale, Türkiye’nin aşırı bağlantısallık, sansür, platform bağımlılığı ve diasporik yaşam gibi özgün dijital deneyimlerinin, ithal kavramlarla açıklanamayacağını savunarak yerel gerçeklikten beslenen "bağlamsal teorileştirme" ihtiyacını ortaya koymaktadır.

Keywords

Abstract

In contrast to the rapid digital transformation experienced in Türkiye, the theoretical response of the domestic sociology scholarship to this change has remained limited. Despite Türkiye ranking high globally in terms of digital transformation and social media usage, its digital sociology literature exhibits a fragmented structure that is devoid of conceptual production and heavily dependent on Eurocentric theories. To document and transcend this intellectual paradox, this article presents a systematic review of the digital sociology scholarship produced in Türkiye between 2010 and 2025. Guided by the PRISMA 2020 protocol, a comprehensive search was conducted across TR Dizin, DergiPark, and Google Scholar databases, yielding a final corpus of 82 academic publications that were subjected to inductive thematic analysis.The thematic mapping results reveal that the literature is structured around nine axes, with 25.6% of the publications heavily clustered around "disciplinary positioning and field institutionalization" debates. Rather than indicating scholarly maturity, this concentration exposes an unanchored institutional existence and an ongoing struggle for self-validation. Furthermore, the field is sustained by a fragmented and transient pool of authors making one-off contributions rather than an established community pursuing cumulative research programs. As a structural finding, the current literature systematically avoids original conceptualization and positions Türkiye merely as an empirical testing ground for Western theories, thereby reproducing the epistemic dependency that Connell conceptualizes as "Southern Theory". Consequently, this article argues that Türkiye's unique digital experiences—characterized by the simultaneous coexistence of hyper-connectivity, censorship, platform dependency, and diasporic life—demand contextual frameworks that cannot be imported, thereby underscoring the urgent necessity for "contextual theorization" rooted in local realities.

Keywords

digital sociology, systematic review, thematic mapping, contextual theorization, Southern Theory.

Structured Abstract:

Türkiye ranks among the most rapidly and intensely digitalized societies in the world today, characterized by advanced technological infrastructure, high mobile connectivity, and social media usage rates that consistently surpass global averages. However, the speed and structural depth of this societal transformation have not met an equally dynamic, critical, and original theoretical response within Turkish sociological scholarship. When examining the academic literature produced on digital sociology in Türkiye, a paradoxical picture emerges: despite the ubiquity of digital practices, the scholarship remains fragmented, structurally disengaged from original conceptual production, and heavily reliant on theoretical frameworks imported from the West. A systematic evaluation of the academic corpus produced between 2010 and 2025 under the guidance of the PRISMA protocol confirms this intellectual paradox. The empirical and theoretical evidence demonstrates that the field is sustained by a transient and scattered pool of authors unable to construct cumulative research agendas, contenting themselves with the surface-level application of Western analytical models to local empirical data sets.

This condition of epistemic dependency directly reproduces the structural asymmetry that Raewyn Connell conceptualizes as "Southern Theory." According to Connell, theoretical frameworks formulated within the specific historical, economic, and institutional realities of Western metropoles are projected as universal truths and exported to peripheral geographies. Consequently, non-Western societies are positioned merely as empirical testing grounds or data repositories rather than sites of legitimate theoretical innovation. In Turkish digital sociology, canonical references such as Deborah Lupton's digital sociology agenda, Manuel Castells's network society framework, and Byung-Chul Han's psychopolitics are frequently mobilized. However, these analytical models carry implicit, unexamined assumptions grounded in late-capitalist, secular, and institutionally stable Western environments. In hybrid contexts like Türkiye—where state surveillance, platform censorship, hyper-connectivity, diasporic life, and the digital reinforcement of traditional social networks coexist simultaneously—imported concepts fail to fully illuminate local reality, effectively veiling the specificities of local digital practices rather than explicating them.

A thematic mapping of the existing literature reveals that published works are clustered around nine primary thematic axes. Yet, the most telling aspect of this distribution lies in its structural concentration: a significant portion of the literature is heavily stacked within debates surrounding disciplinary positioning and institutional field establishment. When a nascent academic field dedicates nearly a quarter of its total scholarly output merely to defining its own boundaries and justifying its existence, it reflects an unanchored, institutional struggle for self-validation rather than intellectual maturity. Furthermore, research focusing on artificial intelligence and digital identity often favors descriptive overviews rather than methodologically rigorous inquiries. The vast majority of evaluated publications consist of theoretical literature reviews lacking empirical data collection, while contemporary methods such as netnography, digital ethnography, and platform API data analytics remain virtually absent, revealing that the field suffers from acute methodological limitations alongside its theoretical constraints.

This theoretical inertia and methodological uniformity cannot be dismissed as mere individual scholarly oversight; rather, they are the direct products of the institutional evaluation and incentive regimes governing Turkish academia. Performance-based academic incentive structures, which heavily prioritize quantifiable citation metrics and rapid publication outputs within international indexes, discourage researchers from undertaking the risks inherent in long-term field studies or original conceptualization. Instead, academics are systematically incentivized to import ready-made Western frameworks and mechanically apply them to domestic data sets, creating a culture of academic assembly. This structural reliance on external legitimacy obscures the fact that Türkiye's digital landscape offers an extraordinarily rich empirical foundation capable of generating impactful theoretical contributions to global sociology.

Overcoming this epistemic dependency requires neither a naive rejection of Western social theory nor an uncritical embrace of local exceptionalism. Instead, it calls for provincializing metropolitan theories by filtering them through local realities and advancing toward contextually grounded theorization. In this regard, several middle-range theoretical concepts derived from Türkiye's specific digital experience offer viable pathways forward. First, the dynamic of "trust within distrust" captures the rational ambiguity of users who actively participate in digital platforms despite full awareness of state surveillance and algorithmic control. Distinct from Western models of passive subjection or manufacturing consent, this practice reflects a strategic adaptation to hybrid political regimes. Second, contrary to Castells's thesis that the network society inevitably dissolves traditional communal ties, the concept of "digital neo-asabiyyah" explains how kinship, regional, and religious solidarities are re-architected and strengthened via digital channels like family instant messaging groups. Third, "theo-digital habitus" articulates the complex synthesis between conservative Islamic religiosity and neoliberal market rationality through digital avenues such as halal dating applications and Islamic lifestyle influencers, extending secular Western theories of digital religion into non-Western contexts.

Ultimately, while digital sociology in Türkiye has generated a preliminary descriptive footprint, it has failed to convert this empirical presence into theoretical leverage against global epistemic hegemony. For the field to transition from a passive consumer of theory to an active generator of sociological knowledge, researchers must take the intellectual risk of conceptualizing the specific contradictions of their own context. Grounded knowledge produced from peripheral geographies possesses the transformative capacity to expose the blind spots of metropolitan frameworks, thereby enriching, decentralizing, and renewing global sociological thought from the margins.

 

Keywords: digital sociology, digital society, thematic mapping, contextual theorization, Southern Theory.

Yapılandırılmış Öz:

Türkiye, gelişmiş teknolojik altyapısı, yüksek mobil bağlantılılık düzeyi ve küresel ortalamaları istikrarlı biçimde aşan sosyal medya kullanım oranlarıyla günümüzde dünyanın en hızlı ve yoğun biçimde dijitalleşen toplumları arasında yer almaktadır. Bununla birlikte, söz konusu toplumsal dönüşümün hızı ve yapısal derinliği, Türkiye’deki sosyoloji çalışmalarında aynı ölçüde dinamik, eleştirel ve özgün bir kuramsal karşılık bulamamıştır. Türkiye’de dijital sosyoloji alanında üretilen akademik literatür incelendiğinde paradoksal bir görünüm ortaya çıkmaktadır: Dijital pratiklerin her alana yayılmasına karşın akademik üretim parçalı kalmakta, özgün kavramsal üretimden yapısal olarak kopuk bir nitelik taşımakta ve Batı’dan aktarılan kuramsal çerçevelere büyük ölçüde bağımlı bulunmaktadır. PRISMA protokolü rehberliğinde, 2010–2025 yılları arasında üretilen akademik külliyatın sistematik olarak değerlendirilmesi, bu entelektüel paradoksu doğrulamaktadır. Ampirik ve kuramsal kanıtlar, alanın birikimli araştırma gündemleri oluşturamayan, yerel ampirik veri setlerine Batılı analitik modelleri yüzeysel biçimde uygulamakla yetinen, alana katılımı süreklilik göstermeyen dağınık bir yazar topluluğu tarafından sürdürüldüğünü göstermektedir.

Bu epistemik bağımlılık durumu, Raewyn Connell’ın “Güney Kuramı” çerçevesinde kavramsallaştırdığı yapısal asimetriyi doğrudan yeniden üretmektedir. Connell’a göre Batılı metropollerin özgül tarihsel, ekonomik ve kurumsal gerçeklikleri içerisinde oluşturulan kuramsal çerçeveler, evrensel hakikatler olarak sunulmakta ve çevre coğrafyalara ihraç edilmektedir. Dolayısıyla Batı dışı toplumlar, meşru kuramsal yenilik alanları olarak değil, yalnızca ampirik sınama sahaları veya veri depoları olarak konumlandırılmaktadır. Türkiye’deki dijital sosyoloji çalışmalarında Deborah Lupton’ın dijital sosyoloji gündemi, Manuel Castells’in ağ toplumu çerçevesi ve Byung-Chul Han’ın psikopolitikası gibi kanonik referanslara sıklıkla başvurulmaktadır. Ancak bu analitik modeller, geç kapitalist, seküler ve kurumsal açıdan istikrarlı Batılı ortamların koşullarına dayanan, örtük ve sorgulanmamış varsayımlar taşımaktadır. Devlet gözetiminin, platform sansürünün, hiperbağlantılılığın, diasporik yaşamın ve geleneksel toplumsal ağların dijital yollarla pekiştirilmesinin eş zamanlı olarak bir arada bulunduğu Türkiye gibi melez bağlamlarda, ithal kavramlar yerel gerçekliği bütünüyle aydınlatmakta yetersiz kalmakta; yerel dijital pratiklerin özgüllüklerini açıklamak yerine fiilen perdelemektedir.

Mevcut literatürün tematik haritalandırılması, yayımlanmış çalışmaların dokuz temel tematik eksen etrafında kümelendiğini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, bu dağılımın en açıklayıcı yönü yapısal yoğunlaşmasında yatmaktadır: Literatürün önemli bir bölümü, disipliner konumlanma ve alanın kurumsal kuruluşuna ilişkin tartışmalarda yoğunlaşmaktadır. Yeni gelişen bir akademik alanın toplam bilimsel üretiminin yaklaşık dörtte birini yalnızca kendi sınırlarını tanımlamaya ve varlığını gerekçelendirmeye ayırması, entelektüel olgunluktan ziyade sağlam dayanaklardan yoksun, kurumsal bir kendini meşrulaştırma mücadelesini yansıtmaktadır. Ayrıca yapay zekâ ve dijital kimlik odaklı araştırmalar, çoğu zaman yöntemsel açıdan titiz incelemeler yerine betimleyici genel değerlendirmeleri tercih etmektedir. Değerlendirilen yayınların çok büyük bir bölümü, ampirik veri toplama içermeyen kuramsal literatür incelemelerinden oluşurken netnografi, dijital etnografi ve platformların uygulama programlama arayüzleri (API) üzerinden veri analizi gibi çağdaş yöntemler neredeyse hiç kullanılmamaktadır. Bu durum, alanın kuramsal kısıtlarının yanı sıra ciddi yöntemsel sınırlılıklar taşıdığını da göstermektedir.

Bu kuramsal atalet ve yöntemsel tekbiçimlilik, yalnızca araştırmacıların bireysel akademik ihmalleri olarak değerlendirilemez; aksine bunlar, Türkiye’deki akademik yaşamı yöneten kurumsal değerlendirme ve teşvik rejimlerinin doğrudan ürünleridir. Ölçülebilir atıf göstergelerine ve uluslararası dizinlerde yer alan yayınların hızla üretilmesine büyük ölçüde öncelik veren performansa dayalı akademik teşvik yapıları, araştırmacıları uzun süreli saha çalışmalarının veya özgün kavramsallaştırmanın içerdiği riskleri üstlenmekten uzaklaştırmaktadır. Bunun yerine akademisyenler, hazır Batılı çerçeveleri ithal etmeye ve bunları ülke içindeki veri setlerine mekanik biçimde uygulamaya sistematik olarak teşvik edilmekte; böylece bir akademik montaj kültürü oluşmaktadır. Dışsal meşruiyete yönelik bu yapısal bağımlılık, Türkiye’nin dijital manzarasının küresel sosyolojiye etkili kuramsal katkılar üretebilecek, olağanüstü zengin bir ampirik temel sunduğu gerçeğini görünmez kılmaktadır.

Bu epistemik bağımlılığın aşılması, ne Batılı toplumsal kuramın naif biçimde reddedilmesini ne de yerel istisnacılığın eleştirisiz benimsenmesini gerektirmektedir. Bunun yerine, metropol kuramlarının yerel gerçekliklerin süzgecinden geçirilerek taşralaştırılmasını ve bağlama dayalı kuramsallaştırmaya doğru ilerlenmesini gerektirmektedir. Bu doğrultuda, Türkiye’nin özgül dijital deneyiminden türetilen çeşitli orta menzilli kuramsal kavramlar, ilerlemek için uygulanabilir yollar sunmaktadır. İlk olarak, “güvensizlik içinde güven” dinamiği, devlet gözetiminin ve algoritmik denetimin bütünüyle farkında olmalarına rağmen dijital platformlara etkin biçimde katılan kullanıcıların rasyonel müphemliğini kavramaktadır. Batılı edilgen tabiiyet veya rıza üretimi modellerinden farklı olarak bu pratik, melez siyasal rejimlere stratejik bir uyarlanmayı yansıtmaktadır. İkinci olarak, Castells’in ağ toplumunun geleneksel topluluk bağlarını kaçınılmaz biçimde çözdüğü yönündeki tezinin aksine, “dijital yeni asabiyet” kavramı; akrabalık, bölgesel aidiyet ve din temelindeki dayanışmaların, aile içi anlık mesajlaşma grupları gibi dijital kanallar aracılığıyla nasıl yeniden yapılandırıldığını ve güçlendirildiğini açıklamaktadır. Üçüncü olarak, “teo-dijital habitus”, helal tanışma uygulamaları ve İslami yaşam tarzı etkileyicileri gibi dijital kanallar üzerinden muhafazakâr İslami dindarlık ile neoliberal piyasa rasyonalitesi arasında kurulan karmaşık sentezi ifade etmekte; böylece dijital dine ilişkin seküler Batılı kuramların kapsamını Batı dışı bağlamlara genişletmektedir.

Sonuç olarak, Türkiye’de dijital sosyoloji başlangıç düzeyinde betimleyici bir iz bırakmış olsa da bu ampirik varlığı küresel epistemik hegemonyaya karşı kuramsal bir etki gücüne dönüştürememiştir. Alanın edilgen bir kuram tüketicisinden etkin bir sosyolojik bilgi üreticisine dönüşebilmesi için araştırmacıların, kendi bağlamlarının özgül çelişkilerini kavramsallaştırmanın entelektüel riskini üstlenmeleri gerekmektedir. Çevre coğrafyalarda üretilen, somut gerçekliklere dayalı bilgi, metropol çerçevelerinin kör noktalarını açığa çıkarabilecek dönüştürücü bir kapasiteye sahiptir. Böylece küresel sosyolojik düşünceyi çevreden hareketle zenginleştirebilir, merkezsizleştirebilir ve yenileyebilir.

 

Anahtar Kelimeler: Dijital sosyoloji, dijital toplum, tematik haritalandırma, bağlamsal kuramsallaştırma, Güney Kuramı.

الملخص المنظَّم:

تُعَدّ تركيا اليوم من بين المجتمعات الأسرع والأكثر كثافةً في التحوّل الرقمي على مستوى العالم؛ إذ تتميّز ببنية تحتية تكنولوجية متقدّمة، ومستويات مرتفعة من الاتصال عبر الأجهزة المحمولة، ومعدّلات لاستخدام وسائل التواصل الاجتماعي تتجاوز باستمرار المتوسّطات العالمية. غير أنّ سرعة هذا التحوّل المجتمعي وعمقه البنيوي لم يقابلهما تفاعل نظري مماثل في ديناميته ونقديّته وأصالته ضمن الإنتاج السوسيولوجي التركي. فعند فحص الأدبيات الأكاديمية المُنتَجة في مجال علم الاجتماع الرقمي في تركيا، تتكشّف صورة مفارِقة: فعلى الرغم من الحضور الطاغي للممارسات الرقمية، يظلّ الإنتاج العلمي متشظّيًا، ومنفصلًا بنيويًّا عن إنتاج المفاهيم الأصيلة، ومعتمدًا بدرجة كبيرة على الأطر النظرية المستوردة من الغرب. ويؤكّد التقييم المنهجي للمتن الأكاديمي المُنتَج بين عامَي 2010 و2025، بالاسترشاد ببروتوكول البنود المفضّلة للإبلاغ عن المراجعات المنهجية والتحليلات التلوية (PRISMA)، هذه المفارقة الفكرية. وتُبيّن الشواهد الإمبريقية والنظرية أنّ الحقل يستند إلى مجموعة متناثرة من الباحثين ذوي الإسهامات العابرة، الذين يعجزون عن بناء برامج بحثية تراكمية، ويكتفون بالتطبيق السطحي للنماذج التحليلية الغربية على مجموعات البيانات الإمبريقية المحلية.

وتُعيد هذه الحالة من التبعية المعرفية إنتاجَ اللاتناظر البنيوي الذي تتناوله رايوين كونيل ضمن تصورها لـ«نظرية الجنوب». فوفقًا لكونيل، تُقدَّم الأطر النظرية المصوغة في إطار الوقائع التاريخية والاقتصادية والمؤسسية الخاصة بالحواضر الغربية بوصفها حقائق كونية، وتُصدَّر إلى جغرافيات الأطراف. وبناءً على ذلك، تُوضَع المجتمعات غير الغربية في موقع مجرّد ميادين للاختبار الإمبريقي أو مستودعات للبيانات، بدلًا من الاعتراف بها بوصفها مواقع مشروعة للابتكار النظري. وفي علم الاجتماع الرقمي التركي، يكثر توظيف مرجعيات تأسيسية، مثل البرنامج البحثي لعلم الاجتماع الرقمي لدى ديبورا لوبتون، وإطار مجتمع الشبكة لدى مانويل كاستلز، والسياسة النفسية لدى بيونغ تشول هان. بيد أنّ هذه النماذج التحليلية تنطوي على افتراضات ضمنية غير مفحوصة، متجذّرة في بيئات غربية تتّسم بالرأسمالية المتأخّرة والعلمانية والاستقرار المؤسسي. وفي سياقات هجينة مثل تركيا، حيث تتعايش مراقبة الدولة، والرقابة على المنصّات، والاتصال الفائق، والحياة في الشتات، والتعزيز الرقمي للشبكات الاجتماعية التقليدية، تعجز المفاهيم المستوردة عن إضاءة الواقع المحلي إضاءةً وافية؛ بل تحجب، عمليًّا، خصوصيات الممارسات الرقمية المحلية بدلًا من تفسيرها.

ويكشف رسم خريطة موضوعاتية للأدبيات القائمة عن تمركز الأعمال المنشورة حول تسعة محاور موضوعاتية رئيسة. غير أنّ الجانب الأكثر دلالةً في هذا التوزيع يتمثّل في تركُّزه البنيوي؛ إذ تتكدّس نسبة كبيرة من الأدبيات ضمن نقاشات التموضع التخصّصي والتأسيس المؤسسي للحقل. فعندما يخصّص حقل أكاديمي ناشئ ما يقارب ربع إنتاجه العلمي الإجمالي لمجرّد تحديد حدوده وتبرير وجوده، فإنّ ذلك يعكس صراعًا مؤسسيًّا غير راسخ المرتكزات لإثبات مشروعية الذات، أكثر ممّا يعكس نضجًا فكريًّا. فضلًا عن ذلك، غالبًا ما تُؤثِر البحوث التي تتناول الذكاء الاصطناعي والهوية الرقمية العروض الوصفية على الاستقصاءات الصارمة منهجيًّا. وتتألّف الغالبية العظمى من المنشورات التي خضعت للتقييم من مراجعات نظرية للأدبيات تفتقر إلى جمع البيانات الإمبريقية، في حين تكاد تغيب المناهج المعاصرة، مثل النتنوغرافيا، والإثنوغرافيا الرقمية، وتحليلات بيانات المنصّات المستخرجة عبر واجهات برمجة التطبيقات (API). ويكشف ذلك عن معاناة الحقل من قصور منهجي حادّ، إلى جانب قيوده النظرية.

ولا يمكن اختزال هذا الجمود النظري والتجانس المنهجي في مجرّد تقصير فردي من جانب الباحثين؛ بل إنّهما نتاج مباشر لنُظُم التقييم والحوافز المؤسسية التي تحكم الوسط الأكاديمي التركي. فبُنى الحوافز الأكاديمية القائمة على الأداء، التي تمنح أولوية كبيرة لمؤشّرات الاستشهاد القابلة للقياس الكمي ولسرعة إنتاج المنشورات المدرَجة في الفهارس الدولية، تُثني الباحثين عن تحمّل المخاطر الملازمة للدراسات الميدانية طويلة الأمد أو لصياغة مفاهيم أصيلة. وبدلًا من ذلك، يُحفَّز الأكاديميون بصورة منهجية على استيراد أطر غربية جاهزة وتطبيقها آليًّا على مجموعات البيانات المحلية، ممّا يُنشئ ثقافةً للإنتاج الأكاديمي بمنطق التجميع. ويحجب هذا الاعتماد البنيوي على الشرعية المستمدّة من الخارج حقيقةَ أنّ المشهد الرقمي التركي يوفّر قاعدة إمبريقية بالغة الثراء، قادرة على توليد إسهامات نظرية مؤثّرة في علم الاجتماع العالمي.

ولا يقتضي تجاوز هذه التبعية المعرفية رفضًا ساذجًا للنظرية الاجتماعية الغربية، ولا تبنّيًا غير نقدي لأطروحة الاستثنائية المحلية. بل يتطلّب إعادة وضع نظريات الحواضر المركزية في حدود سياقاتها الخاصة، بإخضاعها لاختبار الوقائع المحلية، والتقدّم نحو تنظير متجذّر في السياق. وفي هذا الصدد، تتيح مجموعة من المفاهيم النظرية متوسّطة المدى، المستمدّة من التجربة الرقمية الخاصة بتركيا، مسارات قابلة للتطوير. أوّلًا، تُجسّد دينامية «الثقة في ظلّ انعدام الثقة» الالتباس العقلاني لدى المستخدمين الذين يشاركون بفاعلية في المنصّات الرقمية رغم إدراكهم التام لمراقبة الدولة والتحكّم الخوارزمي. وتعبّر هذه الممارسة عن تكيّف استراتيجي مع الأنظمة السياسية الهجينة، بما يميّزها عن النماذج الغربية للخضوع السلبي أو صناعة القبول. ثانيًا، وعلى خلاف أطروحة كاستلز القائلة إنّ مجتمع الشبكة يُفضي حتمًا إلى تفكّك الروابط الجماعية التقليدية، يفسّر مفهوم «العصبية الرقمية الجديدة» كيف يُعاد تشكيل بُنى التضامن القرابي والمناطقي والديني وتعزيزها عبر قنوات رقمية، مثل مجموعات التراسل الفوري العائلية. ثالثًا، يصوغ مفهوم «الهابيتوس الديني–الرقمي» التركيب المعقّد بين التديّن الإسلامي المحافظ وعقلانية السوق النيوليبرالية، من خلال قنوات رقمية، مثل تطبيقات التعارف الحلال والمؤثّرين في أنماط الحياة الإسلامية، موسِّعًا بذلك نطاق النظريات الغربية العلمانية للدين الرقمي ليشمل سياقات غير غربية.

وفي المحصّلة، على الرغم من أنّ علم الاجتماع الرقمي في تركيا قد أرسى حضورًا وصفيًّا أوّليًّا، فإنّه أخفق في تحويل هذا الحضور الإمبريقي إلى قدرة نظرية تمكّنه من منازعة الهيمنة المعرفية العالمية. ولكي ينتقل الحقل من مستهلك سلبي للنظرية إلى منتِج فاعل للمعرفة السوسيولوجية، يتعيّن على الباحثين تحمّل المخاطرة الفكرية الملازمة لصياغة مفاهيم تستوعب التناقضات الخاصة بسياقهم. فالمعرفة المتجذّرة في الواقع والمُنتَجة من جغرافيات الأطراف تمتلك قدرة تحويلية على كشف مواطن العمى في أطر الحواضر المركزية، ومن ثمّ إثراء الفكر السوسيولوجي العالمي، وتفكيك مركزيته، وتجديده انطلاقًا من الهوامش.

الكلمات المفتاحية: علم الاجتماع الرقمي، المجتمع الرقمي، رسم الخرائط الموضوعاتية، التنظير السياقي، نظرية الجنوب.

Résumé structuré :

La Türkiye figure aujourd’hui parmi les sociétés où la numérisation progresse le plus rapidement et avec la plus grande intensité au monde. Elle se caractérise par une infrastructure technologique avancée, une forte connectivité mobile et des taux d’utilisation des médias sociaux qui dépassent régulièrement les moyennes mondiales. Toutefois, la rapidité et la profondeur structurelle de cette transformation sociétale n’ont pas suscité, dans la recherche sociologique turque, une réponse théorique d’un dynamisme, d’une portée critique et d’une originalité comparables. L’examen de la littérature académique consacrée à la sociologie numérique en Türkiye fait apparaître une situation paradoxale : malgré l’omniprésence des pratiques numériques, la production scientifique demeure fragmentée, structurellement dissociée de l’élaboration conceptuelle originale et fortement tributaire de cadres théoriques importés de l’Occident. Une évaluation systématique du corpus académique produit entre 2010 et 2025, conduite selon le protocole PRISMA, confirme ce paradoxe intellectuel. Les éléments empiriques et théoriques montrent que le champ repose sur un ensemble dispersé d’auteurs aux contributions ponctuelles, qui ne parviennent pas à construire des programmes de recherche cumulatifs et se contentent d’appliquer superficiellement des modèles analytiques occidentaux à des ensembles de données empiriques locales.

Cette situation de dépendance épistémique reproduit directement l’asymétrie structurelle que Raewyn Connell conceptualise dans sa « théorie du Sud ». Selon Connell, les cadres théoriques élaborés à partir des réalités historiques, économiques et institutionnelles particulières des métropoles occidentales sont érigés en vérités universelles, puis exportés vers les espaces périphériques. Les sociétés non occidentales se trouvent ainsi cantonnées au statut de terrains de validation empirique ou de réservoirs de données, au lieu d’être reconnues comme des lieux légitimes d’innovation théorique. Dans la sociologie numérique turque, des références canoniques telles que le programme de sociologie numérique de Deborah Lupton, le cadre de la société en réseaux de Manuel Castells et la psychopolitique de Byung-Chul Han sont fréquemment mobilisées. Toutefois, ces modèles analytiques véhiculent des présupposés implicites, non interrogés, ancrés dans des environnements occidentaux caractérisés par le capitalisme tardif, la sécularisation et la stabilité institutionnelle. Dans des contextes hybrides comme celui de la Türkiye, où coexistent surveillance étatique, censure des plateformes, hyperconnectivité, vie diasporique et renforcement numérique des réseaux sociaux traditionnels, les concepts importés ne permettent pas d’éclairer pleinement la réalité locale. Ils tendent, de fait, à occulter les spécificités des pratiques numériques locales plutôt qu’à les expliciter.

Une cartographie thématique de la littérature existante révèle que les travaux publiés se regroupent autour de neuf axes thématiques principaux. L’aspect le plus révélateur de cette répartition réside néanmoins dans sa concentration structurelle : une part importante de la littérature se concentre sur les débats relatifs au positionnement disciplinaire et à l’institutionnalisation du champ. Lorsqu’un champ académique émergent consacre près du quart de sa production scientifique totale à la seule définition de ses frontières et à la justification de son existence, cette situation témoigne davantage d’une lutte institutionnelle d’autolégitimation dépourvue d’assises solides que d’une maturité intellectuelle. Par ailleurs, les recherches portant sur l’intelligence artificielle et l’identité numérique privilégient souvent les présentations descriptives au détriment d’enquêtes méthodologiquement rigoureuses. La très grande majorité des publications évaluées consiste en des revues théoriques de la littérature sans collecte de données empiriques, tandis que les méthodes contemporaines, telles que la netnographie, l’ethnographie numérique et l’analyse des données des plateformes au moyen de leurs interfaces de programmation d’applications (API), demeurent pratiquement absentes. Ce constat révèle que le champ souffre de carences méthodologiques aiguës, parallèlement à ses contraintes théoriques.

Cette inertie théorique et cette uniformité méthodologique ne sauraient être réduites à de simples négligences individuelles de la part des chercheurs ; elles constituent plutôt les produits directs des régimes institutionnels d’évaluation et d’incitation qui structurent le monde universitaire turc. Les dispositifs d’incitation académique fondés sur la performance, qui accordent une priorité marquée aux indicateurs quantifiables de citations et à la production rapide de publications dans des revues indexées à l’international, découragent les chercheurs de prendre les risques inhérents aux enquêtes de terrain de longue durée ou à l’élaboration de conceptualisations originales. Les universitaires sont, au contraire, systématiquement incités à importer des cadres occidentaux prêts à l’emploi et à les appliquer mécaniquement à des ensembles de données nationales, favorisant ainsi une culture de l’assemblage académique. Cette dépendance structurelle à l’égard d’une légitimité externe masque le fait que le paysage numérique de la Türkiye offre un socle empirique d’une richesse exceptionnelle, susceptible de générer des contributions théoriques majeures à la sociologie mondiale.

Le dépassement de cette dépendance épistémique n’exige ni un rejet naïf de la théorie sociale occidentale ni une adhésion acritique à l’exceptionnalisme local. Il suppose plutôt de provincialiser les théories métropolitaines en les confrontant aux réalités locales et de progresser vers une théorisation ancrée dans le contexte. À cet égard, plusieurs concepts théoriques de moyenne portée, issus de l’expérience numérique spécifique de la Türkiye, ouvrent des pistes fécondes. Premièrement, la dynamique de la « confiance au sein de la défiance » saisit l’ambiguïté rationnelle des utilisateurs qui participent activement aux plateformes numériques tout en étant pleinement conscients de la surveillance étatique et du contrôle algorithmique. Se distinguant des modèles occidentaux de sujétion passive ou de fabrication du consentement, cette pratique traduit une adaptation stratégique aux régimes politiques hybrides. Deuxièmement, contrairement à la thèse de Castells selon laquelle la société en réseaux dissout inévitablement les liens communautaires traditionnels, le concept de « néo-asabiyya numérique » explique comment les solidarités de parenté, d’appartenance régionale et de religion sont reconfigurées et renforcées par des canaux numériques, tels que les groupes familiaux de messagerie instantanée. Troisièmement, l’« habitus théo-numérique » exprime la synthèse complexe entre religiosité islamique conservatrice et rationalité marchande néolibérale, à travers des dispositifs et des acteurs numériques tels que les applications de rencontres halal et les influenceurs promouvant des modes de vie islamiques. Ce concept étend ainsi les théories occidentales séculières de la religion numérique aux contextes non occidentaux.

En définitive, si la sociologie numérique en Türkiye a établi une première présence descriptive, elle n’est pas parvenue à convertir cette présence empirique en un levier théorique permettant de contester l’hégémonie épistémique mondiale. Pour que le champ passe du statut de consommateur passif de théories à celui de producteur actif de connaissances sociologiques, les chercheurs doivent prendre le risque intellectuel de conceptualiser les contradictions spécifiques de leur propre contexte. Les savoirs ancrés dans les réalités des espaces périphériques possèdent une capacité transformatrice à révéler les angles morts des cadres métropolitains, contribuant ainsi à enrichir, à décentrer et à renouveler la pensée sociologique mondiale à partir des marges.

 

Mots-clés : sociologie numérique, société numérique, cartographie thématique, théorisation contextuelle, théorie du Sud.

Resumen estructurado:

Türkiye figura actualmente entre las sociedades que experimentan una digitalización más rápida e intensa a escala mundial, caracterizada por una infraestructura tecnológica avanzada, una elevada conectividad móvil y tasas de uso de las redes sociales que superan sistemáticamente los promedios globales. Sin embargo, la velocidad y la profundidad estructural de esta transformación social no han encontrado una respuesta teórica igualmente dinámica, crítica y original en la producción sociológica turca. El examen de la literatura académica sobre sociología digital en Türkiye revela un panorama paradójico: pese a la ubicuidad de las prácticas digitales, la producción científica sigue fragmentada, estructuralmente desvinculada de la elaboración conceptual original y fuertemente dependiente de marcos teóricos importados de Occidente. Una evaluación sistemática del corpus académico producido entre 2010 y 2025, realizada conforme al protocolo PRISMA, confirma esta paradoja intelectual. La evidencia empírica y teórica demuestra que el campo se sostiene sobre un conjunto disperso de autores con una participación transitoria, incapaces de construir agendas de investigación acumulativas y que se limitan a aplicar superficialmente modelos analíticos occidentales a conjuntos de datos empíricos locales.

Esta condición de dependencia epistémica reproduce directamente la asimetría estructural que Raewyn Connell conceptualiza en su «teoría del Sur». Según Connell, los marcos teóricos formulados a partir de las realidades históricas, económicas e institucionales específicas de las metrópolis occidentales se presentan como verdades universales y se exportan a las geografías periféricas. En consecuencia, las sociedades no occidentales quedan relegadas a la condición de meros espacios de contrastación empírica o repositorios de datos, en lugar de ser reconocidas como ámbitos legítimos de innovación teórica. En la sociología digital turca se recurre frecuentemente a referencias canónicas como la agenda de sociología digital de Deborah Lupton, el marco de la sociedad red de Manuel Castells y la psicopolítica de Byung-Chul Han. No obstante, estos modelos analíticos incorporan supuestos implícitos, no examinados, arraigados en entornos occidentales caracterizados por el capitalismo tardío, la secularidad y la estabilidad institucional. En contextos híbridos como Türkiye, donde coexisten la vigilancia estatal, la censura de las plataformas, la hiperconectividad, la vida diaspórica y el reforzamiento digital de las redes sociales tradicionales, los conceptos importados no logran esclarecer plenamente la realidad local y, de hecho, ocultan las especificidades de las prácticas digitales locales en lugar de explicarlas.

Una cartografía temática de la literatura existente revela que los trabajos publicados se agrupan en torno a nueve ejes temáticos principales. Sin embargo, el aspecto más revelador de esta distribución radica en su concentración estructural: una proporción significativa de la literatura se concentra en debates sobre el posicionamiento disciplinar y la constitución institucional del campo. Cuando un campo académico incipiente dedica casi una cuarta parte de su producción científica total únicamente a definir sus propias fronteras y justificar su existencia, ello refleja una lucha institucional por la autolegitimación carente de un anclaje sólido, más que una madurez intelectual. Asimismo, las investigaciones centradas en la inteligencia artificial y la identidad digital suelen privilegiar las exposiciones descriptivas frente a las indagaciones metodológicamente rigurosas. La gran mayoría de las publicaciones evaluadas consiste en revisiones teóricas de la literatura que carecen de recopilación de datos empíricos, mientras que métodos contemporáneos como la netnografía, la etnografía digital y el análisis de datos de las plataformas mediante interfaces de programación de aplicaciones (API) permanecen prácticamente ausentes. Esto pone de manifiesto que el campo presenta profundas limitaciones metodológicas, además de sus restricciones teóricas.

Esta inercia teórica y esta uniformidad metodológica no pueden atribuirse a simples descuidos individuales de los investigadores; constituyen, más bien, productos directos de los regímenes institucionales de evaluación e incentivos que rigen el ámbito académico turco. Las estructuras de incentivos académicos basadas en el rendimiento, que otorgan una marcada prioridad a los indicadores cuantificables de citación y a la producción acelerada de publicaciones en medios incluidos en índices internacionales, disuaden a los investigadores de asumir los riesgos inherentes a los estudios de campo de larga duración o a la conceptualización original. En su lugar, se incentiva sistemáticamente a los académicos a importar marcos occidentales prediseñados y aplicarlos mecánicamente a conjuntos de datos nacionales, lo que genera una cultura de ensamblaje académico. Esta dependencia estructural de la legitimidad externa oculta el hecho de que el panorama digital de Türkiye ofrece una base empírica extraordinariamente rica, capaz de generar contribuciones teóricas de gran repercusión para la sociología mundial.

Superar esta dependencia epistémica no exige un rechazo ingenuo de la teoría social occidental ni una adhesión acrítica al excepcionalismo local. Por el contrario, requiere provincializar las teorías metropolitanas, sometiéndolas al contraste con las realidades locales, y avanzar hacia una teorización contextualizada. En este sentido, varios conceptos teóricos de alcance medio derivados de la experiencia digital específica de Türkiye ofrecen vías viables para avanzar. En primer lugar, la dinámica de la «confianza en medio de la desconfianza» capta la ambigüedad racional de los usuarios que participan activamente en las plataformas digitales pese a ser plenamente conscientes de la vigilancia estatal y del control algorítmico. A diferencia de los modelos occidentales de sujeción pasiva o de fabricación del consentimiento, esta práctica refleja una adaptación estratégica a los regímenes políticos híbridos. En segundo lugar, frente a la tesis de Castells de que la sociedad red disuelve inevitablemente los vínculos comunitarios tradicionales, el concepto de «neoasabiyya digital» explica cómo las solidaridades de parentesco, regionales y religiosas se reconfiguran y refuerzan mediante canales digitales, como los grupos familiares de mensajería instantánea. En tercer lugar, el «habitus teodigital» articula la compleja síntesis entre la religiosidad islámica conservadora y la racionalidad neoliberal de mercado a través de vías digitales, como las aplicaciones de citas halal y los influenciadores que promueven estilos de vida islámicos, ampliando así las teorías occidentales seculares de la religión digital hacia contextos no occidentales.

En última instancia, aunque la sociología digital en Türkiye ha establecido una presencia descriptiva preliminar, no ha logrado convertir esta presencia empírica en una herramienta teórica para cuestionar la hegemonía epistémica global. Para que el campo pase de ser un consumidor pasivo de teoría a convertirse en un generador activo de conocimiento sociológico, los investigadores deben asumir el riesgo intelectual de conceptualizar las contradicciones específicas de su propio contexto. El conocimiento arraigado en las realidades de las geografías periféricas posee la capacidad transformadora de revelar los puntos ciegos de los marcos metropolitanos y, con ello, enriquecer, descentrar y renovar el pensamiento sociológico mundial desde los márgenes.

 

Palabras clave: sociología digital, sociedad digital, cartografía temática, teorización contextual, teoría del Sur.

结构式摘要:

土耳其是当今世界数字化进程最为迅速、程度最为密集的社会之一,其特点包括先进的技术基础设施、高水平的移动互联,以及持续高于全球平均水平的社交媒体使用率。然而,在土耳其社会学研究中,尚未出现与这一社会转型的速度及其结构性深度相匹配的、兼具活力、批判性与原创性的理论回应。考察土耳其数字社会学领域的学术文献,可以发现一种悖论性图景:尽管数字实践无处不在,相关研究却仍然呈现碎片化状态,在结构上脱离原创性概念生产,并高度依赖从西方引入的理论框架。遵循系统评价与荟萃分析优先报告条目(PRISMA)规范,对2010—2025年间形成的学术文献进行系统评价,进一步证实了这一学术悖论。经验证据与理论证据表明,该领域主要由一批参与具有短暂性、彼此分散的作者所支撑,他们未能构建具有累积性的研究议程,而是满足于将西方分析模型表层化地应用于本土经验数据集。

这种认识论依附状态直接再生产了雷文·康奈尔在“南方理论”中所概念化的结构性不对称。康奈尔指出,在西方中心地区特定的历史、经济与制度现实中形成的理论框架,被塑造为普遍真理,并输出至边缘地区。因此,非西方社会仅被定位为经验检验场域或数据储存库,而非具有正当性的理论创新之地。在土耳其数字社会学研究中,黛博拉·勒普顿的数字社会学研究议程、曼纽尔·卡斯特的网络社会框架,以及韩炳哲的精神政治学等经典参照被频繁援引。然而,这些分析模型包含着未经审视的隐含预设,其根基在于晚期资本主义、世俗化且制度稳定的西方环境。在土耳其这样的混合型情境中,国家监控、平台审查、超连接状态、离散社群生活,以及传统社会网络的数字化强化同时并存。输入性概念无法充分阐明本土现实,实际上反而遮蔽了本土数字实践的特殊性,而非对其作出解释。

对现有文献进行主题图谱分析发现,已发表研究主要聚集于九个核心主题轴线。然而,这一分布最具揭示性的特征在于其结构性集中:相当一部分文献密集分布于有关学科定位与领域制度化建设的讨论之中。当一个新兴学术领域将近四分之一的学术产出仅用于界定自身边界和论证自身存在的合理性时,这所反映的,与其说是思想上的成熟,不如说是一场缺乏稳固根基的制度性自我正当化斗争。此外,围绕人工智能与数字身份展开的研究,往往偏重描述性概述,而非方法严谨的探究。绝大多数受评估的出版物属于未开展经验数据收集的理论性文献综述,而网络民族志、数字民族志,以及基于平台应用程序编程接口(API)的数据分析等当代研究方法则几乎缺席。这表明,该领域除受到理论约束外,还存在严重的方法论局限。

这种理论惰性与方法同质化不能简单归结为研究者个人的学术疏忽;相反,它们是支配土耳其学术界的制度性评价与激励机制的直接产物。以绩效为基础的学术激励结构高度重视可量化的引文指标,以及在国际索引收录体系内快速发表成果,这使研究者缺乏动力去承担长期田野研究或原创性概念建构所固有的风险。取而代之的是,学术人员受到系统性激励,倾向于引入现成的西方框架,并将其机械地应用于国内数据集,由此形成一种学术组装文化。这种对外部正当性认可的结构性依赖,遮蔽了一个事实:土耳其的数字景观提供了极其丰富的经验基础,能够为全球社会学带来具有重要影响力的理论贡献。

克服这种认识论依附,既不要求天真地拒斥西方社会理论,也不意味着不加批判地拥抱本土例外论。相反,这要求通过本土现实的检验,将中心地区的理论“地方化”,并推进植根于具体情境的理论建构。在这方面,若干源自土耳其特定数字经验的中层理论概念提供了可行的推进路径。首先,“不信任中的信任”这一动态机制,揭示了用户在充分知晓国家监控与算法控制的情况下,仍积极参与数字平台所呈现的理性模糊性。不同于西方关于被动臣服或制造同意的模型,这一实践体现了对混合型政治体制的策略性适应。其次,与卡斯特关于网络社会必然消解传统共同体纽带的论断相反,“数字新阿萨比亚”(digital neo-asabiyyah)这一概念解释了亲缘、地域与宗教团结如何通过家庭即时通信群组等数字渠道得到重新组织与强化。再次,“神学—数字惯习”(theo-digital habitus)阐释了保守的伊斯兰宗教性与新自由主义市场理性之间的复杂综合形态;这一综合通过清真婚恋应用程序、伊斯兰生活方式网络意见领袖等数字途径得以呈现,从而将西方关于数字宗教的世俗理论拓展至非西方情境。

归根结底,尽管土耳其数字社会学已初步形成描述性研究积累,却未能将这种经验层面的存在转化为抗衡全球认识论霸权的理论力量。要使该领域从被动的理论消费者转变为积极的社会学知识生产者,研究者必须承担思想风险,对自身情境中的特定矛盾进行概念化。产生于边缘地区、扎根于具体情境的知识,具有揭示中心地区理论框架盲点的变革潜能,进而能够从边缘出发,丰富全球社会学思想,推动其去中心化,并促成其更新。

 

关键词: 数字社会学、数字社会、主题图谱分析、情境化理论建构、南方理论。

Структурированная аннотация:

Сегодня Турция относится к числу обществ с наиболее быстрыми и интенсивными процессами цифровизации в мире. Её отличают развитая технологическая инфраструктура, высокий уровень мобильной подключённости и показатели использования социальных сетей, устойчиво превышающие среднемировые значения. Однако скорость и структурная глубина этой общественной трансформации не получили столь же динамичного, критического и оригинального теоретического осмысления в турецкой социологической науке. Анализ академической литературы по цифровой социологии в Турции выявляет парадоксальную картину: несмотря на повсеместное распространение цифровых практик, научная продукция остаётся фрагментированной, структурно оторванной от производства оригинальных концептов и в значительной степени зависимой от теоретических рамок, заимствованных на Западе. Систематическая оценка корпуса академических публикаций за 2010–2025 годы, проведённая в соответствии с протоколом PRISMA, подтверждает этот интеллектуальный парадокс. Эмпирические и теоретические свидетельства показывают, что данная область поддерживается разрозненным кругом авторов с эпизодическим участием, которые не способны выстраивать кумулятивные исследовательские программы и ограничиваются поверхностным применением западных аналитических моделей к массивам локальных эмпирических данных.

Такое состояние эпистемической зависимости непосредственно воспроизводит структурную асимметрию, концептуализируемую Рэйвин Коннелл в рамках «теории Юга». Согласно Коннелл, теоретические конструкции, сформулированные в специфических исторических, экономических и институциональных условиях западных метрополий, представляются в качестве универсальных истин и экспортируются в периферийные регионы. В результате незападным обществам отводится лишь роль площадок для эмпирической проверки или хранилищ данных, а не легитимных пространств теоретических инноваций. В турецкой цифровой социологии часто используются такие канонические ориентиры, как исследовательская повестка цифровой социологии Деборы Лаптон, концепция сетевого общества Мануэля Кастельса и психополитика Бён-Чхоль Хана. Однако эти аналитические модели содержат неявные, нерефлексируемые предпосылки, укоренённые в западных условиях позднего капитализма, секулярности и институциональной стабильности. В гибридных контекстах, подобных турецкому, где одновременно сосуществуют государственное наблюдение, цензура платформ, гиперподключённость, диаспоральная жизнь и цифровое укрепление традиционных социальных сетей, заимствованные понятия не позволяют в полной мере раскрыть локальную реальность. Фактически они скорее скрывают специфику местных цифровых практик, чем объясняют её.

Тематическое картирование существующей литературы показывает, что опубликованные работы группируются вокруг девяти основных тематических направлений. Однако наиболее показательной характеристикой этого распределения является его структурная концентрация: значительная часть литературы сосредоточена на дискуссиях о дисциплинарном позиционировании и институциональном становлении исследовательского поля. Когда формирующаяся академическая область посвящает почти четверть совокупной научной продукции исключительно определению собственных границ и обоснованию своего существования, это свидетельствует скорее об институциональной борьбе за самолегитимацию, лишённой устойчивых оснований, чем об интеллектуальной зрелости. Кроме того, исследования искусственного интеллекта и цифровой идентичности зачастую отдают предпочтение описательным обзорам, а не методологически строгому анализу. Подавляющее большинство рассмотренных публикаций составляют теоретические обзоры литературы, не предполагающие сбора эмпирических данных, тогда как современные методы, включая нетнографию, цифровую этнографию и анализ данных платформ с использованием интерфейсов прикладного программирования (API), практически отсутствуют. Это свидетельствует о том, что наряду с теоретическими ограничениями данная область испытывает острый дефицит методологического инструментария.

Эту теоретическую инерцию и методологическое единообразие нельзя свести к отдельным упущениям исследователей; напротив, они являются прямым следствием институциональных режимов оценивания и стимулирования, регулирующих турецкую академическую среду. Системы академического стимулирования, основанные на результативности и отдающие безусловный приоритет количественным показателям цитирования и быстрому выпуску публикаций в изданиях, включённых в международные индексы, препятствуют готовности исследователей принимать риски, присущие длительным полевым исследованиям или оригинальной концептуализации. Вместо этого учёных систематически побуждают заимствовать готовые западные теоретические рамки и механически применять их к отечественным массивам данных, формируя тем самым культуру академической сборки. Такая структурная зависимость от внешней легитимности затушёвывает тот факт, что цифровой ландшафт Турции предоставляет исключительно богатую эмпирическую основу, способную обеспечить значимый теоретический вклад в мировую социологию.

Преодоление этой эпистемической зависимости не требует ни наивного отказа от западной социальной теории, ни некритического принятия идеи локальной исключительности. Оно предполагает провинциализацию теорий метрополий посредством их соотнесения с местными реалиями и продвижение к контекстуально укоренённому теоретизированию. В этой связи несколько теоретических концептов среднего уровня, выведенных из специфического цифрового опыта Турции, открывают перспективные направления дальнейшего развития. Во-первых, динамика «доверия внутри недоверия» позволяет схватить рациональную неоднозначность поведения пользователей, активно участвующих в цифровых платформах, несмотря на полное осознание государственного наблюдения и алгоритмического контроля. В отличие от западных моделей пассивного подчинения или производства согласия, эта практика отражает стратегическую адаптацию к гибридным политическим режимам. Во-вторых, вопреки тезису Кастельса о том, что сетевое общество неизбежно разрушает традиционные общинные связи, концепт «цифровой неоасабийи» объясняет, каким образом родственная, региональная и религиозная солидарность перестраивается и укрепляется посредством цифровых каналов, таких как семейные группы в мессенджерах. В-третьих, «теоцифровой габитус» выражает сложный синтез консервативной исламской религиозности и неолиберальной рыночной рациональности, реализуемый через такие цифровые формы, как халяльные приложения для знакомств и инфлюенсеры, продвигающие исламский образ жизни. Тем самым этот концепт расширяет применимость западных секулярных теорий цифровой религии к незападным контекстам.

В конечном счёте, хотя цифровая социология в Турции сформировала первоначальный пласт описательных исследований, ей не удалось преобразовать это эмпирическое присутствие в теоретический ресурс противодействия глобальной эпистемической гегемонии. Для перехода от пассивного потребления теории к активному производству социологического знания исследователям необходимо принять интеллектуальный риск концептуализации специфических противоречий собственного контекста. Укоренённое в конкретных реалиях знание, производимое в периферийных регионах, обладает преобразующим потенциалом, позволяющим выявлять слепые зоны теоретических рамок метрополий и тем самым обогащать, децентрировать и обновлять мировую социологическую мысль с периферии.

 

Ключевые слова: цифровая социология, цифровое общество, тематическое картирование, контекстуальное теоретизирование, теория Юга.

संरचित सार:

तुर्किये आज विश्व के उन समाजों में शामिल है जहाँ डिजिटलीकरण अत्यंत तीव्र गति और व्यापक सघनता के साथ हो रहा है। उन्नत तकनीकी अवसंरचना, उच्च मोबाइल संपर्कता और वैश्विक औसत से निरंतर अधिक रहने वाली सोशल मीडिया उपयोग दरें इसकी प्रमुख विशेषताएँ हैं। तथापि, इस सामाजिक रूपांतरण की गति और संरचनात्मक गहराई के अनुरूप तुर्किये के समाजशास्त्रीय अनुसंधान में समान रूप से गतिशील, आलोचनात्मक और मौलिक सैद्धांतिक प्रत्युत्तर विकसित नहीं हुआ है। तुर्किये में डिजिटल समाजशास्त्र पर प्रकाशित अकादमिक साहित्य का परीक्षण एक विरोधाभासी परिदृश्य उजागर करता है: डिजिटल प्रथाओं की सर्वव्यापकता के बावजूद, विद्वत् उत्पादन विखंडित बना हुआ है, मौलिक संकल्पनात्मक उत्पादन से संरचनात्मक रूप से विच्छिन्न है और पश्चिम से आयातित सैद्धांतिक रूपरेखाओं पर अत्यधिक निर्भर है। व्यवस्थित समीक्षाओं और मेटा-विश्लेषणों के लिए वरीय प्रतिवेदन मदों संबंधी प्रोटोकॉल (PRISMA) के मार्गदर्शन में 2010 से 2025 के बीच निर्मित अकादमिक साहित्य-समुच्चय का व्यवस्थित मूल्यांकन इस बौद्धिक विरोधाभास की पुष्टि करता है। आनुभविक और सैद्धांतिक साक्ष्य दर्शाते हैं कि यह क्षेत्र ऐसे बिखरे हुए लेखकों के समूह पर निर्भर है जिनकी सहभागिता क्षणिक है और जो संचयी अनुसंधान कार्यक्रम विकसित करने में असमर्थ रहते हुए स्थानीय आनुभविक डेटा-समुच्चयों पर पश्चिमी विश्लेषणात्मक प्रतिमानों के सतही अनुप्रयोग से ही संतुष्ट हो जाते हैं।

ज्ञानमीमांसात्मक निर्भरता की यह स्थिति उस संरचनात्मक असममिति का प्रत्यक्ष पुनरुत्पादन करती है जिसे रेविन कॉनेल अपनी “दक्षिणी सिद्धांत” (Southern Theory) की अवधारणा में निरूपित करती हैं। कॉनेल के अनुसार, पश्चिमी महानगरीय केंद्रों की विशिष्ट ऐतिहासिक, आर्थिक और संस्थागत वास्तविकताओं के भीतर निर्मित सैद्धांतिक रूपरेखाओं को सार्वभौमिक सत्य के रूप में प्रस्तुत करके परिधीय भूभागों में निर्यात किया जाता है। परिणामस्वरूप, गैर-पश्चिमी समाजों को वैध सैद्धांतिक नवाचार के स्थलों के बजाय मात्र आनुभविक परीक्षण-स्थलों अथवा डेटा-भंडारों के रूप में स्थापित किया जाता है। तुर्किये के डिजिटल समाजशास्त्र में डेबोरा लप्टन की डिजिटल समाजशास्त्र संबंधी अनुसंधान कार्यसूची, मैनुएल कास्टेल्स की नेटवर्क समाज संबंधी रूपरेखा और ब्युंग-चुल हान की मनोराजनीति जैसे प्रतिष्ठित सैद्धांतिक संदर्भों का बार-बार उपयोग किया जाता है। किंतु इन विश्लेषणात्मक प्रतिमानों में ऐसी अंतर्निहित, अपरीक्षित मान्यताएँ निहित हैं जिनकी जड़ें उत्तरवर्ती पूँजीवाद, धर्मनिरपेक्षता और संस्थागत स्थिरता से युक्त पश्चिमी परिवेशों में हैं। तुर्किये जैसे संकर संदर्भों में—जहाँ राज्य निगरानी, प्लेटफ़ॉर्म सेंसरशिप, अतिसंपर्कता, प्रवासी जीवन और पारंपरिक सामाजिक नेटवर्कों का डिजिटल सुदृढ़ीकरण एक साथ विद्यमान हैं—आयातित अवधारणाएँ स्थानीय वास्तविकता को पूर्णतः स्पष्ट नहीं कर पातीं। वस्तुतः वे स्थानीय डिजिटल प्रथाओं की विशिष्टताओं की व्याख्या करने के बजाय उन्हें ढक देती हैं।

विद्यमान साहित्य का विषयगत मानचित्रण दर्शाता है कि प्रकाशित अध्ययन नौ प्रमुख विषयगत अक्षों के आसपास केंद्रित हैं। फिर भी, इस वितरण का सर्वाधिक संकेतपूर्ण पक्ष इसकी संरचनात्मक संकेंद्रितता है: साहित्य का एक महत्त्वपूर्ण भाग अनुशासनगत अवस्थिति और क्षेत्र की संस्थागत स्थापना से संबंधित विमर्शों में अत्यधिक केंद्रित है। जब कोई उभरता हुआ अकादमिक क्षेत्र अपने कुल विद्वत् उत्पादन का लगभग एक-चौथाई भाग केवल अपनी सीमाएँ निर्धारित करने और अपने अस्तित्व का औचित्य सिद्ध करने में लगाता है, तो यह बौद्धिक परिपक्वता के बजाय ठोस आधार से रहित संस्थागत स्व-वैधीकरण के संघर्ष को प्रतिबिंबित करता है। इसके अतिरिक्त, कृत्रिम बुद्धिमत्ता और डिजिटल पहचान पर केंद्रित अनुसंधान प्रायः पद्धतिगत रूप से कठोर अन्वेषणों की अपेक्षा वर्णनात्मक अवलोकनों को प्राथमिकता देते हैं। मूल्यांकित प्रकाशनों का विशाल बहुमत ऐसी सैद्धांतिक साहित्य समीक्षाओं से बना है जिनमें आनुभविक डेटा-संग्रह का अभाव है। वहीं, नेट्नोग्राफी, डिजिटल नृवंशविज्ञान और प्लेटफ़ॉर्म के एप्लिकेशन प्रोग्रामिंग इंटरफ़ेस (API) के माध्यम से डेटा-विश्लेषण जैसी समकालीन पद्धतियाँ लगभग अनुपस्थित हैं। इससे स्पष्ट होता है कि यह क्षेत्र अपनी सैद्धांतिक बाधाओं के साथ-साथ गंभीर पद्धतिगत सीमाओं से भी ग्रस्त है।

इस सैद्धांतिक जड़ता और पद्धतिगत एकरूपता को केवल व्यक्तिगत शोधकर्ताओं की अकादमिक चूक मानकर खारिज नहीं किया जा सकता; बल्कि ये तुर्किये के अकादमिक जगत को संचालित करने वाली संस्थागत मूल्यांकन और प्रोत्साहन व्यवस्थाओं के प्रत्यक्ष परिणाम हैं। प्रदर्शन-आधारित अकादमिक प्रोत्साहन संरचनाएँ, जो परिमाणात्मक रूप से मापनीय उद्धरण संकेतकों और अंतरराष्ट्रीय अनुक्रमणिकाओं में शामिल प्रकाशनों के तीव्र उत्पादन को अत्यधिक प्राथमिकता देती हैं, शोधकर्ताओं को दीर्घकालिक क्षेत्र-अध्ययनों अथवा मौलिक संकल्पनात्मक निर्माण में निहित जोखिम उठाने से हतोत्साहित करती हैं। इसके बजाय, शिक्षाविदों को व्यवस्थित रूप से तैयार पश्चिमी रूपरेखाएँ आयात करने और उन्हें देशीय डेटा-समुच्चयों पर यांत्रिक ढंग से लागू करने के लिए प्रोत्साहित किया जाता है, जिससे अकादमिक संयोजन की संस्कृति विकसित होती है। बाहरी वैधता पर यह संरचनात्मक निर्भरता इस तथ्य को ओझल कर देती है कि तुर्किये का डिजिटल परिदृश्य असाधारण रूप से समृद्ध आनुभविक आधार प्रदान करता है, जो वैश्विक समाजशास्त्र के लिए प्रभावशाली सैद्धांतिक योगदान उत्पन्न करने में सक्षम है।

इस ज्ञानमीमांसात्मक निर्भरता से उबरने के लिए न तो पश्चिमी सामाजिक सिद्धांत का भोला-भाला निषेध आवश्यक है और न ही स्थानीय अपवादवाद का आलोचनारहित स्वीकार। इसके बजाय, आवश्यक है कि महानगरीय केंद्रों के सिद्धांतों को स्थानीय वास्तविकताओं की कसौटी पर परखते हुए उनका प्रांतीयकरण किया जाए और संदर्भाधारित सिद्धांतीकरण की दिशा में आगे बढ़ा जाए। इस संबंध में, तुर्किये के विशिष्ट डिजिटल अनुभव से व्युत्पन्न कई मध्य-परासीय सैद्धांतिक अवधारणाएँ आगे बढ़ने के व्यवहार्य मार्ग प्रस्तुत करती हैं। पहली, “अविश्वास के भीतर विश्वास” की गतिकी उन उपयोगकर्ताओं की तर्कसंगत अस्पष्टता को निरूपित करती है जो राज्य निगरानी और एल्गोरिद्मिक नियंत्रण के प्रति पूर्णतः सचेत होने के बावजूद डिजिटल प्लेटफ़ॉर्मों में सक्रिय रूप से भाग लेते हैं। निष्क्रिय अधीनता अथवा सहमति-निर्माण के पश्चिमी प्रतिमानों से भिन्न, यह प्रथा संकर राजनीतिक व्यवस्थाओं के प्रति रणनीतिक अनुकूलन को प्रतिबिंबित करती है। दूसरी, कास्टेल्स की इस स्थापना के विपरीत कि नेटवर्क समाज अनिवार्यतः पारंपरिक सामुदायिक बंधनों को विघटित करता है, “डिजिटल नव-असबिय्या” की अवधारणा स्पष्ट करती है कि पारिवारिक त्वरित संदेश समूहों जैसे डिजिटल माध्यमों से नातेदारी, क्षेत्रीय और धार्मिक एकजुटताओं का पुनर्गठन तथा सुदृढ़ीकरण कैसे होता है। तीसरी, “धर्म-डिजिटल हैबिटस” (theo-digital habitus) की अवधारणा हलाल डेटिंग अनुप्रयोगों और इस्लामी जीवनशैली को प्रोत्साहित करने वाले डिजिटल प्रभावकों जैसे माध्यमों में रूढ़िवादी इस्लामी धार्मिकता तथा नवउदारवादी बाज़ार तर्कसंगतता के बीच जटिल संश्लेषण को अभिव्यक्त करती है। इस प्रकार, यह डिजिटल धर्म के धर्मनिरपेक्ष पश्चिमी सिद्धांतों का विस्तार गैर-पश्चिमी संदर्भों तक करती है।

अंततः, यद्यपि तुर्किये के डिजिटल समाजशास्त्र ने एक प्रारंभिक वर्णनात्मक उपस्थिति स्थापित की है, तथापि वह इस आनुभविक उपस्थिति को वैश्विक ज्ञानमीमांसात्मक वर्चस्व को चुनौती देने वाले सैद्धांतिक सामर्थ्य में रूपांतरित नहीं कर पाया है। इस क्षेत्र को सिद्धांत के निष्क्रिय उपभोक्ता से समाजशास्त्रीय ज्ञान के सक्रिय उत्पादक में परिवर्तित करने के लिए शोधकर्ताओं को अपने संदर्भ के विशिष्ट अंतर्विरोधों के संकल्पनात्मक निरूपण का बौद्धिक जोखिम उठाना होगा। परिधीय भूभागों से उत्पन्न, स्थानीय वास्तविकताओं में निहित ज्ञान में महानगरीय सैद्धांतिक रूपरेखाओं के दृष्टिगत अंधबिंदुओं को उजागर करने की रूपांतरणकारी क्षमता है। इस प्रकार, वह हाशियों से वैश्विक समाजशास्त्रीय चिंतन को समृद्ध, विकेंद्रित और नवीकृत कर सकता है।

 

मुख्य शब्द: डिजिटल समाजशास्त्र, डिजिटल समाज, विषयगत मानचित्रण, संदर्भाधारित सिद्धांतीकरण, दक्षिणी सिद्धांत।

Article Statistics

Number of reads 141
Number of downloads 29

Share

Turkish Studies-Economics,Finance,Politics
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.