Abstract

Bu çalışma Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (SKH) çerçevesinde Türkiye’de ekonomik büyüme ile insani gelişme arasındaki ilişkiyi, sosyal harcamalar, kişi başına düşen milli gelir ve CO₂ emisyonları göstergeleri üzerinden 1990-2023 dönemi için ampirik olarak incelemektedir. Çalışmanın temel amacı, ekonomik büyümenin insani gelişmeye dönüşüm sürecinde sosyal politika araçlarının güçlendirici rolünü ve çevresel baskıların sınırlayıcı etkisini ortaya koymaktır. Analizde zaman serisi verileri kullanılmış ve yöntem olarak ARDL sınır testi yaklaşımı ile hata düzeltme modeli (ECM) tercih edilmiştir. Tanımlayıcı istatistikler ve grafik analizleri, Türkiye’de insani gelişmenin zaman içerisinde istikrarlı biçimde arttığını buna karşın ekonomik büyümenin oldukça dalgalı bir seyir izlediğini göstermektedir. ARDL sınır testi sonuçları, değişkenler arasında uzun dönemli eşbütünleşme ilişkisi bulunduğunu ortaya koymuştur. Uzun dönem katsayı tahminleri, kişi başına milli gelirin insani gelişme üzerinde pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir etkiye sahip olduğunu buna karşılık sosyal harcamaların uzun dönemde güçlü ve kalıcı bir etki oluşturamadığını göstermiştir. CO₂ emisyonlarının katsayısının pozitif bulunması, sanayi ve enerji temelli büyümenin kısa ve orta vadede gelir artışı yoluyla refaha katkı sağladığını ancak bu ilişkinin çevresel maliyetler dikkate alınmadığında sürdürülebilir bir yapı sergilemediğini ortaya koymaktadır.Hata düzeltme modeli bulguları, kısa dönem dengesizliklerin yaklaşık %20’sinin her dönemde giderildiğini ve sistemin uzun dönem dengesine doğru uyum süreci gösterdiğini ortaya koymuştur. Ayrıca CO₂ emisyonlarındaki artışın kısa dönemde insani gelişmeyi istatistiksel olarak anlamlı biçimde olumsuz etkilediği belirlenmiştir. Tanısal test sonuçları (Breusch-Pagan, Breusch-Godfrey LM, Jarque-Bera normallik testi ve CUSUMQ yapısal kararlılık testi) kurulan modelin ekonometrik açıdan sağlıklı, istikrarlı ve güvenilir olduğunu teyit etmektedir.Elde edilen bulgular birlikte değerlendirildiğinde, Türkiye’de ekonomik büyümenin tek başına sürdürülebilir kalkınmayı garanti etmediği, büyümenin insani gelişmeye dönüşebilmesi için sosyal harcamaların etkinliğinin artırılması ve çevresel bozulmanın sınırlandırılmasına yönelik yeşil politika araçlarının güçlendirilmesi gerektiği sonucuna ulaşılmaktadır. Bu bağlamda çalışma, sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşılabilmesi için kapsayıcı sosyal politikalar ile çevresel sürdürülebilirliği önceleyen büyüme stratejilerinin birlikte uygulanmasının zorunlu olduğunu ortaya koymaktadır.

Abstract

This study empirically examines the relationship between economic growth and human development in Turkey within the framework of the Sustainable Development Goals (SDGs), using social expenditures, per capita income and CO₂ emissions as key indicators over the period 1990-2023. The primary aim of the study is to reveal the strengthening role of social policy instruments in transforming economic growth into human development as well as the constraining effect of environmental pressures. Time series data are employed and the ARDL bounds testing approach along with the error correction model (ECM) is used as the methodological framework. Descriptive statistics and graphical analyses indicate that human development in Turkey has increased steadily over time whereas economic growth has followed a highly volatile pattern. The ARDL bounds test results confirm the existence of a long-run cointegration relationship among the variables. Long-run coefficient estimates show that per capita income has a positive and statistically significant effect on human development while social expenditures do not generate a strong and persistent impact in the long run. The positive coefficient of CO₂ emissions suggests that industry and energy-based growth contributes to welfare through income increases in the short and medium term however this relationship does not exhibit a sustainable structure when environmental costs are taken into account. Overall the findings suggest that economic growth alone does not guarantee sustainable development in Turkey. For growth to translate into human development, the effectiveness of social expenditures must be enhanced and green policy instruments aimed at limiting environmental degradation must be strengthened. In this context, the study demonstrates that achieving sustainable development goals requires the simultaneous implementation of inclusive social policies and growth strategies that prioritize environmental sustainability.

Structured Abstract

The objective of this study is to empirically examine the relationship between economic growth and human development in Türkiye within the framework of the Sustainable Development Goals (SDGs), using indicators such as social expenditures, GDP per capita growth rate, and CO₂ emissions for the period 1990-2023.

For many years development has been defined as an increase in a country’s production levels and GDP per capita growth, and economic growth have been considered the fundamental measure of development. In particular in countries that have completed the industrialization process the increase in production has led to an improvement in living standards thus, ensuring the validity of the growth-based development model for years. However from the last quarter of the 20th century onwards, economic developments in both developed and developing countries have revealed that economic growth does not necessarily lead to increased social welfare. Despite high growth rates increasing income inequality, the persistence of poverty inequalities in access to education and healthcare, and environmental degradation have demonstrated that the relationship between growth and social welfare is far more complex.

These developments have clearly demonstrated that the concept of development cannot be defined solely through income growth but requires a multidimensional approach encompassing human, social, and environmental dimensions. The theoretical foundation of this approach is strengthened by the phenomenon of human development, while its institutional framework is found in the Sustainable Development Goals (SDGs) declared by the United Nations. The SDG approach considers development not only as increased economic production but also as ensuring people live long and healthy lives, have access to quality education, reducing poverty, addressing social inequalities, and building a development process in harmony with nature. Therefore, the success of development is evaluated not solely by economic performance indicators but by considering the level of human development, social inclusion, and environmental sustainability together (United Nations, 2017).

The Human Development Index (HDI) is one of the fundamental indicators of a multidimensional development approach. It presents an approach that includes not only per capita income but also health and education indicators. Empirical studies in many countries reveal a generally positive but weak and irregular relationship between economic growth and the human development index (Ranis et al. 2000). For this reason, for economic growth to translate into human development policy transmission mechanisms need to be made operational.

Public social spending is one of the most important of these transmission mechanisms. Public expenditures on health, education and social protection can be listed as main policy tools in strengthening human capital, reducing social inequalities and combating poverty. Social spending increases the inclusiveness of economic growth and contributes to strengthening human development outcomes (Anand & Sen, 2000).

Environmental sustainability is another dimension of the development process. Energy consumption, industrial production, and urbanization accelerate economic growth while simultaneously leading to significant increases in CO₂ emissions. Carbon emissions impact the quality of life through climate change, air pollution, and health problems. Therefore, environmental degradation becomes a factor that suppresses human development (Ang, 2007). This case reveals that the sustainable development approach requires not only supporting economic growth but also implementing green transition policies that will reduce the environmental costs of growth. Türkiye’s economic development process provides a specific case study in terms of the applicability of these theoretical discussions. While the growth performance that accelerated in the 2000s led to significant increases in per capita income, these gains did not have a proportional impact on the HDI ranking. Especially, regional inequalities in the quality of education, problems in healthcare, and deteriorating income distribution limited the capacity of growth to translate into human development (Bugra & Candas, 2011). The fact that the share of social expenditures in gross domestic product (GDP) in Türkiye is below the OECD average is considered one of the structural reasons for this limitation.

This study aims to examine the relationship between economic growth and human development in Türkiye within a holistic sustainable development perspective that considers social expenditures and environmental pressures together. Using time series data from 1990 to 2023, the ARDL bounds test and error correction model analyses aim to reveal the extent to which growth can be translated into welfare through social policy tools and how environmental costs affect this transformation.

Descriptive statistics and graphs show that human development in Türkiye has increased steadily over time while economic growth has followed a highly volatile course. ARDL bounds test results revealed a long-term cointegration relationship between the variables. Long-term coefficient estimates showed that GDP per capita growth has a positive and statistically significant effect on human development, while social spending does not have a strong, and lasting effect in the long term. The positive coefficient for CO₂ emissions indicates that industry, and energy-based growth contribute to welfare through income growth in the short and medium term however this relationship is not sustainable when environmental costs are not taken into account.

Error correction model findings revealed that approximately 20% of short-term imbalances were corrected in each period, indicating a system adjustment process towards long-term equilibrium. Furthermore, it was determined that the increase in CO₂ emissions statistically significantly negatively impacted human development in the short term. Diagnostic test results (Breusch-Pagan, Breusch-Godfrey LM, Jarque-Bera normality test, CUSUM, and CUSUMQ structural stability test) confirm that the established model is econometrically sound, stable, and reliable.

The study concludes that economic growth alone does not guarantee sustainable development in Türkiye and that for growth to translate into human development, the efficiency of social spending must be increased and green policy tools aimed at limiting environmental degradation must be strengthened. In this context, the study reveals that achieving sustainable development goals requires the simultaneous implementation of inclusive social policies, and growth strategies that prioritize environmental sustainability.

Yapılandırılmış Özet

Bu çalışmanın amacı, 1990–2023 dönemine ait sosyal harcamalar, kişi başına düşen GSYH büyüme oranı ve CO₂ emisyonları gibi göstergeleri kullanarak Türkiye’de ekonomik büyüme ile insani gelişme arasındaki ilişkiyi Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları (SKA’lar) çerçevesinde ampirik olarak incelemektir.

Uzun yıllar boyunca kalkınma, bir ülkenin üretim düzeyindeki ve kişi başına düşen GSYH’sindeki artış olarak tanımlanmış; ekonomik büyüme ise kalkınmanın temel ölçütü olarak kabul edilmiştir. Özellikle sanayileşme sürecini tamamlayan ülkelerde üretim artışının yaşam standartlarında iyileşme sağlaması, büyüme temelli kalkınma modelinin uzun yıllar geçerliliğini korumasına neden olmuştur. Ancak 20. yüzyılın son çeyreğinden itibaren hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkelerde yaşanan ekonomik gelişmeler, ekonomik büyümenin her zaman toplumsal refah artışı sağlamadığını ortaya koymuştur. Yüksek büyüme oranlarına rağmen gelir eşitsizliğinin artması, yoksulluğun devam etmesi, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişimdeki eşitsizlikler ile çevresel bozulma, büyüme ve toplumsal refah arasındaki ilişkinin çok daha karmaşık olduğunu göstermiştir.

Bu gelişmeler, kalkınma kavramının yalnızca gelir artışı üzerinden tanımlanamayacağını; insani, toplumsal ve çevresel boyutları kapsayan çok boyutlu bir yaklaşım gerektirdiğini açıkça ortaya koymuştur. Bu yaklaşımın teorik temeli insani gelişme olgusuyla güçlenirken kurumsal çerçevesini Birleşmiş Milletler tarafından ilan edilen Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları oluşturmaktadır. SKA yaklaşımı kalkınmayı yalnızca ekonomik üretimin artması olarak değil; insanların uzun ve sağlıklı bir yaşam sürmesi, kaliteli eğitime erişmesi, yoksulluğun azaltılması, toplumsal eşitsizliklerle mücadele edilmesi ve doğayla uyumlu bir kalkınma sürecinin oluşturulması şeklinde ele almaktadır. Dolayısıyla kalkınmanın başarısı yalnızca ekonomik performans göstergeleriyle değil; insani gelişme düzeyi, sosyal kapsayıcılık ve çevresel sürdürülebilirlik birlikte dikkate alınarak değerlendirilmektedir (United Nations, 2017).

İnsani Gelişme Endeksi (İGE), çok boyutlu kalkınma yaklaşımının temel göstergelerinden biridir. Endeks, kişi başına düşen gelirin yanı sıra sağlık ve eğitim göstergelerini de içeren bir yaklaşım sunmaktadır. Birçok ülke üzerine yapılan ampirik çalışmalar, ekonomik büyüme ile İnsani Gelişme Endeksi arasında genel olarak pozitif ancak zayıf ve düzensiz bir ilişki bulunduğunu ortaya koymaktadır (Ranis vd., 2000). Bu nedenle ekonomik büyümenin insani gelişmeye dönüşebilmesi için politika aktarım mekanizmalarının etkin hâle getirilmesi gerekmektedir.

Kamu sosyal harcamaları, bu aktarım mekanizmalarının en önemlilerinden biridir. Sağlık, eğitim ve sosyal koruma alanlarındaki kamu harcamaları; beşerî sermayenin güçlendirilmesi, toplumsal eşitsizliklerin azaltılması ve yoksullukla mücadele edilmesinde başlıca politika araçları arasında yer almaktadır. Sosyal harcamalar, ekonomik büyümenin kapsayıcılığını artırmakta ve insani gelişme sonuçlarının güçlendirilmesine katkı sağlamaktadır (Anand ve Sen, 2000).

Çevresel sürdürülebilirlik, kalkınma sürecinin bir diğer boyutudur. Enerji tüketimi, sanayi üretimi ve kentleşme ekonomik büyümeyi hızlandırırken aynı zamanda CO₂ emisyonlarında önemli artışlara yol açmaktadır. Karbon emisyonları; iklim değişikliği, hava kirliliği ve sağlık sorunları aracılığıyla yaşam kalitesini etkilemektedir. Bu nedenle çevresel bozulma, insani gelişmeyi baskılayan bir unsur hâline gelmektedir (Ang, 2007). Bu durum, sürdürülebilir kalkınma yaklaşımının yalnızca ekonomik büyümenin desteklenmesini değil, aynı zamanda büyümenin çevresel maliyetlerini azaltacak yeşil dönüşüm politikalarının uygulanmasını da gerektirdiğini göstermektedir.

Türkiye’nin ekonomik kalkınma süreci, söz konusu teorik tartışmaların uygulanabilirliği bakımından özgün bir örnek sunmaktadır. 2000’li yıllarda hızlanan büyüme performansı kişi başına düşen gelirde önemli artışlar sağlamış olsa da bu kazanımlar İGE sıralamasına aynı oranda yansımamıştır. Özellikle eğitim kalitesindeki bölgesel eşitsizlikler, sağlık alanındaki sorunlar ve gelir dağılımındaki bozulma, büyümenin insani gelişmeye dönüşme kapasitesini sınırlandırmıştır (Buğra ve Candaş, 2011). Türkiye’de sosyal harcamaların gayrisafi yurt içi hasıla (GSYH) içindeki payının OECD ortalamasının altında olması, bu sınırlılığın yapısal nedenlerinden biri olarak değerlendirilmektedir.

Bu çalışma, Türkiye’de ekonomik büyüme ile insani gelişme arasındaki ilişkiyi, sosyal harcamalar ile çevresel baskıları birlikte ele alan bütüncül bir sürdürülebilir kalkınma perspektifinden incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, 1990–2023 dönemine ait zaman serisi verileri kullanılarak gerçekleştirilen ARDL sınır testi ve hata düzeltme modeli analizleri aracılığıyla büyümenin sosyal politika araçları üzerinden ne ölçüde refaha dönüştürülebildiğinin ve çevresel maliyetlerin bu dönüşümü nasıl etkilediğinin ortaya konulması hedeflenmektedir.

Tanımlayıcı istatistikler ve grafikler, Türkiye’de insani gelişmenin zaman içinde istikrarlı bir şekilde arttığını, ekonomik büyümenin ise oldukça dalgalı bir seyir izlediğini göstermektedir. ARDL sınır testi sonuçları, değişkenler arasında uzun dönemli bir eş bütünleşme ilişkisinin bulunduğunu ortaya koymuştur. Uzun dönem katsayı tahminlerine göre kişi başına düşen GSYH büyümesi, insani gelişme üzerinde pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı bir etkiye sahipken sosyal harcamaların uzun dönemde güçlü ve kalıcı bir etkisinin bulunmadığı belirlenmiştir. CO₂ emisyonlarına ait pozitif katsayı, sanayi ve enerji temelli büyümenin kısa ve orta vadede gelir artışı yoluyla refaha katkı sağladığını göstermektedir. Ancak çevresel maliyetler dikkate alınmadığında bu ilişkinin sürdürülebilir olmadığı anlaşılmaktadır.

Hata düzeltme modeli bulguları, kısa dönemli dengesizliklerin yaklaşık %20’sinin her dönemde düzeltildiğini ve sistemin uzun dönem dengesine doğru bir uyum süreci içerisinde olduğunu ortaya koymuştur. Ayrıca CO₂ emisyonlarındaki artışın kısa dönemde insani gelişme üzerinde istatistiksel olarak anlamlı ve negatif bir etkiye sahip olduğu belirlenmiştir. Tanısal testlerin sonuçları—Breusch–Pagan, Breusch–Godfrey LM, Jarque–Bera normallik testi ile CUSUM ve CUSUMQ yapısal istikrar testleri—kurulan modelin ekonometrik açıdan sağlam, istikrarlı ve güvenilir olduğunu doğrulamaktadır.

Çalışmanın sonuçları, Türkiye’de ekonomik büyümenin tek başına sürdürülebilir kalkınmayı garanti etmediğini göstermektedir. Büyümenin insani gelişmeye dönüşebilmesi için sosyal harcamaların etkinliğinin artırılması ve çevresel bozulmayı sınırlandırmaya yönelik yeşil politika araçlarının güçlendirilmesi gerekmektedir. Bu çerçevede çalışma, Sürdürülebilir Kalkınma Amaçlarına ulaşılabilmesi için kapsayıcı sosyal politikalar ile çevresel sürdürülebilirliği önceleyen büyüme stratejilerinin eş zamanlı olarak uygulanması gerektiğini ortaya koymaktadır.

ملخص منظم

تهدف هذه الدراسة إلى إجراء دراسة تجريبية للعلاقة بين النمو الاقتصادي والتنمية البشرية في تركيا في إطار أهداف التنمية المستدامة (SDGs)، باستخدام مؤشرات مثل النفقات الاجتماعية، ومعدل نمو الناتج المحلي الإجمالي للفرد، وانبعاثات ثاني أكسيد الكربون (CO₂) للفترة 1990-2023.

لسنوات عديدة، عُرِّف التنمية بأنها زيادة في مستويات الإنتاج في البلد ونمو الناتج المحلي الإجمالي للفرد، واعتُبر النمو الاقتصادي المقياس الأساسي للتنمية. وعلى وجه الخصوص، في البلدان التي أكملت عملية التصنيع، أدت الزيادة في الإنتاج إلى تحسن في مستويات المعيشة، مما أكد صحة نموذج التنمية القائم على النمو لسنوات عديدة. ومع ذلك، فمنذ الربع الأخير من القرن العشرين فصاعدًا، كشفت التطورات الاقتصادية في كل من البلدان المتقدمة والنامية أن النمو الاقتصادي لا يؤدي بالضرورة إلى زيادة الرفاه الاجتماعي. فعلى الرغم من ارتفاع معدلات النمو، أدى تزايد التفاوت في الدخل، واستمرار الفقر والتفاوتات في الوصول إلى التعليم والرعاية الصحية، وتدهور البيئة، إلى إثبات أن العلاقة بين النمو والرفاه الاجتماعي أكثر تعقيدًا بكثير.

وقد أظهرت هذه التطورات بوضوح أن مفهوم التنمية لا يمكن تعريفه من خلال نمو الدخل وحده، بل يتطلب نهجًا متعدد الأبعاد يشمل الأبعاد البشرية والاجتماعية والبيئية. ويُعزز ظاهرة التنمية البشرية الأساس النظري لهذا النهج، بينما يوجد إطاره المؤسسي في أهداف التنمية المستدامة (SDGs) التي أعلنتها الأمم المتحدة. ولا ينظر نهج أهداف التنمية المستدامة إلى التنمية على أنها مجرد زيادة في الإنتاج الاقتصادي فحسب، بل أيضًا على أنها ضمان أن يعيش الناس حياة طويلة وصحية، وأن يحصلوا على تعليم جيد، والحد من الفقر، ومعالجة التفاوتات الاجتماعية، وبناء عملية تنمية تتناغم مع الطبيعة. ولذلك، لا يُقيَّم نجاح التنمية بمؤشرات الأداء الاقتصادي وحدها، بل من خلال النظر في مستوى التنمية البشرية، والإدماج الاجتماعي، والاستدامة البيئية معًا (الأمم المتحدة، 2017).

يُعد مؤشر التنمية البشرية (HDI) أحد المؤشرات الأساسية لنهج التنمية متعدد الأبعاد. فهو يقدم نهجًا لا يقتصر على دخل الفرد فحسب، بل يشمل أيضًا مؤشرات الصحة والتعليم. وتكشف الدراسات التجريبية في العديد من البلدان عن وجود علاقة إيجابية بشكل عام، وإن كانت ضعيفة وغير منتظمة، بين النمو الاقتصادي ومؤشر التنمية البشرية (Ranis et al. 2000). ولهذا السبب، لكي يترجم النمو الاقتصادي إلى تنمية بشرية، يجب تفعيل آليات نقل السياسات.

ويُعد الإنفاق الاجتماعي العام أحد أهم آليات النقل هذه. ويمكن اعتبار النفقات العامة على الصحة والتعليم والحماية الاجتماعية أدوات سياسية رئيسية لتعزيز رأس المال البشري، والحد من التفاوتات الاجتماعية، ومكافحة الفقر. ويؤدي الإنفاق الاجتماعي إلى زيادة شمولية النمو الاقتصادي ويسهم في تعزيز نتائج التنمية البشرية (Anand & Sen، 2000).

وتعد الاستدامة البيئية بُعداً آخر لعملية التنمية. فاستهلاك الطاقة والإنتاج الصناعي والتحضر تعمل جميعها على تسريع النمو الاقتصادي، بينما تؤدي في الوقت نفسه إلى زيادات كبيرة في انبعاثات ثاني أكسيد الكربون (CO₂). وتؤثر انبعاثات الكربون على جودة الحياة من خلال تغير المناخ وتلوث الهواء والمشاكل الصحية. ولذلك، يصبح التدهور البيئي عاملاً يعيق التنمية البشرية (Ang، 2007). تكشف هذه الحالة أن نهج التنمية المستدامة لا يتطلب دعم النمو الاقتصادي فحسب، بل يتطلب أيضًا تنفيذ سياسات التحول الأخضر التي من شأنها تقليل التكاليف البيئية للنمو. وتُعد عملية التنمية الاقتصادية في تركيا دراسة حالة محددة من حيث قابلية تطبيق هذه المناقشات النظرية. ففي حين أدى أداء النمو الذي تسارع في العقد الأول من القرن الحادي والعشرين إلى زيادات كبيرة في الدخل الفردي، لم يكن لهذه المكاسب تأثير متناسب على ترتيب مؤشر التنمية البشرية. وعلى وجه الخصوص، حدّت التفاوتات الإقليمية في جودة التعليم، والمشاكل في الرعاية الصحية، وتدهور توزيع الدخل من قدرة النمو على الترجمة إلى تنمية بشرية (بوغرا وكانداس، 2011). ويُعتبر حقيقة أن حصة النفقات الاجتماعية في الناتج المحلي الإجمالي (GDP) في تركيا أقل من متوسط منظمة التعاون الاقتصادي والتنمية (OECD) أحد الأسباب الهيكلية لهذا القيد.

تهدف هذه الدراسة إلى فحص العلاقة بين النمو الاقتصادي والتنمية البشرية في تركيا ضمن منظور شامل للتنمية المستدامة يأخذ في الاعتبار النفقات الاجتماعية والضغوط البيئية معًا. وباستخدام بيانات السلاسل الزمنية من عام 1990 إلى عام 2023، تهدف تحليلات اختبار حدود نموذج ARDL ونموذج تصحيح الأخطاء إلى الكشف عن المدى الذي يمكن فيه تحويل النمو إلى رفاهية من خلال أدوات السياسة الاجتماعية، وكيف تؤثر التكاليف البيئية على هذا التحول.

تُظهر الإحصاءات الوصفية والرسوم البيانية أن التنمية البشرية في تركيا قد زادت بشكل مطرد بمرور الوقت، في حين اتبع النمو الاقتصادي مسارًا شديد التقلب. وكشفت نتائج اختبار حدود ARDL عن وجود علاقة تكامل مشترك طويلة الأجل بين المتغيرات. وأظهرت تقديرات المعاملات طويلة الأجل أن نمو الناتج المحلي الإجمالي للفرد له تأثير إيجابي وذو دلالة إحصائية على التنمية البشرية، في حين أن الإنفاق الاجتماعي لا يمتلك تأثيرًا قويًا ودائمًا على المدى الطويل. ويشير المعامل الإيجابي لانبعاثات ثاني أكسيد الكربون (CO₂) إلى أن الصناعة والنمو القائم على الطاقة يساهمان في الرفاهية من خلال نمو الدخل على المدى القصير والمتوسط؛ إلا أن هذه العلاقة لا تكون مستدامة عندما لا تؤخذ التكاليف البيئية في الحسبان.

وكشفت نتائج نموذج تصحيح الأخطاء أن ما يقرب من 20% من الاختلالات قصيرة الأجل تم تصحيحها في كل فترة، مما يشير إلى وجود عملية تعديل للنظام نحو التوازن طويل الأجل. علاوة على ذلك، تبيّن أن الزيادة في انبعاثات ثاني أكسيد الكربون أثرت سلبًا بشكل ذي دلالة إحصائية على التنمية البشرية على المدى القصير. وتؤكد نتائج الاختبارات التشخيصية (اختبار بروش-باغان، واختبار بروش-جودفري LM، واختبار التوزيع الطبيعي لجارك-بيرا، واختبار CUSUM، واختبار الاستقرار الهيكلي CUSUMQ) أن النموذج الذي تم وضعه سليم من الناحية الاقتصادية القياسية ومستقر وموثوق.

وتخلص الدراسة إلى أن النمو الاقتصادي وحده لا يضمن التنمية المستدامة في تركيا، وأنه لكي يترجم النمو إلى تنمية بشرية، يجب زيادة كفاءة الإنفاق الاجتماعي وتعزيز أدوات السياسة الخضراء التي تهدف إلى الحد من التدهور البيئي. وفي هذا السياق، تكشف الدراسة أن تحقيق أهداف التنمية المستدامة يتطلب التنفيذ المتزامن لسياسات اجتماعية شاملة، واستراتيجيات نمو تعطي الأولوية للاستدامة البيئية.

Résumé structuré

L'objectif de cette étude est d'examiner de manière empirique la relation entre la croissance économique et le développement humain en Turquie dans le cadre des Objectifs de développement durable (ODD), à l'aide d'indicateurs tels que les dépenses sociales, le taux de croissance du PIB par habitant et les émissions de CO₂ pour la période 1990-2023.

Pendant de nombreuses années, le développement a été défini comme une augmentation des niveaux de production d’un pays et de la croissance du PIB par habitant, et la croissance économique a été considérée comme la mesure fondamentale du développement. En particulier dans les pays ayant achevé leur processus d’industrialisation, l’augmentation de la production a entraîné une amélioration du niveau de vie, garantissant ainsi pendant des années la validité du modèle de développement fondé sur la croissance. Cependant, à partir du dernier quart du XXe siècle, l’évolution économique tant dans les pays développés que dans les pays en développement a révélé que la croissance économique ne conduit pas nécessairement à une amélioration du bien-être social. Malgré des taux de croissance élevés, l’aggravation des inégalités de revenus, la persistance de la pauvreté, les inégalités d’accès à l’éducation et aux soins de santé, ainsi que la dégradation de l’environnement ont démontré que la relation entre croissance et bien-être social est bien plus complexe.

Ces évolutions ont clairement démontré que le concept de développement ne peut être défini uniquement par la croissance des revenus, mais qu’il nécessite une approche multidimensionnelle englobant les dimensions humaine, sociale et environnementale. Le fondement théorique de cette approche est renforcé par le concept de développement humain, tandis que son cadre institutionnel se trouve dans les Objectifs de développement durable (ODD) proclamés par les Nations unies. L’approche des ODD considère le développement non seulement comme une augmentation de la production économique, mais aussi comme la garantie pour les populations de mener une vie longue et saine, d’avoir accès à une éducation de qualité, de réduire la pauvreté, de lutter contre les inégalités sociales et de mettre en place un processus de développement en harmonie avec la nature. Par conséquent, le succès du développement n’est pas évalué uniquement à l’aune d’indicateurs de performance économique, mais en prenant en compte conjointement le niveau de développement humain, l’inclusion sociale et la durabilité environnementale (Nations Unies, 2017).

L’indice de développement humain (IDH) est l’un des indicateurs fondamentaux d’une approche multidimensionnelle du développement. Il propose une approche qui inclut non seulement le revenu par habitant, mais aussi des indicateurs de santé et d’éducation. Des études empiriques menées dans de nombreux pays révèlent une relation généralement positive, mais faible et irrégulière, entre la croissance économique et l’indice de développement humain (Ranis et al., 2000). C’est pourquoi, pour que la croissance économique se traduise par du développement humain, il est nécessaire de mettre en œuvre des mécanismes de transmission des politiques.

Les dépenses sociales publiques constituent l’un des plus importants de ces mécanismes de transmission. Les dépenses publiques consacrées à la santé, à l’éducation et à la protection sociale peuvent être considérées comme des outils politiques majeurs pour renforcer le capital humain, réduire les inégalités sociales et lutter contre la pauvreté. Les dépenses sociales renforcent le caractère inclusif de la croissance économique et contribuent à améliorer les résultats en matière de développement humain (Anand & Sen, 2000).

La durabilité environnementale constitue une autre dimension du processus de développement. La consommation d’énergie, la production industrielle et l’urbanisation accélèrent la croissance économique tout en entraînant simultanément une augmentation significative des émissions de CO₂. Les émissions de carbone ont un impact sur la qualité de vie à travers le changement climatique, la pollution atmosphérique et les problèmes de santé. Par conséquent, la dégradation de l’environnement devient un facteur qui freine le développement humain (Ang, 2007). Ce cas montre que l’approche du développement durable nécessite non seulement de soutenir la croissance économique, mais aussi de mettre en œuvre des politiques de transition écologique qui réduiront les coûts environnementaux de la croissance. Le processus de développement économique de la Turquie constitue une étude de cas spécifique quant à l’applicabilité de ces discussions théoriques. Si la croissance qui s’est accélérée dans les années 2000 a entraîné des hausses significatives du revenu par habitant, ces gains n’ont pas eu d’impact proportionnel sur le classement de l’IDH. En particulier, les inégalités régionales en matière de qualité de l’éducation, les problèmes liés aux soins de santé et la détérioration de la répartition des revenus ont limité la capacité de la croissance à se traduire en développement humain (Bugra & Candas, 2011). Le fait que la part des dépenses sociales dans le produit intérieur brut (PIB) en Turquie soit inférieure à la moyenne de l’OCDE est considéré comme l’une des raisons structurelles de cette limitation.

La présente étude vise à examiner la relation entre la croissance économique et le développement humain en Turquie dans une perspective holistique de développement durable qui prend en compte à la fois les dépenses sociales et les pressions environnementales. À l’aide de données de séries chronologiques couvrant la période de 1990 à 2023, le test des limites ARDL et les analyses du modèle de correction d’erreurs visent à mettre en évidence dans quelle mesure la croissance peut se traduire par du bien-être grâce à des outils de politique sociale, et comment les coûts environnementaux affectent cette transformation.

Les statistiques descriptives et les graphiques montrent que le développement humain en Turquie a augmenté de manière constante au fil du temps, tandis que la croissance économique a suivi une trajectoire très volatile. Les résultats du test des limites ARDL ont révélé une relation de cointégration à long terme entre les variables. Les estimations des coefficients à long terme ont montré que la croissance du PIB par habitant a un effet positif et statistiquement significatif sur le développement humain, tandis que les dépenses sociales n’ont pas d’effet fort et durable à long terme. Le coefficient positif pour les émissions de CO₂ indique que l’industrie et la croissance fondée sur l’énergie contribuent au bien-être par le biais de la croissance des revenus à court et moyen terme ; toutefois, cette relation n’est pas durable lorsque les coûts environnementaux ne sont pas pris en compte.

Les résultats du modèle de correction d’erreurs ont révélé qu’environ 20 % des déséquilibres à court terme étaient corrigés à chaque période, ce qui indique un processus d’ajustement du système vers un équilibre à long terme. En outre, il a été établi que l’augmentation des émissions de CO₂ avait un impact négatif statistiquement significatif sur le développement humain à court terme. Les résultats des tests diagnostiques (tests de Breusch-Pagan, de Breusch-Godfrey LM, de normalité de Jarque-Bera, ainsi que les tests de stabilité structurelle CUSUM et CUSUMQ) confirment que le modèle établi est économétriquement solide, stable et fiable.

L’étude conclut que la croissance économique à elle seule ne garantit pas le développement durable en Turquie et que, pour que la croissance se traduise par un développement humain, l’efficacité des dépenses sociales doit être accrue et les outils de politique verte visant à limiter la dégradation de l’environnement doivent être renforcés. Dans ce contexte, l’étude révèle que la réalisation des objectifs de développement durable nécessite la mise en œuvre simultanée de politiques sociales inclusives et de stratégies de croissance qui accordent la priorité à la durabilité environnementale.

Resumen estructurado

El objetivo de este estudio es examinar empíricamente la relación entre el crecimiento económico y el desarrollo humano en Turquía en el marco de los Objetivos de Desarrollo Sostenible (ODS), utilizando indicadores como el gasto social, la tasa de crecimiento del PIB per cápita y las emisiones de CO₂ para el periodo 1990-2023.

Durante muchos años, el desarrollo se ha definido como un aumento de los niveles de producción de un país y del crecimiento del PIB per cápita, y el crecimiento económico se ha considerado la medida fundamental del desarrollo. En particular, en los países que han completado el proceso de industrialización, el aumento de la producción ha dado lugar a una mejora del nivel de vida, lo que ha garantizado durante años la validez del modelo de desarrollo basado en el crecimiento. Sin embargo, desde el último cuarto del siglo XX en adelante, la evolución económica tanto en los países desarrollados como en los países en desarrollo ha puesto de manifiesto que el crecimiento económico no conduce necesariamente a un mayor bienestar social. A pesar de que las elevadas tasas de crecimiento han incrementado la desigualdad de ingresos, la persistencia de la pobreza, las desigualdades en el acceso a la educación y la asistencia sanitaria, y la degradación medioambiental han demostrado que la relación entre el crecimiento y el bienestar social es mucho más compleja.

Estos acontecimientos han demostrado claramente que el concepto de desarrollo no puede definirse únicamente a través del crecimiento de los ingresos, sino que requiere un enfoque multidimensional que abarque las dimensiones humana, social y medioambiental. El fundamento teórico de este enfoque se ve reforzado por el fenómeno del desarrollo humano, mientras que su marco institucional se encuentra en los Objetivos de Desarrollo Sostenible (ODS) declarados por las Naciones Unidas. El enfoque de los ODS considera el desarrollo no solo como un aumento de la producción económica, sino también como la garantía de que las personas disfruten de una vida larga y saludable, tengan acceso a una educación de calidad, se reduzca la pobreza, se aborden las desigualdades sociales y se construya un proceso de desarrollo en armonía con la naturaleza. Por lo tanto, el éxito del desarrollo no se evalúa únicamente mediante indicadores de rendimiento económico, sino teniendo en cuenta conjuntamente el nivel de desarrollo humano, la inclusión social y la sostenibilidad medioambiental (Naciones Unidas, 2017).

El Índice de Desarrollo Humano (IDH) es uno de los indicadores fundamentales de un enfoque de desarrollo multidimensional. Presenta un enfoque que incluye no solo la renta per cápita, sino también indicadores de salud y educación. Estudios empíricos realizados en numerosos países revelan una relación generalmente positiva, aunque débil e irregular, entre el crecimiento económico y el índice de desarrollo humano (Ranis et al., 2000). Por este motivo, para que el crecimiento económico se traduzca en desarrollo humano, es necesario poner en marcha mecanismos de transmisión de las políticas.

El gasto social público es uno de los mecanismos de transmisión más importantes. El gasto público en salud, educación y protección social puede considerarse una de las principales herramientas de política para fortalecer el capital humano, reducir las desigualdades sociales y combatir la pobreza. El gasto social aumenta el carácter inclusivo del crecimiento económico y contribuye a reforzar los resultados del desarrollo humano (Anand y Sen, 2000).

La sostenibilidad medioambiental es otra dimensión del proceso de desarrollo. El consumo de energía, la producción industrial y la urbanización aceleran el crecimiento económico, al tiempo que provocan aumentos significativos de las emisiones de CO₂. Las emisiones de carbono afectan a la calidad de vida a través del cambio climático, la contaminación atmosférica y los problemas de salud. Por lo tanto, la degradación medioambiental se convierte en un factor que frena el desarrollo humano (Ang, 2007). Este caso pone de manifiesto que el enfoque de desarrollo sostenible requiere no solo apoyar el crecimiento económico, sino también aplicar políticas de transición ecológica que reduzcan los costes medioambientales del crecimiento. El proceso de desarrollo económico de Turquía constituye un caso de estudio concreto en lo que respecta a la aplicabilidad de estos debates teóricos. Si bien el crecimiento, que se aceleró en la década de 2000, dio lugar a aumentos significativos de la renta per cápita, estos avances no tuvieron un impacto proporcional en la clasificación del IDH. En particular, las desigualdades regionales en la calidad de la educación, los problemas en la asistencia sanitaria y el deterioro de la distribución de la renta limitaron la capacidad del crecimiento para traducirse en desarrollo humano (Bugra y Candas, 2011). El hecho de que la proporción del gasto social en el producto interior bruto (PIB) de Turquía se sitúe por debajo de la media de la OCDE se considera una de las razones estructurales de esta limitación.

El presente estudio tiene por objeto examinar la relación entre el crecimiento económico y el desarrollo humano en Turquía desde una perspectiva holística del desarrollo sostenible que tenga en cuenta conjuntamente el gasto social y las presiones medioambientales. Utilizando datos de series temporales de 1990 a 2023, los análisis de la prueba de límites ARDL y del modelo de corrección de errores pretenden revelar en qué medida el crecimiento puede traducirse en bienestar a través de instrumentos de política social y cómo los costes medioambientales afectan a esta transformación.

Las estadísticas descriptivas y los gráficos muestran que el desarrollo humano en Turquía ha aumentado de forma constante a lo largo del tiempo, mientras que el crecimiento económico ha seguido una trayectoria muy volátil. Los resultados de la prueba de límites ARDL revelaron una relación de cointegración a largo plazo entre las variables. Las estimaciones de los coeficientes a largo plazo mostraron que el crecimiento del PIB per cápita tiene un efecto positivo y estadísticamente significativo sobre el desarrollo humano, mientras que el gasto social no tiene un efecto fuerte ni duradero a largo plazo. El coeficiente positivo para las emisiones de CO₂ indica que la industria y el crecimiento basado en la energía contribuyen al bienestar a través del aumento de los ingresos a corto y medio plazo; sin embargo, esta relación no es sostenible cuando no se tienen en cuenta los costes medioambientales.

Los resultados del modelo de corrección de errores revelaron que aproximadamente el 20 % de los desequilibrios a corto plazo se corrigieron en cada período, lo que indica un proceso de ajuste del sistema hacia el equilibrio a largo plazo. Además, se determinó que el aumento de las emisiones de CO₂ tuvo un impacto negativo estadísticamente significativo en el desarrollo humano a corto plazo. Los resultados de las pruebas de diagnóstico (Breusch-Pagan, Breusch-Godfrey LM, prueba de normalidad de Jarque-Bera, CUSUM y prueba de estabilidad estructural CUSUMQ) confirman que el modelo establecido es econométricamente sólido, estable y fiable.

El estudio concluye que el crecimiento económico por sí solo no garantiza el desarrollo sostenible en Turquía y que, para que el crecimiento se traduzca en desarrollo humano, es necesario aumentar la eficiencia del gasto social y reforzar las herramientas de política ecológica destinadas a limitar la degradación medioambiental. En este contexto, el estudio revela que alcanzar los objetivos de desarrollo sostenible requiere la aplicación simultánea de políticas sociales inclusivas y estrategias de crecimiento que den prioridad a la sostenibilidad medioambiental.

结构化摘要

本研究旨在以可持续发展目标（SDGs）为框架，利用1990-2023年期间的社会支出、人均国内生产总值（GDP）增长率和二氧化碳（CO₂）排放量等指标，实证考察土耳其经济增长与人类发展之间的关系。

多年来，发展一直被定义为一国生产水平的提高和人均国内生产总值（GDP）的增长，而经济增长则被视为衡量发展的基本标准。特别是在已完成工业化进程的国家，生产水平的提高带来了生活水平的提升，从而确保了以增长为基础的发展模式在多年间具有有效性。然而，自20世纪最后一个季度以来，发达国家和发展中国家的经济发展状况均表明，经济增长并不必然带来社会福利的提升。尽管高增长率加剧了收入不平等，但贫困现象的持续存在、教育和医疗保健机会的不平等，以及环境退化等问题，都表明增长与社会福利之间的关系远比想象中复杂。

这些发展态势清楚地表明，发展概念不能仅通过收入增长来定义，而是需要一种涵盖人类、社会和环境维度的多维度方法。人类发展这一现象强化了该方法的理论基础，而其制度框架则体现在联合国宣布的《可持续发展目标》（SDGs）之中。可持续发展目标（SDGs）的思路认为，发展不仅意味着经济产出的增长，还包括确保人们享有长寿健康的生活、获得优质教育、减少贫困、解决社会不平等问题，以及构建与自然和谐共生的发展进程。因此，发展的成功与否不仅取决于经济绩效指标，还需综合考量人类发展水平、社会包容性及环境可持续性（联合国，2017）。

人类发展指数（HDI）是多维度发展方法的基本指标之一。它提出了一种不仅包括人均收入，还涵盖健康和教育指标的方法。许多国家的实证研究表明，经济增长与人类发展指数之间总体上存在正相关关系，但这种关系较弱且不稳定（Ranis 等，2000）。因此，要使经济增长转化为人类发展，就需要使政策传导机制切实运作起来。

公共社会支出是这些传导机制中最重要的一环。在卫生、教育和社会保护方面的公共支出，可被视为加强人力资本、减少社会不平等以及消除贫困的主要政策工具。社会支出能提高经济增长的包容性，并有助于改善人类发展成果（Anand & Sen, 2000）。

环境可持续性是发展进程的另一个维度。能源消耗、工业生产和城市化在加速经济增长的同时，也导致二氧化碳（CO₂）排放量显著增加。碳排放通过气候变化、空气污染和健康问题影响生活质量。因此，环境退化成为抑制人类发展的因素之一（Ang，2007）。本案例表明，可持续发展路径不仅需要支持经济增长，还需实施绿色转型政策以降低增长带来的环境成本。土耳其的经济发展进程为这些理论探讨的适用性提供了具体的案例研究。尽管2000年代加速的经济增长带来了人均收入的显著提升，但这些收益并未在人类发展指数（HDI）排名中产生相应的提升。特别是教育质量方面的区域不平等、医疗保健问题以及日益恶化的收入分配状况，限制了经济增长转化为人类发展的能力（Bugra & Candas, 2011）。土耳其社会支出占国内生产总值（GDP）的比例低于经合组织（OECD）平均水平，这一事实被视为造成这种局限性的结构性原因之一。

本研究旨在从兼顾社会支出与环境压力的整体性可持续发展视角出发，考察土耳其经济增长与人类发展之间的关系。利用1990年至2023年的时间序列数据，通过ARDL界限检验和误差修正模型分析，旨在揭示经济增长在多大程度上能够通过社会政策工具转化为福利，以及环境成本如何影响这一转化过程。

描述性统计和图表显示，土耳其的人类发展水平随时间推移稳步提升，而经济增长则呈现高度波动的走势。ARDL界限检验结果揭示了各变量之间存在长期协整关系。长期系数估计表明，人均GDP增长对人类发展具有正向且在统计上显著的影响，而社会支出在长期内则未产生强劲且持久的影响。二氧化碳排放量的正系数表明，在短期和中期内，工业及能源驱动型增长通过收入增长促进了福利，但若不考虑环境成本，这种关系便不可持续。

误差修正模型的结果显示，每个时期约有20%的短期失衡得到纠正，这表明系统正在朝着长期均衡的方向进行调整。此外，研究还确定，二氧化碳排放量的增加在短期内对人类发展产生了具有统计学意义的负面影响。诊断检验结果（Breusch-Pagan检验、Breusch-Godfrey LM检验、Jarque-Bera正态性检验、CUSUM检验以及CUSUMQ结构稳定性检验）证实，所建立的模型在计量经济学上具有合理性、稳定性和可靠性。

本研究得出结论：仅靠经济增长并不能保证土耳其实现可持续发展；要使经济增长转化为人类发展，必须提高社会支出的效率，并加强旨在限制环境退化的绿色政策工具。在此背景下，研究表明，实现可持续发展目标需要同时实施包容性社会政策以及优先考虑环境可持续性的增长战略。

Структурированное резюме

Целью данного исследования является эмпирический анализ взаимосвязи между экономическим ростом и человеческим развитием в Турции в рамках Целей устойчивого развития (ЦУР) с использованием таких показателей, как социальные расходы, темпы роста ВВП на душу населения и выбросы CO₂ за период 1990–2023 гг.

На протяжении многих лет развитие определялось как повышение уровня производства в стране и рост ВВП на душу населения, а экономический рост считался основным показателем развития. В частности, в странах, завершивших процесс индустриализации, рост производства привел к повышению уровня жизни, что на протяжении многих лет подтверждало обоснованность модели развития, основанной на экономическом росте. Однако начиная с последней четверти XX века экономические процессы как в развитых, так и в развивающихся странах показали, что экономический рост не обязательно ведет к повышению социального благосостояния. Несмотря на высокие темпы роста, усугубляющееся неравенство доходов, сохраняющаяся бедность, неравенство в доступе к образованию и здравоохранению, а также ухудшение состояния окружающей среды продемонстрировали, что взаимосвязь между ростом и социальным благосостоянием гораздо сложнее.

Эти события наглядно продемонстрировали, что концепцию развития нельзя определять исключительно через призму роста доходов; она требует многомерного подхода, охватывающего человеческие, социальные и экологические аспекты. Теоретическая основа этого подхода укрепляется феноменом человеческого развития, а его институциональная основа заложена в Целях устойчивого развития (ЦУР), провозглашенных Организацией Объединенных Наций. Подход, основанный на ЦУР, рассматривает развитие не только как увеличение объема экономического производства, но и как обеспечение людям возможности жить долгой и здоровой жизнью, иметь доступ к качественному образованию, сокращение бедности, устранение социального неравенства и построение процесса развития в гармонии с природой. Таким образом, успех развития оценивается не только по экономическим показателям, но и с учетом уровня человеческого развития, социальной инклюзивности и экологической устойчивости в совокупности (Организация Объединенных Наций, 2017).

Индекс человеческого развития (ИЧР) является одним из основополагающих показателей многомерного подхода к развитию. Он представляет собой подход, который включает не только доход на душу населения, но и показатели здоровья и образования. Эмпирические исследования, проведенные во многих странах, показывают в целом положительную, но слабую и нерегулярную взаимосвязь между экономическим ростом и индексом человеческого развития (Ranis et al., 2000). По этой причине для того, чтобы экономический рост привел к развитию человеческого потенциала, необходимо обеспечить функционирование механизмов передачи воздействия политики.

Государственные социальные расходы являются одним из важнейших таких механизмов передачи. Государственные расходы на здравоохранение, образование и социальную защиту можно отнести к числу основных инструментов политики, направленных на укрепление человеческого капитала, сокращение социального неравенства и борьбу с бедностью. Социальные расходы повышают инклюзивность экономического роста и способствуют улучшению результатов в области человеческого развития (Anand & Sen, 2000).

Экологическая устойчивость является ещё одним аспектом процесса развития. Потребление энергии, промышленное производство и урбанизация ускоряют экономический рост, одновременно приводя к значительному увеличению выбросов CO₂. Выбросы углерода влияют на качество жизни через изменение климата, загрязнение воздуха и проблемы со здоровьем. Таким образом, ухудшение состояния окружающей среды становится фактором, сдерживающим человеческое развитие (Анг, 2007). Данный пример показывает, что подход, ориентированный на устойчивое развитие, требует не только поддержки экономического роста, но и реализации политики «зеленого перехода», которая позволит снизить экологические издержки роста. Процесс экономического развития Турции представляет собой конкретный пример применения этих теоретических рассуждений. Хотя ускорение темпов роста в 2000-х годах привело к значительному увеличению дохода на душу населения, эти достижения не оказали пропорционального влияния на рейтинг по ИРЧП. В частности, региональные неравенства в качестве образования, проблемы в сфере здравоохранения и ухудшение распределения доходов ограничили способность экономического роста трансформироваться в человеческое развитие (Бугра и Кандас, 2011). Тот факт, что доля социальных расходов в валовом внутреннем продукте (ВВП) Турции ниже среднего показателя по ОЭСР, считается одной из структурных причин этого ограничения.

Цель данного исследования — проанализировать взаимосвязь между экономическим ростом и человеческим развитием в Турции в рамках целостной концепции устойчивого развития, учитывающей как социальные расходы, так и давление на окружающую среду. Используя временные ряды данных за период с 1990 по 2023 год, тест границ ARDL и анализ модели коррекции ошибок направлены на выявление того, в какой степени рост может быть преобразован в благосостояние с помощью инструментов социальной политики, а также того, как экологические издержки влияют на эту трансформацию.

Описательная статистика и графики показывают, что уровень человеческого развития в Турции со временем неуклонно повышался, в то время как экономический рост характеризовался высокой волатильностью. Результаты теста границ ARDL выявили долгосрочную коинтеграцию между переменными. Оценки долгосрочных коэффициентов показали, что рост ВВП на душу населения оказывает положительное и статистически значимое влияние на человеческое развитие, в то время как социальные расходы не оказывают сильного и устойчивого влияния в долгосрочной перспективе. Положительный коэффициент для выбросов CO₂ указывает на то, что промышленность и рост, основанный на энергетике, способствуют повышению благосостояния за счет роста доходов в краткосрочной и среднесрочной перспективе; однако эта взаимосвязь не является устойчивой, если не учитывать экологические издержки.

Результаты анализа модели коррекции ошибок показали, что в каждый период корректировалось примерно 20 % краткосрочных дисбалансов, что свидетельствует о процессе системной адаптации к долгосрочному равновесию. Кроме того, было установлено, что увеличение выбросов CO₂ оказывает статистически значимое негативное влияние на человеческое развитие в краткосрочной перспективе. Результаты диагностических тестов (тесты Бреуша-Пагана, Бреуша-Годфри LM, тест нормальности Жарка-Беры, CUSUM и тест структурной стабильности CUSUMQ) подтверждают, что построенная модель является эконометрически обоснованной, стабильной и надежной.

В исследовании сделан вывод о том, что экономический рост сам по себе не гарантирует устойчивого развития в Турции и что для того, чтобы рост привел к развитию человеческого потенциала, необходимо повысить эффективность социальных расходов и усилить «зеленые» политические инструменты, направленные на ограничение ухудшения состояния окружающей среды. В этом контексте исследование показывает, что достижение целей устойчивого развития требует одновременной реализации инклюзивной социальной политики и стратегий роста, в которых приоритет отдается экологической устойчивости.

संरचित सारांश

इस अध्ययन का उद्देश्य सतत विकास लक्ष्य (SDGs) के ढांचे के भीतर, 1990-2023 की अवधि के लिए सामाजिक व्यय, प्रति व्यक्ति सकल घरेलू उत्पाद (GDP) वृद्धि दर, और CO2 उत्सर्जन जैसे संकेतकों का उपयोग करके, तुर्की में आर्थिक विकास और मानव विकास के बीच संबंध का अनुभवजन्य रूप से परीक्षण करना है।

कई वर्षों से विकास को किसी देश के उत्पादन स्तरों में वृद्धि और प्रति व्यक्ति जीडीपी वृद्धि के रूप में परिभाषित किया गया है, और आर्थिक विकास को विकास का मौलिक माप माना गया है। विशेष रूप से उन देशों में जिन्होंने औद्योगिकीकरण की प्रक्रिया पूरी कर ली है, उत्पादन में वृद्धि ने जीवन स्तर में सुधार किया है, इस प्रकार वर्षों से विकास-आधारित विकास मॉडल की वैधता सुनिश्चित की है। हालांकि 20वीं सदी के अंतिम तिमाही से, विकसित और विकासशील दोनों देशों में आर्थिक घटनाक्रमों ने यह प्रकट किया है कि आर्थिक वृद्धि अनिवार्य रूप से बढ़ी हुई सामाजिक कल्याण की ओर नहीं ले जाती है। उच्च विकास दरों के बावजूद बढ़ती आय असमानता, शिक्षा और स्वास्थ्य सेवा तक पहुंच में गरीबी असमानताओं का बने रहना, और पर्यावरणीय क्षरण ने यह प्रदर्शित किया है कि वृद्धि और सामाजिक कल्याण के बीच का संबंध कहीं अधिक जटिल है।

इन घटनाक्रमों ने स्पष्ट रूप से यह प्रदर्शित किया है कि विकास की अवधारणा को केवल आय वृद्धि के माध्यम से परिभाषित नहीं किया जा सकता है, बल्कि इसके लिए एक बहुआयामी दृष्टिकोण की आवश्यकता है जिसमें मानवीय, सामाजिक और पर्यावरणीय आयाम शामिल हों। इस दृष्टिकोण का सैद्धांतिक आधार मानव विकास की घटना से मजबूत होता है, जबकि इसका संस्थागत ढांचा संयुक्त राष्ट्र द्वारा घोषित सतत विकास लक्ष्य (एसडीजी) में पाया जाता है। एसडीजी दृष्टिकोण विकास को केवल आर्थिक उत्पादन में वृद्धि के रूप में नहीं बल्कि लोगों का लंबा और स्वस्थ जीवन सुनिश्चित करने, गुणवत्तापूर्ण शिक्षा तक पहुंच प्रदान करने, गरीबी कम करने, सामाजिक असमानताओं को दूर करने और प्रकृति के साथ सामंजस्य में एक विकास प्रक्रिया बनाने के रूप में भी देखता है। इसलिए, विकास की सफलता का मूल्यांकन केवल आर्थिक प्रदर्शन संकेतकों से नहीं बल्कि मानव विकास, सामाजिक समावेशन और पर्यावरणीय स्थिरता के स्तर को एक साथ ध्यान में रखकर किया जाता है (संयुक्त राष्ट्र, 2017)।

मानव विकास सूचकांक (HDI) एक बहुआयामी विकास दृष्टिकोण के मौलिक संकेतकों में से एक है। यह एक ऐसा दृष्टिकोण प्रस्तुत करता है जिसमें प्रति व्यक्ति आय के साथ-साथ स्वास्थ्य और शिक्षा के संकेतक भी शामिल हैं। कई देशों में अनुभवजन्य अध्ययनों से आर्थिक वृद्धि और मानव विकास सूचकांक के बीच आम तौर पर सकारात्मक लेकिन कमजोर और अनियमित संबंध का पता चलता है (रैनिस एट अल. 2000)। इस कारण से, आर्थिक वृद्धि को मानव विकास में बदलने के लिए नीति संप्रेषण तंत्र को कार्यान्वित करने की आवश्यकता है।

सार्वजनिक सामाजिक व्यय इन प्रसारण तंत्रों में से सबसे महत्वपूर्ण है। स्वास्थ्य, शिक्षा और सामाजिक सुरक्षा पर सार्वजनिक व्यय को मानव पूंजी को मजबूत करने, सामाजिक असमानताओं को कम करने और गरीबी से लड़ने के मुख्य नीतिगत उपकरणों के रूप में सूचीबद्ध किया जा सकता है। सामाजिक व्यय आर्थिक विकास की समावेशिता को बढ़ाता है और मानव विकास के परिणामों को मजबूत करने में योगदान देता है (आनंद और सेन, 2000)।

पर्यावरणीय स्थिरता विकास प्रक्रिया का एक और आयाम है। ऊर्जा की खपत, औद्योगिक उत्पादन और शहरीकरण आर्थिक विकास को गति देते हैं, जबकि साथ ही CO2 उत्सर्जन में भी महत्वपूर्ण वृद्धि करते हैं। कार्बन उत्सर्जन जलवायु परिवर्तन, वायु प्रदूषण और स्वास्थ्य समस्याओं के माध्यम से जीवन की गुणवत्ता को प्रभावित करता है। इसलिए, पर्यावरणीय क्षरण एक ऐसा कारक बन जाता है जो मानव विकास को दबाता है (एंग, 2007)। यह मामला दर्शाता है कि सतत विकास के दृष्टिकोण के लिए न केवल आर्थिक विकास का समर्थन करने, बल्कि हरित संक्रमण नीतियों को लागू करने की भी आवश्यकता है जो विकास की पर्यावरणीय लागतों को कम करेंगी। तुर्की की आर्थिक विकास प्रक्रिया इन सैद्धांतिक चर्चाओं की प्रयोज्यता के संदर्भ में एक विशिष्ट केस स्टडी प्रदान करती है। हालांकि 2000 के दशक में तेजी आई विकास प्रदर्शन ने प्रति व्यक्ति आय में महत्वपूर्ण वृद्धि की, लेकिन इन लाभों का एचडीआई रैंकिंग पर आनुपातिक प्रभाव नहीं पड़ा। विशेष रूप से, शिक्षा की गुणवत्ता में क्षेत्रीय असमानताएं, स्वास्थ्य सेवा में समस्याएं, और बिगड़ती आय वितरण ने विकास की क्षमता को मानव विकास में बदलने से रोक दिया (बुग्रा और कैंडस, 2011)। यह तथ्य कि तुर्की में सकल घरेलू उत्पाद (GDP) में सामाजिक व्यय का हिस्सा OECD औसत से कम है, इस सीमा का एक संरचनात्मक कारण माना जाता है।

इस अध्ययन का उद्देश्य तुर्की में आर्थिक विकास और मानव विकास के बीच संबंध की जांच करना है, एक समग्र सतत विकास परिप्रेक्ष्य के भीतर जो सामाजिक व्यय और पर्यावरणीय दबावों को एक साथ विचार करता है। 1990 से 2023 तक के समय श्रृंखला डेटा का उपयोग करते हुए, ARDL बाउंड्स परीक्षण और त्रुटि सुधार मॉडल विश्लेषण यह प्रकट करने का लक्ष्य रखते हैं कि सामाजिक नीति उपकरणों के माध्यम से विकास को कल्याण में किस हद तक बदला जा सकता है और पर्यावरणीय लागतें इस परिवर्तन को कैसे प्रभावित करती हैं।

वर्णनात्मक सांख्यिकी और ग्राफ़ दिखाते हैं कि समय के साथ तुर्की में मानव विकास में लगातार वृद्धि हुई है, जबकि आर्थिक विकास ने एक अत्यधिक अस्थिर प्रवृत्ति का अनुसरण किया है। ARDL बाउंड्स परीक्षण के परिणामों ने चरों के बीच एक दीर्घकालिक सह-एकीकरण संबंध प्रकट किया। दीर्घकालिक गुणांक अनुमानों से पता चला कि प्रति व्यक्ति जीडीपी वृद्धि का मानव विकास पर सकारात्मक और सांख्यिकीय रूप से महत्वपूर्ण प्रभाव पड़ता है, जबकि सामाजिक व्यय का दीर्घकाल में एक मजबूत और स्थायी प्रभाव नहीं है।

CO₂ उत्सर्जन के लिए सकारात्मक गुणांक यह दर्शाता है कि उद्योग और ऊर्जा-आधारित विकास अल्पकालिक और मध्यम अवधि में आय वृद्धि के माध्यम से कल्याण में योगदान करते हैं, हालांकि जब पर्यावरणीय लागतों को ध्यान में नहीं रखा जाता है तो यह संबंध टिकाऊ नहीं है।

त्रुटि सुधार मॉडल के निष्कर्षों से पता चला कि प्रत्येक अवधि में लगभग 20% अल्पकालिक असंतुलन ठीक हो गए, जो दीर्घकालिक संतुलन की दिशा में एक प्रणाली समायोजन प्रक्रिया का संकेत देता है।

इसके अलावा, यह निर्धारित किया गया कि CO₂ उत्सर्जन में वृद्धि ने अल्पकाल में मानव विकास पर सांख्यिकीय रूप से महत्वपूर्ण नकारात्मक प्रभाव डाला। निदानात्मक परीक्षण के परिणाम (ब्रूश-पागन, ब्रूश-गॉडफ्रे एलएम, जार्के-बेरा सामान्यता परीक्षण, कसूम, और कसूमक्यू संरचनात्मक स्थिरता परीक्षण) पुष्टि करते हैं कि स्थापित मॉडल अर्थमिति की दृष्टि से ठोस, स्थिर और विश्वसनीय है।

अध्ययन का निष्कर्ष है कि तुर्की में केवल आर्थिक विकास ही सतत विकास की गारंटी नहीं देता है और विकास को मानवीय विकास में बदलने के लिए, सामाजिक व्यय की दक्षता बढ़ानी चाहिए और पर्यावरणीय क्षरण को सीमित करने के उद्देश्य से हरित नीति उपकरणों को मजबूत करना चाहिए। इस संदर्भ में, अध्ययन से पता चलता है कि सतत विकास लक्ष्यों को प्राप्त करने के लिए समावेशी सामाजिक नीतियों और पर्यावरणीय स्थिरता को प्राथमिकता देने वाली विकास रणनीतियों को एक साथ लागू करने की आवश्यकता है।