The Perception of Ibn Khaldun in 19th-Century Orientalism: The Case of Alfred von Kremer

19. Yüzyıl Oryantalizminde İbn Haldûn Tasavvuru: Alfred von Kremer Örneği
Author:

Number of pages:
1155-1195
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue Ö1

Abstract

Bu çalışma, 19. yüzyıl Avrupa oryantalizminin önde gelen temsilcilerinden Avusturyalı Alfred von Kremer’in (1828-1889) hayatını, eserlerini ve bir kültür tarihçisi olarak İbn Haldûn’a (ö. 808/1406) yaklaşımını incelemektedir. Araştırmada Kremer’in İslâm tarihine yönelik yaklaşımının klasik siyasî tarih yazıcılığından hangi yönleriyle ayrıldığı ve İbn Haldûn’un düşünce sistemini nasıl yorumladığı ele alınmıştır. Çalışmada tarihsel, metin merkezli ve karşılaştırmalı analiz yöntemi kullanılmış; Kremer’in eserleri, İbn Haldûn’un Mukaddime’si ve modern oryantalizm literatürü birlikte değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, Kremer’in klasik hanedan kroniklerini aşarak İslâm tarihini sosyal yapılar, ekonomik ilişkiler ve kültürel dönüşümler üzerinden inceleyen öncü bir kültür tarihçisi olduğunu göstermektedir. Kremer’in özellikle umrân, asabiyye, bedâvet ve hadâret kavramlarının teorik önemini erken dönemde fark ederek İbn Haldûn’u modern sosyal bilimlerin öncülerinden biri şeklinde konumlandırdığı tespit edilmiştir. Bununla birlikte çalışmada, Kremer’in yorumlarının 19. yüzyıl oryantalist ve Avrupa merkezci paradigmanın sınırlarını bütünüyle aşamadığı sonucuna ulaşılmıştır. Yazarın, İbn Haldûn’un döngüsel devlet teorisini yalnızca Doğu dünyasına özgü sınırlı bir model olarak gördüğü; asabiyye kavramını modern milliyetçilikle özdeşleştirip dinî unsurları geri plana iterek Mukaddime’yi seküler ulus-devlet paradigması içinde anakronik biçimde yeniden yorumladığı belirlenmiştir. Bu itibarla Alfred von Kremer, İslâm medeniyetini sosyo-ekonomik boyutlarıyla inceleyen yeni bir tarih perspektifi sunması bakımından kurucu bir rol oynasa da dönemin ideolojik ve epistemolojik sınırlılıklarını da beraberinde taşımaktadır.

Keywords

Abstract

This study examines the life, works, and approach to Ibn Khaldun (d. 808/1406) of Alfred von Kremer (1828-1889), one of the leading representatives of nineteenth-century European Orientalism, from the perspective of a cultural historian. The research addresses how Kremer’s approach to Islamic history diverged from classical political historiography and how he interpreted Ibn Khaldun’s system of thought. Utilizing historical, text-centered, and comparative analytical methods, the study evaluates Kremer’s oeuvre alongside Ibn Khaldun’s Muqaddimah and modern Orientalism literature. The findings indicate that Kremer was a pioneering cultural historian who looked beyond classical dynastic chronicles to examine Islamic history through social structures, economic relations, and cultural transformations. It is determined that by recognizing the theoretical significance of concepts such as umran, asabiyyah, badawah and hadarah at an early stage, Kremer positioned Ibn Khaldun as one of the pioneers of modern social sciences. Nevertheless, the study concludes that Kremer’s interpretations could not entirely transcend the boundaries of the nineteenth-century Orientalist and Eurocentric paradigm. It is demonstrated that the author viewed Ibn Khaldun’s cyclical theory of the state merely as a limited model peculiar to the Eastern world; furthermore, by identifying the concept of asabiyyah with modern nationalism and marginalizing religious elements, he anachronistically reinterpreted the Muqaddimah within the framework of the secular nation-state paradigm. Consequently, while Alfred von Kremer played a foundational role in offering a new historical perspective that investigated Islamic civilization through its socio-economic dimensions, he also carried the ideological and epistemological limitations of his era.

Keywords

Islamic History, Ibn Khaldun, Alfred von Kremer, Orientalism, Cultural History

Structed Abstract:

The theories of history, society, civilization, and politics put forward by Ibn Khaldun in his work Muqaddimah have attracted intense interest both in the Islamic world and the West since the modernization process. However, his discovery, recognition, and philosophical-sociological interpretation in the West should not be viewed merely as an objective act of discovery arising from intellectual curiosity. This process must be addressed as a historical and cultural phenomenon shaped within the institutionalized knowledge production mechanisms, colonial epistemologies, and dominant ideological tendencies of nineteenth-century European Orientalism. In this context, the Austrian Orientalist Alfred von Kremer holds a privileged position among the first European researchers to examine Ibn Khaldun’s system of thought in a systematic and holistic manner. Particularly with his study titled “Ibn Chaldûn und seine Culturgeschichte der Islamischen Reiche” published in 1879, he introduced Ibn Khaldun’s theories on umran, civilization, and the cyclical development of states to Western academic circles, thereby playing a major role in his recognition as one of the pioneering figures of modern social sciences and the philosophy of history.

The primary objective of this research is to examine Kremer’s conception of Ibn Khaldun and his interpretative framework through historical, methodological, and critical dimensions. The study reveals the nature, theoretical foundations, and intellectual background of Kremer’s evaluations regarding Ibn Khaldun’s philosophical and sociological legacy. Concurrently, it critically assesses the contributions of these interpretations to Western Khaldunian studies alongside the limitations arising from the Orientalist paradigm, Eurocentric preconceptions, and colonial thought patterns. Within this framework, the study analyses the theoretical and ideological grounds on which Kremer reinterpreted Ibn Khaldun’s core concepts, the methodological choices he employed while linking medieval Islamic thought with modern positivist social sciences, and the conceptual transformations that occurred during this process. Given the current Turkish literature, studies centering on Kremer’s interpretations of Ibn Khaldun remain considerably limited. Therefore, this research is expected to fill a significant gap in both Orientalism studies and contemporary Ibn Khaldun studies, while contributing to new academic debates.

A qualitative method was adopted in this research, utilizing techniques of historical analysis, textual examination, interpretation, and comparative evaluation. In the first phase, Kremer’s biography, academic training, diplomatic activities, and scholarly works were examined to reveal his intellectual background. Thus, an attempt was made to determine the epistemological and cultural conditions under which his approach to Islamic history and Eastern societies was shaped. The primary source of the research consists of Kremer’s German work. Within the framework of this text, his evaluations regarding Ibn Khaldun’s theory of umran, the concept of asabiyyah, the distinction between badawah and hadarah, religion-state relations, the rise and fall processes of states, and his economic views were analysed. The obtained findings were compared with the relevant passages in the Muqaddimah and contemporary Ibn Khaldun scholarship. Throughout the study, rather than merely presenting Kremer’s views, the epistemological foundations, ideological orientations, and methodological boundaries of these views were scrutinized. Particularly considering postcolonial studies and Orientalism literature, the extent to which Kremer’s interpretations contained Eurocentric assumptions was critically evaluated.

The research findings indicate that Alfred von Kremer was one of the pioneering figures who played a decisive role in the recognition of Ibn Khaldun and the Muqaddimah in the Western world. Kremer developed an understanding of history that centered on social structures, economic relations, institutional transformations, and cultural processes, moving beyond the traditional approach that confined historiography to rulers, wars, and dynastic chronicles. In this respect, his methodology significantly overlaps with Ibn Khaldun’s umran-centered understanding of history. In Kremer’s analyses, Ibn Khaldun is presented as a universal social scientist attempting to explain the operational laws of societies and political organizations. Particularly, evaluating the theory of asabiyyah as the fundamental sociological element explaining the establishment, rise, and decline of states is one of the points Kremer emphasizes significantly. In addition, the relationship between nomadic and sedentary lifestyles, the influence of geographical and climatic factors on societies, and the development processes of civilizations are discussed in detail. Nevertheless, the research also reveals that Kremer’s interpretations carry the imprints of nineteenth-century European Orientalism and the colonial mindset. Kremer demonstrated a tendency to associate the concept of asabiyyah with modern secular nationalism, rendering the role of religion and the sharia order in political life secondary. Furthermore, he attempted to explain Ibn Khaldun’s theory of the state in parallel with modern Europe’s understanding of the secular nation-state. However, when the holistic structure of the Muqaddimah is considered, interpreting Ibn Khaldun’s political theory independently of fundamental concepts such as revelation, prophecy, the caliphate, and sharia does not fully align with the textual and historical context. The research also shows that although Kremer characterized Ibn Khaldun’s theories as universal, he often evaluated them within the confines of “Eastern/Islamic culture.” This approach limits the universal explanatory power of Ibn Khaldun’s theories and reduces him to an observer of a specific civilization. This situation can be evaluated as a reflection of Eurocentric knowledge production’s tendency to define and categorize the East.

In conclusion, through the perspective of cultural history he developed, Kremer put forward an important methodological approach that investigated Islamic civilization through its social, economic, and institutional dimensions, making significant contributions to the recognition of Ibn Khaldun’s ideas in Western academic circles. Nonetheless, his works must be evaluated without ignoring their methodological and ideological limitations. Identifying the concept of asabiyyah with modern theories of nationalism, reinterpreting religion-state relations within a secular framework, and reconstructing Ibn Khaldun’s system of thought through Western conceptual molds serve as primary examples of these limitations. Therefore, while Kremer’s studies on Ibn Khaldun should be acknowledged as pioneering works that led the Western academy to discover this great Islamic thinker, they must simultaneously be read critically as texts reflecting the boundaries and Eurocentric interpretations of nineteenth-century Orientalist knowledge production. Consequently, Kremer’s conception of Ibn Khaldun should neither be regarded as an Orientalist approach to be entirely rejected, nor as a scholarly achievement to be praised by overlooking all its limitations. On the contrary, these works constitute an important source for understanding the reception process of Ibn Khaldun in the West, the conceptual transformations he underwent, and how Orientalist thought interpreted the Islamic intellectual heritage. Evaluating these aspects together will contribute to developing a more balanced and critical academic perspective regarding Ibn Khaldun’s journey in Western thought.

 

Keywords: Islamic History, Ibn Khaldun, Alfred von Kremer, Orientalism, Cultural History.

              Yapılandırılmış Özet:

İbn Haldûn’un Mukaddime adlı eserinde ortaya koyduğu tarih, toplum, medeniyet ve siyaset teorileri, modernleşme sürecinden itibaren hem İslam dünyasında hem de Batı’da yoğun bir ilgiye mazhar olmuştur. Ancak onun Batı’da keşfedilmesi, tanınması ve felsefi-sosyolojik açıdan yorumlanması, yalnızca entelektüel meraktan kaynaklanan nesnel bir keşif eylemi olarak görülmemelidir. Bu süreç; 19. yüzyıl Avrupa oryantalizminin kurumsallaşmış bilgi üretim mekanizmaları, sömürgeci epistemolojileri ve egemen ideolojik yönelimleri içinde şekillenmiş tarihsel ve kültürel bir olgu olarak ele alınmalıdır. Bu bağlamda Avusturyalı oryantalist Alfred von Kremer, İbn Haldûn’un düşünce sistemini sistematik ve bütüncül bir yaklaşımla inceleyen ilk Avrupalı araştırmacılar arasında ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. Özellikle 1879 yılında yayımlanan Ibn Chaldûn und seine Culturgeschichte der Islamischen Reiche başlıklı çalışmasıyla, İbn Haldûn’un umran, medeniyet ve devletlerin döngüsel gelişimi hakkındaki teorilerini Batı akademik çevrelerine tanıtmış; böylece onun modern sosyal bilimlerin ve tarih felsefesinin öncü figürlerinden biri olarak kabul edilmesinde büyük bir rol oynamıştır.

Bu araştırmanın temel amacı, Kremer’in İbn Haldûn tasavvurunu ve yorum çerçevesini tarihsel, metodolojik ve eleştirel boyutlarıyla incelemektir. Çalışma, Kremer’in İbn Haldûn’un felsefi ve sosyolojik mirasına yönelik değerlendirmelerinin mahiyetini, teorik temellerini ve entelektüel arka planını ortaya koymaktadır. Bununla eş zamanlı olarak, söz konusu yorumların Batı’daki İbn Haldûn çalışmalarına sunduğu katkıları; oryantalist paradigma, Avrupa merkezci ön kabuller ve sömürgeci düşünce kalıplarından kaynaklanan sınırlılıklarla birlikte eleştirel bir süzgeçten geçirmektedir. Bu çerçevede çalışma; Kremer’in İbn Haldûn’un temel kavramlarını hangi teorik ve ideolojik zeminlerde yeniden yorumladığını, orta çağ İslam düşüncesi ile modern pozitivist sosyal bilimler arasında bağ kurarken başvurduğu metodolojik tercihleri ve bu süreçte yaşanan kavramsal dönüşümleri analiz etmektedir. Mevcut Türkçe literatür dikkate alındığında, Kremer’in İbn Haldûn yorumlarını merkeze alan çalışmaların oldukça sınırlı kaldığı görülmektedir. Dolayısıyla bu araştırmanın hem oryantalizm araştırmalarında hem de çağdaş İbn Haldûn çalışmalarında önemli bir boşluğu doldurması ve yeni akademik tartışmalara katkı sunması beklenmektedir.

Araştırmada; tarihsel analiz, metin incelemesi, hermenötik ve karşılaştırmalı değerlendirme tekniklerinden yararlanılarak nitel bir yöntem benimsenmiştir. İlk aşamada, Kremer’in entelektüel arka planını açığa çıkarmak amacıyla biyografisi, akademik formasyonu, diplomatik faaliyetleri ve ilmi çalışmaları tetkik edilmiştir. Böylece onun İslam tarihine ve Doğu toplumlarına yönelik yaklaşımının hangi epistemolojik ve kültürel koşullar altında şekillendiği tespit edilmeye çalışılmıştır. Araştırmanın birincil kaynağını, Kremer’in yukarıda zikredilen Almanca eseri oluşturmaktadır. Bu metin çerçevesinde; onun İbn Haldûn’un umran teorisi, asabiyet kavramı, bedevilik-hadarilik ayrımı, din-devlet ilişkileri, devletlerin yükseliş ve çöküş süreçleri ile iktisadi görüşlerine dair değerlendirmeleri analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, Mukaddime’deki ilgili pasajlar ve çağdaş İbn Haldûn literatürüyle karşılaştırılmıştır. Çalışma boyunca Kremer’in görüşleri yalnızca aktarılmakla kalmamış, bu görüşlerin epistemolojik temelleri, ideolojik yönelimleri ve metodolojik sınırları derinlemesine incelenmiştir. Özellikle postkolonyal çalışmalar ve oryantalizm literatürünün ışığında, Kremer’in yorumlarının ne ölçüde Avrupa merkezci varsayımlar barındırdığı eleştirel bir biçimde değerlendirilmiştir.

Araştırma bulguları, Alfred von Kremer’in İbn Haldûn’un ve Mukaddime’nin Batı dünyasında tanınmasında belirleyici rol oynayan öncü figürlerden biri olduğunu göstermektedir. Kremer; tarih yazımını hükümdarlar, savaşlar ve hanedan kronikleriyle sınırlandıran geleneksel yaklaşımın ötesine geçerek toplumsal yapılara, ekonomik ilişkilere, kurumsal dönüşümlere ve kültürel süreçlere odaklanan bir tarih anlayışı geliştirmiştir. Bu yönüyle onun metodolojisi, İbn Haldûn’un umran merkezli tarih tasavvuruyla önemli ölçüde örtüşmektedir. Kremer’in analizlerinde İbn Haldûn, toplumların ve siyasi organizasyonların işleyiş kanunlarını açıklamaya çalışan evrensel bir sosyal bilimci olarak takdim edilir. Özellikle devletlerin kuruluşu, yükselişi ve çöküşünü açıklayan temel sosyolojik unsur olarak asabiyet teorisinin değerlendirilmesi, Kremer’in bilhassa üzerinde durduğu noktalardan biridir. Bunun yanı sıra, göçebe ve yerleşik yaşam tarzları arasındaki ilişki, coğrafi ve iklimsel faktörlerin toplumlar üzerindeki etkisi ve medeniyetlerin gelişim süreçleri ayrıntılı olarak ele alınmaktadır. Buna karşın araştırma, Kremer’in yorumlarının 19. yüzyıl Avrupa oryantalizminin ve sömürgeci zihniyetin izlerini taşıdığını da ortaya koymaktadır. Kremer, asabiyet kavramını modern seküler milliyetçilikle bağdaştırma eğilimi göstermiş; dinin ve şeriat düzeninin siyasi hayattaki rolünü ikincil plana itmiştir. Dahası, İbn Haldûn’un devlet teorisini modern Avrupa’nın seküler ulus-devlet anlayışına paralel bir biçimde açıklamaya çalışmıştır. Oysa Mukaddime’nin bütüncül yapısı dikkate alındığında, İbn Haldûn’un siyaset teorisini vahiy, nübüvvet, hilafet ve şeriat gibi temel kavramlardan bağımsız olarak yorumlamak, metinsel ve tarihsel bağlamla tamamen uyuşmamaktadır. Araştırma ayrıca, Kremer’in İbn Haldûn’un teorilerini evrensel olarak nitelendirmesine rağmen, bunları sıklıkla “Doğu/İslam kültürü” sınırları içinde değerlendirdiğini göstermektedir. Bu yaklaşım, İbn Haldûn’un teorilerinin evrensel açıklayıcı gücünü sınırlandırmakta ve onu belirli bir medeniyetin gözlemcisine indirgemektedir. Bu durum, Avrupa merkezci bilgi üretiminin Doğu’yu tanımlama ve kategorize etme eğiliminin bir yansıması olarak değerlendirilebilir.

Sonuç olarak Kremer, geliştirdiği kültürel tarih perspektifi vasıtasıyla İslam medeniyetini toplumsal, ekonomik ve kurumsal boyutlarıyla inceleyen önemli bir metodolojik yaklaşım ortaya koymuş ve İbn Haldûn’un fikirlerinin Batı akademik çevrelerinde tanınmasına kalıcı katkılarda bulunmuştur. Bununla birlikte, onun çalışmaları metodolojik ve ideolojik sınırlılıkları göz ardı edilmeden değerlendirilmelidir. Asabiyet kavramının modern milliyetçilik teorileriyle özdeşleştirilmesi, din-devlet ilişkilerinin seküler bir çerçevede yeniden yorumlanması ve İbn Haldûn’un düşünce sisteminin Batı’nın kavramsal kalıpları üzerinden yeniden inşa edilmesi bu sınırlılıkların başlıca örnekleridir. Dolayısıyla Kremer’in İbn Haldûn üzerine yaptığı çalışmalar, Batı akademisinin bu büyük İslam düşünürünü keşfetmesine öncülük eden eserler olarak kabul edilmekle birlikte, aynı zamanda 19. yüzyıl oryantalist bilgi üretiminin sınırlarını ve Avrupa merkezci yorumlarını yansıtan metinler olarak eleştirel bir gözle okunmalıdır. Netice itibarıyla Kremer’in İbn Haldûn tasavvuru, ne tamamen reddedilecek oryantalist bir yaklaşım ne de tüm sınırlılıkları görmezden gelinerek göklere çıkarılacak ilmi bir başarı olarak değerlendirilmelidir. Aksine bu çalışmalar; İbn Haldûn’un Batı’daki alımlanma sürecini, uğradığı kavramsal dönüşümleri ve oryantalist düşüncenin İslam entelektüel mirasını nasıl anlamlandırdığını kavramak açısından önemli bir kaynak teşkil etmektedir. Bu hususların birlikte değerlendirilmesi, İbn Haldûn’un Batı düşüncesindeki yolculuğuna dair daha dengeli ve eleştirel bir akademik perspektif geliştirilmesine katkı sağlayacaktır.

 

Anahtar Kelimeler: İslam Tarihi, İbn Haldûn, Alfred von Kremer, Oryantalizm, Kültür Tarihi.

ملخص منظم:

لقد حظيت النظريات المتعلقة بالتاريخ والمجتمع والحضارة والسياسة التي طرحها ابن خلدون في مؤلفه المقدمة باهتمام كبير سواء في العالم الإسلامي أو في الغرب منذ بدء عملية التحديث. ومع ذلك، لا ينبغي النظر إلى اكتشافه وإقراره وتفسيره الفلسفي-الاجتماعي في الغرب على أنه مجرد عمل اكتشافي موضوعي نابع من الفضول الفكري. بل يجب النظر إلى هذه العملية باعتبارها ظاهرة تاريخية وثقافية تشكلت في إطار آليات إنتاج المعرفة المؤسسية، وعلم المعرفة الاستعماري، والاتجاهات الأيديولوجية السائدة في الاستشراق الأوروبي في القرن التاسع عشر. وفي هذا السياق، يحتل المستشرق النمساوي ألفريد فون كريمر مكانة متميزة بين أوائل الباحثين الأوروبيين الذين درسوا نظام ابن خلدون الفكري بطريقة منهجية وشاملة. وقد عرّف الدوائر الأكاديمية الغربية، لا سيما من خلال دراسته المعنونة «Ibn Chaldûn und seine Culturgeschichte der Islamischen Reiche» التي نُشرت عام 1879، بنظريات ابن خلدون حول «العمران» والحضارة والتطور الدوري للدول، مما أدى إلى لعب دور رئيسي في الاعتراف به كأحد الشخصيات الرائدة في العلوم الاجتماعية الحديثة وفلسفة التاريخ.

ويتمثل الهدف الأساسي من هذا البحث في دراسة تصور كريمر لابن خلدون وإطاره التفسيري من خلال الأبعاد التاريخية والمنهجية والنقدية. وتكشف الدراسة عن طبيعة التقييمات التي قدمها كريمر بشأن الإرث الفلسفي والاجتماعي لابن خلدون، وأسسها النظرية وخلفيتها الفكرية. وفي الوقت نفسه، تُقيّم الدراسة بشكل نقدي مساهمات هذه التفسيرات في الدراسات الغربية الخلدونية، إلى جانب القيود الناشئة عن النموذج الاستشراقي، والتصورات المسبقة الأوروبية المركزية، وأنماط التفكير الاستعمارية. وفي هذا الإطار، تحلل الدراسة الأسس النظرية والأيديولوجية التي استند إليها كريمر في إعادة تفسير المفاهيم الأساسية لابن خلدون، والخيارات المنهجية التي استخدمها عند ربط الفكر الإسلامي في العصور الوسطى بالعلوم الاجتماعية الوضعية الحديثة، والتحولات المفاهيمية التي حدثت خلال هذه العملية. ونظراً للأدبيات التركية الحالية، تظل الدراسات التي تركز على تفسيرات كريمر لابن خلدون محدودة إلى حد كبير. ولذلك، يُتوقع أن يسد هذا البحث فجوة كبيرة في كل من دراسات الاستشراق ودراسات ابن خلدون المعاصرة، مع المساهمة في إثارة نقاشات أكاديمية جديدة.

وقد تم اعتماد المنهج النوعي في هذا البحث، باستخدام تقنيات التحليل التاريخي، وفحص النصوص، والتفسير، والتقييم المقارن. في المرحلة الأولى، تمت دراسة سيرة كريمر، وتكوينه الأكاديمي، وأنشطته الدبلوماسية، وأعماله العلمية للكشف عن خلفيته الفكرية. وبذلك، جرت محاولة لتحديد الظروف المعرفية والثقافية التي تشكلت في ظلها مقاربته للتاريخ الإسلامي والمجتمعات الشرقية. ويتألف المصدر الأساسي للبحث من أعمال كريمر باللغة الألمانية. وفي إطار هذا النص، تم تحليل تقييماته المتعلقة بنظرية «العمران» لدى ابن خلدون، ومفهوم «العصبية»، والتمييز بين «البداوة» و«الحضارة»، والعلاقات بين الدين والدولة، وعمليات صعود وسقوط الدول، وآرائه الاقتصادية. وقد قورنت النتائج التي تم التوصل إليها مع المقاطع ذات الصلة في المقدمة والأبحاث المعاصرة حول ابن خلدون. وطوال الدراسة، لم يقتصر الأمر على مجرد عرض آراء كريمر، بل تم التدقيق في الأسس المعرفية والتوجهات الأيديولوجية والحدود المنهجية لهذه الآراء. وبالنظر بشكل خاص إلى دراسات ما بعد الاستعمار وأدبيات الاستشراق، تم تقييم مدى احتواء تفسيرات كريمر على افتراضات أوروبية المركزية تقييماً نقدياً.

تشير نتائج البحث إلى أن ألفريد فون كريمر كان أحد الشخصيات الرائدة التي لعبت دورًا حاسمًا في التعريف بابن خلدون والمقدمة في العالم الغربي. طور كريمر فهمًا للتاريخ يركز على الهياكل الاجتماعية، والعلاقات الاقتصادية، والتحولات المؤسسية، والعمليات الثقافية، متجاوزًا النهج التقليدي الذي حصر كتابة التاريخ في الحكام والحروب وسجلات السلالات. وفي هذا الصدد، تتداخل منهجيته بشكل كبير مع فهم ابن خلدون للتاريخ المتمحور حول «العمران». ففي تحليلات كريمر، يُقدَّم ابن خلدون باعتباره عالِمًا اجتماعيًّا عالميًّا يحاول تفسير القوانين التشغيلية للمجتمعات والمنظمات السياسية. وعلى وجه الخصوص، يُعد تقييم نظرية «العصبية» باعتبارها العنصر السوسيولوجي الأساسي الذي يفسر تأسيس الدول وصعودها وانحدارها إحدى النقاط التي يركز عليها كريمر بشكل كبير. بالإضافة إلى ذلك، تُناقش بالتفصيل العلاقة بين أنماط الحياة البدوية والمستقرة، وتأثير العوامل الجغرافية والمناخية على المجتمعات، وعمليات تطور الحضارات. ومع ذلك، يكشف البحث أيضًا أن تفسيرات كريمر تحمل بصمات الاستشراق الأوروبي في القرن التاسع عشر والعقلية الاستعمارية. فقد أظهر كريمر ميلًا إلى ربط مفهوم «الأسبية» بالقومية العلمانية الحديثة، مما يجعل دور الدين والنظام الشرعي في الحياة السياسية ثانويًّا. علاوة على ذلك، حاول تفسير نظرية ابن خلدون للدولة بالتوازي مع الفهم الأوروبي الحديث للدولة القومية العلمانية. ومع ذلك، عند النظر إلى البنية الشاملة لـالمقدمة، فإن تفسير النظرية السياسية لابن خلدون بمعزل عن المفاهيم الأساسية مثل الوحي، والنبوة، والخلافة، والشريعة لا يتوافق تمامًا مع السياق النصي والتاريخي. كما يُظهر البحث أنه على الرغم من أن كريمر وصف نظريات ابن خلدون بأنها عالمية، إلا أنه غالبًا ما كان يقيّمها ضمن حدود «الثقافة الشرقية/الإسلامية». ويحد هذا النهج من القوة التفسيرية العالمية لنظريات ابن خلدون ويحصره في دور المراقب لحضارة معينة. ويمكن تقييم هذا الوضع باعتباره انعكاسًا لميل إنتاج المعرفة المتمركز حول أوروبا إلى تعريف وتصنيف الشرق.

في الختام، من خلال منظور التاريخ الثقافي الذي طوره، طرح كريمر نهجًا منهجيًّا مهمًّا استكشف الحضارة الإسلامية من خلال أبعادها الاجتماعية والاقتصادية والمؤسسية، مما أسهم بشكل كبير في الاعتراف بأفكار ابن خلدون في الأوساط الأكاديمية الغربية. ومع ذلك، يجب تقييم أعماله دون تجاهل قيودها المنهجية والأيديولوجية. ويُعد ربط مفهوم «الأسابية» بنظريات القومية الحديثة، وإعادة تفسير العلاقات بين الدين والدولة ضمن إطار علماني، وإعادة بناء نظام ابن خلدون الفكري من خلال قوالب مفاهيمية غربية، أمثلة رئيسية على هذه القيود. لذلك، في حين ينبغي الاعتراف بدراسات كريمر حول ابن خلدون باعتبارها أعمالًا رائدة قادت الأوساط الأكاديمية الغربية إلى اكتشاف هذا المفكر الإسلامي العظيم، فإنه يجب في الوقت نفسه قراءتها بنظرة نقدية باعتبارها نصوصًا تعكس حدود وتفسيرات أوروبا-مركزية لإنتاج المعرفة الاستشراقية في القرن التاسع عشر. وبالتالي، لا ينبغي النظر إلى تصور كريمر لابن خلدون على أنه نهج استشراقي يجب رفضه بالكامل، ولا كإنجاز علمي يستحق الثناء بالتغاضي عن جميع قيوده. بل على العكس، تشكل هذه الأعمال مصدرًا مهمًا لفهم عملية استقبال ابن خلدون في الغرب، والتحولات المفاهيمية التي مر بها، وكيف فسّر الفكر الاستشراقي التراث الفكري الإسلامي. وسيسهم تقييم هذه الجوانب مجتمعة في تطوير منظور أكاديمي أكثر توازنًا ونقدًا فيما يتعلق بمسيرة ابن خلدون في الفكر الغربي.

الكلمات المفتاحية: التاريخ الإسلامي، ابن خلدون، ألفريد فون كريمر، الاستشراق، التاريخ الثقافي

Résumé structuré :

Les théories de l’histoire, de la société, de la civilisation et de la politique avancées par Ibn Khaldoun dans son ouvrage Muqaddimah ont suscité un vif intérêt tant dans le monde islamique qu’en Occident depuis le processus de modernisation. Cependant, sa découverte, sa reconnaissance et son interprétation philosophico-sociologique en Occident ne doivent pas être considérées comme un simple acte objectif de découverte découlant d’une curiosité intellectuelle. Ce processus doit être considéré comme un phénomène historique et culturel façonné au sein des mécanismes institutionnalisés de production du savoir, des épistémologies coloniales et des tendances idéologiques dominantes de l’orientalisme européen du XIXe siècle. Dans ce contexte, l’orientaliste autrichien Alfred von Kremer occupe une place privilégiée parmi les premiers chercheurs européens à avoir examiné le système de pensée d’Ibn Khaldoun de manière systématique et holistique. C’est notamment grâce à son étude intitulée «Ibn Chaldûn und seine Culturgeschichte der Islamischen Reiche», publiée en 1879, qu’il a fait découvrir aux milieux universitaires occidentaux les théories d’Ibn Khaldoun sur l’umran, la civilisation et le développement cyclique des États, jouant ainsi un rôle majeur dans sa reconnaissance comme l’une des figures pionnières des sciences sociales modernes et de la philosophie de l’histoire.

L’objectif premier de cette recherche est d’examiner la conception qu’avait Kremer d’Ibn Khaldoun ainsi que son cadre d’interprétation à travers des dimensions historiques, méthodologiques et critiques. L’étude met en lumière la nature, les fondements théoriques et le contexte intellectuel des analyses de Kremer concernant l’héritage philosophique et sociologique d’Ibn Khaldoun. Parallèlement, elle évalue de manière critique les contributions de ces interprétations aux études khaldouniennes occidentales, ainsi que les limites découlant du paradigme orientaliste, des préjugés eurocentriques et des schémas de pensée coloniaux. Dans ce cadre, l’étude analyse les fondements théoriques et idéologiques sur lesquels Kremer a réinterprété les concepts fondamentaux d’Ibn Khaldoun, les choix méthodologiques qu’il a opérés pour relier la pensée islamique médiévale aux sciences sociales positivistes modernes, ainsi que les transformations conceptuelles survenues au cours de ce processus. Au vu de la littérature turque actuelle, les études centrées sur les interprétations de Kremer concernant Ibn Khaldoun restent très limitées. Cette recherche devrait donc combler une lacune importante tant dans les études sur l’orientalisme que dans les études contemporaines sur Ibn Khaldoun, tout en contribuant à de nouveaux débats académiques.

Une méthode qualitative a été adoptée dans cette recherche, recourant à des techniques d’analyse historique, d’examen textuel, d’interprétation et d’évaluation comparative. Dans un premier temps, la biographie de Kremer, sa formation universitaire, ses activités diplomatiques et ses travaux savants ont été examinés afin de mettre en lumière son parcours intellectuel. On a ainsi cherché à déterminer les conditions épistémologiques et culturelles qui ont façonné son approche de l’histoire islamique et des sociétés orientales. La source principale de cette recherche est constituée par l’œuvre allemande de Kremer. Dans le cadre de ce texte, ses analyses concernant la théorie de l’umran d’Ibn Khaldoun, le concept d’asabiyyah, la distinction entre badawah et hadarah, les relations entre religion et État, les processus d’ascension et de déclin des États, ainsi que ses opinions économiques ont été analysées. Les résultats obtenus ont été comparés aux passages pertinents de la Muqaddimah et aux travaux contemporains consacrés à Ibn Khaldoun. Tout au long de l’étude, plutôt que de se contenter de présenter les opinions de Kremer, les fondements épistémologiques, les orientations idéologiques et les limites méthodologiques de ces opinions ont été examinés de près. En tenant particulièrement compte des études postcoloniales et de la littérature sur l’orientalisme, la mesure dans laquelle les interprétations de Kremer contenaient des présupposés eurocentriques a fait l’objet d’une évaluation critique.

Les résultats de la recherche indiquent qu’Alfred von Kremer fut l’une des figures pionnières ayant joué un rôle décisif dans la reconnaissance d’Ibn Khaldoun et de la Muqaddimah dans le monde occidental. Kremer a développé une conception de l’histoire centrée sur les structures sociales, les relations économiques, les transformations institutionnelles et les processus culturels, dépassant ainsi l’approche traditionnelle qui cantonnait l’historiographie aux souverains, aux guerres et aux chroniques dynastiques. À cet égard, sa méthodologie recoupe largement la conception de l’histoire centrée sur l’umran d’Ibn Khaldoun. Dans les analyses de Kremer, Ibn Khaldoun est présenté comme un spécialiste des sciences sociales universel s’efforçant d’expliquer les lois qui régissent le fonctionnement des sociétés et des organisations politiques. En particulier, l’évaluation de la théorie de l’asabiyyah en tant qu’élément sociologique fondamental expliquant la création, l’essor et le déclin des États est l’un des points sur lesquels Kremer insiste particulièrement. En outre, la relation entre les modes de vie nomades et sédentaires, l’influence des facteurs géographiques et climatiques sur les sociétés, ainsi que les processus de développement des civilisations sont abordés en détail. Néanmoins, cette étude révèle également que les interprétations de Kremer portent les empreintes de l’orientalisme européen du XIXe siècle et de la mentalité coloniale. Kremer a montré une tendance à associer le concept d’asabiyyah au nationalisme laïc moderne, reléguant au second plan le rôle de la religion et de l’ordre de la charia dans la vie politique. De plus, il a tenté d’expliquer la théorie de l’État d’Ibn Khaldoun en parallèle avec la conception moderne européenne de l’État-nation laïc. Or, si l’on considère la structure holistique de la Muqaddimah, interpréter la théorie politique d’Ibn Khaldoun indépendamment de concepts fondamentaux tels que la révélation, la prophétie, le califat et la charia ne correspond pas pleinement au contexte textuel et historique. La recherche montre également que, bien que Kremer ait qualifié les théories d’Ibn Khaldoun d’universelles, il les a souvent évaluées dans les limites de la « culture orientale/islamique ». Cette approche limite la portée explicative universelle des théories d’Ibn Khaldoun et le réduit au rang d’observateur d’une civilisation spécifique. Cette situation peut être considérée comme le reflet de la tendance de la production de savoir eurocentrique à définir et à catégoriser l’Orient.

En conclusion, à travers la perspective de l’histoire culturelle qu’il a développée, Kremer a proposé une approche méthodologique importante qui a permis d’étudier la civilisation islamique à travers ses dimensions sociales, économiques et institutionnelles, apportant ainsi une contribution significative à la reconnaissance des idées d’Ibn Khaldoun dans les milieux universitaires occidentaux. Néanmoins, ses travaux doivent être évalués sans ignorer leurs limites méthodologiques et idéologiques. L’assimilation du concept d’asabiyyah aux théories modernes du nationalisme, la réinterprétation des relations entre religion et État dans un cadre laïc, ainsi que la reconstruction du système de pensée d’Ibn Khaldoun à travers des schémas conceptuels occidentaux constituent des exemples majeurs de ces limites. Par conséquent, si les études de Kremer sur Ibn Khaldoun doivent être reconnues comme des travaux pionniers qui ont conduit le monde universitaire occidental à découvrir ce grand penseur islamique, elles doivent simultanément être lues d’un œil critique en tant que textes reflétant les limites et les interprétations eurocentriques de la production de savoir orientaliste du XIXe siècle. Ainsi, la conception qu’a Kremer d’Ibn Khaldoun ne doit être considérée ni comme une approche orientaliste à rejeter en bloc, ni comme une réalisation scientifique à louer en faisant abstraction de toutes ses limites. Au contraire, ces ouvrages constituent une source importante pour comprendre le processus de réception d’Ibn Khaldoun en Occident, les transformations conceptuelles qu’il a subies et la manière dont la pensée orientaliste a interprété l’héritage intellectuel islamique. L’évaluation conjointe de ces aspects contribuera à développer une perspective académique plus équilibrée et critique concernant le parcours d’Ibn Khaldoun dans la pensée occidentale.

 

Mots-clés : histoire islamique, Ibn Khaldoun, Alfred von Kremer, orientalisme, histoire culturelle.

Resumen estructurado:

Las teorías sobre la historia, la sociedad, la civilización y la política expuestas por Ibn Jaldún en su obra Muqaddimah han suscitado un gran interés tanto en el mundo islámico como en Occidente desde el inicio del proceso de modernización. Sin embargo, su descubrimiento, reconocimiento e interpretación filosófico-sociológica en Occidente no deben considerarse meramente como un acto objetivo de descubrimiento fruto de la curiosidad intelectual. Este proceso debe abordarse como un fenómeno histórico y cultural configurado en el marco de los mecanismos institucionalizados de producción de conocimiento, las epistemologías coloniales y las tendencias ideológicas dominantes del orientalismo europeo del siglo XIX. En este contexto, el orientalista austriaco Alfred von Kremer ocupa una posición privilegiada entre los primeros investigadores europeos que examinaron el sistema de pensamiento de Ibn Jaldún de manera sistemática y holística. En particular, con su estudio titulado «Ibn Chaldûn und seine Culturgeschichte der Islamischen Reiche», publicado en 1879, presentó a los círculos académicos occidentales las teorías de Ibn Jaldún sobre el umran, la civilización y el desarrollo cíclico de los Estados, desempeñando así un papel fundamental en su reconocimiento como una de las figuras pioneras de las ciencias sociales modernas y de la filosofía de la historia.

El objetivo principal de esta investigación es examinar la concepción que Kremer tenía de Ibn Jaldún y su marco interpretativo desde una perspectiva histórica, metodológica y crítica. El estudio revela la naturaleza, los fundamentos teóricos y el trasfondo intelectual de las valoraciones de Kremer sobre el legado filosófico y sociológico de Ibn Jaldún. Al mismo tiempo, evalúa críticamente las contribuciones de estas interpretaciones a los estudios khaldunianos occidentales, junto con las limitaciones derivadas del paradigma orientalista, los prejuicios eurocéntricos y los patrones de pensamiento coloniales. En este marco, el estudio analiza los fundamentos teóricos e ideológicos sobre los que Kremer reinterpretó los conceptos centrales de Ibn Jaldún, las opciones metodológicas que empleó al vincular el pensamiento islámico medieval con las ciencias sociales positivistas modernas, y las transformaciones conceptuales que se produjeron durante este proceso. Teniendo en cuenta la bibliografía turca actual, los estudios centrados en las interpretaciones de Kremer sobre Ibn Jaldún siguen siendo bastante limitados. Por lo tanto, se espera que esta investigación cubra una importante laguna tanto en los estudios sobre el orientalismo como en los estudios contemporáneos sobre Ibn Jaldún, al tiempo que contribuye a nuevos debates académicos.

En esta investigación se adoptó un método cualitativo, utilizando técnicas de análisis histórico, examen textual, interpretación y evaluación comparativa. En la primera fase, se examinaron la biografía, la formación académica, las actividades diplomáticas y los trabajos académicos de Kremer para revelar su bagaje intelectual. De este modo, se intentó determinar las condiciones epistemológicas y culturales en las que se configuró su enfoque de la historia islámica y las sociedades orientales. La fuente principal de la investigación la constituyen las obras de Kremer en alemán. En el marco de este texto, se analizaron sus valoraciones sobre la teoría del umran de Ibn Jaldún, el concepto de asabiyyah, la distinción entre badawah y hadarah, las relaciones entre religión y Estado, los procesos de auge y caída de los Estados, así como sus opiniones económicas. Los resultados obtenidos se compararon con los pasajes pertinentes de la Muqaddimah y con los estudios contemporáneos sobre Ibn Jaldún. A lo largo del estudio, en lugar de limitarme a presentar las opiniones de Kremer, se examinaron minuciosamente los fundamentos epistemológicos, las orientaciones ideológicas y los límites metodológicos de dichas opiniones. Teniendo en cuenta especialmente los estudios poscoloniales y la literatura sobre el orientalismo, se evaluó críticamente hasta qué punto las interpretaciones de Kremer contenían supuestos eurocéntricos.

Los resultados de la investigación indican que Alfred von Kremer fue una de las figuras pioneras que desempeñó un papel decisivo en el reconocimiento de Ibn Jaldún y la Muqaddimah en el mundo occidental. Kremer desarrolló una concepción de la historia centrada en las estructuras sociales, las relaciones económicas, las transformaciones institucionales y los procesos culturales, yendo más allá del enfoque tradicional que limitaba la historiografía a los gobernantes, las guerras y las crónicas dinásticas. En este sentido, su metodología coincide en gran medida con la concepción de la historia centrada en el umran de Ibn Jaldún. En los análisis de Kremer, Ibn Jaldún se presenta como un científico social universal que intenta explicar las leyes de funcionamiento de las sociedades y las organizaciones políticas. En particular, la evaluación de la teoría de la asabiyyah como elemento sociológico fundamental que explica el establecimiento, el auge y la decadencia de los Estados es uno de los puntos en los que Kremer hace especial hincapié. Además, se analizan en detalle la relación entre los modos de vida nómadas y sedentarios, la influencia de los factores geográficos y climáticos en las sociedades y los procesos de desarrollo de las civilizaciones. No obstante, la investigación también revela que las interpretaciones de Kremer llevan la huella del orientalismo europeo del siglo XIX y de la mentalidad colonial. Kremer mostró una tendencia a asociar el concepto de asabiyyah con el nacionalismo secular moderno, relegando a un segundo plano el papel de la religión y el orden de la sharia en la vida política. Además, intentó explicar la teoría del Estado de Ibn Jaldún en paralelo con la concepción que la Europa moderna tiene del Estado-nación laico. Sin embargo, cuando se tiene en cuenta la estructura holística de la Muqaddimah, interpretar la teoría política de Ibn Jaldún independientemente de conceptos fundamentales como la revelación, la profecía, el califato y la sharia no se ajusta plenamente al contexto textual e histórico. La investigación también muestra que, aunque Kremer caracterizó las teorías de Ibn Jaldún como universales, a menudo las evaluaba dentro de los límites de la «cultura oriental/islámica». Este enfoque limita el poder explicativo universal de las teorías de Ibn Jaldún y lo reduce a un mero observador de una civilización específica. Esta situación puede interpretarse como un reflejo de la tendencia de la producción de conocimiento eurocéntrica a definir y categorizar Oriente.

En conclusión, a través de la perspectiva de la historia cultural que desarrolló, Kremer propuso un importante enfoque metodológico que investigaba la civilización islámica a través de sus dimensiones sociales, económicas e institucionales, realizando contribuciones significativas al reconocimiento de las ideas de Ibn Jaldún en los círculos académicos occidentales. No obstante, sus obras deben evaluarse sin ignorar sus limitaciones metodológicas e ideológicas. La identificación del concepto de asabiyyah con las teorías modernas del nacionalismo, la reinterpretación de las relaciones entre religión y Estado dentro de un marco secular y la reconstrucción del sistema de pensamiento de Ibn Jaldún a través de moldes conceptuales occidentales constituyen ejemplos principales de estas limitaciones. Por lo tanto, aunque los estudios de Kremer sobre Ibn Jaldún deben reconocerse como obras pioneras que llevaron al mundo académico occidental a descubrir a este gran pensador islámico, deben leerse al mismo tiempo de forma crítica como textos que reflejan los límites y las interpretaciones eurocéntricas de la producción de conocimiento orientalista del siglo XIX. En consecuencia, la concepción que Kremer tiene de Ibn Jaldún no debe considerarse ni como un enfoque orientalista que deba rechazarse por completo, ni como un logro académico que deba elogiarse pasando por alto todas sus limitaciones. Por el contrario, estas obras constituyen una fuente importante para comprender el proceso de recepción de Ibn Jaldún en Occidente, las transformaciones conceptuales que experimentó y cómo el pensamiento orientalista interpretó el legado intelectual islámico. La evaluación conjunta de estos aspectos contribuirá a desarrollar una perspectiva académica más equilibrada y crítica respecto a la trayectoria de Ibn Jaldún en el pensamiento occidental.

 

Palabras clave: Historia islámica, Ibn Jaldún, Alfred von Kremer, orientalismo, historia cultural.

结构化摘要:

伊本·赫勒敦在其著作《导言》中提出的关于历史、社会、文明和政治的理论,自现代化进程以来,在伊斯兰世界和西方都引起了极大的关注。然而,西方对他的发现、认可及其哲学-社会学层面的阐释,不应仅被视为源于学术好奇心的客观发现行为。这一过程必须被视为一种历史与文化现象,它是在19纪欧洲东方主义的制度化知识生产机制、殖民认识论以及主导意识形态倾向的框架内形成的。在此背景下,奥地利东方学家阿尔弗雷德··克雷默在首批以系统、整体的方式考察伊本·赫勒敦思想体系的欧洲研究者中占据着独特地位。特别是通过其1879发表的《伊本·哈勒敦及其〈伊斯兰帝国的文化史〉》一文,他将伊本·哈勒敦关于乌姆兰umran)、文明以及国家周期性发展的理论引入西方学术界,从而在伊本·哈勒敦被公认为现代社会科学和历史哲学先驱之一的过程中发挥了重要作用。

本研究的主要目标是从历史、方法论和批判性维度,考察克雷默对伊本·赫勒敦的理解及其诠释框架。本研究揭示了克雷默对伊本·赫勒敦哲学与社会学遗产的评价之本质、理论基础及思想背景。与此同时,本研究还批判性地评估了这些解读对西方哈勒敦研究的贡献,并指出了源于东方主义范式、欧洲中心主义先入之见以及殖民思维模式所产生的局限性。在此框架下,本研究分析了克雷默重新诠释伊本·赫勒敦核心概念所依据的理论和意识形态基础,他在将中世纪伊斯兰思想与现代实证主义社会科学相联系时所采用的方法论选择,以及在此过程中发生的观念转变。鉴于当前土耳其学术文献的现状,以克雷默对伊本·哈勒敦的诠释为中心的研究所涉内容仍相当有限。因此,本研究有望填补东方主义研究及当代伊本·哈勒敦研究中的重要空白,同时为新的学术辩论做出贡献。

本研究采用定性研究方法,运用历史分析、文本考证、诠释及比较评价等技术。在第一阶段,通过考察克雷默的生平、学术训练、外交活动及学术著作,揭示其思想背景。由此,试图确定其伊斯兰历史观及东方社会观形成所依据的认识论与文化条件。本研究的主要资料来源为克雷默的德语著作。在本文框架内,对克雷默关于伊本·赫勒敦的乌姆兰umran)理论、萨比耶asabiyyah)概念、巴达瓦badawah)与哈达拉hadarah)之区分、宗教与国家的关系、国家的兴衰过程及其经济观点的评述进行了分析。将所得研究结果与《导论》(Muqaddimah)中的相关段落以及当代关于伊本·赫勒敦的学术研究进行了对比。在整个研究过程中,本研究不仅呈现了克雷默的观点,还深入剖析了这些观点的认识论基础、思想取向及方法论边界。特别是结合后殖民研究和东方主义文献,批判性地评估了克雷默的解读在多大程度上包含欧洲中心主义的假设。

研究结果表明,阿尔弗雷德··克雷默是西方世界认可伊本·赫勒敦及其《导言》的先驱人物之一,发挥了决定性作用。克雷默构建了一种以社会结构、经济关系、制度转型和文化进程为核心的历史观,超越了将史学局限于统治者、战争和朝代编年史的传统方法。就此而言,他的研究方法与伊本·赫勒敦以乌姆兰umran为中心的历史观有着显著的重合。在克雷默的分析中,伊本·赫勒敦被呈现为一位试图阐明社会与政治组织运行规律的普世社会科学家。特别是,将萨比耶asabiyyah)理论视为解释国家建立、兴起与衰落的基本社会学要素,是克雷默特别强调的一点。此外,书中还详细探讨了游牧与定居生活方式之间的关系、地理和气候因素对社会的影响,以及文明的发展进程。然而,研究同时也揭示,克雷默的解读带有十九世纪欧洲东方主义和殖民思维的烙印。克雷默倾向于将萨比耶概念与现代世俗民族主义联系起来,从而将宗教和伊斯兰教法秩序在政治生活中的作用降为次要地位。此外,他试图将伊本·赫勒敦的国家理论与现代欧洲对世俗民族国家的理解相并列解释。然而,若考虑到《导言》(Muqaddimah)的整体结构,脱离启示预言哈里伊斯兰教法等基本概念来解读伊本·赫勒敦的政治理论,并不完全符合文本和历史语境。研究还表明,尽管克雷默将伊本·赫勒敦的理论定性为普世的,但他往往在东方/伊斯兰文化的框架内对其进行评判。这种做法限制了伊本·赫勒敦理论的普世解释力,并将其降格为特定文明的观察者。这种情况可被视为欧洲中心主义知识生产中定义和分类东方倾向的体现。

总而言之,克雷默通过他所发展的文化史视角,提出了一种重要的方法论路径,从社会、经济和制度维度考察伊斯兰文明,为西方学术界对伊本·赫勒敦思想的认可做出了重要贡献。尽管如此,在评价其著作时,必须正视其方法论和意识形态上的局限性。将萨比耶asabiyyah)概念等同于现代民族主义理论、在世俗框架内重新诠释宗教与国家的关系,以及通过西方式概念范式来重构伊本·赫勒敦的思想体系,都是这些局限性的主要例证。因此,尽管克雷默关于伊本·赫勒敦的研究应被视为引领西方学术界发现这位伟大伊斯兰思想家的开创性著作,但同时也必须以批判的眼光审视这些文本——们反映了十九世纪东方学知识生产的局限性及其欧洲中心主义的诠释。由此可见,克雷默对伊本·赫勒敦的阐释既不应被视为应完全摒弃的东方主义方法,也不应被视为可忽略其所有局限性而加以赞扬的学术成就。相反,这些著作构成了理解伊本·赫勒敦在西方被接受的过程、其概念所经历的转变,以及东方主义思想如何诠释伊斯兰知识遗产的重要来源。综合评估这些方面,将有助于形成一种更平衡、更批判的学术视角,以审视伊本·赫勒敦在西方思想中的发展历程。

 

关键词:伊斯兰历史、伊本·赫勒敦、阿尔弗雷德·冯·克雷默、东方主义、文化史。

Аннотация:

Теории истории, общества, цивилизации и политики, выдвинутые Ибн Халдуном в его труде «Мукаддима», с начала процесса модернизации вызывают живой интерес как в исламском мире, так и на Западе. Однако его открытие, признание и философско-социологическая интерпретация на Западе не должны рассматриваться лишь как объективный акт открытия, продиктованный интеллектуальным любопытством. Этот процесс следует рассматривать как историко-культурное явление, сформировавшееся в рамках институционализированных механизмов производства знаний, колониальных эпистемологий и доминирующих идеологических тенденций европейского ориентализма XIX века. В этом контексте австрийский ориенталист Альфред фон Кремер занимает особое место среди первых европейских исследователей, которые системно и целостно изучили систему мысли Ибн Халдуна. В частности, благодаря своему исследованию под названием «Ibn Chaldûn und seine Culturgeschichte der Islamischen Reiche», опубликованному в 1879 году, он познакомил западные академические круги с теориями Ибн Халдуна об «умране», цивилизации и циклическом развитии государств, сыграв тем самым важную роль в признании его в качестве одной из пионеров современных социальных наук и философии истории.

Основная цель данного исследования заключается в изучении концепции Ибн Халдуна, разработанной Кремером, и его интерпретационной рамки с исторической, методологической и критической точек зрения. Исследование раскрывает сущность, теоретические основы и интеллектуальный контекст оценок Кремера, касающихся философского и социологического наследия Ибн Халдуна. Одновременно в нём даётся критическая оценка вклада этих интерпретаций в западные исследования, посвящённые Ибн Халдуну, наряду с ограничениями, вытекающими из ориенталистской парадигмы, евроцентрических предубеждений и колониальных моделей мышления. В этих рамках в исследовании анализируются теоретические и идеологические основания, на которых Кремер переосмыслил ключевые концепции Ибн Халдуна, методологические решения, к которым он прибегал, связывая средневековую исламскую мысль с современными позитивистскими социальными науками, а также концептуальные трансформации, произошедшие в ходе этого процесса. С учетом современной турецкой литературы исследования, посвященные интерпретациям Ибн Халдуна Кремером, остаются весьма ограниченными. Поэтому ожидается, что данное исследование восполнит значительный пробел как в исследованиях по ориентализму, так и в современных исследованиях по Ибн Халдуну, одновременно способствуя новым академическим дискуссиям.

В данном исследовании был применен качественный метод с использованием техник исторического анализа, текстового исследования, интерпретации и сравнительной оценки. На первом этапе были изучены биография Кремера, его академическая подготовка, дипломатическая деятельность и научные труды с целью выявления его интеллектуального фона. Таким образом, была предпринята попытка определить эпистемологические и культурные условия, в которых сформировался его подход к истории ислама и восточным обществам. Основным источником исследования являются работы Кремера на немецком языке. В рамках данной работы были проанализированы его оценки теории «умран» Ибн Халдуна, концепции «асабийя», различия между «бадавой» и «хадарой», отношений между религией и государством, процессов возникновения и упадка государств, а также его экономических взглядов. Полученные результаты были сопоставлены с соответствующими отрывками из «Мукаддимы» и современными исследованиями по Ибн Халдуну. На протяжении всего исследования вместо простого изложения взглядов Кремера были тщательно изучены их эпистемологические основы, идеологические ориентации и методологические рамки. С учетом, в частности, постколониальных исследований и литературы по ориентализму, была критически оценена степень, в которой интерпретации Кремера содержали евроцентрические предположения.

Результаты исследования показывают, что Альфред фон Кремер был одним из пионеров, сыгравших решающую роль в признании Ибн Халдуна и «Мукаддимы» в западном мире. Кремер разработал понимание истории, в центре которого находились социальные структуры, экономические отношения, институциональные преобразования и культурные процессы, выйдя за рамки традиционного подхода, ограничивавшего историографию правителями, войнами и династическими хрониками. В этом отношении его методология в значительной степени пересекается с пониманием истории Ибн Халдуна, в центре которого стоял «умран». В анализе Кремера Ибн Халдун представлен как универсальный социолог, пытающийся объяснить законы функционирования обществ и политических организаций. В частности, оценка теории «асабийя» как фундаментального социологического элемента, объясняющего возникновение, расцвет и упадок государств, является одним из моментов, на которых Кремер делает особый акцент. Кроме того, подробно обсуждаются взаимосвязь между кочевым и оседлым образом жизни, влияние географических и климатических факторов на общества, а также процессы развития цивилизаций. Тем не менее, исследование также показывает, что интерпретации Кремера несут на себе отпечатки европейского ориентализма XIX века и колониального менталитета. Кремер продемонстрировал тенденцию ассоциировать концепцию асабийя с современным светским национализмом, отводя роль религии и шариатского порядка в политической жизни на второй план. Кроме того, он пытался объяснить теорию государства Ибн Халдуна в параллели с современным европейским пониманием светского национального государства. Однако, если учитывать целостную структуру «Мукаддимы», интерпретация политической теории Ибн Халдуна в отрыве от таких фундаментальных понятий, как откровение, пророчество, халифат и шариат, не в полной мере соответствует текстовому и историческому контексту. Исследование также показывает, что, хотя Кремер характеризовал теории Ибн Халдуна как универсальные, он зачастую оценивал их в рамках «восточной/исламской культуры». Такой подход ограничивает универсальную объясняющую силу теорий Ибн Халдуна и сводит его роль к наблюдателю за конкретной цивилизацией. Эту ситуацию можно оценить как отражение тенденции евроцентричного производства знаний к определению и категоризации Востока.

В заключение следует отметить, что, опираясь на разработанную им перспективу культурной истории, Кремер предложил важный методологический подход, позволяющий исследовать исламскую цивилизацию через призму её социальных, экономических и институциональных аспектов, что внесло значительный вклад в признание идей Ибн Халдуна в западных академических кругах. Тем не менее, его работы необходимо оценивать, не игнорируя их методологические и идеологические ограничения. Основными примерами этих ограничений являются отождествление концепции «асабийя» с современными теориями национализма, переосмысление отношений между религией и государством в светских рамках, а также реконструкция системы мысли Ибн Халдуна с помощью западных концептуальных шаблонов. Поэтому, хотя исследования Кремера, посвящённые Ибн Халдуну, следует признать новаторскими работами, которые привели западную академию к открытию этого великого исламского мыслителя, их одновременно необходимо читать критически как тексты, отражающие ограничения и евроцентрические интерпретации ориенталистского научного производства XIX века. Следовательно, концепцию Ибн Халдуна, предложенную Кремером, не следует рассматривать ни как ориенталистский подход, подлежащий полному отторжению, ни как научное достижение, заслуживающее похвалы при игнорировании всех его ограничений. Напротив, эти работы представляют собой важный источник для понимания процесса восприятия Ибн Халдуна на Западе, концептуальных трансформаций, которым он подвергся, а также того, как ориенталистская мысль интерпретировала исламское интеллектуальное наследие. Совместная оценка этих аспектов будет способствовать формированию более сбалансированной и критической академической точки зрения на путь Ибн Халдуна в западной мысли.

 

Ключевые слова: история ислама, Ибн Халдун, Альфред фон Кремер, ориентализм, история культуры.

संरचित सारांश:

इब्न खालदून द्वारा अपनी कृति 'मुक़द्दिमा' में प्रस्तुत इतिहास, समाज, सभ्यता और राजनीति के सिद्धांतों ने आधुनिकीकरण की प्रक्रिया के बाद से इस्लामी दुनिया और पश्चिम दोनों में तीव्र रुचि आकर्षित की है। हालाँकि, पश्चिम में उनकी खोज, मान्यता और दार्शनिक-सामाजिक व्याख्या को केवल बौद्धिक जिज्ञासा से उत्पन्न एक वस्तुनिष्ठ खोज के कार्य के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

इस प्रक्रिया को उन्नीसवीं सदी के यूरोपीय ओरिएंटलिज़्म के संस्थागत ज्ञान उत्पादन तंत्रों, औपनिवेशिक ज्ञानमीमांसा, और प्रमुख वैचारिक प्रवृत्तियों के भीतर आकारित एक ऐतिहासिक और सांस्कृतिक घटना के रूप में देखा जाना चाहिए। इस संदर्भ में, ऑस्ट्रियाई ओरिएंटलिस्ट अल्फ्रेड वॉन क्रेमर उन पहले यूरोपीय शोधकर्ताओं में से हैं, जिन्होंने इब्न खालदून की विचार प्रणाली की व्यवस्थित और समग्र रूप से जांच की, और इस प्रकार उन्होंने एक विशिष्ट स्थान प्राप्त किया। विशेष रूप से 1879 में प्रकाशित अपने अध्ययन "इब्न खालदून उंड ज़ाइन कल्चुर्ग्शिटे डेर इस्लामिशेन राइखे" के साथ, उन्होंने पश्चिमी शैक्षणिक हलकों में उम्रान, सभ्यता और राज्यों के चक्रीय विकास पर इब्न खालदून के सिद्धांतों का परिचय दिया, और इस प्रकार आधुनिक सामाजिक विज्ञानों और इतिहास दर्शन के अग्रणी व्यक्तियों में से एक के रूप में उनकी मान्यता में एक प्रमुख भूमिका निभाई।

इस शोध का प्राथमिक उद्देश्य ऐतिहासिक, पद्धतिगत और आलोचनात्मक आयामों के माध्यम से क्रेमर की इब्न खालदून की अवधारणा और उनके व्याख्यात्मक ढांचे की जांच करना है। यह अध्ययन इब्न खालदून की दार्शनिक और समाजशास्त्रीय विरासत के संबंध में क्रेमर के मूल्यांकन की प्रकृति, सैद्धांतिक नींव और बौद्धिक पृष्ठभूमि को प्रकट करता है। साथ ही, यह ओरिएंटलिस्ट प्रतिमान, यूरोपीय-केंद्रित पूर्वधारणाओं और औपनिवेशिक विचार पैटर्न से उत्पन्न सीमाओं के साथ-साथ इन व्याख्याओं के पश्चिमी खालदूनियन अध्ययनों में योगदान का आलोचनात्मक मूल्यांकन करता है। इस ढांचे के भीतर, यह अध्ययन उन सैद्धांतिक और वैचारिक आधारों का विश्लेषण करता है जिन पर क्रेमर ने इब्न खालदून की मुख्य अवधारणाओं की पुनर्व्याख्या की, मध्ययुगीन इस्लामी विचारों को आधुनिक सकारात्मकवादी सामाजिक विज्ञानों से जोड़ते समय उन्होंने जिन पद्धतिगत विकल्पों को अपनाया, और इस प्रक्रिया के दौरान हुए वैचारिक परिवर्तनों का भी विश्लेषण करता है। वर्तमान तुर्की साहित्य को देखते हुए, इब्न खालदून की व्याख्याओं पर केंद्रित अध्ययन काफी हद तक सीमित हैं। इसलिए, इस शोध से यह अपेक्षा की जाती है कि यह ओरिएंटलिज़्म अध्ययन और समकालीन इब्न खालदून अध्ययन दोनों में एक महत्वपूर्ण अंतराल को भर देगा, साथ ही नए अकादमिक बहसों में योगदान देगा।

इस शोध में गुणात्मक विधि को अपनाया गया, जिसमें ऐतिहासिक विश्लेषण, पाठ्य परीक्षा, व्याख्या और तुलनात्मक मूल्यांकन की तकनीकों का उपयोग किया गया। पहले चरण में, क्रेमर की जीवनी, शैक्षणिक प्रशिक्षण, कूटनीतिक गतिविधियों और विद्वतापूर्ण कार्यों की जांच करके उनकी बौद्धिक पृष्ठभूमि का पता लगाया गया। इस प्रकार, उन ज्ञानमीमांसीय और सांस्कृतिक परिस्थितियों का निर्धारण करने का प्रयास किया गया जिनके तहत इस्लामी इतिहास और पूर्वी समाजों के प्रति उनका दृष्टिकोण आकार लिया। शोध का प्राथमिक स्रोत क्रेमर का जर्मन कार्य है। इस पाठ के ढांचे के भीतर, इब्न खालदून के उम्रान के सिद्धांत, असबिय्या की अवधारणा, बदावा और हदारह के बीच अंतर, धर्म-राज्य संबंध, राज्यों के उदय और पतन की प्रक्रियाओं, और उनके आर्थिक विचारों के संबंध में उनके मूल्यांकन का विश्लेषण किया गया। प्राप्त निष्कर्षों की तुलना मुक़द्दिमा के प्रासंगिक अंशों और समकालीन इब्न खालदून विद्वता से की गई। पूरे अध्ययन में, केवल क्रेमर के विचारों को प्रस्तुत करने के बजाय, इन विचारों के ज्ञानमीमांसीय आधार, वैचारिक अभिविन्यास और पद्धतिगत सीमाओं की गहन जाँच की गई। विशेष रूप से उत्तर-उपनिवेशवादी अध्ययन और ओरिएंटलिज़्म साहित्य को ध्यान में रखते हुए, इस बात का गंभीर मूल्यांकन किया गया कि क्रेमर की व्याख्याओं में यूरोपीय-केंद्रित धारणाएँ किस हद तक निहित थीं।

शोध निष्कर्षों से पता चलता है कि अल्फ्रेड वॉन क्रेमर उन अग्रणी व्यक्तियों में से एक थे जिन्होंने पश्चिमी दुनिया में इब्न खालदून और मुक़द्दिमा की मान्यता में एक निर्णायक भूमिका निभाई। क्रेमर ने इतिहास की एक ऐसी समझ विकसित की जो सामाजिक संरचनाओं, आर्थिक संबंधों, संस्थागत परिवर्तनों और सांस्कृतिक प्रक्रियाओं पर केंद्रित थी, और यह उस पारंपरिक दृष्टिकोण से परे थी जो इतिहास लेखन को शासकों, युद्धों और राजवंशीय वृत्तांतों तक सीमित रखता था।

इस संबंध में, उनकी कार्यप्रणाली इब्न खालदून की इतिहास की उम्रान-केंद्रित समझ के साथ काफी हद तक मेल खाती है। क्रेमर के विश्लेषणों में, इब्न खालदून को एक सार्वभौमिक समाज वैज्ञानिक के रूप में प्रस्तुत किया गया है जो समाजों और राजनीतिक संगठनों के क्रियाशील कानूनों को समझाने का प्रयास कर रहे हैं। विशेष रूप से, असबिय्याह के सिद्धांत का मूल्यांकन राज्यों की स्थापना, उदय और पतन को समझाने वाले एक मौलिक समाजशास्त्रीय तत्व के रूप में, उन बिंदुओं में से एक है जिस पर क्रेमर विशेष रूप से जोर देते हैं। इसके अलावा, खानाबदोश और स्थिर जीवनशैली के बीच संबंध, समाजों पर भौगोलिक और जलवायु कारकों के प्रभाव, और सभ्यताओं की विकास प्रक्रियाओं पर विस्तार से चर्चा की गई है। फिर भी, यह शोध यह भी प्रकट करता है कि क्रेमर की व्याख्याओं में उन्नीसवीं सदी के यूरोपीय ओरिएंटलिज़्म और औपनिवेशिक मानसिकता के प्रभाव के निशान हैं। क्रेमर ने असबिय्या की अवधारणा को आधुनिक धर्मनिरपेक्ष राष्ट्रवाद से जोड़ने की प्रवृत्ति दिखाई, जिससे राजनीतिक जीवन में धर्म और शरीया व्यवस्था की भूमिका गौण हो जाती है। इसके अलावा, उन्होंने आधुनिक यूरोप की धर्मनिरपेक्ष राष्ट्र-राज्य की समझ के समानांतर इब्न खालदून के राज्य के सिद्धांत की व्याख्या करने का प्रयास किया। हालाँकि, जब मुक़द्दिमा की समग्र संरचना पर विचार किया जाता है, तो वचन, पैगंबरत्व, खलीफ़ा और शरिया जैसे मौलिक अवधारणाओं से स्वतंत्र रूप से इब्न खालदून के राजनीतिक सिद्धांत की व्याख्या करना पाठ्य और ऐतिहासिक संदर्भ के साथ पूरी तरह से मेल नहीं खाता है। यह शोध यह भी दर्शाता है कि यद्यपि क्रेमर ने इब्न खालदून के सिद्धांतों को सार्वभौमिक बताया, फिर भी उन्होंने अक्सर उनका मूल्यांकन "पूर्वी/इस्लामी संस्कृति" की सीमाओं के भीतर किया। यह दृष्टिकोण इब्न खालदून के सिद्धांतों की सार्वभौमिक व्याख्यात्मक शक्ति को सीमित करता है और उन्हें एक विशिष्ट सभ्यता के पर्यवेक्षक तक सीमित कर देता है। इस स्थिति को यूरोपीय केंद्रित ज्ञान उत्पादन की पूर्वी दुनिया को परिभाषित करने और वर्गीकृत करने की प्रवृत्ति के प्रतिबिंब के रूप में देखा जा सकता है।

निष्कर्षतः, उन्होंने जो सांस्कृतिक इतिहास का दृष्टिकोण विकसित किया, उसके माध्यम से क्रेमर ने एक महत्वपूर्ण पद्धतिगत दृष्टिकोण प्रस्तुत किया जिसने इस्लामी सभ्यता की जांच इसके सामाजिक, आर्थिक और संस्थागत आयामों के माध्यम से की, और पश्चिमी शैक्षणिक हलकों में इब्न खालदून के विचारों की मान्यता में महत्वपूर्ण योगदान दिया। फिर भी, उनकी कृतियों का मूल्यांकन उनकी पद्धतिगत और वैचारिक सीमाओं को नजरअंदाज किए बिना किया जाना चाहिए। असाबिय्याह की अवधारणा की पहचान राष्ट्रवाद के आधुनिक सिद्धांतों के साथ करना, धर्म-राज्य संबंधों की व्याख्या एक धर्मनिरपेक्ष ढांचे के भीतर करना, और पश्चिमी वैचारिक सांचों के माध्यम से इब्न खालदुन की विचार प्रणाली का पुनर्निर्माण करना, इन सीमाओं के प्रमुख उदाहरण हैं। इसलिए, जहाँ एक ओर इब्न खालदुन्न पर क्रेमर के अध्ययनों को अग्रणी कार्यों के रूप में स्वीकार किया जाना चाहिए, जिन्होंने पश्चिमी अकादमी को इस महान इस्लामी विचारक की खोज करने के लिए प्रेरित किया, वहीं दूसरी ओर, उन्हें उन्नीसवीं सदी के ओरिएंटलिस्ट ज्ञान उत्पादन की सीमाओं और यूरोकेंद्रिक व्याख्याओं को दर्शाने वाले ग्रंथों के रूप में आलोचनात्मक रूप से भी पढ़ा जाना चाहिए। परिणामस्वरूप, इब्न खालदुन्न की क्रेमर की अवधारणा को तो एक ऐसी ओरिएंटलिस्ट पद्धति के रूप में देखा जाना चाहिए जिसे पूरी तरह से खारिज कर दिया जाए, और ही एक ऐसी विद्वतापूर्ण उपलब्धि के रूप में जिसे उसकी सभी सीमाओं को अनदेखा करके सराहा जाए।

इसके विपरीत, ये कृतियाँ पश्चिम में इब्न खालदून की स्वीकृति प्रक्रिया, उनके द्वारा किए गए वैचारिक परिवर्तनों, और इस्लामी बौद्धिक विरासत की ओर ओरिएंटलिस्ट विचारधारा द्वारा की गई व्याख्या को समझने के लिए एक महत्वपूर्ण स्रोत का गठन करती हैं। इन पहलुओं का एक साथ मूल्यांकन करने से पश्चिमी विचारधारा में इब्न खालदून की यात्रा के संबंध में एक अधिक संतुलित और आलोचनात्मक अकादमिक दृष्टिकोण विकसित करने में योगदान होगा।

 

कीवर्ड: इस्लामी इतिहास, इब्न खालदून, अल्फ्रेड वॉन क्रेमर, ओरिएंटलिज़्म, सांस्कृतिक इतिहास।

Article Statistics

Number of reads 28
Number of downloads 5

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.