Abstract

İnsanlık tarihi boyunca toplumsal yapıyı derinden etkileyen kitle hareketlerinden biri isyan ve isyan girişimleri olmuştur. Bu bağlamda Bitlis İsyanı, ortaya çıkış nedenleri ve sonuçları itibarıyla çok boyutlu bir toplumsal olay olarak değerlendirilmektedir. İsyanın kökenleri incelendiğinde, dini, tarihi, siyasi, sosyolojik ve ekonomik faktörlerin bir araya gelerek bu süreci şekillendirdiği görülmektedir. Özellikle 18. yüzyılın sonlarında meydana gelen Fransız İhtilali sonrasında Avrupa’da yayılmaya başlayan milliyetçilik akımı, çok uluslu imparatorluklar üzerinde yıkıcı etkilere yol açmıştır. Osmanlı Devleti de bu süreçten önemli ölçüde etkilenmiş, egemenliği altındaki farklı etnik ve dini gruplar arasında milliyetçi düşüncelerin yayılmasıyla çeşitli isyan hareketleriyle karşı karşıya kalmıştır. Doğu Anadolu Bölgesi’nde yaşayan farklı etnik unsurlar, milliyetçilik fikrinin etkisiyle zaman zaman Osmanlı yönetimini zor duruma sokan toplumsal hareketlere yönelmişlerdir. Bitlis İsyanı da bu çerçevede ele alınabilecek önemli ayaklanmalardan biridir. Bu araştırmada, Bitlis İsyanı’nın tarihsel arka planı ele alınmakla birlikte, esas olarak sosyolojik temelleri üzerinde durulmuştur. Nitel araştırma yönteminin benimsendiği çalışmada, isyanın toplumsal yapıya dayalı unsurlar ve bu unsurların işlevleri üzerinden şekillendiği tespit edilmiştir. Araştırma sonuçları, özellikle dini ve karizmatik özelliklere sahip lider figürlerin kitleleri mobilize etme ve yönlendirme konusunda güçlü bir etkiye sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu durum, Bitlis İsyanı’nın yalnızca tarihsel bir olay değil, aynı zamanda sosyolojik açıdan da incelenmesi gereken önemli bir toplumsal hareket olduğunu göstermektedir.

Abstract

Throughout human history, rebellion and insurgent movements have been among the most influential forms of mass social action. In this context, the Bitlis Rebellion stands out as a multidimensional social phenomenon shaped by a combination of religious, historical, political, sociological, and economic factors. An examination of its origins reveals that these elements collectively played a decisive role in the emergence of the uprising. In particular, the spread of nationalist ideology following the French Revolution in the late eighteenth century had destabilizing effects on multi-ethnic empires. The Ottoman Empire was significantly affected by this process, as nationalist sentiments began to influence various ethnic and religious groups living under its rule. In Eastern Anatolia, diverse ethnic communities were increasingly influenced by nationalist ideas and, at times, engaged in social uprisings that challenged Ottoman authority. The Bitlis Rebellion can be considered one of the notable examples of such movements. While this study addresses the historical background of the rebellion, it primarily focuses on its sociological foundations. Employing a qualitative research methodology, the study identifies structural and functional elements within the social context as central factors underlying the rebellion. The findings indicate that individuals possessing religious authority and charismatic qualities played a significant role in mobilizing and directing the masses. These leaders acted as catalysts, amplifying collective action and shaping the course of the uprising. Consequently, the Bitlis Rebellion should be understood not only as a historical event but also as an important case for sociological analysis in terms of social structure and function.

Structured Abstract:

Uprisings against the established order, conceptually defined as the müesses nizam, are far more than transient political disturbances or sporadic reactions to administrative decisions. They represent complex socio-historical phenomena rooted in structural inequalities, ideological shifts, and deep-seated sociological dynamics. This study focuses on the rebellion that emerged in 1914 in the vicinity of the Hizan district of Bitlis, led by Molla Selim, targeting the Ottoman administration of the time. While the historical trajectory of the Bitlis Rebellion—its dates, battles, and primary actors—has been documented in conventional historiography, there is a conspicuous lack of scholarly inquiry that examines this event through a multidisciplinary sociological lens. The existing literature often treats the uprising as a purely political or military event, neglecting its internal structural and functional logic.

The primary objective of this research is to fill this academic void by integrating the disciplines of history and the sociology of religion. By employing an interdisciplinary framework, the study seeks to answer two fundamental research questions: First, what were the underlying sociological motivations and structural conditions that paved the way for this rebellion? Second, how did the leadership construct religious symbols and utilise charismatic authority to mobilise and sustain a mass movement against a centuries-old imperial state? This study is necessary because understanding such rebellions requires looking beyond the "official" narrative of the state and delving into the collective consciousness and cultural dynamics of the local population.

The theoretical architecture of this study is built upon several key sociological pillars. At its centre lies Max Weber’s concept of "charismatic authority". According to Weber, charismatic authority is not about the actual qualities of the leader but about the followers' perception of the leader as being endowed with supernatural or extraordinary powers. This perception creates a bond of absolute obedience that transcends rational-legal systems. To complement this, the "verstehen" (interpretive) approach is utilised to understand the subjective meanings the actors attributed to their actions.

Furthermore, the study incorporates Gustave Le Bon’s theories on crowd psychology to explain how individual identities were subsumed into a collective "mental unity" during the rebellion. Eric Hoffer’s typology of "the true believer" is also applied to analyse the psychological profile of the participants—individuals who, dissatisfied with the existing social order, sought a total transformation through a mass movement. The research also draws on the modern concept of "post-truth" to explain how Molla Selim manipulated religious discourse and rejected empirical facts to create an insular ideological world. Lastly, the study frames the rebellion as a reaction to the shifting Ottoman political paradigm; the transition from a traditional Islamist/Ottomanist identity to a more centralised Turkist ideology under the Committee of Union and Progress (CUP) created a "governance vacuum" and cultural alienation in the eastern provinces, which served as the sociological fertile ground for the revolt.

This research adopts a qualitative methodology, specifically utilising the historical-comparative sociological approach. The primary data collection technique is document analysis, involving a comprehensive review of primary and secondary sources. The most significant data source is the Prime Ministry Ottoman Archives (BOA), including official ministerial correspondence (Dahiliye Nezareti), telegrams from the provincial governorships of Bitlis and Van, and military reports from the period. These primary documents provide a unique "internal" view of how the Ottoman state perceived the threat and recorded the actions of the insurgents.

In addition to archival records, the study reviews academic literature from both history and sociology to triangulate the findings. The collected data were categorised according to thematic subjects: leadership characteristics, organisational structure, methods of motivation, and the functional role of religious rhetoric. These categories were then analysed through the aforementioned Weberian and post-truth frameworks. The use of multiple sources and interdisciplinary theories ensures a holistic and objective interpretation of the historical event, moving beyond a singular narrative to a multi-layered analysis of social action.

The research findings reveal that the 1914 Bitlis Rebellion was a highly organised movement governed by a specific internal logic. At the core of the uprising was the perception of Molla Selim as a charismatic figure whose authority was viewed as divinely sanctioned. Followers believed that his words were absolute truths, often interpreting them as revelations. This belief system allowed Molla Selim to establish a "closed social structure" centred around the Gayda Lodge, where he could isolate his followers from the influence of the central government and objective reality.

One of the most striking findings is the "post-truth" nature of the movement’s communication. Molla Selim systematically rejected worldly knowledge—exemplified by his declaration that those claiming the Earth is round were heretics—to ensure that his followers’ only source of truth was his own discourse. This indoctrination process was crucial for the mobilisation phase; by labelling the Ottoman administration as kuffar (infidels) and the CUP as an irreligious, Masonic entity, he transformed a political conflict into a cosmic struggle between "true believers" and "heretics".

The discussion links these findings to the "Jacobin" attitude of the rebellion. The followers demonstrated a belief that "the end justifies the means", which was clearly seen when they forcibly rescued Molla Selim from gendarmerie custody, thereby openly defying the legal authority of the state. This act was not merely a crime but a symbolic rejection of the state’s legitimacy. Functionally, the rebellion served as a pursuit of an alternative social order. By using religious symbols and mobilising through the ehl-i huruç (legitimate rebellion) rhetoric, the movement provided its participants with a sense of sacred mission and identity, filling the vacuum created by the state's perceived neglect and the rapid ideological changes occurring in Istanbul.

The rebellion led by Molla Selim stands as a profound sociological phenomenon that illustrates the intersection of charismatic leadership, cultic structures, and ideological resistance. The study concludes that Molla Selim’s personal authority functioned as a control mechanism far more potent than the institutionalised power of the Ottoman state in that specific local context. The uprising was built on a foundation of "faith-based commitment" rather than rational political objection, making it highly resistant to the state's conciliatory efforts.

The integration of religious and legal legitimacy was another key finding; by strategically citing Quranic verses (such as Sūrat al-Aḥzāb 33:9 regarding "invisible armies") and principles from the Mecelle (such as "preferring the lesser of two evils"), Molla Selim provided his followers with a comprehensive justification for rebellion. He framed the revolt as a religious obligation to save the state from "irreligious" rulers. Thus, the movement was not a chaotic riot but a systematically grounded resistance.

In light of these conclusions, the study recommends that future academic work on historical uprisings should move away from purely descriptive narratives. Researchers should subject similar local movements to micro-sociological analysis, focusing on the "leader-follower" psychology and the specific tribe-order (tarikat-aşiret) dynamics of the region. Furthermore, the concept of "post-truth" should be more widely applied to historical studies of religious movements to understand how alternative realities are constructed in insular communities. Finally, this study highlights that understanding the "müesses nizam" requires a deep appreciation of the cultural and religious frameworks through which local actors interpret political change.

Yapılandırılmış Özet:

Kavramsal olarak müesses nizam olarak tanımlanan yerleşik düzene karşı ayaklanmalar, geçici siyasi kargaşalardan veya idari kararlara karşı sporadik tepkilerden çok daha fazlasıdır. Bunlar, yapısal eşitsizlikler, ideolojik değişimler ve köklü sosyolojik dinamiklere dayanan karmaşık sosyo-tarihsel olguları temsil eder. Bu çalışma, 1914 yılında Bitlis'in Hizan ilçesi civarında Molla Selim'in önderliğinde ortaya çıkan ve dönemin Osmanlı yönetimini hedef alan isyana odaklanmaktadır. Bitlis İsyanı'nın tarihsel seyri – tarihleri, savaşları ve başlıca aktörleri – geleneksel tarih yazımında belgelenmiş olsa da, bu olayı çok disiplinli bir sosyolojik bakış açısıyla inceleyen bilimsel araştırmaların eksikliği göze çarpmaktadır. Mevcut literatür, ayaklanmayı genellikle tamamen siyasi veya askeri bir olay olarak ele almakta ve iç yapısal ve işlevsel mantığını göz ardı etmektedir.

Bu araştırmanın temel amacı, tarih ve din sosyolojisi disiplinlerini birleştirerek bu akademik boşluğu doldurmaktır. Disiplinlerarası bir çerçeve kullanarak, çalışma iki temel araştırma sorusuna yanıt aramaktadır: Birincisi, bu isyanın önünü açan temel sosyolojik motivasyonlar ve yapısal koşullar nelerdi? İkincisi, liderlik, yüzyıllık bir imparatorluk devletine karşı kitlesel bir hareketi harekete geçirmek ve sürdürmek için dini sembolleri nasıl inşa etti ve karizmatik otoriteyi nasıl kullandı? Bu çalışma, bu tür isyanları anlamak için devletin “resmi” anlatısının ötesine bakmak ve yerel halkın kolektif bilincini ve kültürel dinamiklerini derinlemesine incelemek gerektiğinden gereklidir.

Bu çalışmanın teorik yapısı, birkaç temel sosyolojik temele dayanmaktadır. Çalışmanın merkezinde Max Weber'in “karizmatik otorite” kavramı yer almaktadır. Weber'e göre karizmatik otorite, liderin gerçek nitelikleriyle değil, takipçilerin lideri doğaüstü veya olağanüstü güçlere sahip olarak algılamasıyla ilgilidir. Bu algı, rasyonel-yasal sistemlerin ötesine geçen mutlak itaat bağı oluşturur. Bunu tamamlamak için, aktörlerin eylemlerine atfettikleri öznel anlamları anlamak için “verstehen” (yorumlayıcı) yaklaşımı kullanılmıştır.

Ayrıca, çalışma, isyan sırasında bireysel kimliklerin nasıl kolektif bir “zihinsel birlik” içinde birleştirildiğini açıklamak için Gustave Le Bon'un kalabalık psikolojisi teorilerini de içermektedir. Eric Hoffer'ın “gerçek inanan” tipolojisi de, mevcut sosyal düzenden memnun olmayan ve kitlesel bir hareketle tam bir dönüşüm arayan katılımcıların psikolojik profilini analiz etmek için uygulanır. Araştırma ayrıca, Molla Selim'in dini söylemi nasıl manipüle ettiğini ve deneysel gerçekleri reddederek kapalı bir ideolojik dünya yarattığını açıklamak için modern “post-hakikat” kavramından yararlanır. Son olarak, çalışma isyanı Osmanlı siyasi paradigmasının değişmesine bir tepki olarak ele almaktadır; geleneksel İslamcı/Osmanlıcı kimlikten, İttihat ve Terakki Cemiyeti (İTC) altında daha merkezi bir Türkçü ideolojiye geçiş, doğu illerinde bir “yönetim boşluğu” ve kültürel yabancılaşma yaratmış ve bu da isyan için sosyolojik olarak verimli bir zemin oluşturmuştur.

Bu araştırma, özellikle tarihsel-karşılaştırmalı sosyolojik yaklaşımı kullanan nitel bir metodoloji benimsemektedir. Birincil veri toplama tekniği, birincil ve ikincil kaynakların kapsamlı bir incelemesini içeren belge analizidir. En önemli veri kaynağı, resmi bakanlık yazışmaları (Dahiliye Nezareti), Bitlis ve Van valiliklerinden gelen telgraflar ve döneme ait askeri raporları içeren Başbakanlık Osmanlı Arşivleri'dir (BOA). Bu birincil belgeler, Osmanlı devletinin tehdidi nasıl algıladığı ve isyancıların eylemlerini nasıl kaydettiği konusunda benzersiz bir “iç” bakış açısı sunmaktadır.

Arşiv kayıtlarına ek olarak, çalışma, bulguları doğrulamak için hem tarih hem de sosyoloji alanındaki akademik literatürü de incelemektedir. Toplanan veriler tematik konulara göre kategorize edilmiştir: liderlik özellikleri, örgütsel yapı, motivasyon yöntemleri ve dini retoriğin işlevsel rolü.

Bu kategoriler daha sonra yukarıda bahsedilen Weberci ve post-hakikat çerçeveleri aracılığıyla analiz edilmiştir. Çoklu kaynakların ve disiplinlerarası teorilerin kullanılması, tarihsel olayın bütünsel ve objektif bir şekilde yorumlanmasını sağlar ve tekil bir anlatının ötesine geçerek sosyal eylemin çok katmanlı bir analizine ulaşır.

Araştırma bulguları, 1914 Bitlis İsyanı'nın belirli bir iç mantıkla yönetilen, son derece organize bir hareket olduğunu ortaya koymaktadır. Ayaklanmanın merkezinde, otoritesi ilahi bir onay olarak görülen karizmatik bir figür olan Molla Selim'in algısı vardı. Takipçileri, onun sözlerinin mutlak gerçekler olduğuna inanıyor ve bunları genellikle vahiy olarak yorumluyorlardı. Bu inanç sistemi, Molla Selim'in Gayda Locası'nı merkezine alan “kapalı bir sosyal yapı” kurmasına olanak tanıdı ve burada takipçilerini merkezi hükümetin ve nesnel gerçekliğin etkisinden izole edebildi.

En çarpıcı bulgulardan biri, hareketin iletişiminin “post-hakikat” niteliğidir. Molla Selim, takipçilerinin tek hakikat kaynağının kendi söylemleri olmasını sağlamak için, dünyevi bilgileri sistematik olarak reddetti; bunun bir örneği, dünyanın yuvarlak olduğunu iddia edenlerin kafir olduklarını ilan etmesidir. Bu indoktrinasyon süreci, seferberlik aşaması için çok önemliydi; Osmanlı yönetimini kâfir, CUP'yi ise dinsiz, Masonik bir oluşum olarak nitelendirerek, siyasi bir çatışmayı “gerçek inananlar” ile “kafirler” arasındaki kozmik bir mücadeleye dönüştürdü.

Tartışma, bu bulguları isyanın “Jakoben” tavrıyla ilişkilendirir. Takipçileri, “amaç araçları haklı kılar” inancını sergilediler; bu, Molla Selim'i jandarma gözetiminden zorla kurtararak devletin yasal otoritesine açıkça karşı geldiklerinde açıkça görüldü. Bu eylem sadece bir suç değil, devletin meşruiyetinin sembolik olarak reddiydi. İşlevsel olarak, isyan alternatif bir sosyal düzenin peşindeydi. Dini semboller kullanarak ve ehl-i huruç (meşru isyan) retoriği ile harekete geçerek, hareket katılımcılarına kutsal bir görev ve kimlik duygusu verdi, devletin ihmal ettiği algısı ve İstanbul'da meydana gelen hızlı ideolojik değişikliklerin yarattığı boşluğu doldurdu.

Molla Selim'in önderlik ettiği isyan, karizmatik liderlik, kült yapılar ve ideolojik direnişin kesişimini gösteren derin bir sosyolojik fenomen olarak öne çıkmaktadır. Çalışma, Molla Selim'in kişisel otoritesinin, o belirli yerel bağlamda Osmanlı devletinin kurumsallaşmış gücünden çok daha etkili bir kontrol mekanizması olarak işlev gördüğü sonucuna varmıştır. Ayaklanma, rasyonel siyasi itirazdan ziyade “inancına dayalı bağlılık” temelinde inşa edildiğinden, devletin uzlaştırma çabalarına karşı oldukça dirençliydi.

Dini ve hukuki meşruiyetin bütünleşmesi bir başka önemli bulgudur; Molla Selim, Kuran ayetlerini (örneğin “görünmez ordular” ile ilgili Sūrat al-Aḥzāb 33:9) ve Mecelle'deki ilkeleri (örneğin “iki kötülükten daha azını tercih etmek”) stratejik olarak alıntılayarak, takipçilerine isyan için kapsamlı bir gerekçe sunmuştur. İsyanı, devleti “dinsiz” yöneticilerden kurtarmak için dini bir zorunluluk olarak çerçeveledi. Böylece, hareket kaotik bir isyan değil, sistematik temellere dayanan bir direniş haline geldi.

Bu sonuçlar ışığında, çalışma, tarihsel ayaklanmalarla ilgili gelecekteki akademik çalışmaların, salt betimleyici anlatılardan uzaklaşmasını önermektedir. Araştırmacılar, benzer yerel hareketleri mikro-sosyolojik analize tabi tutmalı, “lider-takipçi” psikolojisi ve bölgenin kendine özgü tarikat-aşiret dinamiklerine odaklanmalıdır.

Ayrıca, “post-truth” kavramı, alternatif gerçekliklerin kapalı topluluklarda nasıl inşa edildiğini anlamak için dini hareketlerin tarihsel çalışmalarına daha geniş bir şekilde uygulanmalıdır. Son olarak, bu çalışma, “müesses nizam”ı anlamak için yerel aktörlerin siyasi değişimi yorumladıkları kültürel ve dini çerçeveleri derinlemesine kavramak gerektiğini vurgulamaktadır.

ملخص منظم

الانتفاضات ضد النظام القائم، والمعرفة مفاهيمياً باسم müesses nizam، هي أكثر بكثير من مجرد اضطرابات سياسية عابرة أو ردود فعل متفرقة على قرارات إدارية. فهي تمثل ظواهر اجتماعية وتاريخية معقدة متجذرة في التفاوتات الهيكلية والتحولات الأيديولوجية والديناميات الاجتماعية العميقة الجذور. تركز هذه الدراسة على التمرد الذي اندلع في عام 1914 في محيط منطقة هزان في بيتليس، بقيادة مولا سليم، واستهدف الإدارة العثمانية في ذلك الوقت. في حين أن المسار التاريخي لتمرد بيتليس - تواريخه ومعاركه وأبطاله الرئيسيين - قد تم توثيقه في التأريخ التقليدي، إلا أن هناك نقصًا واضحًا في الأبحاث العلمية التي تدرس هذا الحدث من منظور اجتماعي متعدد التخصصات. غالبًا ما تعامل الأدبيات الحالية الانتفاضة على أنها حدث سياسي أو عسكري بحت، متجاهلةً منطقها الهيكلي والوظيفي الداخلي.

الهدف الأساسي من هذا البحث هو سد هذه الفجوة الأكاديمية من خلال دمج تخصصات التاريخ وعلم اجتماع الدين. من خلال استخدام إطار متعدد التخصصات، تسعى الدراسة إلى الإجابة على سؤالين بحثيين أساسيين: أولاً، ما هي الدوافع الاجتماعية والظروف الهيكلية الكامنة التي مهدت الطريق لهذا التمرد؟ ثانياً، كيف بنت القيادة الرموز الدينية واستخدمت السلطة الكاريزمية لتعبئة ودعم حركة جماهيرية ضد دولة إمبراطورية عمرها قرون؟ هذه الدراسة ضرورية لأن فهم مثل هذه التمردات يتطلب النظر إلى ما وراء الرواية ”الرسمية“ للدولة والتعمق في الوعي الجماعي والديناميات الثقافية للسكان المحليين.

تستند البنية النظرية لهذه الدراسة إلى عدة ركائز اجتماعية أساسية. ويقع في مركزها مفهوم ماكس فيبر عن ”السلطة الكاريزمية“. وفقًا لفيبر، لا تتعلق السلطة الكاريزمية بالصفات الفعلية للقائد، بل بتصور أتباعه له على أنه يتمتع بقوى خارقة أو غير عادية. ويخلق هذا التصور رابطة من الطاعة المطلقة تتجاوز الأنظمة القانونية العقلانية. لتكملة ذلك، يتم استخدام نهج ”فهم“ (تفسيري) لفهم المعاني الذاتية التي ينسبها الفاعلون إلى أفعالهم.

علاوة على ذلك، تتضمن الدراسة نظريات غوستاف لو بون حول سيكولوجية الجماهير لشرح كيف تم دمج الهويات الفردية في ”وحدة عقلية“ جماعية خلال التمرد. كما يتم تطبيق تصنيف إريك هوفر لـ ”المؤمن الحقيقي“ لتحليل الملامح النفسية للمشاركين - الأفراد الذين، غير راضين عن النظام الاجتماعي القائم، سعوا إلى تحول كامل من خلال حركة جماهيرية. كما تستند الدراسة إلى المفهوم الحديث لـ ”ما بعد الحقيقة“ لشرح كيفية تلاعب مولا سليم بالخطاب الديني ورفضه الحقائق التجريبية لخلق عالم أيديولوجي منغلق. أخيرًا، تضع الدراسة التمرد في إطار رد فعل على تغير النموذج السياسي العثماني؛ فقد أدى الانتقال من الهوية الإسلامية/العثمانية التقليدية إلى أيديولوجية تركية أكثر مركزية في ظل لجنة الاتحاد والتقدم (CUP) إلى خلق ”فراغ في الحكم“ وتغريب ثقافي في المقاطعات الشرقية، مما شكل أرضية خصبة اجتماعيًا للثورة.

تتبنى هذه الدراسة منهجية نوعية، تستخدم على وجه التحديد النهج السوسيولوجي التاريخي-المقارن. وتتمثل تقنية جمع البيانات الأولية في تحليل الوثائق، بما في ذلك مراجعة شاملة للمصادر الأولية والثانوية. وأهم مصدر للبيانات هو أرشيف رئاسة الوزراء العثماني (BOA)، بما في ذلك المراسلات الوزارية الرسمية (Dahiliye Nezareti)، والبرقيات من حكام محافظتي بيتليس وفان، والتقارير العسكرية من تلك الفترة. توفر هذه الوثائق الأولية رؤية ”داخلية“ فريدة لكيفية تصور الدولة العثمانية للتهديد وتسجيلها لأعمال المتمردين.

بالإضافة إلى السجلات الأرشيفية، تستعرض الدراسة الأدبيات الأكاديمية من كل من التاريخ وعلم الاجتماع لتثليث النتائج. تم تصنيف البيانات المجمعة وفقًا للمواضيع: خصائص القيادة، والهيكل التنظيمي، وأساليب التحفيز، والدور الوظيفي للخطاب الديني.

ثم تم تحليل هذه الفئات من خلال الأطر الويبرية وما بعد الحقيقة المذكورة أعلاه. يضمن استخدام مصادر متعددة ونظريات متعددة التخصصات تفسيرًا شاملاً وموضوعيًا للحدث التاريخي، متجاوزًا السرد الفردي إلى تحليل متعدد الطبقات للعمل الاجتماعي.

تكشف نتائج البحث أن تمرد بيتليس عام 1914 كان حركة منظمة للغاية تحكمها منطق داخلي محدد. كان جوهر الانتفاضة هو النظرة إلى مولا سليم كشخصية كاريزمية تعتبر سلطته مقدسة. كان أتباعه يعتقدون أن كلماته هي حقائق مطلقة، وغالبًا ما كانوا يفسرونها على أنها وحي. سمح هذا النظام العقائدي لمولا سليم بإنشاء ”هيكل اجتماعي مغلق“ يتمحور حول نزل غايدا، حيث كان بإمكانه عزل أتباعه عن تأثير الحكومة المركزية والواقع الموضوعي.

من أبرز النتائج التي توصلت إليها الدراسة الطبيعة ”ما بعد الحقيقة“ لاتصالات الحركة. فقد رفض مولا سليم بشكل منهجي المعرفة الدنيوية - كما يتضح من إعلانه أن من يدعي أن الأرض كروية هم كفار - لضمان أن يكون خطابه هو المصدر الوحيد للحقيقة بالنسبة لأتباعه. كان هذا التلقين العقائدي حاسماً في مرحلة التعبئة؛ فمن خلال وصف الإدارة العثمانية بالكفار ووصف حزب الوحدة والتحرر بالكيان الماسوني غير المتدين، حوّل الصراع السياسي إلى صراع كوني بين ”المؤمنين الحقيقيين“ و”الزنادقة“.

يربط النقاش هذه النتائج بموقف ”اليعاقبة“ من التمرد. أظهر أتباعه إيمانهم بأن ”الغاية تبرر الوسيلة“، وهو ما ظهر بوضوح عندما أنقذوا مولا سليم بالقوة من حراسة الدرك، متحدين بذلك علناً السلطة القانونية للدولة. لم يكن هذا الفعل مجرد جريمة، بل كان رفضاً رمزياً لشرعية الدولة. من الناحية الوظيفية، كان التمرد بمثابة سعي إلى إقامة نظام اجتماعي بديل. من خلال استخدام الرموز الدينية والتعبئة من خلال خطاب ”إهل-ي هوروق“ (التمرد الشرعي)، زودت الحركة المشاركين فيها بشعور بالمهمة المقدسة والهوية، وملأت الفراغ الذي خلقه إهمال الدولة الملحوظ والتغيرات الأيديولوجية السريعة التي حدثت في اسطنبول.

يعد التمرد الذي قاده مولا سليم ظاهرة اجتماعية عميقة توضح التقاطع بين القيادة الكاريزمية والهياكل الطائفية والمقاومة الأيديولوجية. وتخلص الدراسة إلى أن سلطة مولا سليم الشخصية كانت بمثابة آلية رقابة أقوى بكثير من السلطة المؤسسية للدولة العثمانية في ذلك السياق المحلي المحدد. وقد بُنيت الانتفاضة على أساس ”الالتزام القائم على الإيمان“ بدلاً من الاعتراض السياسي العقلاني، مما جعلها شديدة المقاومة لجهود التوفيق التي بذلتها الدولة.

كان دمج الشرعية الدينية والقانونية أحد النتائج الرئيسية الأخرى؛ فمن خلال الاستشهاد الاستراتيجي بآيات قرآنية (مثل سورة الأحزاب 33:9 بشأن ”الجيوش الخفية“) ومبادئ من الميسلة (مثل ”تفضيل أهون الشرين“)، قدم مولا سليم لأتباعه مبرراً شاملاً للتمرد. وقد صاغ التمرد على أنه واجب ديني لإنقاذ الدولة من الحكام ”غير المتدينين“. وبالتالي، لم تكن الحركة عبارة عن أعمال شغب فوضوية، بل كانت مقاومة منهجية.

في ضوء هذه الاستنتاجات، توصي الدراسة بأن تبتعد الأعمال الأكاديمية المستقبلية حول الانتفاضات التاريخية عن السرد الوصفي البحت. يجب على الباحثين إخضاع الحركات المحلية المماثلة لتحليل اجتماعي دقيق، مع التركيز على سيكولوجية ”القائد-التابع“ وديناميات النظام القبلي (tarikat-aşiret) الخاصة بالمنطقة.

علاوة على ذلك، ينبغي تطبيق مفهوم ”ما بعد الحقيقة“ على نطاق أوسع في الدراسات التاريخية للحركات الدينية لفهم كيفية بناء حقائق بديلة في المجتمعات المنعزلة. أخيرًا، تسلط هذه الدراسة الضوء على أن فهم ”مؤسسات النظام“ يتطلب تقديرًا عميقًا للأطر الثقافية والدينية التي من خلالها يفسر الفاعلون المحليون التغيير السياسي.

Résumé Structuré:

Les soulèvements contre l'ordre établi, conceptuellement définis comme le müesses nizam, sont bien plus que des troubles politiques passagers ou des réactions sporadiques à des décisions administratives. Ils représentent des phénomènes sociohistoriques complexes enracinés dans des inégalités structurelles, des changements idéologiques et des dynamiques sociologiques profondément ancrées. Cette étude se concentre sur la rébellion qui a éclaté en 1914 dans les environs du district de Hizan, à Bitlis, sous la direction de Molla Selim, et qui visait l'administration ottomane de l'époque. Si le parcours historique de la rébellion de Bitlis (ses dates, ses combats et ses principaux acteurs) a été documenté dans l'historiographie conventionnelle, il existe un manque flagrant de recherches universitaires qui examinent cet événement à travers un prisme sociologique multidisciplinaire. La littérature existante traite souvent ce soulèvement comme un événement purement politique ou militaire, négligeant sa logique structurelle et fonctionnelle interne.

L'objectif principal de cette recherche est de combler ce vide académique en intégrant les disciplines de l'histoire et de la sociologie des religions. En utilisant un cadre interdisciplinaire, l'étude cherche à répondre à deux questions de recherche fondamentales : Tout d'abord, quelles ont été les motivations sociologiques sous-jacentes et les conditions structurelles qui ont ouvert la voie à cette rébellion ? Deuxièmement, comment les dirigeants ont-ils construit des symboles religieux et utilisé leur autorité charismatique pour mobiliser et soutenir un mouvement de masse contre un État impérial vieux de plusieurs siècles ? Cette étude est nécessaire car, pour comprendre de telles rébellions, il faut aller au-delà du récit « officiel » de l'État et se plonger dans la conscience collective et la dynamique culturelle de la population locale.

L'architecture théorique de cette étude repose sur plusieurs piliers sociologiques clés. Au centre se trouve le concept d'« autorité charismatique » de Max Weber. Selon Weber, l'autorité charismatique ne concerne pas les qualités réelles du dirigeant, mais la perception qu'ont ses partisans du dirigeant comme étant doté de pouvoirs surnaturels ou extraordinaires. Cette perception crée un lien d'obéissance absolue qui transcende les systèmes rationnels et juridiques. Pour compléter cela, l'approche « verstehen » (interprétative) est utilisée pour comprendre les significations subjectives que les acteurs attribuent à leurs actions.

En outre, l'étude intègre les théories de Gustave Le Bon sur la psychologie des foules pour expliquer comment les identités individuelles ont été subsumées dans une « unité mentale » collective pendant la rébellion. La typologie du « vrai croyant » d'Eric Hoffer est également appliquée pour analyser le profil psychologique des participants, des individus qui, insatisfaits de l'ordre social existant, cherchaient une transformation totale à travers un mouvement de masse. La recherche s'appuie également sur le concept moderne de « post-vérité » pour expliquer comment Molla Selim a manipulé le discours religieux et rejeté les faits empiriques afin de créer un monde idéologique insulaire. Enfin, l'étude présente la rébellion comme une réaction au changement de paradigme politique ottoman ; la transition d'une identité islamiste/ottomaniste traditionnelle vers une idéologie turquiste plus centralisée sous le Comité de l'union et du progrès (CUP) a créé un « vide de gouvernance » et une aliénation culturelle dans les provinces orientales, qui ont servi de terreau sociologique fertile à la révolte.

Cette recherche adopte une méthodologie qualitative, utilisant spécifiquement l'approche sociologique historique-comparative. La principale technique de collecte de données est l'analyse documentaire, qui implique un examen complet des sources primaires et secondaires. La source de données la plus importante est les archives ottomanes du Premier ministre (BOA), qui comprennent la correspondance ministérielle officielle (Dahiliye Nezareti), les télégrammes des gouvernements provinciaux de Bitlis et Van, et les rapports militaires de l'époque. Ces documents primaires offrent une vision « interne » unique de la manière dont l'État ottoman percevait la menace et consignait les actions des insurgés.

Outre les archives, l'étude passe en revue la littérature universitaire en histoire et en sociologie afin de trianguler les résultats. Les données collectées ont été classées par thèmes : caractéristiques du leadership, structure organisationnelle, méthodes de motivation et rôle fonctionnel de la rhétorique religieuse.

Ces catégories ont ensuite été analysées à travers les cadres weberiens et post-vérité susmentionnés. L'utilisation de sources multiples et de théories interdisciplinaires garantit une interprétation holistique et objective de l'événement historique, dépassant le récit singulier pour aboutir à une analyse multicouche de l'action sociale.

Les résultats de la recherche révèlent que la rébellion de Bitlis de 1914 était un mouvement hautement organisé, régi par une logique interne spécifique. Au cœur du soulèvement se trouvait la perception de Molla Selim comme une figure charismatique dont l'autorité était considérée comme sanctionnée par Dieu. Ses partisans croyaient que ses paroles étaient des vérités absolues, les interprétant souvent comme des révélations. Ce système de croyances a permis à Molla Selim d'établir une « structure sociale fermée » centrée autour de la loge Gayda, où il pouvait isoler ses partisans de l'influence du gouvernement central et de la réalité objective.

L'une des conclusions les plus frappantes est la nature « post-vérité » de la communication du mouvement. Molla Selim rejetait systématiquement les connaissances profanes — comme en témoigne sa déclaration selon laquelle ceux qui affirmaient que la Terre était ronde étaient des hérétiques — afin de s'assurer que la seule source de vérité pour ses disciples était son propre discours. Ce processus d'endoctrinement a été crucial pour la phase de mobilisation ; en qualifiant l'administration ottomane de kuffar (infidèles) et le CUP d'entité irréligieuse et maçonnique, il a transformé un conflit politique en une lutte cosmique entre les « vrais croyants » et les « hérétiques ».

La discussion relie ces conclusions à l'attitude « jacobine » de la rébellion. Les partisans ont démontré leur conviction que « la fin justifie les moyens », ce qui s'est clairement manifesté lorsqu'ils ont secouru de force Molla Selim de la garde à vue de la gendarmerie, défiant ainsi ouvertement l'autorité légale de l'État. Cet acte n'était pas seulement un crime, mais un rejet symbolique de la légitimité de l'État. Sur le plan fonctionnel, la rébellion a servi à la poursuite d'un ordre social alternatif. En utilisant des symboles religieux et en mobilisant la rhétorique de l'ehl-i huruç (rébellion légitime), le mouvement a donné à ses participants un sentiment de mission sacrée et d'identité, comblant le vide créé par la négligence perçue de l'État et les changements idéologiques rapides qui se produisaient à Istanbul.

La rébellion menée par Molla Selim constitue un phénomène sociologique profond qui illustre l'intersection entre le leadership charismatique, les structures cultuelles et la résistance idéologique. L'étude conclut que l'autorité personnelle de Molla Selim a fonctionné comme un mécanisme de contrôle bien plus puissant que le pouvoir institutionnalisé de l'État ottoman dans ce contexte local spécifique. Le soulèvement s'est construit sur la base d'un « engagement fondé sur la foi » plutôt que sur une objection politique rationnelle, ce qui l'a rendu très résistant aux efforts de conciliation de l'État.

L'intégration de la légitimité religieuse et juridique a été une autre conclusion importante ; en citant stratégiquement des versets du Coran (tels que sūrat al-Aḥzāb 33:9 concernant les « armées invisibles ») et des principes de la Mecelle (tels que « préférer le moindre des deux maux »), Molla Selim a fourni à ses partisans une justification complète de la rébellion. Il a présenté la révolte comme une obligation religieuse visant à sauver l'État de dirigeants « irréligieux ». Ainsi, le mouvement n'était pas une émeute chaotique, mais une résistance systématiquement fondée.

À la lumière de ces conclusions, l'étude recommande que les futurs travaux universitaires sur les soulèvements historiques s'éloignent des récits purement descriptifs. Les chercheurs devraient soumettre les mouvements locaux similaires à une analyse microsociologique, en se concentrant sur la psychologie « leader-suiveur » et la dynamique spécifique de l'ordre tribal (tarikat-aşiret) de la région.

En outre, le concept de « post-vérité » devrait être plus largement appliqué aux études historiques des mouvements religieux afin de comprendre comment des réalités alternatives se construisent dans les communautés insulaires. Enfin, cette étude souligne que la compréhension du « müesses nizam » nécessite une connaissance approfondie des cadres culturels et religieux à travers lesquels les acteurs locaux interprètent les changements politiques.

Resumen Estructurado:

Los levantamientos contra el orden establecido, definido conceptualmente como müesses nizam, son mucho más que disturbios políticos transitorios o reacciones esporádicas a decisiones administrativas. Representan fenómenos sociohistóricos complejos arraigados en desigualdades estructurales, cambios ideológicos y dinámicas sociológicas profundamente arraigadas. Este estudio se centra en la rebelión que surgió en 1914 en las proximidades del distrito de Hizan, en Bitlis, liderada por Molla Selim, contra la administración otomana de la época. Si bien la trayectoria histórica de la rebelión de Bitlis —sus fechas, batallas y principales protagonistas— ha sido documentada en la historiografía convencional, existe una notable falta de investigación académica que examine este acontecimiento desde una perspectiva sociológica multidisciplinar. La bibliografía existente suele tratar el levantamiento como un acontecimiento puramente político o militar, descuidando su lógica estructural y funcional interna.

El objetivo principal de esta investigación es llenar este vacío académico integrando las disciplinas de la historia y la sociología de la religión. Mediante el empleo de un marco interdisciplinario, el estudio busca responder a dos preguntas fundamentales de investigación: en primer lugar, ¿cuáles fueron las motivaciones sociológicas subyacentes y las condiciones estructurales que allanaron el camino para esta rebelión? En segundo lugar, ¿cómo construyó el liderazgo los símbolos religiosos y utilizó la autoridad carismática para movilizar y sostener un movimiento de masas contra un Estado imperial centenario? Este estudio es necesario porque, para comprender este tipo de rebeliones, es necesario ir más allá de la narrativa «oficial» del Estado y profundizar en la conciencia colectiva y la dinámica cultural de la población local.

La arquitectura teórica de este estudio se basa en varios pilares sociológicos clave. En su centro se encuentra el concepto de «autoridad carismática» de Max Weber. Según Weber, la autoridad carismática no se refiere a las cualidades reales del líder, sino a la percepción que tienen los seguidores de que el líder está dotado de poderes sobrenaturales o extraordinarios. Esta percepción crea un vínculo de obediencia absoluta que trasciende los sistemas racionales y legales. Para complementar esto, se utiliza el enfoque «verstehen» (interpretativo) para comprender los significados subjetivos que los actores atribuyeron a sus acciones.

Además, el estudio incorpora las teorías de Gustave Le Bon sobre la psicología de masas para explicar cómo las identidades individuales se subsumieron en una «unidad mental» colectiva durante la rebelión. También se aplica la tipología de Eric Hoffer del «verdadero creyente» para analizar el perfil psicológico de los participantes, individuos que, insatisfechos con el orden social existente, buscaban una transformación total a través de un movimiento de masas. La investigación también se basa en el concepto moderno de «posverdad» para explicar cómo Molla Selim manipuló el discurso religioso y rechazó los hechos empíricos para crear un mundo ideológico insular. Por último, el estudio enmarca la rebelión como una reacción al cambio de paradigma político otomano; la transición de una identidad islamista/otomana tradicional a una ideología turquista más centralizada bajo el Comité de Unión y Progreso (CUP) creó un «vacío de gobernanza» y una alienación cultural en las provincias orientales, lo que sirvió de terreno fértil sociológico para la revuelta.

Esta investigación adopta una metodología cualitativa, utilizando específicamente el enfoque sociológico histórico-comparativo. La técnica principal de recopilación de datos es el análisis de documentos, que implica una revisión exhaustiva de fuentes primarias y secundarias. La fuente de datos más significativa es el Archivo Otomano de la Primera Ministra (BOA), que incluye correspondencia ministerial oficial (Dahiliye Nezareti), telegramas de las gobernaciones provinciales de Bitlis y Van, e informes militares de la época. Estos documentos primarios proporcionan una visión «interna» única de cómo el Estado otomano percibía la amenaza y registraba las acciones de los insurgentes.

Además de los registros de archivo, el estudio revisa la literatura académica tanto de historia como de sociología para triangular los resultados. Los datos recopilados se clasificaron según temas: características del liderazgo, estructura organizativa, métodos de motivación y el papel funcional de la retórica religiosa.

A continuación, estas categorías se analizaron a través de los marcos weberianos y posverdad mencionados anteriormente. El uso de múltiples fuentes y teorías interdisciplinarias garantiza una interpretación holística y objetiva del acontecimiento histórico, pasando de una narrativa singular a un análisis multifacético de la acción social.

Los resultados de la investigación revelan que la rebelión de Bitlis de 1914 fue un movimiento altamente organizado que se regía por una lógica interna específica. En el centro del levantamiento se encontraba la percepción de Molla Selim como una figura carismática cuya autoridad se consideraba sancionada por Dios. Sus seguidores creían que sus palabras eran verdades absolutas, interpretándolas a menudo como revelaciones. Este sistema de creencias permitió a Molla Selim establecer una «estructura social cerrada» centrada en la Logia Gayda, donde podía aislar a sus seguidores de la influencia del gobierno central y de la realidad objetiva.

Uno de los hallazgos más llamativos es la naturaleza «posverdadera» de la comunicación del movimiento. Molla Selim rechazaba sistemáticamente el conocimiento mundano —ejemplificado por su declaración de que quienes afirmaban que la Tierra era redonda eran herejes— para garantizar que la única fuente de verdad de sus seguidores fuera su propio discurso. Este proceso de adoctrinamiento fue crucial para la fase de movilización; al tildar a la administración otomana de kuffar (infieles) y al CUP de entidad irreligiosa y masónica, transformó un conflicto político en una lucha cósmica entre «verdaderos creyentes» y «herejes».

El debate vincula estas conclusiones con la actitud «jacobina» de la rebelión. Los seguidores demostraron creer que «el fin justifica los medios», lo que quedó claramente de manifiesto cuando rescataron por la fuerza a Molla Selim de la custodia de la gendarmería, desafiando así abiertamente la autoridad legal del Estado. Este acto no fue solo un delito, sino un rechazo simbólico de la legitimidad del Estado. Funcionalmente, la rebelión sirvió como búsqueda de un orden social alternativo. Mediante el uso de símbolos religiosos y la movilización a través de la retórica ehl-i huruç (rebelión legítima), el movimiento proporcionó a sus participantes un sentido de misión sagrada e identidad, llenando el vacío creado por la aparente negligencia del Estado y los rápidos cambios ideológicos que se producían en Estambul.

La rebelión liderada por Molla Selim se erige como un profundo fenómeno sociológico que ilustra la intersección entre el liderazgo carismático, las estructuras sectarias y la resistencia ideológica. El estudio concluye que la autoridad personal de Molla Selim funcionó como un mecanismo de control mucho más potente que el poder institucionalizado del Estado otomano en ese contexto local específico. El levantamiento se basó en un «compromiso basado en la fe» más que en una objeción política racional, lo que lo hizo muy resistente a los esfuerzos conciliadores del Estado.

La integración de la legitimidad religiosa y jurídica fue otra conclusión clave; al citar estratégicamente versículos del Corán (como Sūrat al-Aḥzāb 33:9 sobre los «ejércitos invisibles») y principios de la Mecelle (como «preferir el menor de dos males»), Molla Selim proporcionó a sus seguidores una justificación exhaustiva para la rebelión. Enmarcó la revuelta como una obligación religiosa para salvar al Estado de los gobernantes «irreligiosos». Por lo tanto, el movimiento no fue un motín caótico, sino una resistencia sistemáticamente fundamentada.

A la luz de estas conclusiones, el estudio recomienda que los futuros trabajos académicos sobre levantamientos históricos se alejen de las narrativas puramente descriptivas. Los investigadores deberían someter movimientos locales similares a un análisis microsociológico, centrándose en la psicología «líder-seguidor» y en la dinámica específica del orden tribal (tarikat-aşiret) de la región.

Además, el concepto de «posverdad» debería aplicarse más ampliamente a los estudios históricos de los movimientos religiosos para comprender cómo se construyen realidades alternativas en comunidades aisladas. Por último, este estudio destaca que para comprender el «müesses nizam» es necesario apreciar en profundidad los marcos culturales y religiosos a través de los cuales los actores locales interpretan el cambio político.

结构化摘要：

针对既定秩序（概念上定义为müesses nizam）的起义，远非暂时的政治动荡或对行政决策的零星反应。它们是植根于结构性不平等、意识形态转变和深层社会学动态的复杂社会历史现象。本研究聚焦1914年比特利斯省希赞地区爆发的反叛运动，该运动由穆拉·塞利姆领导，矛头直指当时的奥斯曼行政体系。尽管传统史学已记录比特利斯起义的历史轨迹——包括时间节点、战役及主要参与者——但鲜有学术研究能通过跨学科社会学视角审视这一事件。现有文献多将起义视为纯粹的政治或军事事件，忽视其内在结构与功能逻辑。

本研究旨在通过整合历史学与宗教社会学学科填补这一学术空白。借助跨学科框架，本研究试图解答两大核心问题：首先，哪些深层社会动因与结构条件为起义铺平了道路？其次，领导层如何构建宗教符号并运用魅力型权威，以动员并维系这场对抗数百年帝国统治的群众运动？本研究具有必要性，因为理解此类起义需超越国家“官方叙事”，深入探究当地民众的集体意识与文化动态。

本研究的理论架构立足于若干核心社会学支柱。其核心是马克斯·韦伯提出的“魅力型权威”概念。韦伯认为，魅力型权威并非源于领导者的实际特质，而是追随者将其视为拥有超自然或非凡力量的认知。这种认知形成了超越理性-法律体系的绝对服从纽带。为深化理解，本研究采用“理解”（诠释）方法解析行动主体赋予自身行为的主观意义。

同时融入古斯塔夫·勒庞的群体心理学理论，阐释起义过程中个体身份如何被纳入集体“精神统一体”。埃里克·霍弗提出的“真正信徒”类型学被用于剖析参与者的心理特征——这些对现有社会秩序不满的个体，试图通过群众运动实现彻底变革。研究同时援引“后真相”概念，阐释莫拉·塞利姆如何操纵宗教话语、否定经验事实，从而构建封闭的意识形态世界。最后，本研究将起义定位为对奥斯曼政治范式转变的反应：在统一进步委员会统治下，传统伊斯兰/奥斯曼身份向更集权的突厥主义意识形态的过渡，在东部省份催生了“治理真空”与文化疏离，为起义提供了社会学意义上的沃土。

本研究采用定性研究方法，具体运用历史比较社会学视角。主要数据收集技术为文献分析，涵盖对一手与二手资料的系统梳理。最核心的数据来源是总理府奥斯曼档案馆（BOA），包括内政部官方往来函件、比特利斯与凡省总督府电报及同期军事报告。这些原始文献提供了奥斯曼国家如何认知叛乱威胁并记录叛乱者行动的独特“内部”视角。

除档案记录外，本研究还查阅历史学与社会学领域的学术文献以实现研究发现的三角验证。收集数据按主题进行分类：领导特征、组织结构、激励手段以及宗教话语的功能性作用。这些类别随后通过前述韦伯式框架与后真相框架进行分析。多源材料与跨学科理论的运用确保了对历史事件的整体性客观解读，突破单一叙事框架，实现对社会行动的多层次剖析。

研究发现表明，1914年比特利斯起义是遵循特定内在逻辑的高组织性运动。起义的核心在于穆拉·塞利姆作为魅力型领袖的形象——其权威被视为神授。追随者将其言论奉为绝对真理，常将其解读为神启。这种信仰体系使穆拉·塞利姆得以围绕盖达旅馆建立“封闭式社会结构”，从而隔绝追随者与中央政府及客观现实的联系。

最引人注目的发现是该运动传播的“后真相”本质。莫拉·塞利姆系统性地排斥世俗知识——例如他宣称主张地球是圆形的都是异端——以确保追随者唯一的真理来源就是他的话语。这种思想灌输对动员阶段至关重要：通过将奥斯曼政府贴上“卡菲尔（异教徒）”标签，将青年土耳其党诠释为无神论共济会组织，他将政治冲突转化为“真信徒”与“异端”之间的宇宙级斗争。

讨论将这些发现与起义的“雅各宾派”特质相联系。追随者展现出“目的正当化手段”的信念，这在他们强行从宪兵队手中解救穆拉·塞利姆时尤为明显——此举公然藐视国家法律权威，不仅构成犯罪，更是对国家合法性的象征性否定。从功能层面看，这场起义实质上是追求替代性社会秩序的实践。通过运用宗教符号并借助“合法起义”（ehl-i huruç）话语动员群众，该运动为参与者灌输了神圣使命感与集体认同，填补了因国家被感知为疏于管理以及伊斯坦布尔快速发生的意识形态变革所造成的权力真空。

莫拉·塞利姆领导的起义作为深刻的社会学现象，展现了魅力型领导、教派结构与意识形态抵抗的交汇。研究结论指出，在特定地方语境中，莫拉·塞利姆的个人权威作为控制机制，其效力远超奥斯曼帝国制度化的国家权力。这场起义建立在“信仰承诺”而非理性政治异议的基础上，使其对政府的和解努力具有极强抗拒性。

另一关键发现是宗教与法律合法性的融合：莫拉·塞利姆通过战略性援引《古兰经》经文（如《同盟军章》33:9关于“无形军队”的论述）及《麦地那法典》原则（如“两害相权取其轻”），为追随者提供了全面的叛乱正当性依据。他将起义塑造成拯救国家免受“不虔敬统治者”侵害的宗教义务。由此，该运动并非混乱暴动，而是具有系统根基的抵抗。

基于上述结论，本研究建议未来历史性起义研究应摆脱纯描述性叙事。学者需对类似地方性运动进行微观社会学分析，聚焦“领袖-追随者”心理机制及该地区特有的教团-部落（tarikat-aşiret）互动动态。此外，“后真相”概念应更广泛应用于宗教运动的历史研究，以理解封闭社群如何构建替代性现实。最后，本研究强调：要理解“müesses nizam”，必须深刻把握当地行动者解读政治变革的文化与宗教框架。

Структурированное резюме:

Восстания против установленного порядка, концептуально определяемого как müesses nizam, являются гораздо больше, чем временными политическими беспорядками или спорадическими реакциями на административные решения. Они представляют собой сложные социально-исторические явления, укорененные в структурном неравенстве, идеологических сдвигах и глубоко укоренившейся социологической динамике. Данное исследование посвящено восстанию, которое произошло в 1914 году в окрестностях района Хизан в Битлисе под руководством Моллы Селима и было направлено против османской администрации того времени. Хотя историческая траектория Битлисского восстания — его даты, сражения и основные участники — задокументированы в традиционной историографии; явно ощущается недостаток научных исследований, в которых это событие рассматривается через призму междисциплинарной социологии. Существующая литература часто рассматривает восстание как чисто политическое или военное событие, игнорируя его внутреннюю структурную и функциональную логику.

Основная цель данного исследования — восполнить этот академический пробел путем интеграции дисциплин истории и социологии религии. Используя междисциплинарный подход, исследование стремится ответить на два фундаментальных вопроса: во-первых, каковы были основные социологические мотивы и структурные условия, которые подготовили почву для этого восстания? Во-вторых, как руководство создавало религиозные символы и использовало харизматическую власть для мобилизации и поддержания массового движения против многовекового имперского государства? Это исследование необходимо, потому что для понимания таких восстаний необходимо выйти за рамки «официальной» версии государства и углубиться в коллективное сознание и культурную динамику местного населения.

Теоретическая архитектура данного исследования основана на нескольких ключевых социологических принципах. В ее центре лежит концепция «харизматического авторитета» Макса Вебера. Согласно Веберу, харизматический авторитет связан не с реальными качествами лидера, а с восприятием последователями лидера как обладающего сверхъестественными или необычайными способностями. Это восприятие создает связь абсолютного повиновения, выходящую за рамки рационально-правовых систем. В дополнение к этому используется подход «verstehen» (интерпретативный) для понимания субъективного значения, которое участники придавали своим действиям.

Кроме того, в исследовании используются теории Гюстава Ле Бона о психологии толпы, чтобы объяснить, как индивидуальные идентичности были включены в коллективное «ментальное единство» во время восстания. Типология «истинного верующего» Эрика Хоффера также применяется для анализа психологического профиля участников — people, who, недовольные существующим социальным порядком, стремились к полной трансформации через массовое движение. Исследование также опирается на современную концепцию «постправды», чтобы объяснить, как Молла Селим манипулировал религиозным дискурсом и отвергал эмпирические факты, чтобы создать изолированный идеологический мир. Наконец, в исследовании восстание рассматривается как реакция на смену османской политической парадигмы; переход от традиционной исламской/османской идентичности к более централизованной тюркской идеологии под руководством Комитета единства и прогресса (КЕП) создал «вакуум управления» и культурную отчужденность в восточных провинциях. что послужило социологической почвой для восстания.

В данном исследовании используется качественная методология, в частности, историко-сравнительный социологический подход. Основным методом сбора данных является анализ документов, включающий всесторонний обзор первичных и вторичных источников. Наиболее значимым источником данных являются архивы премьер-министра Османской империи (BOA), включая официальную министерскую переписку (Dahiliye Nezareti), телеграммы от губернаторов провинций Битлис и Ван, а также военные отчеты того периода. Эти первичные документы дают уникальное «внутреннее» представление о том, как Османская империя воспринимала угрозу и фиксировала действия повстанцев.

В дополнение к архивным документам в исследовании рассматривается академическая литература по истории и социологии для триангуляции результатов. Собранные данные были классифицированы по тематическим разделам: характеристики лидерства, организационная структура, методы мотивации и функциональная роль религиозной риторики.

Затем эти категории были проанализированы с помощью вышеупомянутых веберовских и постправдивых концепций. Использование нескольких источников и междисциплинарных теорий обеспечивает целостную и объективную интерпретацию исторического события, выходя за рамки единого нарратива и переходя к многоуровневому анализу социальных действий.

Результаты исследования показывают, что восстание в Битлисе 1914 года было высокоорганизованным движением, управляемым определенной внутренней логикой. В основе восстания лежало восприятие Моллы Селима как харизматичной фигуры, авторитет которой считался божественно санкционированным. Последователи верили, что его слова были абсолютной истиной, часто интерпретируя их как откровения. Эта система верований позволила Молле Селиму создать «закрытую социальную структуру», сосредоточенную вокруг ложи Гайда, где он мог изолировать своих последователей от влияния центрального правительства и объективной реальности.

Одним из наиболее поразительных открытий является «постправдивый» характер коммуникации движения. Молла Селим систематически отвергал мирские знания — что иллюстрируется его заявлением о том, что те, кто утверждает, что Земля круглая, являются еретиками — чтобы гарантировать, что единственным источником истины для его последователей был его собственный дискурс. Этот процесс индоктринации был решающим для фазы мобилизации; назвав османскую администрацию куффарами (неверными) и CUP нерелигиозной масонской организацией, он превратил политический конфликт в космическую борьбу между «истинными верующими» и «еретиками».

В дискуссии эти выводы связываются с «якобинским» характером восстания. Последователи демонстрировали убеждение, что «цель оправдывает средства», что ясно проявилось, когда они силой освободили Моллу Селима из-под стражи жандармерии, тем самым открыто бросив вызов законной власти государства. Этот акт был не просто преступлением, а символическим отказом от легитимности государства. Функционально восстание служило стремлением к альтернативному социальному порядку. Используя религиозные символы и мобилизуя людей с помощью риторики ehl-i huruç (законное восстание), движение давало своим участникам ощущение священной миссии и идентичности, заполняя вакуум, созданный воспринимаемым пренебрежением со стороны государства и быстрыми идеологическими изменениями, происходившими в Стамбуле.

Восстание под руководством Моллы Селима представляет собой глубокое социологическое явление, иллюстрирующее пересечение харизматического лидерства, культовых структур и идеологического сопротивления. Исследование приходит к выводу, что личный авторитет Моллы Селима функционировал как механизм контроля, гораздо более мощный, чем институциональная власть Османского государства в том конкретном местном контексте. Восстание было построено на основе «веры», а не рационального политического несогласия, что делало его крайне устойчивым к примирительным усилиям государства.

Еще одним ключевым выводом стала интеграция религиозной и правовой легитимности: стратегически цитируя стихи из Корана (такие как Сурат аль-Ахзаб 33:9 о «невидимых армиях») и принципы из Мечелле (такие как «предпочтение меньшего из двух зол»), Молла Селим предоставил своим последователям исчерпывающее обоснование для восстания. Он представил восстание как религиозный долг спасти государство от «нерелигиозных» правителей. Таким образом, движение было не хаотичным бунтом, а систематически обоснованным сопротивлением.

В свете этих выводов в исследовании рекомендуется, чтобы будущие академические работы по историческим восстаниям отошли от чисто описательных нарративов. Исследователи должны подвергать подобные местные движения микросоциологическому анализу, уделяя особое внимание психологии «лидер-последователь» и специфической динамике племенного порядка (tarikat-aşiret) в регионе.

Кроме того, концепция «постправды» должна более широко применяться в исторических исследованиях религиозных движений, чтобы понять, как альтернативные реальности конструируются в изолированных сообществах. Наконец, это исследование подчеркивает, что понимание «müesses nizam» требует глубокого понимания культурных и религиозных рамок, через которые местные действующие лица интерпретируют политические изменения.

संरचित सारांश:

स्थापित व्यवस्था (म्यूएसेस निज़ाम) के विरुद्ध उठने वाले विद्रोह क्षणिक राजनीतिक उथल-पुथल या प्रशासनिक निर्णयों पर आकस्मिक प्रतिक्रियाओं से कहीं अधिक हैं। ये जटिल सामाजिक-ऐतिहासिक घटनाएँ हैं, जो संरचनात्मक असमानताओं, वैचारिक बदलावों और गहरी सामाजिक-गतिकी में निहित हैं।

यह अध्ययन 1914 में बिटलिस के हिज़ान जिले के आसपास उत्पन्न हुई उस विद्रोह पर केंद्रित है, जिसका नेतृत्व मोला सेलिम ने किया और जिसका लक्ष्य उस समय के उस्मानी प्रशासन को निशाना बनाना था। जबकि बिटलिस विद्रोह की ऐतिहासिक गति—इसके दिनांक, लड़ाइयाँ, और मुख्य पात्र—परंपरागत इतिहासलेखन में दर्ज की गई है, इस घटना का बहुविषयक समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण से अध्ययन करने वाली विद्वत् जिज्ञासा की स्पष्ट कमी है।

मौजूदा साहित्य अक्सर इस विद्रोह को एक शुद्ध राजनीतिक या सैन्य घटना के रूप में मानता है, और इसकी आंतरिक संरचनात्मक और कार्यात्मक तर्क को अनदेखा करता है।

इस शोध का प्राथमिक उद्देश्य इतिहास और धर्मशास्त्र के विषयों को एकीकृत करके इस अकादमिक रिक्ति को भरना है। एक अंतःविषय ढांचे को नियोजित करके, यह अध्ययन दो मौलिक शोध प्रश्नों का उत्तर देने का प्रयास करता है: पहला, वे अंतर्निहित समाजशास्त्रीय प्रेरणाएँ और संरचनात्मक स्थितियाँ क्या थीं जिन्होंने इस विद्रोह के लिए मार्ग प्रशस्त किया?

दूसरा, नेतृत्व ने धार्मिक प्रतीकों का निर्माण कैसे किया और सदियों पुरानी साम्राज्यवादी राज्य के खिलाफ एक जन आंदोलन को संगठित करने और बनाए रखने के लिए करिश्माई अधिकार का उपयोग कैसे किया? यह अध्ययन इसलिए आवश्यक है क्योंकि इस प्रकार के विद्रोहों को समझने के लिए राज्य के "आधिकारिक" आख्यान से परे देखने और स्थानीय आबादी की सामूहिक चेतना और सांस्कृतिक गतिशीलता में गहराई से उतरने की आवश्यकता होती है।

इस अध्ययन की सैद्धांतिक संरचना कई प्रमुख समाजशास्त्रीय स्तंभों पर बनी है। इसके केंद्र में मैक्स वेबर की "कैरिज़मैटिक प्राधिकरण" की अवधारणा है। वेबर के अनुसार, कैरिज़मैटिक प्राधिकरण नेता के वास्तविक गुणों के बारे में नहीं है, बल्कि अनुयायियों की उस धारणा के बारे में है कि नेता को अलौकिक या असाधारण शक्तियों से संपन्न माना जाता है। यह धारणा पूर्ण आज्ञाकारिता का एक बंधन बनाती है जो तर्कसंगत-कानूनी प्रणालियों से परे है।

इसे पूरक बनाने के लिए, "वერსტान" (व्याख्यात्मक) दृष्टिकोण का उपयोग इस बात को समझने के लिए किया जाता है कि अभिकर्ताओं ने अपने कार्यों को कौन से व्यक्तिपरक अर्थ दिए।

इसके अलावा, यह अध्ययन विद्रोह के दौरान व्यक्तिगत पहचानों के एक सामूहिक "मानसिक एकता" में समा जाने की व्याख्या करने के लिए गुस्ताव ले बोन के भीड़ मनोविज्ञान पर सिद्धांतों को शामिल करता है।

प्रतिभागियों की मनोवैज्ञानिक प्रोफ़ाइल का विश्लेषण करने के लिए एरिक हॉफ़र की "सच्चे आस्तिक" की प्रकारावली का भी उपयोग किया गया है—वे व्यक्ति जो मौजूदा सामाजिक व्यवस्था से असंतुष्ट थे, और एक जन आंदोलन के माध्यम से पूर्ण परिवर्तन की तलाश में थे। यह शोध यह समझाने के लिए "पोस्ट-ट्रुथ" (तथ्य-पश्चात) की आधुनिक अवधारणा का भी सहारा लेता है कि कैसे मौला सेलिम ने एक अलगाववादी वैचारिक दुनिया बनाने के लिए धार्मिक विमर्श में हेरफेर किया और अनुभवजन्य तथ्यों को खारिज कर दिया। अंत में, यह अध्ययन विद्रोह को बदलते ओटोमन राजनीतिक प्रतिमान की प्रतिक्रिया के रूप में प्रस्तुत करता है; समिति ऑफ यूनियन एंड प्रोग्रेस (CUP) के तहत एक पारंपरिक इस्लामवादी/ओटोमनवादी पहचान से एक अधिक केंद्रीकृत तुर्कवादी विचारधारा में संक्रमण ने पूर्वी प्रांतों में "शासन की कमी" और सांस्कृतिक अलगाव पैदा किया, जिसने विद्रोह के लिए समाजशास्त्रीय रूप से उपजाऊ जमीन तैयार की।

यह शोध गुणात्मक पद्धति को अपनाता है, विशेष रूप से ऐतिहासिक-तुलनात्मक समाजशास्त्रीय दृष्टिकोण का उपयोग करता है। प्राथमिक डेटा संग्रह तकनीक दस्तावेज़ विश्लेषण है, जिसमें प्राथमिक और द्वितीयक स्रोतों की व्यापक समीक्षा शामिल है। सबसे महत्वपूर्ण डेटा स्रोत प्रधानमंत्री कार्यालय के ऑटोमन अभिलेखागार (BOA) हैं, जिसमें आधिकारिक मंत्रिस्तरीय पत्राचार (दाहिलीये नेज़ारते), बिटलिस और वान के प्रांतीय गवर्नरशिप से टेलीग्राम, और उस अवधि की सैन्य रिपोर्टें शामिल हैं।

ये प्राथमिक दस्तावेज़ इस बात का एक अनूठा "आंतरिक" दृष्टिकोण प्रदान करते हैं कि ओटोमन राज्य ने खतरे को कैसे महसूस किया और विद्रोहियों की कार्रवाइयों को कैसे दर्ज किया।

पुरालेखीय अभिलेखों के अलावा, यह अध्ययन निष्कर्षों का त्रि-सूत्रीकरण करने के लिए इतिहास और समाजशास्त्र दोनों के अकादमिक साहित्य की समीक्षा करता है। एकत्र किए गए डेटा को विषयगत विषयों के अनुसार वर्गीकृत किया गया था: नेतृत्व की विशेषताएँ, संगठनात्मक संरचना, प्रेरणा के तरीके, और धार्मिक बयानबाजी की कार्यात्मक भूमिका। इन श्रेणियों का तब उपरोक्त वेबरियन और पोस्ट-ट्रुथ ढाँचों के माध्यम से विश्लेषण किया गया। कई स्रोतों और अंतःविषय सिद्धांतों के उपयोग से ऐतिहासिक घटना की एक समग्र और वस्तुनिष्ठ व्याख्या सुनिश्चित होती है, जो एक एकल कथा से आगे बढ़कर सामाजिक कार्रवाई के बहु-स्तरीय विश्लेषण की ओर ले जाती है।

शोध निष्कर्षों से पता चलता है कि 1914 का बिटलिस विद्रोह एक अत्यधिक संगठित आंदोलन था जो एक विशिष्ट आंतरिक तर्क द्वारा संचालित था।

विद्रोह के केंद्र में मोला सेलिम की एक करिश्माई व्यक्तित्व के रूप में धारणा थी, जिनके अधिकार को दैवीय रूप से स्वीकृत माना जाता था। अनुयायी मानते थे कि उनके शब्द परम सत्य हैं, और अक्सर उन्हें दिव्य प्रकटीकरण के रूप में व्याख्यायित करते थे। इस विश्वास प्रणाली ने मोला सेलिम को गयदा लॉज के इर्द-गिर्द एक "बंद सामाजिक संरचना" स्थापित करने की अनुमति दी, जहाँ वह अपने अनुयायियों को केंद्र सरकार और वस्तुनिष्ठ वास्तविकता के प्रभाव से अलग कर सकते थे।

सबसे चौंकाने वाले निष्कर्षों में से एक इस आंदोलन के संचार की "पोस्ट-ट्रुथ" प्रकृति है। मोला सेलिम ने व्यवस्थित रूप से सांसारिक ज्ञान को खारिज कर दिया—जिसका उदाहरण उनकी यह घोषणा है कि पृथ्वी गोल होने का दावा करने वाले विधर्मी हैं—यह सुनिश्चित करने के लिए कि उनके अनुयायियों के सत्य का एकमात्र स्रोत उनका अपना प्रवचन हो। यह विचारधारा थोपने की प्रक्रिया लामबंदी के चरण के लिए महत्वपूर्ण थी; ओटोमन प्रशासन को कुफ़ार (अविश्वासी) और सीयूपी (CUP) को एक धर्मनिरपेक्ष, मेसोनिक संस्था के रूप में लेबल करके, उन्होंने एक राजनीतिक संघर्ष को "सच्चे विश्वासियों" और "धर्मद्रोहियों" के बीच एक ब्रह्मांडीय संघर्ष में बदल दिया।

यह चर्चा इन निष्कर्षों को विद्रोह के "जेकोबाइन" रवैये से जोड़ती है। अनुयायियों ने "उद्देश्य साधन को उचित ठहराता है" में विश्वास दिखाया, जो तब स्पष्ट रूप से देखा गया जब उन्होंने जेंडरमेरी हिरासत से मोला सेलिम को जबरदस्ती छुड़ाया, और इस प्रकार राज्य के कानूनी अधिकार को खुले तौर पर चुनौती दी। यह कृत्य केवल एक अपराध नहीं था, बल्कि राज्य की वैधता का एक प्रतीकात्मक अस्वीकार था। कार्यात्मक रूप से, विद्रोह एक वैकल्पिक सामाजिक व्यवस्था की खोज के रूप में काम किया।

धार्मिक प्रतीकों का उपयोग करके और एहल-ई-हुरुज़ (वैध विद्रोह) की बयानबाज़ी के माध्यम से जुटान करके, इस आंदोलन ने अपने प्रतिभागियों को एक पवित्र मिशन और पहचान की भावना प्रदान की, जिससे राज्य की कथित उपेक्षा और इस्तांबुल में हो रहे तीव्र वैचारिक परिवर्तनों से उत्पन्न रिक्तता को भरा।

मौला सेलिम के नेतृत्व में हुआ यह विद्रोह एक गहरा समाजशास्त्रीय घटनाक्रम है जो करिश्माई नेतृत्व, संप्रदायिक संरचनाओं और वैचारिक प्रतिरोध के संगम को दर्शाता है।

अध्ययन का निष्कर्ष है कि उस विशिष्ट स्थानीय संदर्भ में, मोला सेलिम का व्यक्तिगत अधिकार उस्मानी राज्य की संस्थागत शक्ति की तुलना में कहीं अधिक शक्तिशाली नियंत्रण तंत्र के रूप में कार्य करता था। यह विद्रोह तर्कसंगत राजनीतिक आपत्ति के बजाय "आस्था-आधारित प्रतिबद्धता" की नींव पर बना था, जिसने इसे राज्य के सुलह के प्रयासों के प्रति अत्यधिक प्रतिरोधी बना दिया।

धार्मिक और कानूनी वैधता का एकीकरण एक और प्रमुख निष्कर्ष था; सूरा अल-अहज़ाब 33:9 ("अदृश्य सेनाओं" के संबंध में) जैसी कुरान की आयतों और मेकेले (Mecelle) के सिद्धांतों (जैसे "दो बुराइयों में से कम बुराई को प्राथमिकता देना") का रणनीतिक हवाला देकर, मोला सेलिम ने अपने अनुयायियों को विद्रोह के लिए एक व्यापक औचित्य प्रदान किया। उन्होंने विद्रोह को "धर्म-विरोधी" शासकों से राज्य को बचाने के लिए एक धार्मिक कर्तव्य के रूप में प्रस्तुत किया। इस प्रकार, यह आंदोलन एक अराजक दंगा नहीं बल्कि एक व्यवस्थित रूप से आधारित प्रतिरोध था।

इन निष्कर्षों के आलोक में, यह अध्ययन सिफारिश करता है कि ऐतिहासिक विद्रोहों पर भविष्य के अकादमिक कार्य को केवल वर्णनात्मक कथाओं से हटकर आगे बढ़ना चाहिए। शोधकर्ताओं को समान स्थानीय आंदोलनों को सूक्ष्म-समाजशास्त्रीय विश्लेषण के अधीन करना चाहिए, जिसमें "नेता-अनुयायी" मनोविज्ञान और क्षेत्र की विशिष्ट जनजाति-आदेश (तारीकत-आशीरत) गतिशीलता पर ध्यान केंद्रित किया जाए।

इसके अलावा, "धर्मनिरपेक्ष" समुदायों में वैकल्पिक वास्तविकताओं का निर्माण कैसे होता है, यह समझने के लिए धार्मिक आंदोलनों के ऐतिहासिक अध्ययनों में "पोस्ट-ट्रुथ" की अवधारणा को और अधिक व्यापक रूप से लागू किया जाना चाहिए। अंत में, यह अध्ययन इस बात पर प्रकाश डालता है कि "म्यूएस्सेस निज़ाम" को समझने के लिए उन सांस्कृतिक और धार्मिक रूपरेखाओं की गहरी समझ की आवश्यकता है, जिनके माध्यम से स्थानीय कर्ता राजनीतिक परिवर्तन की व्याख्या करते हैं।