Çok Partili Hayata Geçişte Laiklik Söyleminin Dönüşümü: Ahmet Hamdi Akseki Üzerine Eleştirel Bir Söylem Analizi

Author:

Number of pages:
647-683
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 1

Abstract

Bu çalışma Ahmet Hamdi Akseki'nin cumhuriyet sonrası farklı mecralarda kaleme aldığı -özellikle de 1945 sonrası dönemde- geliştirdiği laiklik söylemini Teun A. van Dijk'ın eleştirel söylem analizi çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Cumhuriyet Türkiye'sinin üçüncü Diyanet İşleri Başkanı olan Ahmet Hamdi Akseki'nin farklı zamanlarda kaleme aldığı yazıları araştırmanın birincil kaynaklarını oluşturmaktadır. Çalışma söylem analizinin makro, mikro ve bilişsel düzeylerini kullanarak Akseki'nin genel olarak din-devlet ilişkileri, özel de ise laikliğe yaklaşımını ele alarak, burada oluşturduğu söyleminin hangi toplumsal-siyasal işlevleri yerine getirdiğini ortaya koymaktadır. Bulgular Akseki'nin laikliği din karşıtlığı olarak görmediğini, devleti de dinin sahih biçimde kurumsallaşmasını sağlayan düzenleyici bir çerçeve olarak konumlandırdığını göstermektedir. Elde edilen bulgular ışığında, Akseki’nin söyleminde din toplumsal düzenin vazgeçilmez bileşeni, ahlaki çözülmeye karşı koruyucu mekanizma ve Soğuk Savaş bağlamında komünizme karşı ideolojik direnç unsuru olarak tanımlanmaktadır. Devlet de din karşısında edilgen bir konumda tarif edilmemiş, din hizmetlerini düzenlemekle sorumlu aktif bir otorite olarak net olarak tanımlanmıştır. Çalışma, Ahmet Hamdi Akseki'nin söyleminin çok partili hayata geçiş ve Soğuk Savaş koşullarında devletin din politikalarına entelektüel meşruiyet sağlayan hegemonik bir söylem niteliği taşıdığını ortaya koymaktadır. Sonuç olarak Ahmet Hamdi Akseki modern Türkiye'de laiklik tartışmasına yalnızca dini savunan değil, laikliği devlet otoritesi ve toplumsal düzenle uyumlu hale getiren uyumlaştırıcı bir entelektüel aktör olarak müdahale etmiştir.

Keywords

Abstract

This study examines the discourse on secularism developed by Ahmet Hamdi Akseki on various platforms in the post-Republican period, particularly after 1945, within the framework of Teun A. van Dijk’s critical discourse analysis. The study's primary sources consist of Akseki's writings from different periods. He served as the third President of the Directorate of Religious Affairs (Diyanet) in Republican Turkey. Employing the macro, micro and cognitive levels of discourse analysis, the study explores Akseki’s approach to state–religion relations in general and to secularism in particular. It also seeks to reveal the social and political functions performed by the discourse he constructs in this context. The findings demonstrate that Akseki does not view secularism as anti-religious, but rather positions the state as a regulatory framework that ensures the proper institutionalisation of religion. Religion is defined in Akseki’s discourse as an indispensable component of social order and a protective mechanism against moral disintegration. Within the context of the Cold War, it is also an ideological bulwark against communism. The state is not portrayed as a passive actor with regard to religion, but as an active authority that is clearly responsible for organising religious services. The study reveals that Akseki’s discourse constitutes a hegemonic discursive formation that lends intellectual legitimacy to state religious policies during the transition to multi-party politics and under Cold War conditions. Ultimately, Akseki emerges not merely as an actor defending religion in debates on secularism in modern Turkey, but as a reconciliatory intellectual figure who intervenes by harmonising secularism with state authority and social order.

Keywords

Structured Abstract:

The question of secularism and state–religion relations in Turkey has long stood at the centre of intellectual and political debate and cannot be confined to legal or institutional arrangements alone. During the early Republican period, secularism was frequently implemented as a principle that limited the public presence of religion while simultaneously strengthening the regulatory authority of the state. At times, this approach generated tensions between society and the state. However, the international order that emerged after the Second World War, together with the ideological climate of the Cold War, reshaped Turkey’s relationship with the Western Bloc. Within this context, the transition to multi-party politics made it necessary to rethink and redefine secularism. During this process, secularism increasingly came to be viewed as an area requiring reinterpretation and broader social consent, and it began to be approached as a fundamental component of state policy.

It is precisely at this point that the discourse of Ahmet Hamdi Akseki, the third President of the Directorate of Religious Affairs (Diyanet), constitutes an important intellectual and ideological intervention. Akseki did not regard religion merely as an individual belief but as a structure that sustains social order, reinforces moral integrity, and forms a significant dimension of national identity. This study primarily aims to examine Akseki’s discourse on secularism and religion within its historical context and to understand the ideological functions it embodies, as well as its role in the production of social consent. A further objective is to critically analyse the relationship his discourse establishes with state policies. In this way, the study seeks to offer a theoretical and analytical contribution to debates on Turkish secularism.

This study employs a multilayered theoretical framework informed by the literature on critical discourse analysis and contemporary debates on secularism. Secularism is conceptualised as a discursive field that regulates power relations, produces social legitimacy, and constructs ideological meanings. Van Dijk’s approach is central in this regard, as he argues that discourse actively shapes social perception and generates ideological effects. Accordingly, the study takes actor representations, emphases on threat and security, strategies of legitimacy production, and mechanisms that guide social perception as key analytical categories. Although Akseki’s role in institutionalising the Diyanet and reorganising religious education has been widely discussed, his discourse on secularism has not received comparable attention. This study seeks to address this gap by evaluating Akseki’s discourse as an ideological and hegemonic construction process.

Methodologically, the study adopts a qualitative research approach and applies critical discourse analysis. It draws upon Akseki’s speeches and writings from different periods, institutional texts of the Directorate of Religious Affairs, his published works, particularly those produced after 1945, and systematically collected contextual materials. These were subsequently analysed through van Dijk’s model. At the macro level, the main themes of the discourse, its ideological orientation, and its relationship with the historical context were examined. At the micro level, linguistic structures, metaphors, conceptual emphases, representations of actors, and rhetorical strategies were analysed. Finally, at the cognitive level, the analysis explored how the discourse shapes social perception, contributes to the production of social consent, and reframes debates on secularism.

The findings show that Akseki does not present secularism as an anti-religious system, but rather as a framework through which religion can be institutionalised. For him, religion is not merely an individual belief system; it constitutes a moral foundation for social order and a guiding force for younger generations. The strong link he establishes between the absence of religious education and social disintegration underlines the securitising dimension of his discourse. Religion is not portrayed as a source of crisis in the public sphere but as a stabilising force. Although Akseki’s discourse avoids explicit political confrontation, it carries a strong ideological content. By grounding itself in widely accepted notions such as national unity, social order, morality, and conscience, it can generate social consent. In this respect, his discourse closely aligns with van Dijk’s understanding of “hegemonic discourse", as it produces legitimacy through normative values that are likely to receive broad social acceptance rather than through overt ideological conflict.

Overall, the study demonstrates that Akseki’s discourse reveals how debates on secularism in Turkey were shaped not only by legal arrangements but also by powerful processes of discursive construction. The state appears as both the regulator and the protector of the religious sphere, and secularism is reinterpreted through this role. Akseki’s discourse played a significant role in redefining the social and political functions of religion during the Cold War period and in reinforcing the institutional legitimacy of the Directorate of Religious Affairs. The study highlights the discursive dimension of secularism debates and underscores the importance of grounding religious policies in social consent. Future research may benefit from comparing Akseki’s discourse with that of subsequent presidents of the Directorate of Religious Affairs and from examining its social resonance through the press and archival materials of the period. In this way, the study aims to open new avenues for further research and to offer a meaningful contribution to the existing scholarship.

Keywords: History, Ahmet Hamdi Akseki, Secularism, Critical Discourse Analysis, Cold War, Religion-State Relations

Yapılandırılmış Özet:

Türkiye’de laiklik, Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte din-devlet ayrımı ekseninde, toplumsal yapının rasyonel ve seküler düzlemde inşa edilmesini hedefleyen modernist bir proje olarak kabul edilir. 1923-1945 yılları arasındaki Tek Parti Dönemi, laikliği dinin kamusal alandan olabildiğince dışlanması, kurumsal gücünün zayıflatılması ve inancın bireysel vicdanlara hapsedilmesi olarak gören devrimci laiklik anlayışıyla karakterize edilir. Ancak II. Dünya Savaşı’nın ardından değişen küresel siyasi dengeler, Türkiye'nin çok partili hayata geçiş sancıları ve Batı blokuna eklemlenme stratejileri, bu sert laiklik söyleminin toplumsal meşruiyetini tartışmaya açmış ve söylemsel bir esnemeyi zorunlu kılmıştır. Bu makale, söz konusu tarihsel kırılmayı ve laiklik söylemindeki paradigma değişimini, Cumhuriyet tarihinin önemli dini ve bürokratik figürlerinden biri olan Ahmet Hamdi Akseki üzerinden mercek altına almaktadır. Diyanet İşleri Başkanlığı'nın üçüncü başkanı olarak görev yapan Akseki’nin söylemsel pratikleri, dinin devletle olan gerilimli ilişkisinin nasıl bir orta yol veya uzlaşı zeminine taşındığını anlamak açısından kritik öneme sahiptir. Çalışmanın temel sorunsalı, Akseki’nin laikliği dinden bir kopuş veya dine karşı bir konumlanış olarak değil, dinin devlet eliyle rasyonel bir şekilde kurumsallaştırılması ve doğru dindarlığın ihyası olarak nasıl yeniden inşa ettiğini ortaya koymaktır.

Çalışmanın yöntemsel zeminini Teun A. van Dijk tarafından geliştirilen Eleştirel Söylem Analizi oluşturmaktadır. Bu yaklaşım, metinleri sadece dilbilgisel yapılar olarak değil, sosyal gücün, hakim ideolojinin ve iktidar ilişkilerinin metin aracılığıyla nasıl meşrulaştırıldığını gösteren birer ideolojik aygıt olarak ele alır. Analiz sürecinde Akseki’nin kısmen 1945 öncesi ancak özellikle geçiş dönemi olan 1945 sonrası kaleme aldığı eserler, makaleler, ders notları ve resmi beyanatlar, makro, mikro ve bilişsel düzeylerde kapsamlı bir incelemeye tabi tutulmuştur. Özellikle Reisigl ve Wodak’ın Söylem-Tarihsel Yaklaşımından faydalanılarak, Akseki’nin söylemindeki dinsel süreklilikler ile Cumhuriyet rejiminin ihtiyaç duyduğu kopuşlar arasındaki diyalektik bağ kurulmuştur. Akseki’nin metinlerinde kurulan argümanlar, sadece teolojik birer savunma olarak el alınmış ve devletin bekası, toplumsal ahlakın korunması ve yükselen komünizm tehdidine karşı manevi bir tahkimat çabası olarak metodolojik bir süzgeçten geçirilmiştir.

Araştırmanın ulaştığı bulgular, Akseki’nin laiklik söylemini üç temel stratejik aks üzerinde yeniden yapılandırdığını göstermektedir. İlk olarak, Akseki’nin söyleminde din, modernleşmenin önünde bir engel veya devletin rakibi olarak düşünülmemiştir. Akseki aynı zamanda toplumsal düzenin, disiplinin ve milli ahlakın en temel koruyucusu ve tamamlayıcısı olarak konumlandırılmıştır. Akseki, din eğitimindeki boşluğun anarşi, başıboşluk ve ahlaki çöküntü getireceği uyarısını sürekli yineleyerek, devletin dini tamamen dışlamasının aslında devletin kendi güvenliğini ve toplumsal kontrol mekanizmalarını tehlikeye attığını savunmuştur. Bu noktada laiklik anlayışı, devletin dinden tamamen uzak durduğu pasif bir tutumdan, hurafelerden arındırılmış ve rasyonel bir dini öğretmek amacıyla din alanına aktif olarak dahil olduğu bir yaklaşıma dönüşmüştür. Akseki’nin bu söylemi, dini bir sosyal çimento olarak işlevselleştirerek, laikliği devletin bekası için pragmatik bir yönetim enstrümanına dönüştürmüştür.

İkinci önemli bulgu, Soğuk Savaş’ın ideolojik ikliminin Akseki’nin söylemi üzerindeki belirleyici ve dönüştürücü etkisidir. Türkiye’nin dış politikada Batı ittifakına yönelmesi ve içeride komünizm tehdidine karşı manevi bir bariyer oluşturma ihtiyacı, Akseki’nin metinlerinde dinin bir bakıma milli bir zırh olarak tanımlanmasına yol açmıştır. Akseki, materyalist ideolojilerin yıkıcı etkilerine karşı koyabilecek tek gücün İslam’ın müspet ilimlerle barışık ahlak prensipleri olduğunu vurgulayarak, laik devletin bu manevi sermayeyi kullanması gerektiğini savunmuştur. Bu süreçte laiklik, din işlerini devletten ayırmaktan ziyade, dinin devlet çıkarları doğrultusunda mobilize edilmesine olanak tanıyan esnek bir ideolojik çerçeveye büründürülmüştür. Akseki, ulema geleneğinden gelen birikimini bürokratik rasyonaliteyle birleştirerek, maslahat, itaat ve beka gibi klasik İslami kavramları ulus, inkılap ve çağdaşlaşma gibi modern kavramlarla söylemsel olarak sentezlemiştir.

Üçüncü olarak analizler, Akseki’nin metinlerinde kurduğu bilişsel modeller aracılığıyla muhafazakar kitleler ile Cumhuriyet elitleri arasında bir söylemsel köprü inşa ettiğini ortaya koymaktadır. Akseki, klasik İslami terminolojiyi modern devletin ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde yeniden yorumlayarak, laikliği inançlı halk kesimleri için düşman bir ideoloji olmaktan çıkarıp dinin hamisi olan bir devlet düzeni olarak aktarmıştır. Onun söyleminde laiklik, dindarlığın önünde bir barikat biçiminde tarif edilmemiş, aksine gerçek dindarlığın cehalet ve taassuptan korunmasının yegane güvencesi olarak tanımlanmıştır. Bu stratejik hamle, CHP’nin 1947’deki 7. Olağan Kurultayı’nda görünür olan din politikalarında yumuşama eğiliminin entelektüel ve teolojik meşruiyet zeminine de katkı sunmuştur.

Tartışma bölümünde, Akseki’nin inşa ettiği bu söylemin Türk laiklik tarihindeki uzun vadeli etkileri ele alınmaktadır. Elde edilen veriler, Türkiye’deki laiklik pratiğinin 1945 sonrasında dışlayıcı-negatif bir modelden denetleyici-pozitif bir modele geçtiğini desteklemektedir. Bu dönüşüm, dinin kamusal alandaki meşruiyetini artırırken, aynı zamanda onu Diyanet İşleri Başkanlığı gibi devlet aygıtları aracılığıyla sıkı bir kontrol altına almıştır. Akseki’nin devlet için ‘‘makbul’’ dindarlık olarak formüle ettiği bu vizyon, laikliğin felsefi bir bireysel özgürlük alanı olmasından ziyade, devletin toplumu yönetmek için kullandığı bir sosyal mühendislik aparatı haline gelmesine zemin hazırlamıştır. Bu durum, günümüz Türkiye’sindeki din-devlet ilişkilerinin ve DİB'in mevcut kurumsal ideolojisinin köklerini anlamak için en temel referans noktalarından biridir.

Sonuç olarak araştırmamız, A. Hamdi Akseki’nin sadece bir din alimi değil, aynı zamanda Cumhuriyet’in en stratejik söylem mimarlarından biri olduğunu ortaya koymaktadır. Akseki, çok partili dönemin getirdiği siyasi rekabet ve toplumsal baskılar altında laikliği, devletin bekası ve toplumun ahlaki bütünlüğü için vazgeçilmez bir denge unsuru olarak yeniden tanımlamayı başarmıştır. Onun geliştirdiği bu hibrit söylem, Erken Cumhuriyetin katı uygulamaları nedeniyle sistemle kopukluk yaşayan geniş dindar kitlelerin Cumhuriyet rejimine entegre edilmesinde tarihsel bir rol oynamıştır. Çalışma, laikliğin durağan bir kavram olmadığını, siyasal aktörlerin, toplumsal ihtiyaçların ve küresel konjonktürün söylemsel pratikleri aracılığıyla sürekli yeniden üretilen, esnetilen ve dönüştürülen canlı bir yapı olduğunu göstererek literatüre özgün bir katkı sağlamaktadır. Gelecek çalışmalar için, Akseki’nin bu söylemsel mirasının güncel siyasi dil ve devletin din politikaları üzerindeki süreklilik arz eden yansımalarının ampirik verilerle incelenmesi önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler: Tarih, Ahmet Hamdi Akseki, Sekülarizm, Eleştirel Söylem Analizi, Soğuk Savaş, Din-Devlet İlişkileri

ملخص منظم

لطالما كانت مسألة العلمانية والعلاقات بين الدولة والدين في تركيا محور النقاش الفكري والسياسي، ولا يمكن حصرها في الترتيبات القانونية أو المؤسسية وحدها. خلال الفترة الجمهورية المبكرة، غالبًا ما كانت العلمانية تُطبق كمبدأ يحد من حضور الدين في الحياة العامة، مع تعزيز السلطة التنظيمية للدولة في الوقت نفسه. في بعض الأحيان، أدى هذا النهج إلى توترات بين المجتمع والدولة. ومع ذلك، فإن النظام الدولي الذي نشأ بعد الحرب العالمية الثانية، إلى جانب المناخ الأيديولوجي للحرب الباردة، أعاد تشكيل علاقة تركيا بالكتلة الغربية. وفي هذا السياق، استلزم الانتقال إلى نظام التعددية الحزبية إعادة التفكير في العلمانية وإعادة تعريفها. وخلال هذه العملية، أصبحت العلمانية تُعتبر بشكل متزايد مجالًا يتطلب إعادة تفسير وموافقة اجتماعية أوسع، وبدأ التعامل معها كعنصر أساسي في سياسة الدولة.

وفي هذه المرحلة بالذات، شكّل خطاب أحمد حمدي أكسيكي، الرئيس الثالث لمديرية الشؤون الدينية (ديانت)، تدخلاً فكرياً وأيديولوجياً مهماً. لم يعتبر أكسيكي الدين مجرد معتقد فردي، بل كهيكل يحافظ على النظام الاجتماعي، ويعزز النزاهة الأخلاقية، ويشكل بعداً مهماً من أبعاد الهوية الوطنية. تهدف هذه الدراسة في المقام الأول إلى دراسة خطاب أكسيكي حول العلمانية والدين في سياقه التاريخي وفهم الوظائف الأيديولوجية التي يجسدها، فضلاً عن دوره في تكوين التوافق الاجتماعي. وهناك هدف آخر يتمثل في التحليل النقدي للعلاقة التي يقيمها خطابه مع سياسات الدولة. وبهذه الطريقة، تسعى الدراسة إلى تقديم مساهمة نظرية وتحليلية في النقاشات حول العلمانية التركية.

تستخدم هذه الدراسة إطارًا نظريًا متعدد المستويات مستمدًا من الأدبيات المتعلقة بتحليل الخطاب النقدي والمناقشات المعاصرة حول العلمانية. يتم تصور العلمانية على أنها مجال خطابي ينظم علاقات القوة، وينتج الشرعية الاجتماعية، ويبني المعاني الأيديولوجية. ويعد نهج فان ديك أساسيًا في هذا الصدد، حيث يجادل بأن الخطاب يشكل بشكل فعال الإدراك الاجتماعي ويولد آثارًا أيديولوجية. وبناءً على ذلك، تتخذ الدراسة تمثيلات الفاعلين، والتركيز على التهديد والأمن، واستراتيجيات إنتاج الشرعية، والآليات التي توجه التصورات الاجتماعية كفئات تحليلية رئيسية. على الرغم من أن دور أكسيكي في إضفاء الطابع المؤسسي على ديانت وإعادة تنظيم التعليم الديني قد نوقش على نطاق واسع، إلا أن خطابه حول العلمانية لم يحظ باهتمام مماثل. تسعى هذه الدراسة إلى معالجة هذه الفجوة من خلال تقييم خطاب أكسيكي كعملية بناء أيديولوجية وهيمنية.

من الناحية المنهجية، تتبنى الدراسة نهجًا بحثيًا نوعيًا وتطبق تحليلًا نقديًا للخطاب. وهي تستند إلى خطب أكسيكي وكتاباته من فترات مختلفة، والنصوص المؤسسية لمديرية الشؤون الدينية، وأعماله المنشورة، لا سيما تلك التي أنتجها بعد عام 1945، والمواد السياقية التي تم جمعها بشكل منهجي. تم تحليل هذه المواد لاحقًا من خلال نموذج فان ديك. على المستوى الكلي، تم فحص الموضوعات الرئيسية للخطاب وتوجهه الأيديولوجي وعلاقته بالسياق التاريخي. على المستوى الجزئي، تم تحليل الهياكل اللغوية والاستعارات والتركيز المفاهيمي وتمثيلات الفاعلين والاستراتيجيات البلاغية. أخيرًا، على المستوى المعرفي، استكشف التحليل كيف يشكل الخطاب الإدراك الاجتماعي ويساهم في تكوين الإجماع الاجتماعي ويعيد صياغة النقاشات حول العلمانية.

تظهر النتائج أن أكسيكي لا يقدم العلمانية كنظام معاد للدين، بل كإطار يمكن من خلاله إضفاء الطابع المؤسسي على الدين. بالنسبة له، الدين ليس مجرد نظام معتقدات فردي؛ بل يشكل أساسًا أخلاقيًا للنظام الاجتماعي وقوة توجيهية للأجيال الشابة. إن الصلة القوية التي يقيمها بين غياب التعليم الديني والتفكك الاجتماعي تؤكد البعد الأمني لخطابه. لا يتم تصوير الدين على أنه مصدر للأزمة في المجال العام، بل كقوة استقرار. على الرغم من أن خطاب أكسيكي يتجنب المواجهة السياسية الصريحة، إلا أنه يحمل مضمونًا أيديولوجيًا قويًا. من خلال ترسيخه لمفاهيم مقبولة على نطاق واسع مثل الوحدة الوطنية والنظام الاجتماعي والأخلاق والضمير، يمكنه توليد الموافقة الاجتماعية. في هذا الصدد، يتوافق خطابه بشكل وثيق مع فهم فان ديك لـ"الخطاب ”الخطاب الهيمني", حيث ينتج الشرعية من خلال القيم المعيارية التي من المرجح أن تحظى بقبول اجتماعي واسع النطاق بدلاً من الصراع الأيديولوجي الصريح.

بشكل عام، تظهر الدراسة أن خطاب أكسيكي يكشف كيف شكلت المناقشات حول العلمانية في تركيا ليس فقط من خلال الترتيبات القانونية، ولكن أيضًا من خلال عمليات قوية لبناء الخطاب. تظهر الدولة كمنظم وحامي للمجال الديني، ويتم إعادة تفسير العلمانية من خلال هذا الدور. لعب خطاب أكسيكي دورًا مهمًا في إعادة تعريف الوظائف الاجتماعية والسياسية للدين خلال فترة الحرب الباردة وفي تعزيز الشرعية المؤسسية لمديرية الشؤون الدينية. تسلط الدراسة الضوء على البعد الخطابي لمناقشات العلمانية وتؤكد على أهمية تأسيس السياسات الدينية على التوافق الاجتماعي. قد تستفيد الأبحاث المستقبلية من مقارنة خطاب أكسيكي بخطاب الرؤساء اللاحقين لمديرية الشؤون الدينية ومن دراسة صداه الاجتماعي من خلال الصحافة والمواد الأرشيفية لتلك الفترة. وبهذه الطريقة، تهدف الدراسة إلى فتح آفاق جديدة لمزيد من الأبحاث وتقديم مساهمة مهمة للبحوث الحالية.

الكلمات المفتاحية: التاريخ، أحمد حمدي أكسيكي، العلمانية، تحليل الخطاب النقدي، الحرب الباردة، العلاقات بين الدين والدولة

Résumé Structuré:

La question de la laïcité et des relations entre l'État et la religion en Turquie est depuis longtemps au cœur du débat intellectuel et politique et ne peut se limiter aux seuls arrangements juridiques ou institutionnels. Au début de la période républicaine, la laïcité était souvent mise en œuvre comme un principe qui limitait la présence publique de la religion tout en renforçant l'autorité réglementaire de l'État. Cette approche a parfois généré des tensions entre la société et l'État. Cependant, l'ordre international qui a émergé après la Seconde Guerre mondiale, associé au climat idéologique de la guerre froide, a redéfini les relations de la Turquie avec le bloc occidental. Dans ce contexte, la transition vers un système politique multipartite a rendu nécessaire de repenser et de redéfinir la laïcité. Au cours de ce processus, la laïcité a été de plus en plus considérée comme un domaine nécessitant une réinterprétation et un consensus social plus large, et elle a commencé à être abordée comme un élément fondamental de la politique de l'État.

C'est précisément à ce moment-là que le discours d'Ahmet Hamdi Akseki, troisième président de la Direction des affaires religieuses (Diyanet), constitue une intervention intellectuelle et idéologique importante. Akseki ne considérait pas la religion comme une simple croyance individuelle, mais comme une structure qui soutient l'ordre social, renforce l'intégrité morale et constitue une dimension importante de l'identité nationale. Cette étude vise principalement à examiner le discours d'Akseki sur la laïcité et la religion dans son contexte historique et à comprendre les fonctions idéologiques qu'il incarne, ainsi que son rôle dans la production du consentement social. Elle a également pour objectif d'analyser de manière critique la relation que son discours établit avec les politiques de l'État. Elle cherche ainsi à apporter une contribution théorique et analytique aux débats sur la laïcité turque.

Cette étude utilise un cadre théorique à plusieurs niveaux, inspiré de la littérature sur l'analyse critique du discours et des débats contemporains sur la laïcité. La laïcité est conceptualisée comme un champ discursif qui régule les relations de pouvoir, produit une légitimité sociale et construit des significations idéologiques. L'approche de Van Dijk est centrale à cet égard, car il soutient que le discours façonne activement la perception sociale et génère des effets idéologiques. En conséquence, l'étude prend comme catégories analytiques clés les représentations des acteurs, l'accent mis sur la menace et la sécurité, les stratégies de production de légitimité et les mécanismes qui guident la perception sociale. Bien que le rôle d'Akseki dans l'institutionnalisation de la Diyanet et la réorganisation de l'éducation religieuse ait été largement discuté, son discours sur la laïcité n'a pas reçu une attention comparable. Cette étude vise à combler cette lacune en évaluant le discours d'Akseki comme un processus de construction idéologique et hégémonique.

Sur le plan méthodologique, l'étude adopte une approche de recherche qualitative et applique une analyse critique du discours. Elle s'appuie sur les discours et les écrits d'Akseki à différentes périodes, les textes institutionnels de la Direction des affaires religieuses, ses ouvrages publiés, en particulier ceux produits après 1945, et des documents contextuels systématiquement collectés. Ceux-ci ont ensuite été analysés à l'aide du modèle de van Dijk. Au niveau macro, les thèmes principaux du discours, son orientation idéologique et sa relation avec le contexte historique ont été examinés. Au niveau micro, les structures linguistiques, les métaphores, les accents conceptuels, les représentations des acteurs et les stratégies rhétoriques ont été analysés. Enfin, au niveau cognitif, l'analyse a exploré la manière dont le discours façonne la perception sociale, contribue à la production du consentement social et recadre les débats sur la laïcité.

Les résultats montrent qu'Akseki ne présente pas la laïcité comme un système antireligieux, mais plutôt comme un cadre à travers lequel la religion peut être institutionnalisée. Pour lui, la religion n'est pas seulement un système de croyances individuelles ; elle constitue un fondement moral pour l'ordre social et une force directrice pour les jeunes générations. Le lien fort qu'il établit entre l'absence d'éducation religieuse et la désintégration sociale souligne la dimension sécuritaire de son discours. La religion n'est pas présentée comme une source de crise dans la sphère publique, mais comme une force stabilisatrice. Bien que le discours d'Akseki évite toute confrontation politique explicite, il véhicule un contenu idéologique fort. En s'appuyant sur des notions largement acceptées telles que l'unité nationale, l'ordre social, la moralité et la conscience, il peut générer un consentement social. À cet égard, son discours s'aligne étroitement sur la conception de « discours hégémonique » de van Dijk, car il produit une légitimité à travers des valeurs normatives susceptibles d'être largement acceptées par la société plutôt que par un conflit idéologique ouvert.

Dans l'ensemble, l'étude démontre que le discours d'Akseki révèle comment les débats sur la laïcité en Turquie ont été façonnés non seulement par des dispositions juridiques, mais aussi par de puissants processus de construction discursive. L'État apparaît à la fois comme le régulateur et le protecteur de la sphère religieuse, et la laïcité est réinterprétée à travers ce rôle. Le discours d'Akseki a joué un rôle important dans la redéfinition des fonctions sociales et politiques de la religion pendant la guerre froide et dans le renforcement de la légitimité institutionnelle de la Direction des affaires religieuses. L'étude met en évidence la dimension discursive des débats sur la laïcité et souligne l'importance d'ancrer les politiques religieuses dans le consentement social. Les recherches futures pourraient tirer profit d'une comparaison entre le discours d'Akseki et celui des présidents suivants de la Direction des affaires religieuses, ainsi que d'une analyse de sa résonance sociale à travers la presse et les archives de l'époque. De cette manière, cette étude vise à ouvrir de nouvelles voies pour des recherches futures et à apporter une contribution significative à la littérature existante.

Mots-clés: Laïcité, histoire, Ahmet Hamdi Akseki, analyse critique du discours Guerre froide, Relations entre la religion et l'État

Resumen Estructurado:

La cuestión del secularismo y las relaciones entre el Estado y la religión en Turquía ha sido durante mucho tiempo el centro del debate intelectual y político, y no puede limitarse únicamente a los acuerdos legales o institucionales. Durante los primeros años de la República, el secularismo se aplicó con frecuencia como un principio que limitaba la presencia pública de la religión y, al mismo tiempo, reforzaba la autoridad reguladora del Estado. En ocasiones, este enfoque generó tensiones entre la sociedad y el Estado. Sin embargo, el orden internacional que surgió tras la Segunda Guerra Mundial, junto con el clima ideológico de la Guerra Fría, reconfiguró la relación de Turquía con el bloque occidental. En este contexto, la transición a la política multipartidista hizo necesario repensar y redefinir el secularismo. Durante este proceso, el secularismo pasó a considerarse cada vez más como un ámbito que requería una reinterpretación y un consenso social más amplio, y comenzó a abordarse como un componente fundamental de la política estatal.

Es precisamente en este punto donde el discurso de Ahmet Hamdi Akseki, tercer presidente de la Dirección de Asuntos Religiosos (Diyanet), constituye una importante intervención intelectual e ideológica. Akseki no consideraba la religión como una mera creencia individual, sino como una estructura que sostiene el orden social, refuerza la integridad moral y constituye una dimensión significativa de la identidad nacional. El objetivo principal de este estudio es examinar el discurso de Akseki sobre el secularismo y la religión en su contexto histórico y comprender las funciones ideológicas que encarna, así como su papel en la producción del consenso social. Otro objetivo es analizar críticamente la relación que su discurso establece con las políticas estatales. De este modo, el estudio pretende ofrecer una contribución teórica y analítica a los debates sobre el secularismo turco.

Este estudio emplea un marco teórico multifacético basado en la literatura sobre el análisis crítico del discurso y los debates contemporáneos sobre el secularismo. El secularismo se conceptualiza como un campo discursivo que regula las relaciones de poder, produce legitimidad social y construye significados ideológicos. El enfoque de Van Dijk es fundamental en este sentido, ya que sostiene que el discurso moldea activamente la percepción social y genera efectos ideológicos. En consecuencia, el estudio toma como categorías analíticas clave las representaciones de los actores, el énfasis en la amenaza y la seguridad, las estrategias de producción de legitimidad y los mecanismos que guían la percepción social. Aunque se ha debatido ampliamente el papel de Akseki en la institucionalización de la Diyanet y la reorganización de la educación religiosa, su discurso sobre el secularismo no ha recibido una atención comparable. Este estudio pretende abordar esta laguna evaluando el discurso de Akseki como un proceso de construcción ideológica y hegemónica.

Desde el punto de vista metodológico, el estudio adopta un enfoque de investigación cualitativa y aplica el análisis crítico del discurso. Se basa en los discursos y escritos de Akseki de diferentes períodos, los textos institucionales de la Dirección de Asuntos Religiosos, sus obras publicadas, en particular las producidas después de 1945, y materiales contextuales recopilados sistemáticamente. Posteriormente, estos fueron analizados mediante el modelo de van Dijk. A nivel macro, se examinaron los temas principales del discurso, su orientación ideológica y su relación con el contexto histórico. A nivel micro, se analizaron las estructuras lingüísticas, las metáforas, los énfasis conceptuales, las representaciones de los actores y las estrategias retóricas. Por último, a nivel cognitivo, el análisis exploró cómo el discurso configura la percepción social, contribuye a la producción del consenso social y replantea los debates sobre el secularismo.

Los resultados muestran que Akseki no presenta el secularismo como un sistema antirreligioso, sino más bien como un marco a través del cual se puede institucionalizar la religión. Para él, la religión no es simplemente un sistema de creencias individuales, sino que constituye una base moral para el orden social y una fuerza orientadora para las generaciones más jóvenes. El fuerte vínculo que establece entre la ausencia de educación religiosa y la desintegración social subraya la dimensión securitizante de su discurso. La religión no se presenta como una fuente de crisis en la esfera pública, sino como una fuerza estabilizadora. Aunque el discurso de Akseki evita la confrontación política explícita, tiene un fuerte contenido ideológico. Al basarse en nociones ampliamente aceptadas, como la unidad nacional, el orden social, la moralidad y la conciencia, puede generar consenso social. En este sentido, su discurso se alinea estrechamente con la concepción de van Dijk del «discurso hegemónico», ya que produce legitimidad a través de valores normativos que probablemente reciban una amplia aceptación social, en lugar de a través de un conflicto ideológico manifiesto.

En general, el estudio demuestra que el discurso de Akseki revela cómo los debates sobre el secularismo en Turquía se vieron influidos no solo por disposiciones legales, sino también por poderosos procesos de construcción discursiva. El Estado aparece como regulador y protector de la esfera religiosa, y el secularismo se reinterpreta a través de este papel. El discurso de Akseki desempeñó un papel importante en la redefinición de las funciones sociales y políticas de la religión durante el período de la Guerra Fría y en el refuerzo de la legitimidad institucional de la Dirección de Asuntos Religiosos. El estudio destaca la dimensión discursiva de los debates sobre el secularismo y subraya la importancia de basar las políticas religiosas en el consenso social. Las investigaciones futuras podrían beneficiarse de la comparación del discurso de Akseki con el de los presidentes posteriores de la Dirección de Asuntos Religiosos y del examen de su resonancia social a través de la prensa y los materiales de archivo de la época. De este modo, el estudio pretende abrir nuevas vías para futuras investigaciones y ofrecer una contribución significativa a los estudios existentes.

Palabras clave: Historia, Ahmet Hamdi Akseki, laicismo, análisis crítico del discurso, Guerra Fría, relaciones entre la religión y el Estado

结构化摘要:

土耳其的世俗主义与政教关系问题长期处于知识界和政治辩论的核心,其内涵远非法律或制度安排所能涵盖。在共和国早期,世俗主义常被作为限制宗教公共存在、同时强化国家监管权力的原则来实施。这种做法时常引发社会与国家之间的紧张关系。然而二战后形成的国际秩序与冷战意识形态氛围,重塑了土耳其与西方阵营的关系。在此背景下,向多党政治的转型迫使人们重新审视并界定世俗主义。这一过程中,世俗主义日益被视为需要重新诠释并获得更广泛社会共识的领域,逐渐成为国家政策的基本组成部分。

正是在这一节点,宗教事务局第三任局长艾哈迈德·哈姆迪·阿克塞基的论述构成了重要的思想与意识形态干预。阿克塞基将宗教不仅视为个人信仰,更视作维系社会秩序、强化道德完整性、塑造民族认同重要维度的社会结构。本研究旨在历史语境中审视阿克塞基关于世俗主义与宗教的论述,解析其蕴含的意识形态功能及其在社会共识构建中的作用,并批判性地剖析其论述与国家政策的关联。由此为土耳其世俗主义的学术争鸣提供理论与分析层面的贡献。

本研究采用多层次理论框架,融合批判性话语分析文献与当代世俗主义论辩成果。世俗主义被界定为规范权力关系、生产社会合法性、构建意识形态意义的话语场域。范迪克的理论在此具有核心意义——他主张话语能主动塑造社会认知并产生意识形态效应。据此,本研究将行为者表征、对威胁与安全的强调、合法性生产策略以及引导社会认知的机制作为核心分析范畴。尽管阿克塞基在宗教事务局制度化及宗教教育重组中的作用已广受讨论,其世俗主义话语却未获同等关注。本研究旨在通过将阿克塞基的话语视为意识形态与霸权建构过程进行评估,填补这一研究空白。

方法论上,本研究采用定性研究范式并运用批判性话语分析法。研究素材涵盖阿克塞基不同时期的演讲与著作、宗教事务局机构文本、其出版作品(尤侧重1945年后著作),以及系统收集的背景材料。这些素材经范迪克模型进行分析:宏观层面考察话语核心主题、意识形态取向及其与历史语境的关联; 在微观层面,分析了语言结构、隐喻、概念侧重、行为体表征及修辞策略。最后在认知层面,探究了该话语如何塑造社会认知、促进社会共识形成,并重构世俗主义议题的讨论框架。

研究发现阿克塞基并未将世俗主义呈现为反宗教体系,而是将其视为宗教制度化的框架。在他看来,宗教不仅是个人信仰体系,更是社会秩序的道德根基与年轻一代的引导力量。他将宗教教育缺失与社会解体紧密关联,凸显其话语的安全化维度。宗教在公共领域中并非被描绘为危机根源,而是稳定力量。尽管阿克塞基的言论避免直接政治对抗,却蕴含强烈意识形态内涵。通过植根于民族团结、社会秩序、道德与良知等普遍认同的概念,其话语得以凝聚社会共识。就此而言,其话语与范迪克(van Dijk)提出的话语概念高度契合——它通过规范性价值(而非公开意识形态冲突)获取社会广泛认同,从而确立话语正当性。

本研究总体揭示:阿克塞基的话语表明,土耳其世俗主义的论辩不仅受法律制度塑造,更受强大话语建构过程的影响。国家既是宗教领域的监管者,亦是守护者,世俗主义正是在此角色框架下被重新诠释。阿克塞基的言论在冷战时期重新定义宗教的社会政治功能、强化宗教事务局制度合法性方面发挥了关键作用。本研究凸显了世俗主义辩论的言论维度,强调宗教政策需植根于社会共识的重要性。后续研究可通过比较阿克塞基与历任宗教事务局长的言论,并借助同期新闻档案材料考察其社会反响,拓展研究新路径,为既有学术成果作出实质性贡献。

关键词:历史、艾哈迈德·哈姆迪·阿克塞基、世俗主义、批判性话语分析、冷战、宗教与国家关系

Структурированное резюме

Вопрос о секуляризме и отношениях между государством и религией в Турции долгое время находился в центре интеллектуальных и политических дебатов и не может быть ограничен только правовыми или институциональными механизмами. В ранний период республики секуляризм часто реализовывался как принцип, ограничивающий публичное присутствие религии и одновременно укрепляющий регулирующие полномочия государства. Иногда такой подход вызывал напряженность в отношениях между обществом и государством. Однако международный порядок, сложившийся после Второй мировой войны, а также идеологический климат холодной войны изменили отношения Турции с западным блоком. В этом контексте переход к многопартийной политике сделал необходимым переосмысление и переопределение секуляризма. В ходе этого процесса секуляризм все чаще стали рассматривать как область, требующую переосмысления и более широкого общественного согласия, и к нему стали подходить как к фундаментальному компоненту государственной политики.

Именно в этот момент дискурс Ахмета Хамди Аксеки, третьего президента Управления по делам религии (Diyanet), стал важным интеллектуальным и идеологическим вкладом. Аксеки рассматривал религию не просто как индивидуальное вероисповедание, но как структуру, поддерживающую социальный порядок, укрепляющую моральную целостность и формирующую важное измерение национальной идентичности. Данное исследование в первую очередь направлено на анализ дискурса Аксеки о секуляризме и религии в историческом контексте и на понимание идеологических функций, которые он воплощает, а также его роли в формировании общественного согласия. Еще одной целью является критический анализ взаимосвязи, которую его дискурс устанавливает с государственной политикой. Таким образом, исследование стремится внести теоретический и аналитический вклад в дискуссии о турецком секуляризме.

В данном исследовании используется многоуровневая теоретическая основа, основанная на литературе по критическому дискурс-анализу и современных дебатах о секуляризме. Секуляризм концептуализируется как дискурсивная область, которая регулирует властные отношения, формирует социальную легитимность и конструирует идеологические значения. В этом отношении центральное место занимает подход Ван Дейка, который утверждает, что дискурс активно формирует социальное восприятие и генерирует идеологические эффекты. Соответственно, в исследовании в качестве ключевых аналитических категорий используются представления акторов, акцент на угрозе и безопасности, стратегии производства легитимности и механизмы, которые определяют социальное восприятие. Хотя роль Аксеки в институционализации Диянета и реорганизации религиозного образования широко обсуждалась, его дискурс о секуляризме не получил сопоставимого внимания. Данное исследование стремится восполнить этот пробел, оценивая дискурс Аксеки как процесс идеологического и гегемонистского конструирования.

С методологической точки зрения в исследовании используется качественный подход и применяется критический дискурс-анализ. Оно опирается на речи и писания Аксеки разных периодов, институциональные тексты Управления по делам религии, его опубликованные работы, особенно те, что были написаны после 1945 года, и систематически собранные контекстуальные материалы. Затем все это было проанализировано с помощью модели ван Дейка. На макроуровне были изучены основные темы дискурса, его идеологическая ориентация и связь с историческим контекстом. На микроуровне были проанализированы лингвистические структуры, метафоры, концептуальные акценты, представления о действующих лицах и риторические стратегии. Наконец, на когнитивном уровне в ходе анализа было исследовано, как дискурс формирует социальное восприятие, способствует формированию социального консенсуса и переосмысливает дебаты о секуляризме.

Результаты показывают, что Аксеки не представляет секуляризм как антирелигиозную систему, а скорее как структуру, через которую религия может быть институционализирована. Для него религия — это не просто индивидуальная система верований; она составляет моральную основу социального порядка и руководящую силу для молодого поколения. Сильная связь, которую он устанавливает между отсутствием религиозного образования и социальной дезинтеграцией, подчеркивает аспект безопасности в его дискурсе. Религия не изображается как источник кризиса в публичной сфере, а как стабилизирующая сила. Хотя дискурс Аксеки избегает явной политической конфронтации, он несет в себе сильный идеологический контент. Опираясь на широко признанные понятия, такие как национальное единство, социальный порядок, мораль и совесть, он может генерировать социальное согласие. В этом отношении его дискурс тесно связан с пониманием ван Дейка «гегемонного дискурса», поскольку он создает легитимность через нормативные ценности, которые, вероятно, получат широкое общественное признание, а не через явный идеологический конфликт.

В целом, исследование показывает, что дискурс Аксеки раскрывает, как дебаты о секуляризме в Турции формировались не только под влиянием правовых механизмов, но и под влиянием мощных процессов дискурсивного конструирования. Государство выступает в качестве регулятора и защитника религиозной сферы, и секуляризм переосмысливается через эту роль. Дискурс Аксеки сыграл значительную роль в переосмыслении социальных и политических функций религии в период холодной войны и в укреплении институциональной легитимности Управления по делам религии. Исследование подчеркивает дискурсивный аспект дебатов о секуляризме и важность основания религиозной политики на общественном согласии. Будущие исследования могут выиграть от сравнения дискурса Аксеки с дискурсом последующих президентов Управления по делам религии и от изучения его социального резонанса через прессу и архивные материалы того периода. Таким образом, исследование направлено на открытие новых путей для дальнейших исследований и внесение значимого вклада в существующую научную литературу.

Ключевые слова: история, Ахмет Хамди Аксеки, секуляризм, критический дискурс-анализ, холодная война, отношения между религией и государством

संरचित सारांश:

तुर्की में धर्मनिरपेक्षता और राज्य-धर्म संबंधों का प्रश्न लंबे समय से बौद्धिक और राजनीतिक बहस के केंद्र में रहा है और इसे केवल कानूनी या संस्थागत व्यवस्थाओं तक सीमित नहीं किया जा सकता। प्रारंभिक गणराज्य काल के दौरान, धर्मनिरपेक्षता को अक्सर एक ऐसे सिद्धांत के रूप में लागू किया गया जो धर्म की सार्वजनिक उपस्थिति को सीमित करता था और साथ ही राज्य के नियामक अधिकार को मजबूत करता था। कभी-कभी, इस दृष्टिकोण ने समाज और राज्य के बीच तनाव पैदा किया।

हालांकि, द्वितीय विश्व युद्ध के बाद उभरे अंतर्राष्ट्रीय व्यवस्था ने, शीत युद्ध के वैचारिक माहौल के साथ मिलकर, पश्चिमी ब्लॉक के साथ तुर्की के संबंधों को नया आकार दिया। इस संदर्भ में, बहु-दलीय राजनीति की ओर संक्रमण ने धर्मनिरपेक्षता पर पुनर्विचार और पुनर्परिभाषा करना आवश्यक बना दिया। इस प्रक्रिया के दौरान, धर्मनिरपेक्षता को तेजी से एक ऐसे क्षेत्र के रूप में देखा जाने लगा जिसे पुनर्व्याख्या और व्यापक सामाजिक सहमति की आवश्यकता है, और इसे राज्य नीति के एक मौलिक घटक के रूप में अपनाया जाने लगा।

यह ठीक इसी बिंदु पर है कि धार्मिक मामलों के निदेशालय (दियानेट) के तीसरे अध्यक्ष, अहमेट हमदी अक्सेकी का विमर्श, एक महत्वपूर्ण बौद्धिक और वैचारिक हस्तक्षेप का गठन करता है। अक्सेकी ने धर्म को केवल एक व्यक्तिगत विश्वास के रूप में नहीं बल्कि एक ऐसी संरचना के रूप में देखा जो सामाजिक व्यवस्था को बनाए रखती है, नैतिक अखंडता को मजबूत करती है, और राष्ट्रीय पहचान के एक महत्वपूर्ण आयाम का निर्माण करती है। इस अध्ययन का प्राथमिक उद्देश्य अक्सेकी के धर्मनिरपेक्षता और धर्म पर विमर्श की उसके ऐतिहासिक संदर्भ में जांच करना और इसके द्वारा प्रतिपादित वैचारिक कार्यों के साथ-साथ सामाजिक सहमति के निर्माण में इसकी भूमिका को समझना है। एक और उद्देश्य उनके विमर्श द्वारा स्थापित राज्य नीतियों के साथ संबंधों का आलोचनात्मक विश्लेषण करना है। इस प्रकार, यह अध्ययन तुर्की की धर्मनिरपेक्षता पर हो रही बहसों में एक सैद्धांतिक और विश्लेषणात्मक योगदान देने का प्रयास करता है।

यह अध्ययन आलोचनात्मक संवाद विश्लेषण (critical discourse analysis) और धर्मनिरपेक्षता पर समकालीन बहसों के साहित्य से प्रेरित एक बहु-स्तरीय सैद्धांतिक ढांचे का उपयोग करता है। धर्मनिरपेक्षता को एक वैचारिक क्षेत्र के रूप में अवधारित किया गया है जो शक्ति संबंधों को नियंत्रित करता है, सामाजिक वैधता उत्पन्न करता है, और वैचारिक अर्थों का निर्माण करता है। इस संबंध में वैन डाइक का दृष्टिकोण केंद्रीय है, क्योंकि उनका तर्क है कि संवाद सामाजिक धारणा को सक्रिय रूप से आकार देता है और वैचारिक प्रभाव उत्पन्न करता है। तदनुसार, यह अध्ययन अभिनेता प्रस्तुतियों, खतरे और सुरक्षा पर जोर, वैधता उत्पादन की रणनीतियों, और सामाजिक धारणा का मार्गदर्शन करने वाले तंत्रों को प्रमुख विश्लेषणात्मक श्रेणियों के रूप में लेता है। यद्यपि दियानेत को संस्थागत बनाने और धार्मिक शिक्षा को पुनर्गठित करने में अक्सेकी की भूमिका पर व्यापक रूप से चर्चा की गई है, लेकिन धर्मनिरपेक्षता पर उनके विमर्श को उतनी ही ध्यान नहीं मिला है। यह अध्ययन अक्सेकी के विमर्श को एक वैचारिक और प्रभुत्ववादी निर्माण प्रक्रिया के रूप में मूल्यांकन करके इस अंतर को पाटने का प्रयास करता है।

पद्धतिगत रूप से, यह अध्ययन एक गुणात्मक अनुसंधान दृष्टिकोण अपनाता है और आलोचनात्मक विमर्श विश्लेषण (critical discourse analysis) लागू करता है। यह विभिन्न अवधियों के अक्सेकी के भाषणों और लेखों; धार्मिक मामलों के निदेशालय के संस्थागत ग्रंथों; उनके प्रकाशित कार्यों, विशेष रूप से 1945 के बाद के; और व्यवस्थित रूप से एकत्र की गई प्रासंगिक सामग्रियों पर आधारित है। बाद में इनका विश्लेषण वैन डाइक के मॉडल के माध्यम से किया गया। स्थूल स्तर पर, विमर्श के मुख्य विषयों, इसकी वैचारिक प्रवृत्ति और ऐतिहासिक संदर्भ के साथ इसके संबंध की जांच की गई। सूक्ष्म स्तर पर, भाषाई संरचनाओं, रूपकों, वैचारिक जोर, कर्ताओं के चित्रण और अलंकारिक रणनीतियों का विश्लेषण किया गया। अंत में, संज्ञानात्मक स्तर पर, विश्लेषण ने यह पता लगाया कि यह विमर्श सामाजिक धारणा को कैसे आकार देता है, सामाजिक सहमति के निर्माण में योगदान देता है, और धर्मनिरपेक्षता पर बहसों को पुनःपरिभाषित करता है।

निष्कर्ष बताते हैं कि अक्सेकी धर्मनिरपेक्षता को एक धर्म-विरोधी प्रणाली के रूप में प्रस्तुत नहीं करते हैं, बल्कि इसे एक ऐसे ढांचे के रूप में प्रस्तुत करते हैं जिसके माध्यम से धर्म को संस्थागत बनाया जा सकता है। उनके लिए, धर्म केवल एक व्यक्तिगत विश्वास प्रणाली नहीं है; यह सामाजिक व्यवस्था के लिए एक नैतिक आधार और युवा पीढ़ियों के लिए एक मार्गदर्शक शक्ति का निर्माण करता है। धार्मिक शिक्षा की अनुपस्थिति और सामाजिक विघटन के बीच जो मजबूत संबंध वे स्थापित करते हैं, वह उनके विमर्श के सुरक्षात्मक आयाम को रेखांकित करता है। धर्म को सार्वजनिक क्षेत्र में संकट के स्रोत के रूप में नहीं बल्कि एक स्थिरता लाने वाली शक्ति के रूप में चित्रित किया गया है। यद्यपि अक्सेकी का विमर्श स्पष्ट राजनीतिक टकराव से बचता है, इसमें एक मजबूत वैचारिक सामग्री है। राष्ट्रीय एकता, सामाजिक व्यवस्था, नैतिकता और अंतरात्मा जैसी व्यापक रूप से स्वीकृत अवधारणाओं में खुद को स्थापित करके, यह सामाजिक सहमति उत्पन्न कर सकता है।

इस संबंध में, उनका विमर्श वैन डाइक की "हेजेमोनिक विमर्श" की समझ के साथ निकटता से मेल खाता है, क्योंकि यह खुले विचारधारात्मक संघर्ष के बजाय व्यापक सामाजिक स्वीकृति प्राप्त करने वाले मानदंडों के माध्यम से वैधता उत्पन्न करता है।

कुल मिलाकर, यह अध्ययन दर्शाता है कि अक्सेकी का विमर्श यह प्रकट करता है कि तुर्की में धर्मनिरपेक्षता पर बहसें केवल कानूनी व्यवस्थाओं से बल्कि विमर्शात्मक निर्माण की शक्तिशाली प्रक्रियाओं से भी कैसे आकार मिलीं।

राज्य धार्मिक क्षेत्र के नियामक और संरक्षक दोनों के रूप में सामने आता है, और धर्मनिरपेक्षता को इस भूमिका के माध्यम से पुनर्व्याख्यायित किया जाता है। अक्सेकी के विमर्श ने शीत युद्ध की अवधि के दौरान धर्म के सामाजिक और राजनीतिक कार्यों को फिर से परिभाषित करने और धार्मिक मामलों के निदेशालय की संस्थागत वैधता को मजबूत करने में एक महत्वपूर्ण भूमिका निभाई। यह अध्ययन धर्मनिरपेक्षता की बहसों के विमर्शात्मक आयाम को उजागर करता है और धार्मिक नीतियों को सामाजिक सहमति में निहित करने के महत्व पर जोर देता है।

भविष्य के शोध को अक्सेकी के विचारों की तुलना धार्मिक मामलों के निदेशालय के बाद के अध्यक्षों के विचारों से करने और उस समय के प्रेस तथा अभिलेखीय सामग्रियों के माध्यम से इसकी सामाजिक प्रतिध्वनि की जांच करने से लाभ हो सकता है। इस प्रकार, इस अध्ययन का उद्देश्य आगे के शोध के लिए नए रास्ते खोलना और मौजूदा विद्वता में एक सार्थक योगदान देना है।

कीवर्ड: इतिहास, अहमेट हैम्दी अक्सेकी, धर्मनिरपेक्षता, आलोचनात्मक विमर्शात्मक विश्लेषण, शीत युद्ध, धर्म-राज्य संबंध

Article Statistics

Number of reads 103
Number of downloads 9

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.