İbâzî el-Kindî en-Nizvânî’nin Dakîku’l-Kelâm Anlayışı

Author:

Number of pages:
1779-1827
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 1

Abstract

İbâziyye fırkası dinî metinleri, sosyal ve siyasal olayları diğer Hâricî fırkalardan farklı olarak ılımlı bir şekilde yorumlamış ve günümüze kadar gelebilmiş tek Hâricî fırkadır. İbâziyye ismi Abdullah b. İbâz’a nispetle kullanılmıştır. Abdullah b. İbâz’dan günümüze birçok İbâzî âlim yetişmiş ve eserleri bize ulaşmıştır. Araştırma konusu edindiğimiz Ebubekir Ahmed b. Abdullah b. Mûsâ el-Kindî en-Nizvânî (ö. 557/1162) Umân’da yaşamış erken dönem Doğu İbâzîlerindendir. İlmî yetkinliğiyle kendisinden önceki İbâzî mirası alıp harmanlayarak kendisinden sonrakilere aktaran çok yönlü bir âlimdir. İlmî kişiliğinin yanında siyasal faaliyetlerde de bilfiil olarak yer almıştır. Fıkıh, usûl-i fıkıh, siyer, dilbilim ve fırak edebiyatı alanında eserler yazdığı gibi Kelâm ilminin dakîk ve celîl alanında da eserler yazmıştır. Birden fazla eseri günümüze ulaşan el-Kindî en-Nizvânî’nin el-Cevheru’l-muktasar adlı eseri İbâziyye fırkasının dakîku’l-kelâm alanında erken dönemde yazılmış ve günümüze kadar gelmiş ilk sistematik eserlerden birisidir. Eser celîlu’l-kelâm konularına nazaran dakîku’l-kelâm konularını daha çok içermektedir. el-Kindî en-Nizvânî bu eserinde âlem konusunu detaylı bir şekilde ele alarak kelâmcıların neredeyse tamamınca âlemin unsurları olarak zikredilen cevher, araz ve cisim konularına değinmektedir. Kelâm ilminde âlemin özü olarak kabul edilen cevher-i ferd (el-cüz’ ellezi lâ yetecezzâ meselesini detaylı bir şekilde tartışmaktadır. Nazzâm, Hişâm b. El-Hakem, Ebu’l-Hüzeyl el-Allâf, Ebubekir el-Esam, Ebu’l-Kâsım el-Belhî el-Ka’bî, Ebu’l-Hasan el-Eş’arî gibi kelâmcıların dakîku’l-kelâmla ilgili görüşlerini de tartışmaktadır. Allah-âlem ilişkisini de konu edinen en-Nizvânî, âlemin Allah Teâlâ tarafından sonradan yaratıldığını arazların hudûsu üzerinden temellendirmektedir. en-Nizvânî kelâmcılar tarafından çokça tartışılan ma’dûmun şeyiyyeti meselesini de tartışmaktadır. en-Nizvânî kendi döneminde kelâmın dakîk boyutuyla ilgilenmenin sakıncalı görüldüğüne şahit olduğu halde ve bu konuda şiddetli eleştirilere maruz kalmasına rağmen tüm tehlikeleri göze alarak kendi ifadesiyle bir hakikat arayıcısı edasıyla bu meseleleri tartışmaktadır. Çalışmamızda erken dönem İbâzî kelâmcılarından el-Kindî en-Nizvânî’nin dakîku’l-kelâm anlayışı ele alınacaktır. Bu çalışmadaki temel gayemiz İbâziyye’nin erken döneminde yaşamış ve birçok eseri günümüze ulaşmış el-Kindî en-Nizvânî’nin başta el-Cevheru’l-muktasar adlı eseri olmak üzere onun diğer eserlerinden hareketle dakîku’l-kelâm alanındaki özgünlüğünü ve yetkinliğini ortaya koymaktır. Bu çalışmada deskriptif ve analitik yöntem kullanılmıştır.

Keywords

Abstract

The Ibādiyya sect interpreted religious texts and social and political events in a more moderate manner compared to other Kharijite sects, and it is the only Kharijite sect that has survived to the present day. The name Ibādiyya was used in reference to Abdullah ibn Ibāz. Many Ibāzī scholars have emerged from Abdullah ibn Ibāz to the present day, and their works have survived. Abu Bakr Ahmed ibn Abdullah ibn Mūsā al-Kindī al-Nizwānī, the subject of our research, was an early Eastern Ibāzī who lived in Oman. He was a versatile scholar who, with his scholarly competence, assimilated the Ibādi heritage of his predecessors and transmitted it to future generations. In addition to his scholarly persona, he was actively involved in political activities. He authored works in the fields of fiqh, usul al-fiqh, sirah, linguistics, and sectarian literature, as well as in both the daqīq and jalil areas of Kalām. Al-Kindi al-Nizwānī, whose multiple works have reached to this day, wrote his work, al-Jawhar al-Muqtasar, in the field of daqīq al-kalam, an early work of the Ibādiyya sect, and is one of the first systematic works to survive to this day. The work covers more of the topics of daqīq al-kalām than those of the jalil al-kalām. In al-Kindi al-Nizwānī 's al-Jawhar al-Muqtasar, he examines the universe in detail, touching on the subjects of substance, accident, and body, which are mentioned by almost all theologians as elements of the universe. He discusses in detail the issue of the Jawhar al-Fard, or in other words, the al-juzulladhi lâ yetecezza, which is considered the essence of the universe in theology. He also discusses the views of theologians such as Nazzam, Hisham ibn al-Hakam, Abu'l-Huzayl al- Allâf, Abu Bakr al-Asamm, Abu'l-Qasem al-Balkhi al-Ka’bî, Abu'l-Hasan al-Ash'arî, and others regarding the dakîq al-kalām. Al-Nizwānī, who also deals with the relationship between Allah and the universe, bases the fact that the universe was created by Allah Almighty on the existence of accidents. Al-Nizwānī also discusses the issue of the thinghood of the ma’dûm, a matter frequently discussed by theologians. Despite witnessing that engaging with the precise dimension of theology was considered dangerous in his time and facing severe criticism on this issue, al-Nizwānī, in his own words, discussed these issues with the air of a truth-seeker. This study will examine the understanding of daqīq al-kalām of al-Kindī al-Nizwānī, one of the early Ibādī theologians. Our primary objective in this study is to demonstrate the originality and competence of al-Kindī al-Nizwānī, who lived in the early period of the Ibāziyya and whose numerous works have survived to the present day, based on his authorship, particularly his work al-Jawhar al-Muqtasar. In this work employing both descriptive and analytical methods.

Keywords

Structured Abstract:

This study aims to examine the place of Ibāḍiyya within the field of kalām—particularly its position in daqīq al-kalām—which has been much less studied in contemporary research compared to the Muʿtazila, Ashʿariyya, Māturīdiyya, and Shīʿa schools, through the case of al-Kindī al-Nizwānī. This study aims to contribute to the field by examining al-Nizwānī’s understanding of daqīq al-kalām.

In this study, al-Nizwānī’s views on daqīq al-kalām are presented within the framework of questions such as 'What are the distinctive features of Ibāḍī theologians with regard to this matter? What is the originality of al-Nizwānī in the science of kalām, and particularly within Ibāḍī theology? In particular, his views on the universe and its elements are discussed in detail.

It is observed that in recent academic studies conducted in Turkey, there is an interest in the subjects of daqīq al-kalām, which had previously been neglected. However, it is possible to say that, compared to the views of kalām schools such as the Muʿtazila, Ashʿariyya, and Māturīdiyya on daqīq al-kalām, the views of the Ibāḍiyya on the subject have been given almost no attention. It is seen that contemporary researchers' studies on Ibāḍiyya mostly focus on the major (jalīl) topics of kalām. Despite these studies, we can still say that the studies on Ibāḍiyya are not at a sufficient level. Whether it is based on subject matter or individual, the Ibāḍiyya sect needs to be researched in more detail. No study has been found on the Ibāḍī scholar al-Nizvānī and his understanding of daqīq al-kalām, which is the subject of the research. No study has been found on the Ibāḍī scholar al-Nizwānī—who is the subject of this research—and his understanding of daqīq al-kalām. It is hoped that this study will be instrumental in getting to know al-Nizwānī and, in particular, in exploring his views on daqīq al-kalām in detail.

Some of the classical and contemporary works related to the subject of study are as follows: al-Nizwānī, al-Jawhar al-Mukhtaṣar; Ibn Yaḥluf al-Muzzātī, al-Tuhaf al-Maḥzūna fī Ijmāʿ al-Uṣūl al-Sharʿiyya; Metin Yıldız, Daqīq al-kalām in Ibāḍiyya; Mehmet Hanifi Yoldaş, The Relationship Between the Ibāḍiyya and the Muʿtazila in the Context of Their Fundamental Doctrines.

In this study, the Ibāḍiyya’s understanding of daqīq al-kalām is discussed in a specific manner, with a focus on al-Nizwānī. Likewise, in the Turkish academy, the subtle (daqīq) dimension of Ibāḍī kalām has been examined by focusing on a particular individual. Thus, both the work and the views of a prolific mutakallim concerning daqīq al-kalām will be presented to the academic community. It is hoped that this study will serve as a precursor to future similar research.

After determining the subjects related to daqīq al-kalām in al-Nizwānī’s work al-Jawhar al-Mukhtaṣar, the selected subjects have been analysed and interpreted. From time to time, the approaches of other theological schools on the subject are also included. A descriptive and analytical method has been used in the study.

al-Nizwānī, in a large portion of his work al-Jawhar al-Mukhtaṣar, discusses the world (ʿālam) and its elements. He, like most of the theologians before him, adopted the view of kalām atomism. The other two explanation models of the theologians about the universe are that the universe consists only of the totality of accidents or that it is a body. In the explanatory model of kalām atomism, the universe consists of the totality of substances (jawhar), accidents (ʿaraḍ), and bodies (jism). Like other theological atomists, al-Nizwānī accepted the existence of the indivisible atom (al-jawhar al-fard), which is assumed to be the essence of the universe. The title of his work, al-Jawhar al-Mukhtaṣar, also means "the indivisible part".

Al-Nizwānī, who addressed the relationship between God and the universe, based his view that the universe was created by God Almighty on the origination (ḥudūth) of substance, body, and accidents. Like other atomist theologians, he, after proving the origination of accidents, concluded that substances, which cannot be separated from accidents, also originated. From this conclusion, he argued that bodies—which come into existence through the combination of substances—must necessarily also originate. We can say that this method of al-Nizwānī's overlaps with that of other kalām schools. In particular, his opposition to the claims of the eternality of the universe, a common ground among the theologians, is clearly observable in al-Nizwānī as well.

While trying to prove the origination of the universe, al-Nizwānī also addressed the issue of maʿdūm (non-existent). He discussed whether maʿdūm—the state of the world when it did not yet exist—is to be considered a ‘thing’ or not. This issue had also been discussed by many theologians before him. Within the Muʿtazila, some theologians argued that the maʿdūm is indeed a 'thing', whereas in the Ashʿarī and Māturīdī schools it was maintained that the maʿdūm is not a ‘thing’. We may give as an example that al-Nizwānī and another Ibāḍī scholar, Abū ʿAmmār, defended differing views regarding the ‘thingness’ (shayʾiyyah) of the maʿdūm. While Abū ʿAmmār adopted the view that the maʿdūm is a 'thing', al-Nizwānī held that the maʿdūm is not a 'thing'. In this matter, al-Nizwānī advocated views similar to those of the Ashʿarī and Māturīdī schools.

In this study, it has been concluded that al-Nizwānī possesses original views on daqīq al-kalām and that these views require detailed examination. In particular, his position within kalām atomism, his understanding of the world (ʿālam), and his views on the ‘thingness’ (shayʾiyyah) of the maʿdūm are worthy of further investigation. 

Keywords: Kalām, al-Kindī al-Nizwānī, Daqīq al-kalām, al-Jawhar al-Muqtaṣar, Ibāḍiyya.

Yapılandırılmış Özet:

Çalışmada çağdaş araştırmalarda Mu’tezile, Eş’arilik, Mâtürîdîlik ve Şia mezheplerine nispetle çok az çalışılan İbâziyye’nin kelâm alanındaki yeri ve bilhassa dakîku’l-kelâmdaki konumu el-Kindî en-Nizvânî özelinde ortaya konulması amaçlanmaktadır. Bu çalışmada el-Kindî en-Nizvânî’nin dakîku’l-kelâm anlayışı ortaya konularak alana bir katkıda bulunulması hedeflenmektedir. 

Bu çalışmada “kelâm ilminin dakîk boyutuyla ilgili İbâziyye’nin yeri nedir? İbâzî kelâmcıların konuyla ilgili özgün yönleri nelerdir? en-Nizvânî’nin kelâm ilminde ve bilhassa İbâzî kelâmındaki özgünlüğü nedir?” şeklindeki sorular bağlamında en-Nizvânî’nin dakîku’l-kelâmla ilgili görüşlerine yer verilmiştir. Özellikle de onun âlem ve âlemin unsurları hakkındaki görüşleri detaylı olarak ele alınmıştır.

İbâziyye, Abdullah b. İbâz’a nispet edilen ve günümüze ulaşan tek Hâricî fırkadır. Diğer Hâricî gruplara göre daha ılımlı bir çizgi benimsemelerinde Câbir b. Zeyd’in etkili olduğu kabul edilir. Başlangıçta “Ehlu’d-Da‘vet” olarak anılan topluluk, zamanla İbâzî adını benimsemiştir. Günümüzde Kuzey Afrika, Yemen ve Umman’da varlıklarını sürdürmektedirler. Mu‘tezile’den önce ortaya çıkan İbâziyye, bu ekolle karşılıklı etkileşim içinde olmuş; erken dönemde çeşitli kelâmî tartışmalara katılmıştır. Önemli İbâzî âlimlerinden en-Nizvânî (ö. 557/1162), fıkıh ve kelâm başta olmak üzere çeşitli alanlarda eserler vermiş, ayrıca siyasî çekişmelerde aktif rol almıştır.

Son dönemlerde Türkiye’de yapılan akademik çalışmalarda daha önceleri ihmâl edilmiş olan dakîku’l-kelâm konularına yönelik bir ilginin olduğu görülmektedir. Ne var ki Mu’tezile, Eş’ariyye ve Mâtürîdiyye vb. kelâm okullarının dakîku’l-kelâmla ilgili görüşlerine oranla İbâziyye’nin konuyla ilgili görüşlerine neredeyse yok denecek kadar az yer verildiğini söylemek mümkündür. Çağdaş araştırmacıların İbâziyye ile ilgili çalışmalarında daha çok kelâm ilminin celîl konularına yer verildiği görülmektedir. Yapılan bu çalışmalara rağmen yine de İbâziyye’ye yönelik çalışmaların yeterli seviyede olmadığını söyleyebiliriz. İster konu bazlı olsun isterse şahıs bazlı olsun İbâziyye fırkasının daha teferruatlı bir şekilde araştırılması gerekir. Araştırma konusu edinilen İbâzî âlimi el-Kindî en-Nizvânî ve onun dakîku’l-kelâm anlayışı hakkında herhangi bir çalışmaya rastlanmamıştır. Bu çalışmanın en-Nizvânî’nin tanınmasına ve bilhassa onun dakîku’l-kelâm ile ilgili görüşlerinin ayrıntılı olarak araştırılmasına vesile olması umulmaktadır.

Çalışma konusuyla ilgili olan klasik ve çağdaş dönem eserlerden bazıları şunlardır: en-Nizvânî, el-Cevheru’l-muktasar, İbn Yahluf el-Muzzâtî, et-Tuhefu’l-mahzune fî icmâi’l-usûl’ş-şeriyye, Metin Yıldız, İbâziyye’de Dakīku’l-Kelâm, Mehmet Hanifi Yoldaş, Temel Görüşleri Bağlamında İbâdiyye-Mu’tezile İlişkisi. Bu çalışmada İbâziyye’nin dakîku’l-kelâm anlayışı en-Nizvânî özelinde spesifisik bir şekilde ele alınmıştır. Aynı şekilde Türkiye akademiasında İbâzîyye kelâmının dakîk boyutuna bir şahıs özelinde yoğunlaşılmıştır. Böylece dakîku’l-kelâm ile ilgili velûd bir mütekellimin hem eseri hem de görüşleri akademiyaya sunulmuş olacaktır. Bu çalışmanın yapılacak benzer çalışmalara öncü olması umulmaktadır. en-Nizvânî’nin el-Cevheru’l-muktasar adlı eserinde dakîku’l-kelâm ile ilgili konuların tespiti yapıldıktan sonra seçilen konular yorumlanmaya çalışılmıştır. Yer yer diğer kelâm ekollerin konuyla ilgili yaklaşımlarına da yer verilmiştir. Çalışmada deskriptif ve analitik yöntem kullanılmıştır.

en-Nizvânî el-Cevheru’l-muktasar adlı eserinin büyük bir kısmında âlem ve unsurlarından bahsetmiştir. O da kendisinden önceki kelâmcıların çoğunluğunda olduğu gibi kelâm atomculuğu görüşünü benimsemiştir. Kelâmcıların âlem hakkındaki diğer iki açıklama modeli ise âlemin sadece arazların toplamından oluştuğu veya cisim olduğu şeklindedir. Kelâm atomculuğu açıklama modelinde ise âlem cevher, araz ve cisimlerin toplamında oluşmaktadır. en-Nizvânî de diğer kelâm atomcuları gibi âlemin özü olarak var sayılan cevher-i ferdin varlığını kabul etmiştir. Onun el-Cevheru’l-muktasar adlı eserinin ismi de parçalanmayan cüz anlamına gelmektedir.

Kelâm düşüncesinde cevher, mütehayyiz yani uzayda yer kaplayan ve belirli bir mekânda bulunan varlık olarak tanımlanır. en-Nizvânî’ye göre cevher, bir yönü dolduran ve başka cevherlerin birleşmesine imkân veren temel unsurdur. Kelâmcıların çoğu, cevherin “cüz’ ellezî lâ yetecezzâ” denilen bölünemez en son parçaya ulaştığını kabul eder. Nizvânî de cevherin sonsuza dek bölünemeyeceğini, bunun Allah’ın ilim ve kudretiyle çelişeceğini savunur.

Mu‘tezile, Eş‘ariyye, Mâtürîdiyye ve İbâzî kelâmında kullanılan araz, en-Nizvânî’ye göre cevhere sonradan ilişen ve onsuz varlığını sürdüremeyen niteliktir. Bu nedenle araz bâkî değildir; hudûsu, cevher ve cismin de hâdis olduğuna delil sayılır. Arazın tanımı konusunda kelâmcılar farklı görüşler ileri sürmüş; özellikle arazların sürekliliği tartışılmıştır. Eş‘arîler arazların sürekli yenilendiğini savunurken, bazı Mu‘tezilî ve İbâzî âlimler bâkî arazların da bulunduğunu kabul etmiştir. en-Nizvânî arazları benzer, farklı ve zıt şeklinde sınıflandırarak hareket-sükûn ve siyah-beyaz örnekleriyle temellendirmiştir.

Kelâm düşüncesinde cisim, uzunluk, genişlik ve derinlik boyutlarına sahip ya da birleşik (müellef) varlık olarak tanımlanır. Bu boyutların oluşumu, bölünemez en küçük parça kabul edilen cevher-i vâhidlerin birleşmesine dayanır. en-Nizvânî’ye göre tek cevherde uzunluk gerçekleşmez; en az iki cevherin birleşmesiyle uzunluk, iki uzunluğun birleşmesiyle genişlik, iki satırın birleşmesiyle ise derinlik meydana gelir. Kelâmcılar cismin kaç cüzden oluştuğu konusunda farklı görüşler ileri sürmüş; en-Nizvânî sekiz cüz görüşünü tercih etmiştir.

Allah-âlem ilişkisini konu edinen en-Nizvânî, âlemin Allah Teâlâ tarafında sonradan var kılındığını cevher, cisim ve arazların hudûsu üzerinden temellendirmiştir. O da diğer atomcu kelâmcılar gibi arazların hudûsunu ispatladıktan sonra arazlardan ayrı olamayan cevherlerin de hâdis olduğu sonucuna varmıştır. Bu sonuçtan hareketle cevherlerin birleşmesiyle gerçekleşen cisimlerin de zorunlu olarak hâdis olduğu sonucuna varıldığını savunmuştur. en-Nizvânî’nin bu yönteminin diğer kelâm ekollerinin yöntemleriyle örtüştüğünü söyleyebiliriz. Özellikle de kelâmcıların âdeta ortak noktası diyebileceğimiz âlemin kadîm olduğu iddialarına yönelik karşı koyuşları en-Nizvânî’de de açıkça görülmektedir.

en-Nizvânî âlemin hudûsunu ispatlamaya çalışırken m’adûm (mevcut olmayan) konusuna da değinmiştir. Âlemin yok iken ki durumu olan ma’dûmun bir şey olup olmadığını tartışmıştır. Bu konu da kendisinden önceki birçok kelâmcı tarafından tartışılmıştır. Mu’tezile içerisinde bazı kelâmcılar tarafından ma’dûmun bir şey olduğu görüşü savunulurken Eş’ariyye ve Mâtürîdiyye’de ise ma’dûmun bir şey olmadığı savunulmuştur.  en-Nizvânî ile yine diğer bir İbâzî âlim Ebû Ammâr’ın ma’dûmun şeyiyyeti hususunda birbirlerinden farklı görüşleri savunduklarını örnek olarak verebiliriz. Ebû Ammâr ma’dûmun bir şey olduğu görüşünü benimserken en-Nizvânî ise ma’dûmun bir şey olmadığını benimsemiştir. Bu konuda en-Nizvânî Eş’ariyye ve Mâtürîdiyye’ye benzer görüşleri savunmuştur.

Bu çalışmada en-Nizvânî’nin dakîku’l-kelâm konusunda özgün görüşlere sahip olduğu ve bu görüşlerin ayrıntılı olarak araştırılması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Özellikle onun kelâm atomculuğundaki yeri, âlem anlayışı ve ma’dûmun şey’iyyeti hakkındaki görüşleri araştırılmaya değerdir.

Anahtar Kelimeler: Kelâm, el-Kindî en-Nizvânî, Dakîku’l-kelâm, el-Cevheru’l-muktasar, İbâziyye.

ملخص منظم

تهدف هذه الدراسة إلى دراسة مكانة المذهب الإباضي في مجال الكلام، ولا سيما مكانته في الكلام الدقيق، الذي لم يحظَ باهتمام كبير في الأبحاث المعاصرة مقارنة بالمذاهب المعتزلة والأشعرية والماتريدية والشيعة، من خلال حالة الكندي النزواني. تهدف هذه الدراسة إلى المساهمة في هذا المجال من خلال دراسة فهم النزواني للكلام الدقيق.

في هذه الدراسة، يتم عرض آراء النزواني حول الكلام الدقيق في إطار أسئلة مثل "ما هي السمات المميزة لعلماء اللاهوت الإباضيين فيما يتعلق بهذه المسألة؟ ما هي أصالة النزواني في علم الكلام، ولا سيما في اللاهوت الإباضي؟ وعلى وجه الخصوص، تتم مناقشة آرائه حول الكون وعناصره بالتفصيل.

يُلاحظ أن الدراسات الأكاديمية الحديثة التي أجريت في تركيا تهتم بموضوعات دقيق الكلام، التي كانت مهملة في السابق. ومع ذلك، يمكن القول إنه بالمقارنة مع آراء مدارس الكلام مثل المعتزلة والأشعرية والماتريدية حول دقيق الكلام، فإن آراء الإباضية حول هذا الموضوع لم تحظ بأي اهتمام تقريبًا. يبدو أن دراسات الباحثين المعاصرين حول الإباضية تركز في الغالب على الموضوعات الرئيسية (جاليل) للكلام. على الرغم من هذه الدراسات، لا يزال بإمكاننا القول إن الدراسات حول الإباضية ليست على مستوى كافٍ. سواء كان ذلك على أساس الموضوع أو الفرد، فإن مذهب الإباضية يحتاج إلى مزيد من البحث بالتفصيل. لم يتم العثور على أي دراسة عن العالم الإباضي النزواني وفهمه لداقائق الكلام، وهو موضوع البحث. لم يتم العثور على أي دراسة عن العالم الإباضي النزواني - موضوع هذا البحث - وفهمه لداقِق الكلام. ومن المأمول أن تكون هذه الدراسة مفيدة في التعرف على النزواني، ولا سيما في استكشاف آرائه حول داقِق الكلام بالتفصيل.

 

فيما يلي بعض الأعمال الكلاسيكية والمعاصرة المتعلقة بموضوع الدراسة: النزواني، الجوهر المختصر؛ ابن يهلوف المزاتي، التحف المحزونة في إجماع الأصول الشرعية؛ ميتين يلدز، دقيق الكلام في الإباضية؛ محمد حنيفي يولداش، العلاقة بين الإباضية والمعتزلة في سياق مذاهبهم الأساسية.

في هذه الدراسة، يتم مناقشة فهم الإباضية لداقِق الكلام بطريقة محددة، مع التركيز على النزواني. وبالمثل، في الأوساط الأكاديمية التركية، تمت دراسة البعد الدقيق (داقِق) للكلام الإباضي من خلال التركيز على شخصية معينة. وبالتالي، سيتم تقديم عمل وآراء متكلم غزير الإنتاج بشأن دقيق الكلام إلى الأوساط الأكاديمية. ومن المأمول أن تكون هذه الدراسة بمثابة مقدمة لأبحاث مماثلة في المستقبل.

بعد تحديد الموضوعات المتعلقة بدقيق الكلام في عمل النزواني الجوهر المختصر، تم تحليل الموضوعات المختارة وتفسيرها. ومن وقت لآخر، تم تضمين مناهج مدارس لاهوتية أخرى حول هذا الموضوع. وقد استخدمت طريقة وصفية وتحليلية في الدراسة.

يناقش النزواني، في جزء كبير من عمله الجوهر المختصر، العالم (عالم) وعناصره. وقد تبنى، مثل معظم اللاهوتيين قبله، وجهة نظر الذرية الكلامية. النموذجان التفسيريان الآخران للعلماء اللاهوتيين حول الكون هما أن الكون يتكون فقط من مجموع الحوادث أو أنه جسم. في النموذج التفسيري للذرية الكلامية، يتكون الكون من مجموع الجواهر (jawhar) والحوادث (ʿaraḍ) والأجسام (jism). مثل غيره من اللاهوتيين الذريين، قبل النزواني بوجود الذرة غير القابلة للتجزئة (الجوهر الفرد)، التي يُفترض أنها جوهر الكون. عنوان عمله، الجوهر المختصر، يعني أيضًا ”الجزء غير القابل للتجزئة“.

تناول النزواني العلاقة بين الله والكون، واستند في رأيه بأن الكون خلقه الله تعالى إلى نشأة (حدوث) الجوهر والجسم والعلل. ومثل غيره من اللاهوتيين الذريين، خلص بعد إثبات نشأة العلل إلى أن الجواهر، التي لا يمكن فصلها عن العلل، قد نشأت أيضًا. وانطلاقًا من هذا الاستنتاج، جادل بأن الأجسام - التي تنشأ من خلال توليف الجوهر - لا بد أن تكون مخلوقة أيضًا. يمكننا القول إن طريقة النزواني هذه تتداخل مع طرق مدارس الكلام الأخرى. وعلى وجه الخصوص، فإن معارضته لادعاءات أبدية الكون، وهي أرضية مشتركة بين اللاهوتيين، يمكن ملاحظتها بوضوح في النزواني أيضًا.

أثناء محاولته إثبات نشأة الكون، تناول النزواني أيضًا مسألة الماعثم (غير الموجود). وناقش ما إذا كان الماعثم – حالة العالم عندما لم يكن موجودًا بعد – يعتبر «شيئًا» أم لا. وقد ناقش العديد من اللاهوتيين قبله هذه المسألة. داخل المعتزلة، جادل بعض اللاهوتيين بأن المعدوم هو بالفعل «شيء»، بينما في المذاهب الأشعرية والماتريدية، تم الإصرار على أن المعدوم ليس «شيئًا». ويمكن أن نضرب مثالاً على ذلك بأن النزواني وعالم إباضي آخر، هو أبو عمار، دافعا عن آراء مختلفة بشأن ”شيئية“ (shayʾiyyah) المعدوم. فبينما تبنى أبو عمار الرأي القائل بأن المعدوم هو «شيء»، رأى النزواني أن المعدوم ليس «شيئًا». وفي هذه المسألة، دافع النزواني عن آراء مشابهة لآراء المذاهب الأشعرية والماتريدية.

وقد خلصت هذه الدراسة إلى أن النزواني يمتلك آراءً أصلية في دقيق الكلام، وأن هذه الآراء تتطلب دراسة تفصيلية. وعلى وجه الخصوص، فإن موقفه من مذهب الذرية في الكلام، وفهمه للعالم (عالم), وآرائه حول ”الشيئية“ (شائية) المعدوم تستحق مزيدًا من الدراسة.

الكلمات المفتاحية: الكلام، الكندي النزواني، دقيق الكلام، الجوهر المختصر، الإباضية.

Résumé Structuré:

Cette étude vise à examiner la place de l'Ibāḍiyya dans le domaine du kalām, en particulier sa position dans le daqīq al-kalām, qui a été beaucoup moins étudiée dans la recherche contemporaine que les écoles Muʿtazila, Ashʿariyya, Māturīdiyya et Shīʿa, à travers le cas d'al-Kindī al-Nizwānī. Cette étude vise à contribuer à ce domaine en examinant la compréhension qu'avait al-Nizwānī du daqīq al-kalām.

Dans cette étude, les opinions d'al-Nizwānī sur le daqīq al-kalām sont présentées dans le cadre de questions telles que « Quelles sont les caractéristiques distinctives des théologiens ibāḍī à cet égard ? Quelle est l'originalité d'al-Nizwānī dans la science du kalām, et en particulier dans la théologie ibāḍī ? Ses opinions sur l'univers et ses éléments sont notamment examinées en détail.

On observe que dans les études universitaires récentes menées en Turquie, il existe un intérêt pour les sujets du daqīq al-kalām, qui avaient été négligés auparavant. Cependant, on peut dire que, par rapport aux opinions des écoles de kalām telles que les Muʿtazila, les Ashʿariyya et les Māturīdiyya sur le daqīq al-kalām, les opinions des Ibāḍiyya sur le sujet n'ont pratiquement pas été prises en compte. On constate que les études contemporaines sur les Ibāḍiyya se concentrent principalement sur les thèmes majeurs (jalīl) du kalām. Malgré ces études, on peut encore affirmer que les recherches sur les Ibāḍiyya ne sont pas suffisantes. Que ce soit sur le plan thématique ou individuel, la secte des Ibāḍiyya doit faire l'objet de recherches plus approfondies. Aucune étude n'a été trouvée sur le savant ibāḍī al-Nizvānī et sa compréhension du daqīq al-kalām, qui est le sujet de la recherche. Aucune étude n'a été trouvée sur le savant ibāḍī al-Nizwānī, qui est le sujet de cette recherche, et sa compréhension du daqīq al-kalām. On espère que cette étude contribuera à mieux connaître al-Nizwānī et, en particulier, à explorer en détail ses opinions sur le daqīq al-kalām.

Voici quelques-uns des ouvrages classiques et contemporains liés au sujet de l'étude : al-Nizwānī, al-Jawhar al-Mukhtaṣar ; Ibn Yaḥluf al-Muzzātī, al-Tuhaf al-Maḥzūna fī Ijmāʿ al-Uṣūl al-Sharʿiyya ; Metin Yıldız, Daqīq al-kalām in Ibāḍiyya ; Mehmet Hanifi Yoldaş, The Relationship Between the Ibāḍiyya and the Muʿtazila in the Context of Their Fundamental Doctrines.

Dans cette étude, la conception du daqīq al-kalām par les Ibāḍiyya est abordée de manière spécifique, en mettant l'accent sur al-Nizwānī. De même, dans le milieu universitaire turc, la dimension subtile (daqīq) du kalām ibāḍī a été examinée en se concentrant sur un individu en particulier. Ainsi, les travaux et les opinions d'un mutakallim prolifique concernant le daqīq al-kalām seront présentés à la communauté universitaire. Nous espérons que cette étude servira de précurseur à de futures recherches similaires.

Après avoir déterminé les sujets liés au daqīq al-kalām dans l'œuvre d'al-Nizwānī al-Jawhar al-Mukhtaṣar, les sujets sélectionnés ont été analysés et interprétés. De temps à autre, les approches d'autres écoles théologiques sur le sujet sont également incluses. Une méthode descriptive et analytique a été utilisée dans l'étude.

al-Nizwānī, dans une grande partie de son ouvrage al-Jawhar al-Mukhtaṣar, traite du monde (ʿālam) et de ses éléments. Comme la plupart des théologiens avant lui, il a adopté la vision de l'atomisme kalām. Les deux autres modèles explicatifs des théologiens concernant l'univers sont que celui-ci est constitué uniquement de la totalité des accidents ou qu'il s'agit d'un corps. Dans le modèle explicatif de l'atomisme kalām, l'univers est constitué de la totalité des substances (jawhar), des accidents (ʿaraḍ) et des corps (jism). Comme d'autres atomistes théologiques, al-Nizwānī acceptait l'existence de l'atome indivisible (al-jawhar al-fard), qui est supposé être l'essence de l'univers. Le titre de son ouvrage, al-Jawhar al-Mukhtaṣar, signifie également « la partie indivisible ».

Al-Nizwānī, qui a abordé la relation entre Dieu et l'univers, a fondé son point de vue selon lequel l'univers a été créé par Dieu Tout-Puissant sur l'origine (ḥudūth) de la substance, du corps et des accidents. Comme d'autres théologiens atomistes, après avoir prouvé l'origine des accidents, il a conclu que les substances, qui ne peuvent être séparées des accidents, avaient également une origine. Partant de cette conclusion, il a soutenu que les corps, qui existent grâce à la combinaison des substances, devaient nécessairement avoir également une origine. On peut dire que cette méthode d'al-Nizwānī recoupe celle d'autres écoles kalām. En particulier, son opposition aux affirmations sur l'éternité de l'univers, un point commun entre les théologiens, est également clairement observable chez al-Nizwānī.

Tout en essayant de prouver l'origine de l'univers, al-Nizwānī a également abordé la question du maʿdūm (inexistant). Il a discuté de la question de savoir si le maʿdūm, c'est-à-dire l'état du monde lorsqu'il n'existait pas encore, doit être considéré comme une « chose » ou non. Cette question avait également été débattue par de nombreux théologiens avant lui. Au sein de la Muʿtazila, certains théologiens ont soutenu que le maʿdūm est effectivement une « chose », tandis que dans les écoles Ashʿarī et Māturīdī, on a maintenu que le maʿdūm n'est pas une « chose ». Nous pouvons citer comme exemple al-Nizwānī et un autre érudit ibāḍī, Abū ʿAmmār, qui défendaient des points de vue divergents concernant la « chose » (shayʾiyyah) du maʿdūm. Alors qu'Abū ʿAmmār adoptait le point de vue selon lequel le maʿdūm est une « chose », al-Nizwānī soutenait que le maʿdūm n'est pas une « chose ». Sur cette question, al-Nizwānī défendait des points de vue similaires à ceux des écoles Ashʿarī et Māturīdī.

Dans cette étude, il a été conclu qu'al-Nizwānī avait des opinions originales sur le daqīq al-kalām et que ces opinions méritaient d'être examinées en détail. En particulier, sa position au sein de l'atomisme kalām, sa compréhension du monde (ʿālam) et ses opinions sur la « chose » (shayʾiyyah) du maʿdūm méritent d'être étudiées plus en profondeur.

Mots-clés : kalām, al-Kindī al-Nizwānī, Daqīq al-kalām, al-Jawhar al-Muqtaṣar, Ibāḍiyya.

Resumen Estructurado:

Este estudio tiene como objetivo examinar el lugar que ocupa la ibāḍiyya en el campo del kalām —en particular, su posición en el daqīq al-kalām—, que ha sido mucho menos estudiado en la investigación contemporánea en comparación con las escuelas muʿtazila, ashʿariyya, māturīdiyya y shīʿa, a través del caso de al-Kindī al-Nizwānī. Este estudio pretende contribuir al campo examinando la comprensión de al-Nizwānī sobre el daqīq al-kalām.

En este estudio, las opiniones de al-Nizwānī sobre el daqīq al-kalām se presentan en el marco de preguntas como «¿Cuáles son las características distintivas de los teólogos ibadíes con respecto a este asunto? ¿Cuál es la originalidad de al-Nizwānī en la ciencia del kalām, y en particular dentro de la teología ibāḍī? En concreto, se analizan en detalle sus opiniones sobre el universo y sus elementos.

Se observa que en los estudios académicos recientes realizados en Turquía existe un interés por los temas del daqīq al-kalām, que anteriormente habían sido descuidados. Sin embargo, se puede decir que, en comparación con las opiniones de las escuelas de kalām como la Muʿtazila, la Ashʿariyya y la Māturīdiyya sobre el daqīq al-kalām, las opiniones de la Ibāḍiyya sobre el tema casi no han recibido atención. Se observa que los estudios de los investigadores contemporáneos sobre la ibāḍiyya se centran principalmente en los temas principales (jalīl) del kalām. A pesar de estos estudios, todavía podemos decir que los estudios sobre la ibāḍiyya no están a un nivel suficiente. Ya sea por su temática o por su carácter individual, la secta ibāḍiyya necesita ser investigada con más detalle. No se ha encontrado ningún estudio sobre el erudito ibāḍī al-Nizvānī y su comprensión del daqīq al-kalām, que es el tema de la investigación. No se ha encontrado ningún estudio sobre el erudito ibāḍī al-Nizwānī, que es el tema de esta investigación, y su comprensión del daqīq al-kalām. Se espera que este estudio sea fundamental para conocer a al-Nizwānī y, en particular, para explorar en detalle sus opiniones sobre el daqīq al-kalām.

Algunas de las obras clásicas y contemporáneas relacionadas con el tema de estudio son las siguientes: al-Nizwānī, al-Jawhar al-Mukhtaṣar; Ibn Yaḥluf al-Muzzātī, al-Tuhaf al-Maḥzūna fī Ijmāʿ al-Uṣūl al-Sharʿiyya; Metin Yıldız, Daqīq al-kalām en Ibāḍiyya; Mehmet Hanifi Yoldaş, La relación entre los ibāḍiyya y los muʿtazila en el contexto de sus doctrinas fundamentales.

En este estudio, se analiza de manera específica la interpretación de la ibāḍiyya sobre el daqīq al-kalām, centrándose en al-Nizwānī. Del mismo modo, en la academia turca, se ha examinado la dimensión sutil (daqīq) del kalām ibāḍī centrándose en un individuo en particular. Así, se presentarán a la comunidad académica tanto la obra como las opiniones de un prolífico mutakallim sobre el daqīq al-kalām. Se espera que este estudio sirva de precursor para futuras investigaciones similares.

Tras determinar los temas relacionados con el daqīq al-kalām en la obra de al-Nizwānī al-Jawhar al-Mukhtaṣar, se han analizado e interpretado los temas seleccionados. De vez en cuando, también se incluyen los enfoques de otras escuelas teológicas sobre el tema. En el estudio se ha utilizado un método descriptivo y analítico.

al-Nizwānī, en gran parte de su obra al-Jawhar al-Mukhtaṣar, analiza el mundo (ʿālam) y sus elementos. Al igual que la mayoría de los teólogos que le precedieron, adoptó la visión del atomismo kalām. Los otros dos modelos explicativos de los teólogos sobre el universo son que este consiste únicamente en la totalidad de los accidentes o que es un cuerpo. En el modelo explicativo del atomismo kalām, el universo consiste en la totalidad de las sustancias (jawhar), los accidentes (ʿaraḍ) y los cuerpos (jism). Al igual que otros atomistas teológicos, al-Nizwānī aceptó la existencia del átomo indivisible (al-jawhar al-fard), que se supone que es la esencia del universo. El título de su obra, al-Jawhar al-Mukhtaṣar, también significa «la parte indivisible».

Al-Nizwānī, que abordó la relación entre Dios y el universo, basó su opinión de que el universo fue creado por Dios Todopoderoso en el origen (ḥudūth) de la sustancia, el cuerpo y los accidentes. Al igual que otros teólogos atomistas, tras demostrar el origen de los accidentes, concluyó que las sustancias, que no pueden separarse de los accidentes, también tuvieron un origen. A partir de esta conclusión, argumentó que los cuerpos, que surgen de la combinación de sustancias, también deben tener necesariamente un origen. Podemos decir que este método de al-Nizwānī se superpone al de otras escuelas kalām. En particular, su oposición a las afirmaciones sobre la eternidad del universo, un punto en común entre los teólogos, también es claramente observable en al-Nizwānī.

Mientras trataba de demostrar el origen del universo, al-Nizwānī también abordó la cuestión del maʿdūm (inexistente). Debatió si el maʿdūm —el estado del mundo cuando aún no existía— debía considerarse una «cosa» o no. Esta cuestión también había sido debatida por muchos teólogos antes que él. Dentro de la Muʿtazila, algunos teólogos argumentaban que el maʿdūm es efectivamente una «cosa», mientras que en las escuelas Ashʿarī y Māturīdī se sostenía que el maʿdūm no es una «cosa». Podemos poner como ejemplo que al-Nizwānī y otro erudito ibāḍí, Abū ʿAmmār, defendían opiniones diferentes sobre la «cosa» (shayʾiyyah) del maʿdūm. Mientras que Abū ʿAmmār adoptó la opinión de que el maʿdūm es una «cosa», al-Nizwānī sostuvo que el maʿdūm no es una «cosa». En esta cuestión, al-Nizwānī defendió opiniones similares a las de las escuelas Ashʿarī y Māturīdī.

En este estudio se ha llegado a la conclusión de que al-Nizwānī posee opiniones originales sobre el daqīq al-kalām y que estas opiniones requieren un examen detallado. En particular, su posición dentro del atomismo kalām, su comprensión del mundo (ʿālam) y sus opiniones sobre la «cosa» (shayʾiyyah) del maʿdūm merecen una investigación más profunda.

Palabras clave: Kalām, al-Kindī al-Nizwānī, Daqīq al-kalām, al-Jawhar al-Muqtaṣar, Ibāḍiyya.

结构化摘要:

本研究旨在通过研究阿尔-金迪·兹瓦尼的案例,考察伊巴迪派在卡拉姆学领域——别是其在精微卡拉姆学中的地位。相较于穆尔太齐赖派、阿什尔里派、马图里底派及什叶派学派,当代研究对伊巴迪派的关注度明显不足。本研究旨在通过考察尼兹瓦尼对精微神学(daqīq al-kalām)的理解,为该领域作出贡献。

本文将围绕以下问题框架呈现尼兹瓦尼的观点:伊巴迪派神学家在此议题上具有哪些独特特征?尼兹瓦尼在卡拉姆学(特别是伊巴迪派神学)领域有何创新?尤其详细探讨其宇宙观及元素论。

研究发现,土耳其近年学术研究中,曾被忽视的精微神学议题正引发关注。然而相较于穆尔太齐赖派、阿什尔里派、马图里底派等经院学派对精微经院学说的论述,伊巴迪派在此领域的观点几乎未受关注。当代学者对伊巴迪派的研究主要集中于神学中的重大议题(jalīl)。尽管已有相关研究,但伊巴迪派研究仍未达充分水平。无论是从主题还是个体角度出发,该教派都亟待更深入的学术探索。本研究主题——伊巴迪派学者尼兹瓦尼及其精微神学的理解——尚未见相关研究。本研究对象伊巴迪派学者尼兹瓦尼对精微神学的理解尚未见相关研究。期望本研究能助力认识尼兹瓦尼,尤其深入探讨其对精微神学见解。

与本研究主题相关的古典及当代著作包括:尼兹瓦尼《精要之核》;伊本·亚赫卢夫·穆扎提《教法原理共识珍宝集》; 梅廷·尔迪兹《伊巴迪派的教义精要》;梅赫梅特·哈尼菲·约尔达什《伊巴迪派与穆尔太齐赖派基本教义的关联》。

本研究以尼兹瓦尼为核心,系统探讨伊巴迪派对精微神学(daqīq al-kalām)的理解。同样,土耳其学术界亦聚焦特定学者,深入剖析伊巴迪神学中的精微维度。因此,本研究将向学术界呈现这位多产神学家关于精微神学论述的著作及其观点,期能为后续同类研究奠定基础。

在确定尼兹瓦尼著作《精要之精髓》中涉及精微神学的主题后,对选定主题进行了分析与阐释。研究中亦适时纳入其他神学学派的论述视角,采用描述性与分析性研究方法。

兹瓦尼在其著作《精要之精髓》的大部分篇幅中探讨了世界(ʿālam)及其构成要素。他与前辈神学家们一样,采纳了卡拉姆原子论观点。神学家们关于宇宙的另外两种解释模型认为:宇宙仅由偶性(ʿaraḍ)的总和构成,或宇宙本身即为实体(jism)。而在卡拉姆原子论的解释模型中,宇宙由实体(jawhar)、偶性(ʿaraḍ)与实体(jism)三者共同构成。与其他神学原子论者相同,尼兹瓦尼认可不可分割原子(al-jawhar al-fard)的存在,该原子被视为宇宙的本质。其著作《简明实体论》(al-Jawhar al-Mukhtaṣar)的标题亦意为不可分割的实体

兹瓦尼在探讨上帝与宇宙关系时,基于质料、形体与属性皆具生起性(ḥudūth)的观点,主张宇宙由全能上帝所创造。与其他原子论神学家相同,他在证明属性具有生起性后,进而推论不可分离的质料同样具有生起性。由此推论,他主张通过实体组合而成的躯体必然同样具有起源性。可以说尼兹瓦尼的方法论与其他卡拉姆学派存在交集。尤其值得注意的是,他明确反对宇宙永恒性的主张——这一立场在神学家中具有普遍共识。

论证宇宙有始性时,尼兹瓦尼同时探讨了无存状maʿdūm)的本质。他审视了世界尚未存在时的无存状是否应被视为事物这一议题在他之前已被众多神学家反复讨论。在穆尔太齐赖学派内部,部分神学家主张maʿdūm确属事物;而在阿什尔里学派与马图里迪学派中,则坚持maʿdūm不属于事物范畴。例如尼兹瓦尼与另一位伊巴迪派学者阿布·马尔,就无物实体性(shayʾiyyah)持相左观点。阿布·马尔主张maʿdūm具有事物性,而尼兹瓦尼则认为maʿdūm不具事物性。在此问题上,尼兹瓦尼的观点与阿什尔里学派和马图里迪学派的立场相近。

本研究得出结论:尼兹瓦尼在精微神学领域具有原创性见解,这些观点需要深入探讨。尤其值得进一步研究的是:他在神学原子论中的立场、他对世界(ʿālam)的理解,以及他maʿdūm实体性shayʾiyyah)的见解。

键词:神学(Kalām)、阿-金迪·兹瓦尼、精微神学(Daqīq al-kalām)、《精要之精髓》(al-Jawhar al-Muqtaṣar)、伊巴迪派(Ibāḍiyya)。

关键词:神学(Kalām)、阿尔-金迪·尼兹瓦尼、精微神学(Daqīq al-kalām)、《精要之精髓》(al-Jawhar al-Muqtaṣar)、伊巴迪派(Ibāḍiyya)。

Структурированное резюме:

Цель данного исследования — изучить место ибадитов в области калам, в частности их позицию в дакик аль-калам, которая в современных исследованиях изучена гораздо меньше, чем позиции мутазилитов, ашаритов, матуридитов и шиитов, на примере аль-Кинди аль- Низвани. Данное исследование призвано внести вклад в эту область, изучив понимание аль- Низвани дакик аль-калама.

В данном исследовании взгляды аль- Низвани на дакик аль-калама представлены в рамках таких вопросов, как 'Каковы отличительные черты теологов ибадитов в этом вопросе? В чем заключается оригинальность аль- Низвани в науке калам, и в частности в теологии ибадитов? В частности, подробно обсуждаются его взгляды на вселенную и ее элементы.

Отмечается, что в недавних академических исследованиях, проведенных в Турции, наблюдается интерес к темам дакик аль-калам, которые ранее игнорировались. Однако можно сказать, что по сравнению с взглядами таких школ калам, как мутазила, ашариты и матуридиты на дакик аль-калам, взгляды ибадитов на эту тему практически не привлекают внимания. Видно, что исследования современных ученых по ибадитам в основном сосредоточены на основных (джалиль) темах калам. Несмотря на эти исследования, мы все же можем сказать, что исследования по ибадитам не находятся на достаточном уровне. Независимо от того, основано ли это на предмете или на личности, секта ибадитов нуждается в более подробном исследовании. Не было найдено ни одного исследования, посвященного ученому-ибадиту аль- Низвани и его пониманию дакик аль-калама, что является предметом данного исследования. Не было найдено ни одного исследования, посвященного ибадитскому ученому аль- Низвани, который является предметом данного исследования, и его пониманию дакик аль-калама. Надеемся, что данное исследование будет способствовать лучшему познанию аль- Низвани и, в частности, подробному изучению его взглядов на дакик аль-калам.

Некоторые из классических и современных работ, связанных с предметом исследования, приведены ниже: аль- Низвани, «аль-Джаухар аль-Мухтасар»; Ибн Яхлуф аль-Муззати, «аль-Тухаф аль-Махзуна фи Иджма аль-Усул аль-Шарийя»; Метин Й ылдыз, «Дакик аль-калама в ибадизме»; Мехмет Ханифи Йолдаш, «Взаимоотношения между ибадизмом и мутазилой в контексте их фундаментальных доктрин».

В данном исследовании понимание дакик аль-калама ибадитами рассматривается в конкретном контексте, с акцентом на аль- Низвани. Аналогичным образом, в турецкой академии тонкое (дакик) измерение ибадитского калама было изучено с акцентом на конкретную личность. Таким образом, академическому сообществу будут представлены как работа, так и взгляды плодовитого мутакаллима на дакик аль-калама. Мы надеемся, что это исследование послужит предшественником для будущих аналогичных исследований.

После определения тем, связанных с дакик аль-калама в работе аль- Низвани «аль-Джаухар аль-Мухтасар»; выбранные темы были проанализированы и интерпретированы. Время от времени в исследование также включены подходы других теологических школ по данной теме. В исследовании использовался описательный и аналитический метод.

Аль- Низвани в значительной части своего труда «аль-Джаухар аль-Мухтасар» обсуждает мир (ʿālam) и его элементы. Он, как и большинство теологов до него, придерживались взглядов атомизма калам. Две другие модели объяснения вселенной, предложенные теологами, заключаются в том, что вселенная состоит только из совокупности случайных явлений или что она является телом. В объяснительной модели атомизма Калам вселенная состоит из совокупности субстанций (джавхар), случайных явлений (ʿарад) и тел (джисм). Как и другие теологи-атомисты, аль- Низвани признавал существование неделимого атома (аль-джавхар аль-фард), который считается сущностью вселенной. Название его работы, «аль-Джавхар аль-Мухтасар», также означает «неделимая часть».

Аль- Низвани, который рассматривал взаимоотношения между Богом и вселенной, основывал свое мнение о том, что вселенная была создана Всемогущим Богом, на происхождении (худут) субстанции, тела и случайностей. Как и другие теологи-атомисты, он, доказав происхождение случайностей, пришел к выводу, что субстанции, которые не могут быть отделены от случайностей, также имеют происхождение. Исходя из этого заключения, он утверждал, что тела, которые возникают в результате объединения субстанций, также должны обязательно иметь происхождение. Можно сказать, что этот метод аль- Низвани пересекается с методами других школ калам. В частности, его несогласие с утверждениями о вечности вселенной, которое является общей точкой зрения теологов, также ясно прослеживается у аль- Низвани.

Пытаясь доказать происхождение вселенной, аль- Низвани также затронул вопрос о мадум (несуществующем). Он обсуждал, следует ли считать мадум — состояние мира, когда он еще не существовал — «вещью» или нет. Этот вопрос также обсуждался многими теологами до него. В рамках мутазилизма некоторые теологи утверждали, что мадум действительно является «вещью», тогда как в школах ашаритов и матуридитов считалось, что мадум не является «вещью». В качестве примера можно привести аль- Низвани и другого ибадитского ученого, Абу Аммара, которые отстаивали разные точки зрения относительно «вещности» (шайийя) мадума. В то время как Абу Аммар придерживался мнения, что мадум является «вещью», аль- Низвани считал, что мадум не является «вещью». В этом вопросе аль- Низвани отстаивал взгляды, схожие с взглядами школ Ашари и Матуриди.

В данном исследовании был сделан вывод, что аль- Низвани имеет оригинальные взгляды на дакик аль-калам и что эти взгляды требуют детального изучения. В частности, его позиция в рамках атомизма калам, его понимание мира (ʿālam) и его взгляды на «вещность» (shayʾiyyah) maʿdūm заслуживают дальнейшего изучения.

Ключевые слова: калам, аль-Кинди аль- Низвани, дакик аль-калам, аль-Джаухар аль-Муктасар, ибадиты.

संरचित सारांश:

इस अध्ययन का उद्देश्य अल-किंदी अल-निज़وانی के मामले के माध्यम से, कलाम के क्षेत्र में इबादिया की स्थितिविशेष रूप से दाक़िक़ अल-कलाम में इसकी स्थितिकी जांच करना है, जिस पर समकालीन शोध में मुअतज़िला, अशअरिया, मातुरीदिया और शिया संप्रदायों की तुलना में बहुत कम अध्ययन किया गया है। इस अध्ययन का उद्देश्य अल्-निज़वानी की 'दाक़िक़ अल-कलाम' की समझ की जांच करके इस क्षेत्र में योगदान करना है।

इस अध्ययन में, 'इस मामले के संबंध में इबादी धर्मशास्त्रियों की विशिष्ट विशेषताएँ क्या हैं?' जैसे प्रश्नों के ढांचे के भीतर दाक़िक़ अल-कलाम पर अल्-निज़वानी के विचार प्रस्तुत किए गए हैं। अल-निज़वानी की क़लम के विज्ञान में, और विशेष रूप से इबादी धर्मशास्त्र के भीतर, मौलिकता क्या है? विशेष रूप से, ब्रह्मांड और उसके तत्वों पर उनके विचारों पर विस्तार से चर्चा की गई है।

यह देखा गया है कि तुर्की में हाल ही में किए गए अकादमिक अध्ययनों में, दाक़िक अल-कलम के विषयों में रुचि है, जिन्हें पहले उपेक्षित किया गया था।

हालाँकि, यह कहा जा सकता है कि दाक़िक़ अल-कलाम पर मुअतज़िला, अशअरिया और मतुरीदिया जैसे कलाम स्कूलों के विचारों की तुलना में, इस विषय पर इबादिया के विचारों पर लगभग कोई ध्यान नहीं दिया गया है। यह देखा जाता है कि इबादिया पर समकालीन शोधकर्ताओं के अध्ययन अधिकतर कलाम के प्रमुख (जलील) विषयों पर केंद्रित हैं। इन अध्ययनों के बावजूद, हम यह कह सकते हैं कि इबादिया पर किए गए अध्ययन पर्याप्त स्तर पर नहीं हैं। चाहे वह विषय-वस्तु पर आधारित हो या व्यक्तिगत, इबादिया संप्रदाय पर और अधिक विस्तार से शोध करने की आवश्यकता है। इबादी विद्वान अल-निज़वानी और दाक़ीक़ अल-कलाम की उनकी समझ पर कोई अध्ययन नहीं मिला है, जो इस शोध का विषय है। इबादी विद्वान अल-निज़्वानीजो इस शोध का विषय हैंऔर दाक़िक़ अल-कलाम की उनकी समझ पर कोई अध्ययन नहीं मिला है। यह आशा की जाती है कि यह अध्ययन अल-निज़्वानी को जानने में, और विशेष रूप से, दाक़िक़ अल-कलाम पर उनके विचारों को विस्तार से जानने में सहायक सिद्ध होगा।

अध्ययन के विषय से संबंधित कुछ शास्त्रीय और समकालीन कृतियाँ इस प्रकार हैं: अल-निज़वानी, अल-जौहर अल-मुختसार; इब्न याहलुफ अल-मुज़ाती, अल-तुहाफ अल-महज़ूना फ़ी इजमा अल-उसूल अल-शरअिया; मेटिन यिल्डिज़, इबादिया में दाक़िक़ अल-कलाम; मेहमेट हनिफ़ी योलदाश, उनके मौलिक सिद्धांतों के संदर्भ में इबादिया और मुअतज़िला के बीच संबंध।

इस अध्ययन में, दाक़िक़ अल-कलाम की इबादीय की समझ पर एक विशिष्ट तरीके से चर्चा की गई है, जिसमें अल-निज़वानी पर ध्यान केंद्रित किया गया है। इसी तरह, तुर्की अकादमी में, इबादी कलम के सूक्ष्म (दाक़िक़) आयाम की जांच एक विशेष व्यक्ति पर ध्यान केंद्रित करके की गई है।

इस प्रकार, एक बहु-प्रतिभाशाली मुताकल्लिम के दाक़िक़ अल-कलाम से संबंधित कार्य और विचार दोनों को अकादमिक समुदाय के समक्ष प्रस्तुत किया जाएगा। आशा है कि यह अध्ययन भविष्य के समान अनुसंधान के लिए एक अग्रदूत के रूप में कार्य करेगा।

अल-निज़वानी की कृति 'अल-जौहर अल-मुख्तसर' में दाक़िक़ अल-कलाम से संबंधित विषयों को निर्धारित करने के बाद, चयनित विषयों का विश्लेषण और व्याख्या की गई है। समय-समय पर, इस विषय पर अन्य धर्मशास्त्रीय स्कूलों के दृष्टिकोण को भी शामिल किया गया है। इस अध्ययन में एक वर्णनात्मक और विश्लेषणात्मक विधि का उपयोग किया गया है।

अल-निज़वानी, अपने ग्रंथ अल-जौहर अल-मुختसार के एक बड़े हिस्से में, दुनिया (ʿālam) और उसके तत्वों पर चर्चा करते हैं। उन्होंने, अपने से पहले के अधिकांश धर्मशास्त्रियों की तरह, कलाम परमाणुवाद के दृष्टिकोण को अपनाया।

विद्वानों द्वारा ब्रह्मांड के बारे में दिए गए अन्य दो व्याख्यात्मक मॉडल यह हैं कि ब्रह्मांड केवल संयोगों की समग्रता से बना है या यह एक पिंड है। कलाम परमाणुवाद के व्याख्यात्मक मॉडल में, ब्रह्मांड पदार्थों (जौहर), संयोगों (अरद), और पिंडों (जिस्म) की समग्रता से बना है। अन्य दैवीय परमाणुवादियों की तरह, अल-निज़वानी ने अविभाज्य परमाणु (अल-जौहर अल-फ़र्द) के अस्तित्व को स्वीकार किया, जिसे ब्रह्मांड का सार माना जाता है। उनके ग्रंथ का शीर्षक, अल-जौहर अल-मुख्तसर, का अर्थ "अविभाज्य भाग" भी है।

अल-निज़वानी, जिन्होंने ईश्वर और ब्रह्मांड के बीच संबंध को संबोधित किया, ने अपनी यह धारणा कि ब्रह्मांड सर्वशक्तिमान ईश्वर द्वारा बनाया गया था, पदार्थ, शरीर और आकस्मिकताओं की उत्पत्ति (हुदुथ) पर आधारित की। अन्य परमाणुवादी धर्मशास्त्रियों की तरह, उन्होंने आकस्मिकताओं की उत्पत्ति को साबित करने के बाद यह निष्कर्ष निकाला कि पदार्थ, जिन्हें आकस्मिकताओं से अलग नहीं किया जा सकता, की भी उत्पत्ति हुई। इस निष्कर्ष से, उन्होंने तर्क दिया कि शरीरजो पदार्थों के संयोजन से अस्तित्व में आते हैंको भी अनिवार्य रूप से उत्पन्न होना चाहिए। हम कह सकते हैं कि अल-निज़वानी की यह पद्धति अन्य कलाम स्कूलों के साथ मेल खाती है। विशेष रूप से, ब्रह्मांड की शाश्वतता के दावों के प्रति उनका विरोध, जो धर्मशास्त्रियों के बीच एक आम आधार है, अल-निज़वानी में भी स्पष्ट रूप से देखा जा सकता है।

ब्रह्मांड की उत्पत्ति को साबित करने की कोशिश में, अल-निज़वानी ने माअदूम (अस्तित्वहीन) के मुद्दे को भी संबोधित किया। उन्होंने इस पर चर्चा की कि क्या माअदूमदुनिया की वह अवस्था जब वह अभी तक अस्तित्व में नहीं थीको एक 'वस्तु' माना जाना चाहिए या नहीं। इस मुद्दे पर उनसे पहले कई धर्मशास्त्रियों द्वारा भी चर्चा की जा चुकी थी। मुअतज़िला के भीतर, कुछ धर्मशास्त्रियों ने तर्क दिया कि मादूम वास्तव में एक 'वस्तु' है, जबकि अश'री और मतुरीदी स्कूलों में यह माना गया कि मादूम एक 'वस्तु' नहीं है। हम एक उदाहरण दे सकते हैं कि अल-निज़वानी और एक अन्य इबादी विद्वान, अबू अम्मार ने मादूम की 'वस्तुता' (शय्यियत) के संबंध में भिन्न-भिन्न दृष्टिकोणों का बचाव किया। जहाँ एक ओर अबू अम्मार ने यह दृष्टिकोण अपनाया कि मादूम एक 'वस्तु' है, वहीं अल-निज़वानी का मानना था कि मादूम एक 'वस्तु' नहीं है। इस मामले में, अल-निज़वानी ने अश'री और मतुरीदी संप्रदायों के समान विचारों का समर्थन किया।

इस अध्ययन में यह निष्कर्ष निकाला गया है कि अल-निज़वानी के पास दाक़ीक़ अल-कलाम पर मौलिक विचार हैं और इन विचारों की विस्तृत जांच की आवश्यकता है। विशेष रूप से, कलाम परमाणुवाद के भीतर उनकी स्थिति, दुनिया (आलम) की उनकी समझ, और मादूम की 'वस्तुता' (शय्यिया) पर उनके विचार आगे की जांच के योग्य हैं।

कीवर्ड: कलाम, अल-किंदी अल-निज़वानी, दाक़िक़ अल-कलाम, अल-जौहर अल-मुक्तसर, इबादिया।

Article Statistics

Number of reads 94
Number of downloads 13

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.