Öz: Osmanlının İbn Arabîsi olarak şöhret bulan Şeyh Abdullâh Salahaddîn-i Uşşâkî, Ekberî geleneğinin önemli isimlerinden birisidir. Halvetî-Uşşâkî tarîkatinde “Pîr-i sâlis” kabul edilmesinin yanısıra diğer birçok tarikata da intisabı olan bir zattır. Salâhî mahlâsıyla başta Türkçe olmak üzere Farsça ve Arapça olmak üzere tercüme, telif ve şerh türlerinde tasavvufî ve edebî manzum ve mensûr çok sayıda eser vermiştir. Uşşâkî’nin eserleri üzerine yapılmış çeşitli araştırmalar mevcut olmakla birlikte, onun nefis anlayışını sistematik biçimde ele alan müstakil bir çalışma bulunmamaktadır. Elinizdeki çalışma, müellifin nefis mertebelerine dair tasavvufî görüşlerini, Etvâr-ı Sebʿa adlı risâlesi çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Uşşâkî, bu risâlesini yazma maksadının nefis merâtibini tanıtarak müritlere nefis terbiyesini öğretmek olduğunu eserinde beyan etmiştir. Ona göre müridin Hakk’a vâsıl olmak için çıkmış olduğu bu yolculukta nefsinin kat etmesi gereken mertebeler vardır. Çünkü nefis, insan yaratıldığında rabbanî ve nuranî bir latife iken, bedene bırakılma aşamasında farklı varlık mertebelerinden geçerek karanlığa düşmüştür. Nefis, bu hâliyle ezelî bilgiden gafil kaldığından, cehalet ve zulmet içerisinde mahkûm olmuş; böylece kötü ahlâkın tecellî ettiği bir yer hâline gelmiştir. Bu ön bilgilerden hareketle araştırmamızın amacı XVIII. yüzyıl Osmanlı mutasavvıflarından Halvetî şeyhi Abdullah Uşşâkî’nin Etvâr-ı Sebʿa adlı risâlesini merkeze alarak, nefis mertebeleri, nefse nispet edilen sıfatlar ve nefsin olgunlaşma sürecinin ana basamaklarını bütüncül bir yaklaşım ile incelemektir.
Abstract: Sheikh Abdullah Salahaddīn al-Uşşākī, renowned as the Ibn Arabi of the Ottomans, is one of the important figures of the Akbarian tradition. He is considered the “pir-i salis” in the Halveti-Uşşākī tariqah and is also affiliated with many other tariqahs. Under the pen name Salahi, he produced numerous works in Turkish, Persian, and Arabic in the genres of translation, authorship, and commentary, including sufistic and literary poetry and prose. While various studies have been conducted on al-Uşşākī’s works, there is no independent study that systematically addresses his understanding of nafs. The present study aims to examine the author's sufistic views on the degrees of nafs within the framework of his risala entitled al-Etvār al-Seb’a. al-Uşşākī states in his work that his purpose in writing this risala was to introduce the degrees of nafs and teach nafs refinement to his disciples. According to him, there are degrees that one's nafs must pass through on this journey undertaken to reach Haqq. This is because nafs, which was a divine and luminous essence when humans were created, fell into darkness as it passed through different levels of existence during the stage of its embodiment. Having remained oblivious to eternal knowledge in this state, the nafs has been imprisoned in ignorance and darkness; thus, it has become a vessel for the manifestation of bad morals. Based on these preliminary insights, the present study aims to examine the degrees of nafs, the characteristics attributed to it, and the main steps in the process of the maturation of nafs, focusing on the risala al- Etvār al-Seb’a by Abdullah al-Uşşākī, Sheikh of the Halveti Order and one of the 18th-century Ottoman Sufis, by making certain comparisons with a holistic approach.
Sufism, Khalwatiyya, Uşşākīyya, Abdullāh Salahaddīn-i Uşşākī, Etvar-i Seb’a.
Structured Abstract:
The disciplining and purification of the nafs constitutes one of the fundamental dimensions of al-sayr wa al-sulūk in Sufi thought, through which the sālik seeks to attain moral and spiritual perfection. Within this framework, the doctrine of Atwār al-Sab‘a developed as a systematic model of spiritual training that explains the gradual maturation of the sālik through the seven stages of the nafs. The Khalwatiyya, which placed the disciplining of the nafs at the centre of its spiritual training, became one of the Sufi orders in which the doctrine of Atwār al-Sab‘a was systematically elaborated. During the Ottoman period, treatises on Atwār al-Sab‘a emerged as important texts integrating theoretical Sufi teachings with practical spiritual education. Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī, known as the “Pīr-i Sālis” within the Uşşākī tradition, occupies an important position in eighteenth-century Ottoman Sufi thought as a Sufi master, commentator, exegete, and poet. Writing under the pen name Salāhī, he interpreted central concepts of the Akbarian tradition in relation to Khalwati spiritual discipline. Although various studies have addressed al-Uşşākī’s life, works, and Sufi thought, no independent study has focused specifically on his Risāla al-Atwār al-Sab‘a and systematically examined the model of disciplining the nafs developed therein. Accordingly, this study examines al-Uşşākī’s conception of the nafs through the Risāla al-Atwār al-Sab‘a, identifies the Sufi elements associated with its seven stages, and determines the position of the treatise within the Khalwati-Uşşākī tradition of al-sayr wa al-sulūk and Ottoman Atwār al-Sab‘a literature.
The study employs a qualitative research design combining document analysis, text-centred analysis, and conceptual analysis. Its primary sources consist of the manuscript copies of Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī’s Risāla al-Atwār al-Sab‘a together with the published edition prepared by Mehmet Akkuş. Classical Sufi sources and contemporary studies concerning the Khalwatiyya, the Uşşākī tradition, Atwār al-Sab‘a literature, the disciplining of the nafs, and al-sayr wa al-sulūk are also consulted. The analysis is not restricted to the literal content of the treatise; attention is also given to the meanings of its principal concepts within the Khalwati Sufi tradition and their relationship to Akbarian thought. Accordingly, the seven stages of the nafs are analysed together with the categories associated with them, particularly sayr, spiritual realms (awālim), spiritual loci (mahall), divine inspirations (wāridāt), spiritual states (hālāt), divine illuminations (anwār), and rijāl al-ghayb. This approach identifies the systematic structure through which al-Uşşākī explains the stages of the nafs and the distinctive features of his classification within the broader Atwār al-Sab‘a tradition.
The findings demonstrate that Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī adopts the classical Sufi classification of the seven stages of the nafs while reinterpreting them within a multidimensional model of spiritual education shaped by the Khalwati-Uşşākī understanding of al-sayr wa al-sulūk. Rather than explaining nafs al-ammāra, nafs al-lawwāma, nafs al-mulhima, nafs al-mutma’inna, nafs al-rādiya, nafs al-mardiyya, and nafs al-kāmila solely in terms of their moral characteristics, al-Uşşākī associates each stage with the sālik’s spiritual journey, spiritual realm, loci and subtle centres of dhikr, divine inspirations, spiritual states, divine illuminations, and the hierarchy of rijāl al-ghayb. The disciplining of the nafs is thereby transformed from a theoretical classification into a practical model of al-sayr wa al-sulūk guiding the sālik’s spiritual development.
Within this framework, spiritual progression through the stages is not conceived as a series of independent phases, but as an integrated process that gradually completes the sālik’s inner transformation. The changing elements of sayr, hāl, wāridāt, and anwār at each stage demonstrate that the disciplining of the nafs advances in parallel with the sālik’s spiritual perception and that the various dimensions of al-sayr wa al-sulūk are structured in an interconnected manner.
The analysis further reveals that the treatise is organised into eight interconnected sections: Muqaddima, Asyār, Awālim, Mahall, Wāridāt, Hālāt, Anwār, and Rijāl al-Ghayb. This systematic organisation constitutes one of the distinguishing features of the work. Within this structure, each stage of the nafs represents not merely a particular moral condition but a distinct level encompassing different dimensions of the sālik’s spiritual experience. Particularly significant is the association of rijāl al-ghayb with the stages of the nafs and the integration of al-sayr wa al-sulūk with the system of subtle spiritual centres (latāif), indicating that al-Uşşākī conceptualises Sufi training as a multidimensional process. The findings also demonstrate that al-Uşşākī does not restrict the disciplining of the nafs to the elimination of blameworthy traits and the acquisition of virtuous qualities. Progression through the stages simultaneously transforms the sālik’s understanding of tawhīd, knowledge of God (ma‘rifa), and perception of divine manifestations. Thus, spiritual maturation in al-Uşşākī’s framework possesses epistemological and ontological dimensions in addition to its ethical character. His integration of sayr, anwār, latāif, and rijāl al-ghayb within a single system further demonstrates an attempt to interpret Akbarian metaphysics together with the practical discipline of the Khalwati-Uşşākī tradition.
The study demonstrates that Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī’s Risāla al-Atwār al-Sab‘a should not be regarded merely as a didactic treatise describing the seven stages of the nafs. Rather, it constitutes a systematic and practice-oriented text of Sufi education that articulates the Khalwati-Uşşākī understanding of al-sayr wa al-sulūk. The distinctive character of the treatise lies not simply in reproducing the classical seven-stage classification but in integrating each stage with sayr, spiritual realms, spiritual loci, divine inspirations, spiritual states, divine illuminations, and rijāl al-ghayb, thereby constructing a comprehensive model of spiritual development. This structure demonstrates that al-Uşşākī understands the disciplining of the nafs as a multidimensional process extending from ethical purification to the realization of tawhīd and the attainment of ma‘rifat Allāh. By treating the Risāla al-Atwār al-Sab‘a as an independent subject of investigation, the study addresses a gap in scholarship on al-Uşşākī’s Sufi thought and contributes to understanding the theoretical and practical functions of Atwār al-Sab‘a treatises in eighteenth-century Ottoman Sufism. In this respect, the treatise may be regarded as an important textual locus at which Akbarian thought and the Khalwati-Uşşākī model of spiritual education intersect.
Keywords: Sufism, Khalwatiyya, Uşşākīyya, Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī, Atwār al-Sab‘a.
Yapılandırılmış Özet:
Tasavvuf düşüncesinde nefis terbiyesi, insanın ahlâkî ve mânevî kemâle ulaşmasını hedefleyen seyr ü sülûk sürecinin temel unsurlarından biridir. Bu anlayış çerçevesinde gelişen etvâr-ı seb‘a öğretisi, sâlikin mânevî tekâmülünü nefsin yedi mertebesi üzerinden açıklayan sistematik bir eğitim modeli ortaya koymuştur. Nefis terbiyesini seyr ü sülûkün merkezine yerleştiren Halvetiyye, etvâr-ı seb‘a öğretisinin en belirgin biçimde sistemleştirildiği tasavvuf ekollerinden biri olmuş; özellikle Osmanlı döneminde kaleme alınan etvâr risâleleri, teorik tasavvuf anlayışı ile uygulamalı mânevî eğitimi bir araya getiren temel metinler arasında yer almıştır. Halvetiyye’nin Ahmediyye koluna bağlı olarak teşekkül eden Uşşâkiyye geleneğinin önemli temsilcilerinden Abdullâh Salahaddîn-i Uşşâkî, “Pîr-i Sâlis” olarak tanınmış; müfessir, şârih, mutasavvıf ve şair kimliğiyle XVIII. yüzyıl Osmanlı tasavvuf düşüncesinde etkili olmuştur. Salâhî mahlasıyla kaleme aldığı eserlerinde Ekberî düşüncenin temel kavramlarını Halvetî seyr ü sülûk anlayışıyla ilişkilendirmiştir. Uşşâkî’nin hayatı, eserleri ve tasavvuf anlayışı üzerine çeşitli akademik çalışmalar bulunmasına rağmen, Etvâr-ı Seb‘a Risâlesi’ni müstakil olarak merkeze alan ve risâledeki nefis terbiyesi sistemini bütüncül biçimde inceleyen bir çalışma bulunmamaktadır. Bu araştırmanın amacı, söz konusu boşluktan hareketle Uşşâkî’nin nefis anlayışını Etvâr-ı Seb‘a Risâlesi bağlamında incelemek; nefsin yedi mertebesinin hangi tasavvufî unsurlarla ilişkilendirildiğini belirlemek ve risâlenin Halvetî-Uşşâkî seyr ü sülûk anlayışı ile Osmanlı etvâr-ı seb‘a literatüründeki yerini ortaya koymaktır.
Araştırma, nitel araştırma deseni çerçevesinde yürütülmüş; doküman incelemesi, metin merkezli analiz ve kavramsal çözümleme yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Araştırmanın temel veri kaynağını Abdullâh Salahaddîn-i Uşşâkî’nin Etvâr-ı Seb‘a Risâlesi’nin yazma nüshaları ile Mehmet Akkuş tarafından yayımlanan neşri oluşturmaktadır. Bunun yanında Halvetiyye tarihi, Uşşâkiyye geleneği, etvâr-ı seb‘a literatürü, nefis terbiyesi ve seyr ü sülûk anlayışına ilişkin klasik tasavvuf kaynakları ve çağdaş akademik araştırmalardan yararlanılmıştır. İncelemede risâlenin yalnızca lafzî içeriği esas alınmamış; kullanılan kavramların Halvetî tasavvuf geleneğindeki anlamları ve Ekberî düşünceyle ilişkileri de dikkate alınmıştır. Bu doğrultuda nefsin yedi mertebesi; seyr, âlem, mahal, vâridât, hâl, envâr ve ricâlü’l-gayb başta olmak üzere risâlede kendileriyle ilişkilendirilen unsurlarla birlikte değerlendirilmiştir. Böylece risâlenin nefis mertebelerini hangi sistematik içerisinde ele aldığı ve Uşşâkî’nin tasnifinin klasik etvâr literatürü içerisindeki ayırt edici özellikleri karşılaştırmalı ve bütüncül bir okumayla belirlenmeye çalışılmıştır.
Araştırmanın bulguları, Abdullâh Salahaddîn-i Uşşâkî’nin klasik tasavvuf literatüründe yer alan yedi nefis mertebesini esas almakla birlikte bunları Halvetî-Uşşâkî seyr ü sülûk anlayışı doğrultusunda çok katmanlı bir eğitim sistemi içerisinde yeniden yorumladığını göstermektedir. Müellif, nefs-i emmâre, levvâme, mülhime, mutma‘inne, râziye, marziyye ve kâmile mertebelerini yalnızca ahlâkî özellikleri bakımından açıklamamakta; her mertebeyi sâlikin gerçekleştirdiği seyr, içinde bulunduğu mânevî âlem, zikrin icra edildiği mahal ve letâif, vâridât, mânevî hâller, ilâhî nurlar ve ricâlü’l-gayb anlayışıyla ilişkilendirmektedir. Böylece nefis terbiyesi, teorik bir mertebeler tasnifinden çıkarak sâlikin mânevî gelişimini yönlendiren uygulamalı bir seyr ü sülûk modeline dönüşmektedir.
Bu sistem içerisinde mertebeler arasında gerçekleşen mânevî ilerleme, birbirinden bağımsız aşamalar şeklinde değil, sâlikin içsel dönüşümünü kademeli biçimde tamamlayan bütüncül bir süreç olarak ele alınmaktadır. Her mertebede değişen seyr, hâl, vâridât ve envâr unsurları, nefis terbiyesinin sâlikin mânevî idrakindeki gelişmeyle birlikte ilerlediğini ve seyr ü sülûkün farklı boyutlarının birbiriyle bağlantılı olarak yapılandırıldığını göstermektedir.
İnceleme ayrıca risâlenin mukaddime, esyâr, avâlim, mahal, vâridât, hâlât, envâr ve ricâlü’l-gayb olmak üzere sekiz bölümden meydana gelen sistematik yapısının, eserin ayırt edici özelliklerinden birini oluşturduğunu göstermiştir. Bu yapı içerisinde nefsin her mertebesi, sâlikin yalnızca ahlâkî durumunu değil, mânevî tecrübesinin farklı boyutlarını da açıklayan bir tekâmül basamağı olarak ele alınmaktadır. Özellikle ricâlü’l-gayb anlayışının nefis mertebeleriyle ilişkilendirilmesi ve seyr ü sülûkün letâif sistemiyle birlikte açıklanması, Uşşâkî’nin tasavvufî terbiyeyi çok boyutlu bir yapı içerisinde değerlendirdiğini göstermektedir. Bulgular, müellifin nefis terbiyesini yalnızca kötü ahlâkın giderilmesi ve güzel ahlâkın kazanılmasıyla sınırlamadığını da ortaya koymaktadır. Nefsin mertebeler arasında ilerlemesi aynı zamanda sâlikin tevhid idrakinin, marifet anlayışının ve ilâhî tecellileri kavrama seviyesinin dönüşümünü ifade etmektedir. Bu bakımdan Uşşâkî’nin yaklaşımında nefis terbiyesi ahlâkî olduğu kadar epistemolojik ve ontolojik boyutları bulunan bir mânevî tekâmül süreci niteliğindedir. Risâlede seyr, envâr, letâif ve ricâlü’l-gayb kavramlarının aynı sistem içerisinde ele alınması, Ekberî düşüncenin metafizik çerçevesi ile Halvetî-Uşşâkî seyr ü sülûk pratiğinin birlikte yorumlandığını göstermektedir.
Araştırma, Abdullâh Salahaddîn-i Uşşâkî’nin Etvâr-ı Seb‘a Risâlesi’nin yalnızca nefsin yedi mertebesini açıklayan didaktik bir eser olmadığını; Halvetî-Uşşâkî seyr ü sülûk anlayışını sistematik ve uygulamalı biçimde ortaya koyan bir tasavvufî eğitim metni olduğunu ortaya koymaktadır. Risâlenin özgünlüğü, klasik yedi mertebe tasnifini tekrar etmesinden ziyade, her mertebeyi seyr, âlem, mahal, vâridât, hâl, envâr ve ricâlü’l-gayb gibi unsurlarla ilişkilendirerek bütüncül bir mânevî gelişim modeli oluşturmasında belirginleşmektedir. Bu sistematik, Uşşâkî’nin nefis terbiyesini ahlâkî arınmadan tevhid idrakine ve marifetullaha uzanan çok boyutlu bir tekâmül süreci olarak değerlendirdiğini göstermektedir. Çalışma, Etvâr-ı Seb‘a Risâlesi’ni müstakil bir araştırma konusu hâline getirerek Uşşâkî’nin tasavvuf düşüncesine ilişkin literatürdeki bir boşluğu doldurmakta; aynı zamanda etvâr-ı seb‘a risâlelerinin XVIII. yüzyıl Osmanlı tasavvuf düşüncesindeki teorik ve pratik işlevinin daha iyi anlaşılmasına katkı sunmaktadır. Bu yönüyle risâle, Ekberî düşünce ile Halvetî-Uşşâkî mânevî eğitim anlayışının kesiştiği önemli bir metin olarak değerlendirilebilir.
Anahtar Kelimeler: Tasavvuf, Halvetiyye, Uşşâkiyye, Abdullâh Salahaddîn-i Uşşâkî, Etvâr-ı Seb‘a.
ملخص منظم:
يُشكل ترويض النفس وتطهيرها أحد الأبعاد الأساسية لـ«السير والسلوك» في الفكر الصوفي، والذي يسعى من خلاله السالك إلى بلوغ الكمال الأخلاقي والروحي. وفي هذا الإطار، تطورت عقيدة «أتوار السبعة» كنموذج منهجي للتدريب الروحي يفسر النضوج التدريجي للسالك عبر المراحل السبع للنفس. أصبحت الطريقة الخلوية، التي وضعت ترويض النفس في صميم تدريبها الروحي، إحدى الطرق الصوفية التي تم فيها بلورة عقيدة «أتوار السبعة» بشكل منهجي. وخلال العهد العثماني، ظهرت مؤلفات عن «أتوار السبعة» كنصوص مهمة تدمج التعاليم الصوفية النظرية مع التربية الروحية العملية. يحتل عبد الله صلاح الدين الأوشاكي، المعروف باسم «بيري ساليس» في التقليد الأوشاكي، مكانة مهمة في الفكر الصوفي العثماني في القرن الثامن عشر بصفته معلمًا صوفيًا ومفسرًا ومُعلِّمًا وشاعرًا. وقد كتب تحت الاسم المستعار «صلاحي»، حيث فسّر المفاهيم المركزية للتقليد الأكبراني في علاقتها بالزهد الروحي الخلووي. وعلى الرغم من أن دراسات عديدة تناولت حياة الأوشاكي وأعماله وفكره الصوفي، إلا أنه لم تركز أي دراسة مستقلة بشكل خاص على «رسالة الأطوار السبعة» التي كتبها، ولم تدرس بشكل منهجي نموذج ترويض النفس الذي طوّر فيه. وبناءً على ذلك، تبحث هذه الدراسة مفهوم الأوشاكي للـ«النفس» من خلال «رسالة الأطوار السبعة»، وتحدد العناصر الصوفية المرتبطة بمراحلها السبع، وتحدد مكانة هذه الرسالة ضمن تقليد «السير والسلوك» الخلووي-الأوشاكي، وأدب «الأطوار السبعة» العثماني.
وتستخدم الدراسة تصميمًا بحثيًّا نوعيًّا يجمع بين تحليل الوثائق، والتحليل المتمحور حول النص، والتحليل المفاهيمي. وتتألف مصادرها الأساسية من نسخ مخطوطة لـ«رسالة الأطوار السبعة» لعبد الله صلاح الدين الأوشاكي، إلى جانب الطبعة المنشورة التي أعدها محمد أكوش. كما تم الرجوع إلى المصادر الصوفية الكلاسيكية والدراسات المعاصرة المتعلقة بالخلووية، وتقليد الأوشاكي، وأدب «أتوار السبعة»، وتهذيب النفس، و«السير والسلوك». ولا يقتصر التحليل على المحتوى الحرفي للرسالة؛ بل يُولى اهتمام أيضًا لمعاني مفاهيمها الرئيسية ضمن التقليد الصوفي الخلووي وعلاقتها بالفكر الأكبراني. وبناءً على ذلك، يتم تحليل المراحل السبع للنفس جنبًا إلى جنب مع الفئات المرتبطة بها، ولا سيما السير، والعوالم الروحية (الأعالم)، والمحال الروحية (المحال)، والواردات الإلهية (الواردات)، والحالات الروحية (الحالات)، والأنوار الإلهية (الأنوار)، ورجال الغيب. يحدد هذا النهج البنية المنهجية التي يشرح من خلالها الأوشاكي مراحل النفس والسمات المميزة لتصنيفه ضمن تقليد «أطوار السبعة» الأوسع نطاقًا.
وتُظهر النتائج أن عبد الله صلاح الدين الأوشاكي يتبنى التصنيف الصوفي الكلاسيكي لمراحل النفس السبع، مع إعادة تفسيرها ضمن نموذج متعدد الأبعاد للتربية الروحية، الذي تشكله الفهم الخلووي-الأوشاكي لـ«السير والسلوك». وبدلاً من شرح «النفس الأمرة» و«النفس اللاوامة» و«النفس الملهمة» و«النفس المطمئنة» و«النفس الراضية» و«النفس المردية» و«النفس الكاملة» من منظور خصائصها الأخلاقية فحسب، يربط الأوشاكي كل مرحلة برحلة السالك الروحية، والمجال الروحي، ومواقع ومراكز الذكر الخفية، والإلهامات الإلهية، والحالات الروحية، والإشراقات الإلهية، والتسلسل الهرمي لرجال الغيب. وبذلك يتحول ترويض النفس من تصنيف نظري إلى نموذج عملي لـ«السير والسلوك» يوجه التطور الروحي للسالك.
وفي هذا الإطار، لا يُنظر إلى التقدم الروحي عبر المراحل على أنه سلسلة من المراحل المستقلة، بل كعملية متكاملة تُكمل تدريجيًا التحول الداخلي للسالك. وتُظهر العناصر المتغيرة للسير والحال والواردات والأنوار في كل مرحلة أن ترويض النفس يتقدم بالتوازي مع الإدراك الروحي للسالك، وأن الأبعاد المختلفة للسير والسلوك منظمة بطريقة مترابطة.
كما يكشف التحليل أن الرسالة منظمة في ثمانية أقسام مترابطة: «المقدمة»، و«الأسفار»، و«العوالم»، و«المحل»، و«الواردات»، و«الحالات»، و«الأنوار»، و«رجال الغيب». ويشكل هذا التنظيم المنهجي إحدى السمات المميزة للعمل. وضمن هذا الهيكل، لا تمثل كل مرحلة من مراحل النفس مجرد حالة أخلاقية معينة فحسب، بل مستوى متميزًا يشمل أبعادًا مختلفة للتجربة الروحية للسالك. ومن الأهمية بمكان ربط «رجال الغيب» بمراحل النفس، ودمج «السير والسلوك» مع نظام المراكز الروحية الدقيقة (اللطائف)، مما يشير إلى أن الأوشاكي يُصوِّر التدريب الصوفي كعملية متعددة الأبعاد. كما تُظهر النتائج أن الأوشاكي لا يقصر ترويض النفس على التخلص من الصفات المذمومة واكتساب الصفات الحميدة. فالتقدم عبر المراحل يُحدث في الوقت نفسه تحولاً في فهم السالك للتوحيد، ومعرفته بالله (المعرفة)، وإدراكه للمظاهر الإلهية. وبالتالي، فإن النضج الروحي في إطار عمل الأوشكي يمتلك أبعادًا معرفية ووجودية بالإضافة إلى طابعه الأخلاقي. كما أن دمجه للسير، والأنوار، واللاتيف، ورجال الغيب ضمن نظام واحد يبرهن بشكل أكبر على محاولته تفسير الميتافيزيقا الأكبرية جنبًا إلى جنب مع الانضباط العملي للتقليد الخلووي-الأوشكي.
تُبيّن الدراسة أن «رسالة الأطوار السبعة» لعبد الله صلاح الدين الأوشكي لا ينبغي اعتبارها مجرد رسالة تعليمية تصف المراحل السبع للنفس. بل إنها تشكل نصاً منهجياً وموجهاً نحو الممارسة في مجال التربية الصوفية، يوضح الفهم الخلووي-الأوشكي للـ«السير والسلوك». ولا تكمن السمة المميزة لهذا الكتاب في مجرد إعادة صياغة التصنيف الكلاسيكي ذي المراحل السبع، بل في ربط كل مرحلة بالسير، والعوالم الروحية، والمواقع الروحية، والإلهامات الإلهية، والحالات الروحية، والإشراقات الإلهية، ورجال الغيب، وبذلك يبني نموذجاً شاملاً للتطور الروحي. ويُظهر هذا البناء أن الأوشاكي يفهم ترويض النفس كعملية متعددة الأبعاد تمتد من التطهير الأخلاقي إلى تحقيق التوحيد والوصول إلى معرفة الله. ومن خلال معالجة «رسالة الأطوار السبعة» كموضوع مستقل للدراسة، تسد هذه الدراسة فجوة في الأبحاث المتعلقة بالفكر الصوفي للأوشاكي، وتساهم في فهم الوظائف النظرية والعملية لرسائل «الأطوار السبعة» في الصوفية العثمانية في القرن الثامن عشر. وفي هذا الصدد، يمكن اعتبار هذه الرسالة مرجعًا نصيًّا مهمًّا يتقاطع فيه الفكر الأكبراني ونموذج الخلوية-الأوشاكية للتربية الروحية.
الكلمات المفتاحية: الصوفية، الخلوية، الأوشاكية، عبد الله صلاح الدين الأوشاكي، «أتوار السبعة
Résumé structuré :
La discipline et la purification du nafs constituent l’une des dimensions fondamentales de l’al-sayr wa al-sulūk dans la pensée soufie, à travers laquelle le sālik cherche à atteindre la perfection morale et spirituelle. Dans ce cadre, la doctrine des Atwār al-Sab‘a s’est développée comme un modèle systématique de formation spirituelle qui explique la maturation progressive du sālik à travers les sept étapes du nafs. La Khalwatiyya, qui plaçait la discipline du nafs au cœur de sa formation spirituelle, est devenue l’un des ordres soufis au sein desquels la doctrine des Atwār al-Sab‘a a été systématiquement élaborée. À l’époque ottomane, des traités sur les Atwār al-Sab‘a ont vu le jour, constituant des textes importants qui intégraient les enseignements théoriques soufis à l’éducation spirituelle pratique. Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī, connu sous le nom de « Pīr-i Sālis » au sein de la tradition Uşşākī, occupe une place importante dans la pensée soufie ottomane du XVIIIe siècle en tant que maître soufi, commentateur, exégète et poète. Écrivant sous le pseudonyme de Salāhī, il a interprété les concepts centraux de la tradition akbarienne en relation avec la discipline spirituelle khalwatie. Bien que diverses études aient abordé la vie, les œuvres et la pensée soufie d’al-Uşşākī, aucune étude indépendante ne s’est spécifiquement concentrée sur sa *Risāla al-Atwār al-Sab‘a* et n’a examiné de manière systématique le modèle de discipline du *nafs* qui y est développé. En conséquence, la présente étude examine la conception du nafs chez al-Uşşākī à travers la *Risāla al-Atwār al-Sab‘a*, identifie les éléments soufis associés à ses sept étapes et détermine la place de ce traité au sein de la tradition khalwati-uşşākī de l’*al-sayr wa al-sulūk* et de la littérature ottomane consacrée aux *Atwār al-Sab‘a*.
Cette étude utilise une méthodologie de recherche qualitative combinant l’analyse documentaire, l’analyse centrée sur le texte et l’analyse conceptuelle. Ses sources principales sont constituées des copies manuscrites de la *Risāla al-Atwār al-Sab‘a* d’Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī, ainsi que de l’édition publiée préparée par Mehmet Akkuş. Des sources soufies classiques et des études contemporaines concernant la Khalwatiyya, la tradition Uşşākī, la littérature des Atwār al-Sab‘a, la discipline du nafs et al-sayr wa al-sulūk sont également consultées. L’analyse ne se limite pas au contenu littéral du traité ; une attention particulière est également accordée aux significations de ses concepts principaux au sein de la tradition soufie khalwati et à leur relation avec la pensée akbarienne. En conséquence, les sept étapes du nafs sont analysées conjointement avec les catégories qui leur sont associées, notamment le sayr, les royaumes spirituels (awālim), les lieux spirituels (mahall), les inspirations divines (wāridāt), les états spirituels (hālāt), les illuminations divines (anwār) et les rijāl al-ghayb. Cette approche met en évidence la structure systématique à travers laquelle al-Uşşākī explique les étapes du nafs ainsi que les caractéristiques distinctives de sa classification au sein de la tradition plus large de l’Atwār al-Sab‘a.
Les résultats démontrent qu’Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī adopte la classification soufie classique des sept étapes de la nafs tout en les réinterprétant au sein d’un modèle multidimensionnel d’éducation spirituelle façonné par la conception khalwati-uşşākī de l’al-sayr wa al-sulūk. Plutôt que d’expliquer le nafs al-ammāra, le nafs al-lawwāma, le nafs al-mulhima, le nafs al-mutma’inna, le nafs al-rādiya, le nafs al-mardiyya et le nafs al-kāmila uniquement en termes de leurs caractéristiques morales, al-Uşşākī associe chaque étape au parcours spirituel du sālik, au royaume spirituel, aux lieux et centres subtils du dhikr, aux inspirations divines, aux états spirituels, aux illuminations divines et à la hiérarchie des rijāl al-ghayb. La discipline du nafs passe ainsi d’une classification théorique à un modèle pratique de l’al-sayr wa al-sulūk guidant le développement spirituel du sālik.
Dans ce cadre, la progression spirituelle à travers les étapes n’est pas conçue comme une série de phases indépendantes, mais comme un processus intégré qui achève progressivement la transformation intérieure du sālik. Les éléments changeants que sont le sayr, le hāl, les wāridāt et les anwār à chaque étape démontrent que la discipline du nafs progresse parallèlement à la perception spirituelle du sālik et que les différentes dimensions de l’al-sayr wa al-sulūk sont structurées de manière interconnectée.
L’analyse révèle en outre que le traité est organisé en huit sections interconnectées : Muqaddima, Asyār, Awālim, Mahall, Wāridāt, Hālāt, Anwār et Rijāl al-Ghayb. Cette organisation systématique constitue l’une des caractéristiques distinctives de l’ouvrage. Au sein de cette structure, chaque étape du nafs ne représente pas simplement un état moral particulier, mais un niveau distinct englobant différentes dimensions de l’expérience spirituelle du sālik. L’association des rijāl al-ghayb aux étapes du nafs et l’intégration de l’al-sayr wa al-sulūk au système des centres spirituels subtils (latāif) revêtent une importance particulière, indiquant qu’al-Uşşākī conçoit la formation soufie comme un processus multidimensionnel. Les résultats démontrent également qu’al-Uşşākī ne limite pas la discipline du nafs à l’élimination des traits répréhensibles et à l’acquisition de qualités vertueuses. La progression à travers les étapes transforme simultanément la compréhension du tawhīd par le sālik, sa connaissance de Dieu (ma‘rifa) et sa perception des manifestations divines. Ainsi, la maturation spirituelle dans le cadre conceptuel d’al-Uşşākī possède des dimensions épistémologiques et ontologiques qui s’ajoutent à son caractère éthique. Son intégration du sayr, des anwār, des latāif et des rijāl al-ghayb au sein d’un système unique témoigne en outre d’une tentative d’interpréter la métaphysique akbarienne en lien avec la discipline pratique de la tradition khalwati-uşşākī.
Cette étude démontre que la *Risāla al-Atwār al-Sab‘a* d’Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī ne doit pas être considérée simplement comme un traité didactique décrivant les sept étapes du *nafs*. Elle constitue plutôt un texte systématique et axé sur la pratique de l’éducation soufie, qui articule la conception khalwati-uşşākī de l’*al-sayr wa al-sulūk*. Le caractère distinctif de ce traité ne réside pas simplement dans la reproduction de la classification classique en sept étapes, mais dans l’intégration de chaque étape au sayr, aux royaumes spirituels, aux lieux spirituels, aux inspirations divines, aux états spirituels, aux illuminations divines et aux rijāl al-ghayb, construisant ainsi un modèle complet de développement spirituel. Cette structure démontre qu’al-Uşşākī conçoit la discipline du nafs comme un processus multidimensionnel s’étendant de la purification éthique à la réalisation du tawhīd et à l’atteinte de la ma‘rifat d’Allāh. En traitant la *Risāla al-Atwār al-Sab‘a* comme un sujet d’étude à part entière, cette étude comble une lacune dans la recherche sur la pensée soufie d’al-Uşşākī et contribue à la compréhension des fonctions théoriques et pratiques des traités *Atwār al-Sab‘a* dans le soufisme ottoman du XVIIIe siècle. À cet égard, ce traité peut être considéré comme un lieu textuel important où se croisent la pensée akbarienne et le modèle khalwati-uşşākī d’éducation spirituelle.
Mots-clés : soufisme, Khalwatiyya, Uşşākīyya, Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī, Atwār al-Sab‘a.
Resumen estructurado:
La disciplina y la purificación del nafs constituyen una de las dimensiones fundamentales del al-sayr wa al-sulūk en el pensamiento sufí, a través de la cual el sālik busca alcanzar la perfección moral y espiritual. En este marco, la doctrina de Atwār al-Sab‘a se desarrolló como un modelo sistemático de formación espiritual que explica la maduración gradual del sālik a través de las siete etapas del nafs. La Khalwatiyya, que situó la disciplina del nafs en el centro de su formación espiritual, se convirtió en una de las órdenes sufíes en las que se elaboró sistemáticamente la doctrina de Atwār al-Sab‘a. Durante el periodo otomano, surgieron tratados sobre Atwār al-Sab‘a que se convirtieron en textos importantes que integraban las enseñanzas teóricas sufíes con la educación espiritual práctica. Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī, conocido como el «Pīr-i Sālis» dentro de la tradición Uşşākī, ocupa un lugar destacado en el pensamiento sufí otomano del siglo XVIII como maestro sufí, comentarista, exégeta y poeta. Escribiendo bajo el seudónimo de Salāhī, interpretó conceptos centrales de la tradición akbariana en relación con la disciplina espiritual khalwati. Aunque diversos estudios han abordado la vida, las obras y el pensamiento sufí de al-Uşşākī, ningún estudio independiente se ha centrado específicamente en su *Risāla al-Atwār al-Sab‘a* ni ha examinado de forma sistemática el modelo de disciplina del *nafs* desarrollado en ella. En consecuencia, este estudio examina la concepción que al-Uşşākī tiene del nafs a través de la *Risāla al-Atwār al-Sab‘a*, identifica los elementos sufíes asociados a sus siete etapas y determina la posición del tratado dentro de la tradición khalwati-uşşākī del *al-sayr wa al-sulūk* y de la literatura otomana sobre las *Atwār al-Sab‘a*.
El estudio emplea un diseño de investigación cualitativo que combina el análisis documental, el análisis centrado en el texto y el análisis conceptual. Sus fuentes primarias consisten en las copias manuscritas de la Risāla al-Atwār al-Sab‘a de Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī, junto con la edición publicada preparada por Mehmet Akkuş. También se consultan fuentes sufíes clásicas y estudios contemporáneos sobre la Khalwatiyya, la tradición Uşşākī, la literatura de Atwār al-Sab‘a, la disciplina del nafs y al-sayr wa al-sulūk. El análisis no se limita al contenido literal del tratado; también se presta atención a los significados de sus conceptos principales dentro de la tradición sufí khalwati y a su relación con el pensamiento akbariano. En consecuencia, se analizan las siete etapas del nafs junto con las categorías asociadas a ellas, en particular el sayr, los reinos espirituales (awālim), los lugares espirituales (mahall), las inspiraciones divinas (wāridāt), los estados espirituales (hālāt), las iluminaciones divinas (anwār) y los rijāl al-ghayb. Este enfoque identifica la estructura sistemática mediante la cual al-Uşşākī explica las etapas del nafs y las características distintivas de su clasificación dentro de la tradición más amplia de *Atwār al-Sab‘a*.
Los resultados demuestran que Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī adopta la clasificación sufí clásica de las siete etapas del nafs, al tiempo que las reinterpreta dentro de un modelo multidimensional de educación espiritual configurado por la concepción khalwati-uşşākī de al-sayr wa al-sulūk. En lugar de explicar el nafs al-ammāra, el nafs al-lawwāma, el nafs al-mulhima, el nafs al-mutma’inna, el nafs al-rādiya, el nafs al-mardiyya y el nafs al-kāmila únicamente en términos de sus características morales, al-Uşşākī asocia cada etapa con el camino espiritual del sālik, el reino espiritual, los lugares y centros sutiles del dhikr, las inspiraciones divinas, los estados espirituales, las iluminaciones divinas y la jerarquía de los rijāl al-ghayb. De este modo, la disciplina del nafs pasa de ser una clasificación teórica a convertirse en un modelo práctico de al-sayr wa al-sulūk que guía el desarrollo espiritual del sālik.
Dentro de este marco, la progresión espiritual a través de las etapas no se concibe como una serie de fases independientes, sino como un proceso integrado que completa gradualmente la transformación interior del sālik. Los elementos cambiantes de sayr, hāl, wāridāt y anwār en cada etapa demuestran que la disciplina del nafs avanza en paralelo con la percepción espiritual del sālik y que las diversas dimensiones de al-sayr wa al-sulūk están estructuradas de manera interconectada.
El análisis revela además que el tratado se organiza en ocho secciones interconectadas: Muqaddima, Asyār, Awālim, Mahall, Wāridāt, Hālāt, Anwār y Rijāl al-Ghayb. Esta organización sistemática constituye uno de los rasgos distintivos de la obra. Dentro de esta estructura, cada etapa del nafs representa no solo una condición moral concreta, sino un nivel diferenciado que abarca diversas dimensiones de la experiencia espiritual del sālik. Resulta especialmente significativa la asociación de rijāl al-ghayb con las etapas del nafs y la integración de al-sayr wa al-sulūk con el sistema de centros espirituales sutiles (latāif), lo que indica que al-Uşşākī conceptualiza la formación sufí como un proceso multidimensional. Los resultados también demuestran que al-Uşşākī no limita la disciplina del nafs a la eliminación de los rasgos censurables y a la adquisición de cualidades virtuosas. El avance a través de las etapas transforma simultáneamente la comprensión que tiene el sālik del tawhīd, el conocimiento de Dios (ma‘rifa) y la percepción de las manifestaciones divinas. Así pues, la maduración espiritual en el marco de al-Uşşākī posee dimensiones epistemológicas y ontológicas, además de su carácter ético. Su integración de sayr, anwār, latāif y rijāl al-ghayb en un único sistema demuestra, además, un intento de interpretar la metafísica akbariana junto con la disciplina práctica de la tradición khalwati-uşşākī.
El estudio demuestra que la *Risāla al-Atwār al-Sab‘a* de Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī no debe considerarse meramente como un tratado didáctico que describe las siete etapas del *nafs*. Más bien, constituye un texto sistemático y orientado a la práctica de la educación sufí que articula la concepción khalwati-uşşākī de *al-sayr wa al-sulūk*. El carácter distintivo del tratado no radica simplemente en reproducir la clasificación clásica de siete etapas, sino en integrar cada etapa con el sayr, los reinos espirituales, los lugares espirituales, las inspiraciones divinas, los estados espirituales, las iluminaciones divinas y los rijāl al-ghayb, construyendo así un modelo integral de desarrollo espiritual. Esta estructura demuestra que al-Uşşākī entiende la disciplina del nafs como un proceso multidimensional que se extiende desde la purificación ética hasta la realización del tawhīd y el logro del ma‘rifat Allāh. Al tratar la *Risāla al-Atwār al-Sab‘a* como un tema independiente de investigación, el estudio aborda una laguna en los estudios sobre el pensamiento sufí de al-Uşşākī y contribuye a comprender las funciones teóricas y prácticas de los tratados de *Atwār al-Sab‘a* en el sufismo otomano del siglo XVIII. En este sentido, el tratado puede considerarse un importante punto de encuentro entre el pensamiento akbariano y el modelo de educación espiritual de la escuela Khalwati-Uşşākī.
Palabras clave: sufismo, Khalwatiyya, Uşşākīyya, Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī, Atwār al-Sab‘a.
结构化摘要:
在苏菲思想中,“纳夫斯”(nafs)的修养与净化是“萨伊尔与苏卢克”(al-sayr wa al-sulūk)的基本维度之一,通过这一过程,修行者(sālik)力求达到道德与灵性的完善。在此框架下,“七重阶段”(Atwār al-Sab‘a)学说作为一种系统化的灵性修习模式应运而生,该学说阐释了修行者如何通过“纳夫斯”的七个阶段实现逐步成熟。哈勒瓦提派(Khalwatiyya)将“纳夫斯”的修持置于其灵性修习的核心位置,因而成为系统阐述“七重阶段”(Atwār al-Sab‘a)学说的苏菲教团之一。在奥斯曼时期,关于“七重阶段”的论著作为重要文本应运而生,这些文本将苏菲理论教义与实践性的灵性教育有机地结合在一起。阿卜杜拉·萨拉哈丁·乌沙基(Abdullāh Salahaddīn al-Uşşākī)在乌沙基(Uşşākī)传统中被称为“第三位皮尔”(Pīr-i Sālis),作为苏菲大师、评论家、经注家和诗人,他在十八世纪奥斯曼苏菲思想中占据着重要地位。他以“萨拉希”(Salāhī)为笔名,结合哈勒瓦提(Khalwati)灵修修持,对阿克巴里(Akbarian)传统的核心概念进行了阐释。尽管已有诸多研究探讨了乌沙基的生平、著作及苏菲思想,但尚未有独立研究专门聚焦于其《七种境界书》(Risāla al-Atwār al-Sab‘a),并系统考察其中所提出的“纳夫斯”(nafs)修持模式。因此,本研究通过《七种境界论》考察乌沙基对“纳夫斯”的理解,辨识与其七个阶段相关的苏菲元素,并确定该论著在哈勒瓦提-乌沙基“萨伊尔与苏卢克”(al-sayr wa al-sulūk)传统以及奥斯曼帝国“七种境界”(Atwār al-Sab‘a)文献中的地位。
本研究采用定性研究设计,结合文献分析、文本中心分析及概念分析。其主要资料包括阿卜杜拉·萨拉哈丁·乌沙基所著《七种境界论》的手抄本,以及梅赫梅特·阿库什编纂的出版版本。此外,还参考了关于哈勒瓦提派、乌沙基学派传统、《七阶段》(Atwār al-Sab‘a)文献、自我(nafs)的修持以及“萨伊尔与苏卢克”(al-sayr wa al-sulūk)的古典苏菲文献及当代研究。分析不仅限于该论著的字面内容,还关注其主要概念在哈勒瓦提苏菲传统中的含义及其与阿克巴里思想的关系。据此,本文对“纳夫斯”的七个阶段及其相关范畴进行了分析,特别是“赛尔”(sayr)、灵性领域(awālim)、灵性所在(mahall)、神圣启示(wāridāt)、灵性状态(hālāt)、神圣启迪(anwār)以及“里贾尔·阿尔-盖布”(rijāl al-ghayb)。这种方法揭示了阿尔·乌沙基用来阐释“纳夫斯”各阶段的系统结构,以及他在更广泛的《七阶段》(Atwār al-Sab‘a)传统中分类体系的独特特征。
研究结果表明,阿卜杜拉·萨拉哈丁·乌沙基在采用古典苏菲派关于“纳夫斯”七个阶段的分类体系的同时,也根据哈勒瓦提-乌沙基学派对“赛尔与苏卢克”(al-sayr wa al-sulūk)的理解,在多维度的灵性教育模型框架内对这些阶段进行了重新诠释。乌沙基并未仅从道德特征的角度来阐释“纳菲斯·阿尔-阿马拉”、“纳菲斯·阿尔-拉瓦马”、“纳菲斯·阿尔-穆尔希玛”、“纳菲斯·阿尔-穆特马因纳”、“纳菲斯·阿尔-拉迪亚”、“纳菲斯·阿尔-马尔迪亚”和“纳菲斯·阿尔-卡米拉”, 乌沙基将每个阶段与求道者的灵性旅程、灵性境界、记念(dhikr)的场所与微妙中心、神圣启示、灵性状态、神圣启迪以及“隐界之士”(rijāl al-ghayb)的等级体系相联系。由此,对“纳夫斯”的修持便从理论分类转变为指导求道者灵性发展的“赛尔与苏卢克”实践模型。
在此框架下,通过各阶段实现的灵性进步并非被视为一系列独立的阶段,而是一个逐步完成求道者内在蜕变的整合过程。每个阶段中“赛尔”(sayr)、“哈尔”(hāl)、“瓦里达特”(wāridāt)和“安瓦尔”(anwār)这些要素的变化表明,对“纳夫斯”的修持与“萨利克”的灵性体悟同步推进,且“赛尔与苏卢克”(al-sayr wa al-sulūk)的各个维度以相互关联的方式构成。
分析进一步揭示,该论著由八个相互关联的部分组成: 《序言》(Muqaddima)、《征途》(Asyār)、《初境》(Awālim)、《居所》(Mahall)、《启示》(Wāridāt)、《境相》(Hālāt)、《光明》(Anwār)以及《隐界之士》(Rijāl al-Ghayb)。这种系统化的结构构成了该著作的显著特征之一。在此框架内,“自我”的每个阶段不仅代表一种特定的道德状态,更代表一个涵盖求道者灵性体验不同维度的独特层次。尤为重要的是,“隐界之人”(rijāl al-ghayb)与“自我”各阶段的关联,以及“行道与修行”(al-sayr wa al-sulūk)与“微妙灵性中心”(latāif)体系的融合,这表明乌沙基将苏菲修行视为一个多维度的过程。研究结果还表明,乌沙基并不将“纳夫斯”的修持局限于消除可责备的品性与获得美德。随着各阶段的推进,求道者对“塔威德”(tawhīd)、对真主的认知(ma‘rifa)以及对真主显现的体悟也会同步发生转变。因此,在乌什沙基的框架中,灵性成熟除了具有伦理特征外,还具备认识论和本体论的维度。他将“赛尔”(sayr)、“安瓦尔”(anwār)、“拉塔伊夫”(latāif)和“里贾尔·阿尔-盖布”(rijāl al-ghayb)整合为一个统一体系的做法,进一步表明他试图将阿克巴尔派形而上学与哈勒瓦提-乌什沙基传统的实践修持相结合。
本研究表明,阿卜杜拉·萨拉哈丁·乌沙基的《七种状态论》(Risāla al-Atwār al-Sab‘a)不应仅被视为描述“纳夫斯”(nafs)七个阶段的教义性论著。相反,它是一部系统且以实践为导向的苏菲教育文本,阐明了哈尔瓦提-乌沙基学派对“赛尔与苏卢克”(al-sayr wa al-sulūk)的理解。该论著的独特之处不仅在于重现了经典的七阶段分类,更在于将每个阶段与“赛尔”(sayr)、灵性境界、灵性场所、神圣启示、灵性状态、神圣启迪以及“里贾尔·阿尔-盖布”(rijāl al-ghayb)相融合,从而构建了一个全面的灵性发展模型。这一结构表明,乌沙基将“纳夫斯”(nafs)的修持理解为一个多维过程,从道德净化延伸至“塔威德”(tawhīd)的体悟以及“马里法特·阿拉”(ma‘rifat Allāh)的达成。通过将《七阶段论》(Risāla al-Atwār al-Sab‘a)作为独立的研究对象,本研究填补了学术界对乌什沙基苏菲思想研究的空白,并有助于理解《七阶段论》在十八世纪奥斯曼苏菲主义中的理论与实践功能。就此而言,该论著可被视为阿克巴里学派思想与哈勒瓦提-乌沙基派精神教育模式交汇的重要文本节点。
关键词: 苏菲主义,哈勒瓦提派,乌沙基派,阿卜杜拉·萨拉哈丁·乌沙基,《七重境界》。
Структурированное резюме:
Укрощение и очищение «нафс» (dup) представляет собой одно из основополагающих измерений «аль-сайр ва аль-сулук» в суфийской мысли, посредством которого «салик» стремится достичь нравственного и духовного совершенства. В этих рамках доктрина «Атвар аль-Саб’а» сформировалась как систематическая модель духовного обучения, объясняющая постепенное созревание «салика» на семи этапах развития «нафс». Халватийя, поставившая дисциплинирование нафса в центр своего духовного обучения, стала одним из суфийских орденов, в которых доктрина «Атвар аль-Саб’а» была систематически разработана. В османский период появились трактаты по «Атвар аль-Саб’а» — важные тексты, объединяющие теоретические суфийские учения с практическим духовным образованием. Абдулла Салахаддин аль-Ушаки, известный в традиции Ушаки как «Пир-и-Салис», занимает важное место в суфийской мысли Османской империи XVIII века как суфийский мастер, комментатор, экзегет и поэт. Писавший под псевдонимом Салахи, он интерпретировал центральные концепции акбарианской традиции в контексте духовной дисциплины халвати. Хотя в различных исследованиях рассматривались жизнь, труды и суфийская мысль аль-Ушшаки, ни одно самостоятельное исследование не было посвящено конкретно его «Рисале аль-Атвар аль-Саб’а» и не содержало систематического анализа разработанной в ней модели дисциплинирования нафса. Соответственно, в данном исследовании рассматривается концепция «нафс» аль-Ушшаки на основе «Рисала аль-Атвар аль-Саб’а», выявляются суфийские элементы, связанные с её семью стадиями, и определяется место этого трактата в традиции «аль-сайр ва аль-сулук» халувати-ушшаки, а также в османской литературе по «Атвар аль-Саб’а».
В исследовании используется качественный исследовательский подход, сочетающий анализ документов, текстоцентрированный анализ и концептуальный анализ. Основными источниками служат рукописные копии «Рисала аль-Атвар аль-Саб’а» Абдуллаха Салахаддина аль-Ушшаки, а также опубликованное издание, подготовленное Мехметом Аккушем. Также используются классические суфийские источники и современные исследования, касающиеся Халватиййя, традиции Ушшаки, литературы «Атвар аль-Саб’а», дисциплинирования нафса и «аль-сайр ва аль-сулук». Анализ не ограничивается буквальным содержанием трактата; внимание уделяется также значениям его основных концепций в рамках суфийской традиции Халватиййя и их связи с акбарианской мыслью. Соответственно, анализируются семь стадий «нафса» вместе с связанными с ними категориями, в частности «сайр», духовные сферы («авалим»), духовные места («махал»), божественные откровения («варидат»), духовные состояния («халаты»), божественные озарения («анвар») и «риджаль аль-гайб». Данный подход позволяет выявить систематическую структуру, с помощью которой аль-Ушшаки объясняет стадии нафса, а также отличительные черты его классификации в рамках более широкой традиции «Атвар аль-Саб’а».
Полученные результаты показывают, что Абдуллах Салахаддин аль-Ушшаки использует классическую суфийскую классификацию семи стадий нафса, переосмысливая их в рамках многомерной модели духовного образования, сформированной в соответствии с халватитско-ушшакитским пониманием «аль-сайр ва аль-сулук». Вместо того чтобы объяснять «нафс аль-аммара», «нафс аль-лаввама», «нафс аль-мулхима», «нафс аль-мутма’инна», «нафс аль-радия», «нафс аль-мардийя» и «нафс аль-камила» исключительно с точки зрения их нравственных характеристик, аль-Ушшаки связывает каждую стадию с духовным путешествием салика, духовной сферой, местами и тонкими центрами дхикра, божественными вдохновениями, духовными состояниями, божественными озарениями и иерархией риджаль аль-гайб. Таким образом, дисциплинирование нафса превращается из теоретической классификации в практическую модель «аль-сайр ва аль-сулук», направляющую духовное развитие салика.
В этих рамках духовное продвижение по этапам рассматривается не как череда независимых фаз, а как целостный процесс, постепенно завершающий внутреннее преображение салика. Изменяющиеся элементы «сайр», «хал», «варидат» и «анвар» на каждом этапе демонстрируют, что дисциплинирование «нафс» продвигается параллельно с духовным восприятием салика и что различные аспекты «аль-сайр ва аль-сулук» структурированы взаимосвязанным образом.
Анализ далее показывает, что трактат состоит из восьми взаимосвязанных разделов: «Мукаддима», «Асьяр», «Авалим», «Маххал», «Варидат», «Халат», «Анвар» и «Риджаль аль-Гайб». Такая систематическая организация является одной из отличительных черт данного труда. В рамках этой структуры каждый этап развития «нафса» представляет собой не просто определённое нравственное состояние, но и отдельный уровень, охватывающий различные аспекты духовного опыта салика. Особое значение имеет связь «риджаль аль-гайб» со стадиями «нафс», а также интеграция «аль-сайр ва аль-сулук» в систему тонких духовных центров («латаиф»), что указывает на то, что аль-Ушшаки рассматривает суфийское обучение как многомерный процесс. Полученные результаты также демонстрируют, что аль-Ушшаки не ограничивает дисциплинирование нафса устранением порицаемых черт и приобретением добродетельных качеств. Прохождение этапов одновременно преобразует понимание саликом таухида, познание Бога (ма‘рифа) и восприятие божественных проявлений. Таким образом, духовное созревание в концепции аль-Ушшаки, помимо своего этического характера, обладает эпистемологическим и онтологическим измерениями. Его интеграция «сайра», «анваров», «латаифов» и «риджаль аль-гайб» в единую систему еще раз свидетельствует о попытке интерпретировать акбарианскую метафизику в сочетании с практической дисциплиной традиции Халвати-Ушшаки.
Исследование показывает, что «Рисала аль-Атвар аль-Саб’а» Абдуллаха Салахаддина аль-Ушшаки не следует рассматривать лишь как дидактический трактат, описывающий семь стадий нафса. Скорее, она представляет собой систематический и ориентированный на практику текст суфийского образования, в котором излагается халвати-ушшакистское понимание аль-сайр ва аль-сулук. Особенность трактата заключается не просто в воспроизведении классической семиступенчатой классификации, а в интеграции каждой ступени с «сайром», духовными сферами, духовными местами, божественными вдохновениями, духовными состояниями, божественными озарениями и «риджаль аль-гайб», что позволяет построить всеобъемлющую модель духовного развития. Эта структура демонстрирует, что аль-Ушшаки понимает дисциплинирование «нафса» как многомерный процесс, простирающийся от этического очищения до осознания «таухида» и достижения «ма‘рифата Аллаха». Рассматривая «Рисала аль-Атвар аль-Саб’а» как самостоятельный объект исследования, данная работа восполняет пробел в научных исследованиях суфийской мысли аль-Ушшаки и вносит вклад в понимание теоретических и практических функций трактатов «Атвар аль-Саб’а» в османском суфизме XVIII века. В этом отношении трактат можно рассматривать как важный текстовый центр, в котором пересекаются акбарианская мысль и халватийско-ушшакийская модель духовного образования.
Ключевые слова: суфизм, Халватийя, Ушшакийя, Абдуллах Салахаддин аль-Ушшаки, «Атвар аль-Саб’а».
संरचित सारांश:
सूफ़ी विचारधारा में अल्-सैर वा अल्-सुलूक के भीतर, नफ़्स का अनुशासन और शुद्धिकरण नैतिक और आध्यात्मिक पूर्णता प्राप्त करने के लिए एक मौलिक आयाम है। इस ढांचे के भीतर, अत्वार अल-सबा का सिद्धांत आध्यात्मिक प्रशिक्षण के एक व्यवस्थित मॉडल के रूप में विकसित हुआ, जो नफ़्स के सात चरणों के माध्यम से सालिक के क्रमिक परिपक्वता की व्याख्या करता है।
ख़लवतीया, जिसने अपनी आध्यात्मिक शिक्षा के केंद्र में नफ़्स के अनुशासन को स्थापित किया, उन सूफ़ी सिलसिलों में से एक बन गया जिसमें अतवार अल-सबा का सिद्धांत व्यवस्थित रूप से विकसित किया गया। ओटोमन काल के दौरान, अतवार अल-सबा पर रचनाएँ ऐसे महत्वपूर्ण ग्रंथों के रूप में उभरीं, जिन्होंने सैद्धांतिक सूफ़ी शिक्षाओं को व्यावहारिक आध्यात्मिक शिक्षा के साथ एकीकृत किया। उश्शाकी परंपरा के भीतर "पीर-ए-सालिस" के रूप में जाने जाने वाले अब्दुल्ला सलाहुद्दीन अल-उश्शाकी, अठारहवीं सदी के ओटोमन सूफी विचार में एक सूफी गुरु, टिप्पणीकार, व्याख्याकार और कवि के रूप में एक महत्वपूर्ण स्थान रखते हैं। सलाही उपनाम से लिखते हुए, उन्होंने खलवती आध्यात्मिक अनुशासन के संबंध में अकबरी परंपरा की केंद्रीय अवधारणाओं की व्याख्या की। यद्यपि विभिन्न अध्ययनों ने अल-उशशाकी के जीवन, कृत्यों और सूफी विचारधारा को संबोधित किया है, फिर भी किसी भी स्वतंत्र अध्ययन ने विशेष रूप से उनकी रिसाला अल-अत्वार अल-सबा पर ध्यान केंद्रित नहीं किया है और इसमें विकसित 'नफ़्स' को अनुशासित करने के मॉडल की व्यवस्थित रूप से जांच नहीं की है। तदनुसार, यह अध्ययन 'रिसਾਲہ اَل-اَطوار اَل-سَبعہ' के माध्यम से अल-उश्शाकी की 'नफ़्स' की अवधारणा की जांच करता है, इसके सात चरणों से जुड़े सूफ़ी तत्वों की पहचान करता है, और अल-सय्र वा अल-सुलूक की खलवती-उश्शाकी परंपरा और ओटोमन 'अत्वार अल-सबा' साहित्य के भीतर इस ग्रंथ की स्थिति निर्धारित करता है।
यह अध्ययन दस्तावेज़ विश्लेषण, पाठ-केंद्रित विश्लेषण और वैचारिक विश्लेषण को संयोजित करने वाले गुणात्मक अनुसंधान डिजाइन का उपयोग करता है। इसके प्राथमिक स्रोतों में अब्दुल्ला सलाहुद्दीन अल-उश्शाकी की रिसाला अल-अत्वार अल-सबा की पांडुलिपि प्रतियां और मेहमेट अक्कुश द्वारा तैयार किया गया प्रकाशित संस्करण शामिल हैं। पारंपरिक सूफी स्रोतों और खलवतीया, उशशाकी परंपरा, अतवार अल-सबा साहित्य, नफ़्स के अनुशासन, और अल-सयर वा अल-सुलुक से संबंधित समकालीन अध्ययनों का भी संदर्भ लिया गया है। विश्लेषण केवल ग्रंथ की शाब्दिक सामग्री तक ही सीमित नहीं है; खलवती सूफी परंपरा के भीतर इसकी प्रमुख अवधारणाओं के अर्थों और अकबरी विचारधारा के साथ उनके संबंधों पर भी ध्यान दिया गया है। तदनुसार, नफ़्स के सात चरणों का विश्लेषण उनके साथ जुड़ी श्रेणियों के साथ किया गया है, विशेष रूप से सयर, आध्यात्मिक लोक (आवालिम), आध्यात्मिक स्थल (महल), दैवीय प्रेरणाएँ (वारिदात), आध्यात्मिक अवस्थाएँ (हालात), दैवीय प्रकाश (अनवार), और रिज़ाल अल-ग़ैब। यह दृष्टिकोण उस व्यवस्थित संरचना की पहचान करता है जिसके माध्यम से अल-उशशाकी नफ़्स के चरणों और व्यापक 'अत्वार अल-सबा' परंपरा के भीतर अपने वर्गीकरण की विशिष्ट विशेषताओं की व्याख्या करते हैं।
निष्कर्ष यह दर्शाते हैं कि अब्दुल्ला सलाहुद्दीन अल-उशशाकी, अल-सय्र वा अल-सुलूक की खलवती-उशशाकी समझ से आकारित आध्यात्मिक शिक्षा के एक बहुआयामी मॉडल के भीतर, नफ्स के सात चरणों के शास्त्रीय सूफी वर्गीकरण को पुनर्व्याख्यायित करते हुए अपनाते हैं।
नफ़्स अल-अम्मारह, नफ़्स अल-लव्वामह, नफ़्स अल-मुल्हिमा, नफ़्स अल-मुतमाइनह, नफ़्स अल-रादिया, नफ़्स अल-मरदिया, और नफ़्स अल-कामिला की व्याख्या केवल उनके नैतिक गुणों के संदर्भ में करने के बजाय, अल-उश्शाकी प्रत्येक चरण को सालीक की आध्यात्मिक यात्रा, आध्यात्मिक क्षेत्र, धिक्र के स्थानों और सूक्ष्म केंद्रों, दैवीय प्रेरणाओं, आध्यात्मिक अवस्थाओं, दैवीय प्रकाश, और रिज़ाल अल-घैब की पदानुक्रम से जोड़ते हैं। इस प्रकार, नफ़्स का अनुशासन एक सैद्धांतिक वर्गीकरण से बदलकर अल-सैर वा अल-सुलूक के एक व्यावहारिक मॉडल में बदल जाता है जो सालीक के आध्यात्मिक विकास का मार्गदर्शन करता है।
इस रूपरेखा के भीतर, चरणों के माध्यम से आध्यात्मिक प्रगति को स्वतंत्र चरणों की एक श्रृंखला के रूप में नहीं, बल्कि एक एकीकृत प्रक्रिया के रूप में देखा जाता है जो धीरे-धीरे सालिक के आंतरिक परिवर्तन को पूरा करती है।
प्रत्येक चरण में सयर, हाल, वारिदात और अनवार के बदलते तत्व यह प्रदर्शित करते हैं कि नफ़्स का अनुशासन साлик की आध्यात्मिक धारणा के समानांतर आगे बढ़ता है और अल-सयर वा अल-सुलुक के विभिन्न आयाम एक-दूसरे से जुड़े हुए तरीके से संरचित हैं।
विश्लेषण आगे यह भी प्रकट करता है कि इस ग्रंथ को आठ परस्पर जुड़े खंडों में व्यवस्थित किया गया है:
मुक़द्दिमा, अस्यार, अवालिम, महल्ल, वारिदात, हालात, अनवार, और रिज़ाल अल-ग़ैब। यह व्यवस्थित संगठन इस कृति की विशिष्ट विशेषताओं में से एक है। इस संरचना के भीतर, नफ़्स का प्रत्येक चरण केवल एक विशेष नैतिक स्थिति का ही नहीं, बल्कि सालेक के आध्यात्मिक अनुभव के विभिन्न आयामों को समाहित करने वाला एक विशिष्ट स्तर का प्रतिनिधित्व करता है। विशेष रूप से महत्वपूर्ण है 'रिज़ाल अल-घैब' का 'नफ़्स' के चरणों के साथ संबंध और 'अल-सैर वा अल-सुलूक' का सूक्ष्म आध्यात्मिक केंद्रों (लताइफ़) की प्रणाली के साथ एकीकरण, जो यह दर्शाता है कि अल-उश्शाकी सूफी प्रशिक्षण को एक बहुआयामी प्रक्रिया के रूप में अवधारित करते हैं। निष्कर्ष यह भी दर्शाते हैं कि अल-उश्शाकी नफ़्स के अनुशासन को केवल दोषपूर्ण गुणों को खत्म करने और सद्गुणों को प्राप्त करने तक सीमित नहीं करते हैं। चरणों के माध्यम से प्रगति एक साथ सालिक की तौहीद की समझ, ईश्वर के ज्ञान (मरफ़ा), और दैवीय अभिव्यक्तियों की धारणा को बदल देती है। इस प्रकार, अल-उश्शाकी के ढांचे में आध्यात्मिक परिपक्वता अपने नैतिक चरित्र के अलावा ज्ञानमीमांसीय और अस्तित्वमीमांसीय आयामों को भी धारण करती है। एक ही प्रणाली के भीतर सयर, अनवार, लताइफ और रिजाल अल-घैब के उनके एकीकरण से खलवती-उश्शाकी परंपरा के व्यावहारिक अनुशासन के साथ अकबरीय तत्त्वमीमांसा की व्याख्या करने का एक प्रयास और भी स्पष्ट होता है।
यह अध्ययन दर्शाता है कि अब्दुल्ला सलाहुद्दीन अल-उश्शाकी की रिसाला अल-अत्वार अल-सबा को केवल नफ्स के सात चरणों का वर्णन करने वाले एक उपदेशात्मक ग्रंथ के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए। बल्कि, यह सूफी शिक्षा का एक व्यवस्थित और अभ्यास-उन्मुख ग्रंथ है जो खलवती-उश्शाकी समझ के अल-सयर वा अल-सुलूक को स्पष्ट करता है। ग्रंथ का विशिष्ट चरित्र केवल शास्त्रीय सात-चरणीय वर्गीकरण को दोहराने में नहीं, बल्कि प्रत्येक चरण को सयर, आध्यात्मिक लोकों, आध्यात्मिक स्थलों, दैवीय प्रेरणाओं, आध्यात्मिक अवस्थाओं, दैवीय प्रकाश और रिजाल अल-घैब के साथ एकीकृत करने में निहित है, जिससे आध्यात्मिक विकास का एक व्यापक मॉडल बनता है।
यह संरचना दर्शाती है कि अल-उश्शाकी नफ़्स के अनुशासन को एक बहुआयामी प्रक्रिया के रूप में समझते हैं जो नैतिक शुद्धिकरण से लेकर तौहीद के साक्षात्कार और मा'रिफ़त अल्लाह की प्राप्ति तक फैली हुई है। रिसाला अल-अत्वार अल-सबा को जांच के एक स्वतंत्र विषय के रूप में मानकर, यह अध्ययन अल-उश्शाकी के सूफी विचारों पर विद्वता में एक कमी को दूर करता है और अठारहवीं सदी के ओटोमन सूफीवाद में अत्वार अल-सबा ग्रंथों के सैद्धांतिक और व्यावहारिक कार्यों को समझने में योगदान देता है।
इस संबंध में, इस ग्रंथ को एक महत्वपूर्ण पाठ्य स्थल माना जा सकता है जहाँ अकबरी विचारधारा और खलवती-उशशाकी आध्यात्मिक शिक्षा का मॉडल परस्पर मिलते हैं।
कीवर्ड: सूफ़वाद, खलवतीया, उशशाकिया, अब्दुल्ला सलाहुद्दीन अल-उशशाकी, अतवार अल-सबा।
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.