Bu makale, on sekizinci yüzyılın sonları ile on dokuzuncu yüzyılın başlarında kaleme alınmış tıbbi risaleler üzerinden Osmanlıların salgın hastalıklara dair farkındalıklarını ve verdikleri tepkileri incelemektedir. Çalışma, uzun süredir devam eden hıyarcıklı veba (taun veya vebâ) tehdidinden, “illet-i cedîde” olarak adlandırılan yeni bir hastalık olan koleranın ortaya çıkışına geçişe odaklanmaktadır. Bu çerçevede, çağdaş iki metin karşılaştırılmaktadır: Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi’nin 1795 tarihli tercüme veba risalesi ile Mustafa Behçet Efendi’nin 1831 tarihli Kolera Risalesi. Her iki metin de geleneksel hıltlar (humoral) patolojisi çerçevesinde kaleme alınmış olup, bulaşık bölgelerden uzak durma, tütsüleme, perhiz uygulamaları ve korkunun kontrol altına alınması gibi benzer koruyucu tedbirler önermektedir. Bununla birlikte, tedavi yöntemleri hastalığa özgü semptomlara göre farklılaşmakta; özellikle koleranın son derece hızlı seyri ve yüksek öldürücülüğü, derhâl müdahaleyi zorunlu kılmaktadır. Bu karşılaştırma, Osmanlı tıp düşüncesindeki süreklilikleri ve yeni hastalık profillerine uyum sağlama konusundaki esnekliği ortaya koymakta; ayrıca koleranın ortaya çıkışının, başlangıçta tedavi alanındaki yetersizliklere rağmen, Osmanlı Devleti’ni modern karantina sistemlerini güçlendirmeye ve kurumsallaştırmaya sevk ettiğini göstermektedir. Makale, iç tıbbi tartışmaları analiz ederek Osmanlı tıp düşüncesinin evrimini ve bunun on dokuzuncu yüzyılda gelişen salgın karşıtı tedbirler ile kamu sağlığı politikalarına entegrasyonunu izlemektedir.
This paper examines Ottoman awareness and responses to epidemic diseases as evident in medical treatises compiled during the late eighteenth and early nineteenth centuries, focusing on the transition from the long-standing threat of bubonic plague (taun or veba) to the emergence of the new disease called cholera (illet-i-cedide). It does so by comparing two contemporary texts - Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi’s translated plague treatise (1795) and Mustafa Behçet Efendi’s Kolera Risalesi (Cholera Treatise) (1831). Both texts operate within traditional humoral pathology, recommending similar preventive measures such as avoiding infected areas, fumigation, dietary restrictions, and managing fear. Treatments diverge based on disease-specific symptoms and cholera's extreme rapidity and lethality, which demanded immediate intervention. This comparison highlights the continuities in Ottoman medical thought, and its flexibility in adapting to new disease profiles, underscoring how cholera's emergence, despite initial therapeutic ineffectiveness, spurred the Ottoman Empire to strengthen and establish modern quarantine systems. By analyzing internal medical debates, this paper traces the evolution of Ottoman medical thought and its integration into burgeoning nineteenth-century anti-epidemic measures and public health policies.
Epidemic disease, Ottoman Empire, nineteenth century, medical debates, Ottoman medicine, medical treatise, public health.
Structured Abstract:
This study investigates Ottoman medical awareness and institutional responses to epidemic diseases during the critical transition from the long-standing threat of bubonic plague (taun or veba) to the emergence of cholera (illet-i-cedide) between 1795 and 1831. Historically, scholars have often focused on the late nineteenth century, suggesting that Ottoman medical practices were in "decline" and that modernization was merely a result of borrowing European ideas like quarantine. This paper challenges such narratives of sharp "breaks" between traditional practices and modern state-led reforms. Instead, it argues for a process of internal medicalization and gradual transformation within Ottoman science. By examining internal medical debates, the research explores how Ottoman practitioners integrated new disease profiles into burgeoning public health policies.
The research is grounded in the Galenic humoral pathology framework, which remained the dominant medical paradigm in the Ottoman Empire during this period. It specifically utilizes the concept of Tıbb-ı Cedid (New Medicine), a movement characterized by the selective integration of European medical knowledge—such as chemical recipes and new clinical observations—into the traditional Ottoman humoral framework. The study employs a comparative approach, analyzing two specific contemporary medical treatises: Gevrekzâde Hâfız Hasan Efendi’s 1795 Ottoman Turkish translation of the sixteenth-century Arabic work Micennetü't-Tâ‘ûn ve'l-Vebâ' (Shield Against Taun and Veba) and Mustafa Behçet Efendi’s 1831 Kolera Risalesi (Cholera Treatise). In the article, these two texts are evaluated in separate sections regarding their structural forms, theoretical foundations, preventive measures, and specific treatment responses to epidemic threats.
The two major epidemics dealt with in this article are the bubonic plague and cholera, both of which adversely affected the Ottoman Empire over the course of its history. Bubonic plague had been a recurring disaster in the Ottoman Empire, with Istanbul experiencing epidemics in 94 out of 150 years between 1708 and 1850. Gevrekzâde’s work was born out of a period where the plague was still perceived as a major threat, following severe outbreaks in the late eighteenth century. However, by 1831, a "new" and "terrifying" disease, namely the scourge of cholera reached Istanbul, killing thousands of people in its wake in a rapid fashion and appearing even more lethal and rapid than the plague. While the plague often allowed for a treatment window of several days, cholera could be fatal within hours, causing watery diarrhea, severe vomiting, and rapid dehydration. This shift in disease profile necessitated a significant evolution in medical thought and state response.
The analysis reveals significant continuities in Ottoman medical thought from the early modern to the modern era. A deep reading of the two texts reveal that both Gevrekzâde and Behçet Efendi operated within the humoral pathology framework and recommended similar preventive measures, even as they focused on dealing with two different epidemic diseases. These preventive included air purification through fumigation (using substances like juniper seeds or vinegar), strict dietary restrictions (avoiding bile-stimulating or heavy foods like greasy pastries), and the psychological management of fear, which was believed to weaken the heart and make one more susceptible to disease.
However, treatments diverged due to disease specificity. Gevrekzâde’s plague treatise focused on addressing bubonic swellings and internal "poison" through methods like bloodletting, purging, and the application of local remedies like frog ash or even live birds to the bubo to "drain" the venom. In contrast, Behçet Efendi’s response to cholera emphasized the extreme rapidity of the disease, demanding immediate intervention within hours of the first symptom. His recommended treatments focused on addressing bodily collapse through vigorous rubbing of the limbs with stimulants and the immediate use of bloodletting if a physician was available.
Crucially, both the texts in question demonstrate the flexibility of Ottoman medicine in adopting new and external knowledge. For example, Gevrekzâde integrated specific European chemical recipes, such as hıfz macunu (antidote paste), for use by high-ranking officials. Behçet Efendi went even further, incorporating European socio-medical practices regarding the role of the trained physician in disease prophylaxis and stressing upon the necessity of avoiding contact with the infected, which mirrored emerging global understandings of contagion.
The study concludes that Ottoman medical thought was flexible and adaptive rather than stagnant. While traditional therapeutic responses based on humoral principles often proved ineffective against cholera’s rapid onset, the disease served as the primary catalyst for the Ottoman Empire to institutionalize modern quarantine systems starting in 1831. This period marks a paradigmatic shift where scientific continuity and the selective adaptation of Tıbb-ı Cedid (New Medicine) played a key role in the ushering in of comprehensive nineteenth-century public health policies. These findings suggest that historians should move away from "decline" narratives and instead focus on the internal dynamics and continuities that allowed non-Western states to centralize health institutions and develop modern public health frameworks.
Keywords: epidemic disease, Ottoman Empire, nineteenth century, medical debates, Ottoman medicine, medical treatise, public health.
Yapılandırılmış Özet:
Bu çalışma, on sekizinci yüzyılın sonları ve on dokuzuncu yüzyılın başlarında hıyarcıklı vebadan koleranın ortaya çıkışına uzanan kritik geçiş sürecinde Osmanlı tıbbındaki salgın hastalıklara yönelik farkındalığı ve kurumsal tepkileri incelemektedir. Geleneksel Osmanlı uygulamaları ile modern, devlet öncülüğündeki reformlar arasında keskin bir “kopuşa” odaklanan yaygın tarih yazımı yaklaşımına meydan okumakta; bunun yerine tıbbi bilgide tedrici dönüşüm ve süreklilik sürecini savunmaktadır. Bu gelişmeleri Osmanlı biliminin daha geniş evrimi içerisine yerleştirerek, araştırma yeni tıbbi yaklaşımların gelişmekte olan kamu sağlığı politikalarına dâhil edilmesine eşlik eden iç tartışmaları öne çıkarmaktadır.
Mevcut literatür çoğu zaman on dokuzuncu yüzyılın sonlarına odaklanmakta ve Osmanlı tıbbi uygulamalarının gerileme içinde olduğunu, modernleşmenin ise yalnızca Avrupa fikirlerinin ödünç alınmasının bir sonucu olduğunu ileri sürmektedir. Ancak Varlık ve Bulmuş gibi araştırmacıların son çalışmaları, Osmanlı tıp bilgisinde on altıncı yüzyıla kadar uzanan bir iç tıbbileşme ve süreklilik sürecini vurgulamaktadır. Bu çalışma kendisini bu boşluk içerisinde konumlandırmakta ve büyük salgınlar arasındaki geçişe eşlik eden on sekizinci yüzyıl sonu ve on dokuzuncu yüzyıl başındaki iç tartışmalara odaklanmaktadır.
Çalışma, bu dönemde Osmanlı İmparatorluğu’nda baskın tıbbi paradigma olarak varlığını sürdüren Galenci hıltlar patolojisi çerçevesine dayanmaktadır. Ayrıca, kimyasal reçeteler ve yeni klinik gözlemler gibi Avrupa tıp bilgisinin geleneksel Osmanlı hıltlar çerçevesine seçici biçimde entegre edilmesiyle karakterize edilen bir hareket olan Tıbb-ı Cedîd kavramından da yararlanmaktadır.
Araştırma, karşılaştırmalı bir yaklaşım benimseyerek iki belirli çağdaş tıp risalesini analiz etmektedir: Gevrekzâde Hafız Hasan Efendi’nin İlyas b. İbrahim’in on altıncı yüzyıla ait Arapça eseri Micennetü’t-Tâ‘ûn ve’l-Vebâ’nın 1795 tarihli Osmanlı Türkçesi tercümesi ile Mustafa Behçet Efendi’nin 1831 tarihli Kolera Risalesi. Bu metinler, yapısal biçimleri, teorik temelleri, koruyucu tedbirleri ve salgın tehditlerine yönelik özgül tedavi yaklaşımları açısından analiz edilmektedir.
Analiz, Osmanlı tıp düşüncesindeki önemli süreklilikleri ortaya koymaktadır; zira her iki metin de hıltlar patolojisi çerçevesinde hareket etmekte ve tütsüleme, diyet kısıtlamaları ve korkunun yönetimi gibi benzer koruyucu tedbirleri önermektedir. Bununla birlikte, tedaviler hastalığın özgül niteliği nedeniyle farklılaşmıştır; koleranın aşırı sürati ve öldürücülüğü, veba tedavisi için mevcut olan nispeten daha uzun süreye kıyasla derhal müdahaleyi (saatler içerisinde) gerekli kılmıştır. Daha da önemlisi, başlangıçtaki hıltlara dayalı tedaviler kolera karşısında çoğu zaman etkisiz kalmış olsa da, hastalığın ortaya çıkışı Osmanlı devletinin modern karantina sistemlerini kurması için bir katalizör işlevi görmüştür.
Çalışma, Osmanlı tıp düşüncesinin durağan olmaktan ziyade esnek ve uyarlanabilir olduğu sonucuna varmaktadır. Bu düşünce farklı türden bilgileri bünyesine katabilecek kapasiteye sahipti; Gevrekzâde veba için belirli Avrupa menşeli kimyasal reçeteleri benimserken, Behçet Efendi hastalık profilaksisinde eğitimli hekimin rolüne ilişkin Avrupa sosyo-tıbbi uygulamalarını kullanmıştır. Nihayetinde çalışma, hıltlar teorisine dayanan tedavi yaklaşımlarının koleranın hızlı ortaya çıkışı karşısında çoğu zaman etkisiz kaldığını, ancak hastalığın ortaya çıkışının Osmanlı İmparatorluğu’nda 1831’den itibaren modern karantina sistemlerinin kurumsallaştırılmasının başlıca katalizörü olduğunu ortaya koymaktadır. Bu dönem, bilimsel süreklilik ve uyarlanmanın kapsamlı on dokuzuncu yüzyıl kamu sağlığı politikalarının oluşturulmasını teşvik ettiği Osmanlı tıp pratiğindeki paradigmatik bir dönüşüme işaret etmektedir.
Bu bulgular, Osmanlı bilim tarihi ve tıp tarihi alanlarında tarihçilerin “gerileme” anlatılarından uzaklaşmaları ve bunun yerine iç dinamikler ile sürekliliklere odaklanmaları gerektiğini göstermektedir. Gelecekteki araştırmalar için, bulaşma hızı gibi belirli hastalık özelliklerinin devlet sağlık kurumlarının merkezileşmesini ve Batı dışı dünyada modern kamu sağlığı çerçevelerinin gelişimini nasıl etkilediğinin daha ayrıntılı biçimde incelenmesi tavsiye edilmektedir.
Anahtar Kelimeler: Salgın hastalık, Osmanlı İmparatorluğu, On dokuzuncu yüzyıl, Tıbbi tartışmalar, Osmanlı tıbbı, Tıbbî risale, Kamu sağlığı.
ملخص منظم:
تتناول هذه الدراسة الوعي الطبي العثماني والاستجابات المؤسسية للأمراض الوبائية خلال الفترة الانتقالية الحرجة التي شهدت الانتقال من الطاعون الدبلي إلى ظهور الكوليرا في أواخر القرن الثامن عشر وأوائل القرن التاسع عشر. وتتحدى الدراسة التركيز التاريخي السائد على وجود «انقطاع» حاد بين الممارسات العثمانية التقليدية والإصلاحات الحديثة التي قادتها الدولة، وتدافع بدلاً من ذلك عن فكرة وجود عملية تحول تدريجي واستمرارية في المعرفة الطبية. ومن خلال وضع هذه التطورات في سياق التطور الأوسع للعلوم العثمانية، تسلط هذه الدراسة الضوء على النقاشات الداخلية التي رافقت دمج النماذج الطبية الجديدة في سياسات الصحة العامة الناشئة.
غالبًا ما تركز الدراسات الحالية على أواخر القرن التاسع عشر، مما يوحي بأن الممارسات الطبية العثمانية كانت في حالة تراجع وأن التحديث كان مجرد نتيجة لاستعارة الأفكار الأوروبية. ومع ذلك، تؤكد الأبحاث الحديثة التي أجراها باحثون مثل فارليك وبولموش على وجود عملية «طبية» داخلية واستمرارية في المعرفة الطبية العثمانية تعود إلى القرن السادس عشر. وتقع هذه الدراسة ضمن هذه الفجوة، حيث تركز على النقاشات الداخلية التي دارت في أواخر القرن الثامن عشر وأوائل القرن التاسع عشر والتي رافقت الانتقال بين الأوبئة الكبرى.
وتستند الدراسة إلى إطار علم الأمراض المزاجي الجاليني، الذي ظل النموذج الطبي السائد في الإمبراطورية العثمانية خلال هذه الفترة. كما تستخدم مفهوم «الطب الجديد» (Tibb-ı Cedid)، وهي حركة تتميز بالدمج الانتقائي للمعرفة الطبية الأوروبية — مثل الوصفات الكيميائية والملاحظات السريرية الجديدة — في الإطار المزاجي العثماني التقليدي.
وتتبع الدراسة نهجًا مقارنًا، حيث تحلل رسالتين طبيتين معاصرتين محددتين: الترجمة العثمانية التركية التي أعدها جيفريك زاده حافظ حسن أفندي عام 1795 لكتاب «ميعنتو التاعون والوباء» (Micennetü't-Tâ‘ûn ve'l-Vebâ') الذي ألفه إلياس بن إبراهيم باللغة العربية في القرن السادس عشر، ورسالة «كوليرا» (Kolera Risalesi) التي كتبها مصطفى بهجت أفندي عام 1831. يتم تحليل هذين النصين من حيث أشكالهما البنيوية، وأسسهما النظرية، وتدابير الوقاية، والاستجابات العلاجية المحددة لمواجهة تهديدات الأوبئة.
يكشف التحليل عن استمرارية ملحوظة في الفكر الطبي العثماني، حيث يعمل كلا النصين في إطار علم الأمراض المزاجية ويوصيان بتدابير وقائية متشابهة مثل التبخير، والقيود الغذائية، والتحكم في الخوف. ومع ذلك، اختلفت طرق العلاج بسبب خصوصية كل مرض؛ فقد تطلبت السرعة الفائقة للكوليرا وخطورتها القاتلة تدخلاً فورياً (في غضون ساعات) مقارنةً بالفترة الزمنية الأطول قليلاً المتاحة لعلاج الطاعون. والأهم من ذلك، أنه في حين كانت العلاجات المزاجية الأولية غالبًا غير فعالة في حالة الكوليرا، فقد شكّل ظهور المرض حافزًا للدولة العثمانية لإنشاء أنظمة حجر صحي حديثة.
وتخلص الدراسة إلى أن الفكر الطبي العثماني كان مرنًا وقابلًا للتكيف وليس راكدًا. فقد كان قادرًا على دمج بيانات متنوعة؛ فقد اعتمد جيفريك زاده وصفات كيميائية أوروبية محددة لعلاج الطاعون، بينما استخدم بهجت أفندي الممارسات الاجتماعية-الطبية الأوروبية فيما يتعلق بدور الطبيب المدرب في الوقاية من الأمراض. وفي النهاية، تخلص الدراسة إلى أنه على الرغم من أن الاستجابات العلاجية القائمة على المبادئ الخلطية غالبًا ما ثبت عدم فعاليتها في مواجهة الظهور السريع للكوليرا، فإن ظهور المرض كان بمثابة المحفز الرئيسي للإمبراطورية العثمانية لإضفاء الطابع المؤسسي على أنظمة الحجر الصحي الحديثة بدءًا من عام 1831. تمثل هذه الفترة تحولًا نموذجيًّا في الممارسة الطبية العثمانية، حيث غذت الاستمرارية العلمية والتكيف عملية وضع سياسات شاملة للصحة العامة في القرن التاسع عشر.
تشير هذه النتائج إلى أنه في مجالات العلوم العثمانية وتاريخ الطب، ينبغي للمؤرخين الابتعاد عن روايات «الانحطاط» والتركيز بدلاً من ذلك على الديناميات الداخلية وعوامل الاستمرارية. بالنسبة للبحوث المستقبلية، يُوصى بمواصلة استكشاف كيفية تأثير خصائص محددة للأمراض، مثل سرعة انتقال العدوى، على مركزية المؤسسات الصحية الحكومية وتطور أطر الصحة العامة الحديثة في العالم غير الغربي.
الكلمات المفتاحية: الأمراض الوبائية، الإمبراطورية العثمانية، القرن التاسع عشر، النقاشات الطبية، الطب العثماني، الرسائل الطبية، الصحة العامة.
Résumé structuré :
Cette étude examine la perception médicale ottomane et les réponses institutionnelles face aux maladies épidémiques au cours de la période de transition critique marquant le passage de la peste bubonique à l’émergence du choléra, entre la fin du XVIIIe et le début du XIXe siècle. Elle remet en question l’approche historiographique courante qui met l’accent sur une « rupture » nette entre les pratiques ottomanes traditionnelles et les réformes modernes menées par l’État, en défendant plutôt l’idée d’un processus de transformation progressive et de continuité des connaissances médicales. En replaçant ces évolutions dans le contexte plus large de l’évolution de la science ottomane, cette recherche met en lumière les débats internes qui ont accompagné l’intégration de nouveaux profils médicaux dans des politiques de santé publique en plein essor.
Les travaux existants se concentrent souvent sur la fin du XIXe siècle, suggérant que les pratiques médicales ottomanes étaient en déclin et que la modernisation n’était que le résultat d’un emprunt aux idées européennes. Cependant, des recherches récentes menées par des chercheurs tels que Varlık et Bulmuş mettent en avant un processus de médicalisation interne et de continuité des connaissances médicales ottomanes remontant au XVIe siècle. La présente étude s’inscrit dans cette brèche, en se concentrant sur les débats internes de la fin du XVIIIe et du début du XIXe siècle qui ont accompagné la transition entre deux épidémies majeures.
L’étude s’appuie sur le cadre de la pathologie humorale galénique, qui est resté le paradigme médical dominant dans l’Empire ottoman durant cette période. Elle utilise également le concept de Tibb-ı Cedid (Nouvelle Médecine), un mouvement caractérisé par l’intégration sélective des connaissances médicales européennes — telles que les recettes chimiques et les nouvelles observations cliniques — dans le cadre humoral ottoman traditionnel.
La recherche adopte une approche comparative, en analysant deux traités médicaux contemporains spécifiques : la traduction en turc ottoman, réalisée en 1795 par Gevrekzâde Hafız Hasan Efendi, de l’ouvrage arabe du XVIe siècle d’İlyas b. İbrahim, Micennetü't-Tâ‘ûn ve'l-Vebâ', et le Kolera Risalesi de Mustafa Behçet Efendi, publié en 1831. Ces textes sont analysés sous l’angle de leurs formes structurelles, de leurs fondements théoriques, des mesures préventives proposées et des réponses thérapeutiques spécifiques apportées aux menaces épidémiques.
L’analyse révèle d’importantes continuités dans la pensée médicale ottomane, les deux textes s’inscrivant dans le cadre de la pathologie humorale et recommandant des mesures préventives similaires, telles que la fumigation, les restrictions alimentaires et la gestion de la peur. Cependant, les traitements divergeaient en raison de la spécificité de chaque maladie ; la rapidité et la létalité extrêmes du choléra exigeaient une intervention immédiate (en l’espace de quelques heures), contrairement au traitement de la peste, pour lequel le délai d’intervention était légèrement plus long. Il est important de noter que, si les traitements humoraux initiaux se sont souvent révélés inefficaces contre le choléra, l’émergence de cette maladie a servi de catalyseur à l’État ottoman pour mettre en place des systèmes de quarantaine modernes.
L’étude conclut que la pensée médicale ottomane était flexible et adaptative plutôt que figée. Elle était capable d’intégrer des données diverses ; Gevrekzâde a adopté des recettes chimiques européennes spécifiques pour la peste, tandis que Behçet Efendi a mis en œuvre des pratiques socio-médicales européennes concernant le rôle du médecin qualifié dans la prophylaxie des maladies. En définitive, l’étude conclut que, si les réponses thérapeutiques fondées sur les principes humoraux se sont souvent révélées inefficaces face à l’apparition rapide du choléra, l’émergence de la maladie a constitué le principal catalyseur qui a poussé l’Empire ottoman à institutionnaliser des systèmes de quarantaine modernes à partir de 1831. Cette période marque un changement de paradigme dans la pratique médicale ottomane, où la continuité scientifique et l’adaptation ont favorisé la mise en place de politiques de santé publique globales au XIXe siècle.
Ces résultats suggèrent que, dans les domaines de la science ottomane et de l’histoire de la médecine, les historiens devraient s’éloigner des récits de « déclin » pour se concentrer plutôt sur les dynamiques internes et les continuités. Pour les recherches futures, il est recommandé d’explorer plus en détail comment les caractéristiques spécifiques de certaines maladies, telles que la vitesse de transmission, ont influencé la centralisation des institutions sanitaires publiques et le développement de cadres modernes de santé publique dans le monde non occidental.
Mots-clés : épidémie, Empire ottoman, XIXe siècle, débats médicaux, médecine ottomane, traité médical, santé publique.
Resumen estructurado:
Este estudio analiza la percepción médica otomana y las respuestas institucionales ante las enfermedades epidémicas durante la transición crítica de la peste bubónica a la aparición del cólera a finales del siglo XVIII y principios del XIX. Cuestiona el enfoque historiográfico habitual, que se centra en una «ruptura» brusca entre las prácticas tradicionales otomanas y las reformas modernas impulsadas por el Estado, y defiende, en cambio, un proceso de transformación gradual y de continuidad en el conocimiento médico. Al situar estos acontecimientos en el contexto más amplio de la evolución de la ciencia otomana, la investigación pone de relieve los debates internos que acompañaron a la integración de nuevos perfiles médicos en las incipientes políticas de salud pública.
Los estudios existentes suelen centrarse en finales del siglo XIX, sugiriendo que las prácticas médicas otomanas estaban en declive y que la modernización no fue más que el resultado de la adopción de ideas europeas. Sin embargo, investigaciones recientes de estudiosos como Varlık y Bulmuş hacen hincapié en un proceso de medicalización interna y de continuidad en el conocimiento médico otomano que se remonta al siglo XVI. Este estudio se sitúa en este vacío, centrándose en los debates internos de finales del siglo XVIII y principios del XIX que acompañaron a la transición entre grandes epidemias.
El estudio se basa en el marco de la patología humoral galénica, que siguió siendo el paradigma médico dominante en el Imperio Otomano durante este periodo. También recurre al concepto de Tibb-ı Cedid (Nueva Medicina), un movimiento caracterizado por la integración selectiva de conocimientos médicos europeos —como recetas químicas y nuevas observaciones clínicas— en el marco humoral tradicional otomano.
La investigación emplea un enfoque comparativo, analizando dos tratados médicos contemporáneos específicos: la traducción al turco otomano de 1795, realizada por Gevrekzâde Hafız Hasan Efendi, de la obra árabe del siglo XVI de İlyas b. İbrahim, Micennetü't-Tâ‘ûn ve'l-Vebâ', y el Kolera Risalesi de 1831, de Mustafa Behçet Efendi. Estos textos se analizan en cuanto a sus formas estructurales, fundamentos teóricos, medidas preventivas y respuestas terapéuticas específicas ante las amenazas epidémicas.
El análisis revela importantes continuidades en el pensamiento médico otomano, ya que ambos textos se enmarcan en la patología humoral y recomiendan medidas preventivas similares, como la fumigación, las restricciones dietéticas y el control del miedo. Sin embargo, los tratamientos divergían debido a la especificidad de cada enfermedad; la extrema rapidez y letalidad del cólera exigían una intervención inmediata (en cuestión de horas), en comparación con el margen de tiempo ligeramente más amplio que permitía el tratamiento de la peste. Es importante destacar que, si bien los tratamientos humorales iniciales solían ser ineficaces para el cólera, la aparición de la enfermedad sirvió de catalizador para que el Estado otomano estableciera sistemas modernos de cuarentena.
El estudio concluye que el pensamiento médico otomano era flexible y adaptable, más que estancado. Era capaz de integrar datos diversos; Gevrekzâde adoptó recetas químicas europeas específicas para la peste, mientras que Behçet Efendi empleó prácticas sociomédicas europeas en relación con el papel del médico cualificado en la profilaxis de la enfermedad. En última instancia, el estudio concluye que, si bien las respuestas terapéuticas basadas en principios humorales a menudo resultaban ineficaces frente a la rápida aparición del cólera, la aparición de la enfermedad sirvió como principal catalizador para que el Imperio Otomano institucionalizara sistemas modernos de cuarentena a partir de 1831. Este periodo marca un cambio paradigmático en la práctica médica otomana, en la que la continuidad científica y la adaptación impulsaron la creación de políticas integrales de salud pública del siglo XIX.
Estos hallazgos sugieren que, en los campos de la ciencia otomana y la historia de la medicina, los historiadores deberían alejarse de las narrativas de «declive» y centrarse, en su lugar, en las dinámicas internas y las continuidades. Para futuras investigaciones, se recomienda explorar más a fondo cómo las características específicas de la enfermedad, como la velocidad de transmisión, influyeron en la centralización de las instituciones sanitarias estatales y en el desarrollo de marcos modernos de salud pública en el mundo no occidental.
Palabras clave: enfermedad epidémica, Imperio Otomano, siglo XIX, debates médicos, medicina otomana, tratado médico, salud pública.
结构化摘要:
本研究探讨了18世纪末至19世纪初,在从腺鼠疫向霍乱蔓延的关键过渡时期,奥斯曼帝国的医学认知及其针对流行病的制度性应对措施。该研究挑战了史学界通常将传统奥斯曼医疗实践与现代国家主导的改革视为存在明显“断裂”的观点,而是主张医学知识经历了一个渐进的转型与延续过程。通过将这些发展置于奥斯曼科学更广泛的演变背景中,本研究突出了在新兴公共卫生政策中融入新医学范式所伴随的内部争论。
现有学术研究往往聚焦于十九世纪末,认为奥斯曼的医疗实践正处于衰落之中,而现代化仅仅是借鉴欧洲思想的结果。然而,瓦尔利克(Varlık)和布尔穆什(Bulmuş)等学者的最新研究强调,奥斯曼医学知识中存在一种可追溯至十六世纪的内部“医学化”进程及连续性。本研究填补了这一研究空白,重点关注十八世纪末至十九世纪初,伴随重大流行病间歇期而产生的内部辩论。
本研究以盖伦体液病理学框架为基础,该框架在此期间仍是奥斯曼帝国的主导医学范式。研究还运用了“Tibb-ı Cedid”(新医学)的概念,这一运动的特点是将欧洲医学知识——如化学配方和新的临床观察——有选择地融入传统的奥斯曼体液病理学框架之中。
本研究采用比较研究方法,分析了两部具体的当代医学论著:格夫雷克扎德·哈菲兹·哈桑·埃芬迪于1795年翻译的奥斯曼土耳其语版《瘟疫与鼠疫》(Micennetü't-Tâ‘ûn ve'l-Vebâ')——该书原为伊利亚斯·本·易卜拉欣于十六世纪撰写的阿拉伯语著作——以及穆斯塔法·贝赫切特·埃芬迪于1831年撰写的《霍乱论》(Kolera Risalesi)。本文从结构形式、理论基础、预防措施以及针对流行病威胁的具体治疗对策等方面对这些文本进行了分析。
分析揭示了奥斯曼医学思想中存在的显著连续性:这两部著作均基于体液病理学理论,并建议采取熏蒸、饮食限制及情绪管理等类似的预防措施。然而,由于疾病的特殊性,治疗方法存在差异;与鼠疫治疗相对较长的治疗窗口期相比,霍乱极快的传播速度和极高的致死率要求在数小时内立即进行干预。重要的是,尽管最初基于体液理论的治疗对霍乱往往无效,但该疾病的出现却成为奥斯曼帝国建立现代检疫体系的催化剂。
本研究得出结论:奥斯曼医学思想具有灵活性与适应性,而非一成不变。它能够整合多样化的数据; 格夫雷克扎德(Gevrekzâde)采用了欧洲针对鼠疫的特定化学配方,而贝赫切特·埃芬迪(Behçet Efendi)则借鉴了欧洲关于受过专业训练的医师在疾病预防中作用的社会医学实践。最终,该研究得出结论:虽然基于体液理论的治疗手段往往对霍乱的急剧发作无效,但该疾病的出现却成为奥斯曼帝国自1831年起将现代检疫制度制度化的主要催化剂。这一时期标志着奥斯曼医疗实践的范式转变,科学上的延续性与适应性共同推动了19世纪全面公共卫生政策的制定。
这些发现表明,在奥斯曼科学与医学史领域,历史学家应摒弃“衰落”叙事,转而关注内部动态与延续性。对于未来的研究,建议进一步探讨特定疾病特征(如传播速度)如何影响了非西方世界国家卫生机构的中央集权化以及现代公共卫生框架的发展。
关键词:流行病、奥斯曼帝国、十九世纪、医学争论、奥斯曼医学、医学论著、公共卫生。
Структурированное резюме:
В данном исследовании анализируются представления османских медиков об эпидемических заболеваниях и институциональные меры реагирования на них в период критического перехода от бубонной чумы к появлению холеры в конце XVIII — начале XIX веков. В работе оспаривается распространенный в историографии акцент на резком «разрыве» между традиционными османскими практиками и современными реформами, проводимыми государством, и вместо этого отстаивается концепция процесса постепенной трансформации и преемственности медицинских знаний. Рассматривая эти события в контексте более широкой эволюции османской науки, исследование освещает внутренние дискуссии, сопровождавшие интеграцию новых медицинских подходов в формирующуюся политику в области общественного здравоохранения.
Существующие научные работы часто сосредоточены на конце XIX века, предполагая, что османская медицинская практика находилась в упадке, а модернизация была лишь результатом заимствования европейских идей. Однако недавние исследования таких ученых, как Варлык и Булмуш, подчеркивают процесс внутренней медикализации и преемственности османских медицинских знаний, уходящих корнями в XVI век. Настоящее исследование заполняет этот пробел, сосредоточиваясь на внутренних дискуссиях конца XVIII — начала XIX века, сопровождавших переходный период между крупными эпидемиями.
Исследование основано на галеновской гуморальной патологии, которая в этот период оставалась доминирующей медицинской парадигмой в Османской империи. В нем также используется концепция «Тибб-и Джедид» («Новая медицина») — движения, характеризующегося выборочной интеграцией европейских медицинских знаний (таких как химические рецепты и новые клинические наблюдения) в традиционную османскую гуморальную систему.
В исследовании применяется сравнительный подход, в рамках которого анализируются два конкретных медицинских трактата того времени: османско-турецкий перевод Геврекзаде Хафиза Хасана Эфенди 1795 года арабского труда XVI века Ильяса ибн Ибрахима «Миценнету’т-Та‘ун ве’л-Веба’», а также «Колера Рисалеси» Мустафы Бехчета Эфенди 1831 года. Эти тексты анализируются с точки зрения их структурных форм, теоретических основ, профилактических мер и конкретных лечебных подходов к эпидемическим угрозам.
Анализ выявляет значительную преемственность в османской медицинской мысли, поскольку оба текста опираются на гуморальную патологию и рекомендуют схожие профилактические меры, такие как окуривание, диетические ограничения и управление страхом. Однако методы лечения различались ввиду специфики заболеваний: чрезвычайная быстрота и летальность холеры требовали немедленного вмешательства (в течение нескольких часов) по сравнению с несколько более длительным временным окном для лечения чумы. Важно отметить, что, хотя первоначальные гуморальные методы лечения часто оказывались неэффективными при холере, появление этой болезни послужило катализатором для создания османским государством современных систем карантина.
Исследование приходит к выводу, что османская медицинская мысль была гибкой и адаптивной, а не застывшей в стагнации. Она была способна интегрировать разнообразные данные; Геврекзаде заимствовал конкретные европейские рецепты химических препаратов для лечения чумы, в то время как Бехчет-эфенди применял европейские социально-медицинские практики, касающиеся роли квалифицированного врача в профилактике заболеваний. В конечном итоге в исследовании делается вывод о том, что, хотя терапевтические меры, основанные на гуморальных принципах, часто оказывались неэффективными против быстрого развития холеры, появление этой болезни послужило основным катализатором для институционализации Османской империей современных систем карантина, начиная с 1831 года. Этот период знаменует собой парадигмальный сдвиг в османской медицинской практике, когда научная преемственность и адаптация способствовали формированию комплексной политики в области общественного здравоохранения XIX века.
Эти выводы указывают на то, что в области османской науки и истории медицины историкам следует отойти от нарративов «упадка» и вместо этого сосредоточиться на внутренней динамике и преемственности. В рамках будущих исследований рекомендуется более глубоко изучить, как конкретные характеристики заболевания, такие как скорость передачи, повлияли на централизацию государственных медицинских учреждений и развитие современных систем общественного здравоохранения в незападном мире.
Ключевые слова: эпидемические заболевания, Османская империя, XIX век, медицинские дискуссии, османская медицина, медицинские трактаты, общественное здравоохранение.
संरचित सारांश:
यह अध्ययन अठारहवीं शताब्दी के अंत और उन्नीसवीं शताब्दी की शुरुआत में, ब्यूबोनिक प्लेग से हैजा के उदय तक के महत्वपूर्ण संक्रमण के दौरान, महामारी रोगों के संबंध में ओटोमन चिकित्सा जागरूकता और संस्थागत प्रतिक्रियाओं की जांच करता है। यह पारंपरिक ओटोमन प्रथाओं और आधुनिक राज्य-नेतृत्व वाले सुधारों के बीच एक तीव्र "विरामा" पर सामान्य इतिहासलेखन के फोकस को चुनौती देता है, और इसके बजाय चिकित्सा ज्ञान में क्रमिक परिवर्तन और निरंतरता की प्रक्रिया का तर्क प्रस्तुत करता है। इन विकासों को ओटोमन विज्ञान के व्यापक विकास के भीतर रखकर, यह शोध उन आंतरिक बहसों पर प्रकाश डालता है जो उभरती सार्वजनिक स्वास्थ्य नीतियों में नए चिकित्सा प्रोफाइल के एकीकरण के साथ हुईं।
मौजूदा विद्वता अक्सर उन्नीसवीं सदी के उत्तरार्ध पर केंद्रित होती है, यह सुझाव देते हुए कि ओटोमन चिकित्सा प्रथाएँ पतन की ओर थीं और आधुनिकीकरण केवल यूरोपीय विचारों को उधार लेने का परिणाम था।
हालांकि, वरलीक और बुल्मुश जैसे विद्वानों द्वारा हालिया शोध सोलहवीं शताब्दी से चली आ रही ओटोमन चिकित्सा ज्ञान में आंतरिक चिकित्साकरण और निरंतरता की प्रक्रिया पर जोर देता है। यह अध्ययन इस अंतराल के भीतर खुद को स्थापित करता है, और प्रमुख महामारियों के बीच संक्रमण के साथ हुई अठारहवीं शताब्दी के उत्तरार्ध और उन्नीसवीं शताब्दी की शुरुआत की आंतरिक बहसों पर केंद्रित है।
यह अध्ययन गैलेनिक ह्यूमरल पैथोलॉजी ढांचे पर आधारित है, जो इस अवधि के दौरान ओटोमन साम्राज्य में प्रमुख चिकित्सा प्रतिमान बना रहा। यह तब्ब-ए-जेदीद (नई चिकित्सा) की अवधारणा का भी उपयोग करता है, जो एक ऐसी आंदोलन है जिसकी विशेषता यूरोपीय चिकित्सा ज्ञान—जैसे रासायनिक व्यंजन और नए नैदानिक अवलोकन—को पारंपरिक ओटोमन ह्यूमरल ढांचे में चयनात्मक रूप से एकीकृत करना है।
यह शोध एक तुलनात्मक दृष्टिकोण अपनाता है, जिसमें दो विशिष्ट समकालीन चिकित्सा ग्रंथों का विश्लेषण किया गया है: गेव्रेकज़ादे हाफिज हसन एफेन्दी द्वारा इल्यास बिन इब्राहीम की सोलहवीं सदी की अरबी कृति, 'मिसनेतुत-ताऊन वेल-वेबा' का 1795 का ओटोमन तुर्की अनुवाद, और मुस्तफा बेहचेत एफेन्दी की 1831 की 'कोलेरा रिसालेसी'।
इन ग्रंथों का उनके संरचनात्मक रूपों, सैद्धांतिक नींव, निवारक उपायों और महामारी के खतरों के प्रति विशिष्ट उपचार प्रतिक्रियाओं के संबंध में विश्लेषण किया गया है।
यह विश्लेषण ओटोमन चिकित्सा विचार में महत्वपूर्ण निरंतरताओं को प्रकट करता है, क्योंकि दोनों ग्रंथ द्रव-संतुलन संबंधी रोग विज्ञान के भीतर काम करते हैं और धूमन, आहार संबंधी प्रतिबंधों और भय के प्रबंधन जैसे समान निवारक उपायों की सलाह देते हैं। हालाँकि, रोग की विशिष्टता के कारण उपचार भिन्न थे; हैजा की अत्यधिक तीव्रता और घातकता ने प्लेग के उपचार के लिए थोड़ी लंबी अवधि की तुलना में तत्काल हस्तक्षेप (घंटों के भीतर) की मांग की। महत्वपूर्ण रूप से, जबकि प्रारंभिक ह्यूमरल उपचार अक्सर हैजा के लिए अप्रभावी थे, इस बीमारी का प्रकट होना ओटोमन राज्य के लिए आधुनिक क्वारंटाइन प्रणालियों को स्थापित करने के लिए एक उत्प्रेरक के रूप में काम किया।
अध्ययन का निष्कर्ष है कि ओटोमन चिकित्सा विचार जड़ित होने के बजाय लचीला और अनुकूलनीय था। यह विविध डेटा को एकीकृत करने में सक्षम था;
गेव्रेकज़ादे ने प्लेग के लिए विशिष्ट यूरोपीय रासायनिक व्यंजनों को अपनाया, जबकि बेहसेत एफेन्दी ने रोग निवारण में प्रशिक्षित चिकित्सक की भूमिका के संबंध में यूरोपीय सामाजिक-चिकित्सा प्रथाओं को अपनाया। अंततः, अध्ययन का निष्कर्ष है कि हालांकि ह्यूमरल सिद्धांतों पर आधारित चिकित्सीय प्रतिक्रियाएं अक्सर हैजा की तीव्र शुरुआत के खिलाफ अप्रभावी साबित हुईं, लेकिन इस बीमारी का प्रकोप 1831 से शुरू होकर ऑटोमन साम्राज्य के लिए आधुनिक क्वारंटाइन प्रणालियों को संस्थागत बनाने के लिए प्राथमिक उत्प्रेरक के रूप में काम किया।
यह अवधि उस्मानी चिकित्सा पद्धति में एक प्रतिमानगत बदलाव को दर्शाती है, जहाँ वैज्ञानिक निरंतरता और अनुकूलन ने उन्नीसवीं सदी की व्यापक सार्वजनिक स्वास्थ्य नीतियों के निर्माण को बढ़ावा दिया।
ये निष्कर्ष बताते हैं कि उस्मानी विज्ञान और चिकित्सा के इतिहास के क्षेत्रों में, इतिहासकारों को "पतन" की कथाओं से हटकर आंतरिक गतिशीलता और निरंतरता पर ध्यान केंद्रित करना चाहिए। भविष्य के शोध के लिए, यह अनुशंसा की जाती है कि यह और अधिक अन्वेषण किया जाए कि कैसे विशिष्ट रोग विशेषताओं, जैसे संचरण की गति ने, गैर-पश्चिमी दुनिया में राज्य स्वास्थ्य संस्थानों के केंद्रीकरण और आधुनिक सार्वजनिक स्वास्थ्य ढांचे के विकास को प्रभावित किया।
कीवर्ड: महामारी रोग, ओटोमन साम्राज्य, उन्नीसवीं सदी, चिकित्सा बहसें, ओटोमन चिकित्सा, चिकित्सा ग्रंथ, सार्वजनिक स्वास्थ्य।
By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.