The Modality of The Conseption of Destiny in The New Ilm al-Kalam

Yeni İlm-i Kelâm Döneminde Kader Düşüncesinin Keyfiyeti
Author:

Number of pages:
4391-4436
Language:
Türkçe
Year-Number:
2026-Volume 21 Issue 3
%>

Abstract

XIX. Yüzyıl ile birlikte İslâm dünyası, Avrupa bilim ve kültürü karşısındaki üstünlüğünü kaybetmeye başlamıştır. Gerilemenin nedenlerini tespit etmeye matuf olan eserlerin telif edildiği bu zaman dilimine ise “Yeni İlm-i Kelâm” dönemi denilmiştir. Hal böyle olunca kelâm ilmi alanındaki kader telakkisi de bu yenilikçi bakış açısından nasibini almıştır. Gerek sosyal gerekse de dinî alanlarda aktif bir konumda bulunması gereken kader düşüncesi, zamanla etkisizleştirilerek dinî ilimlerin ve İslâm medeniyetinin geri kalmasının nedenlerinden biri olarak görülmüştür. Mezkûr dönemle birlikte insan hürriyeti ve kader düşüncesi Hint alt kıtasından Anadolu’ya, buradan da Mısır’a kadar geniş bir coğrafyada incelenmiştir. Zira bahsedilen dönemdeki maddeci ve tabiatçı fikir akımlarının neden olduğu determinist anlayış, insanı fatalizme sürükleyerek hem özgürlüğünü elinden almış hem de Müslümanları tembelliğe sürüklemiştir. Buna karşın dönemin âlimleri de hem insan özgürlüğü fikrinin tekrardan canlanmasını sağlamaya çalışmış hem de kaderin mutlak belirlenimcilik anlamına geldiği algısını yıkmaya uğraşmışlardır. Çünkü bu düşünce mezkûr dönemde sosyolojik ve bilimsel açıdan geri kalmışlığın nedeni olarak görülmüştür. Dolayısıyla çalışma; kader düşüncesinin insanı cebr altında bırakıp tembelliğe sürükleyerek İslâmın geride kalmasına neden olduğu yargısının, yeni ilm-i kelâm âlimlerinin gözünden incelenmesini amaçlamıştır. Nitel araştırma yöntemi kullanılan ve doküman incelemesi tekniği tercih edilen çalışmanın dönemin kader anlayışı ile insan özgürlüğü düşüncesini yansıtması ve kaderin aşırı tevekkül anlamına gelmeyeceği düşüncesini açıklaması bakımından ayrı bir önem kazanmıştır.

Keywords

Abstract

With the 19th century, the Islamic world began to lose its superiority over European science and culture. This period, during which works aimed at identifying the reasons for this decline were written, is called the "New Theology" era. Consequently, the concept of fate in the field of theology also benefited from this innovative perspective. The idea of fate, which should have an active position in both social and religious fields, was gradually marginalized and seen as one of the reasons for the backwardness of religious sciences and Islamic civilization. During this period, the concepts of human freedom and fate were examined across a vast geographical area, from the Indian subcontinent to Anatolia and then to Egypt. This is because the deterministic understanding caused by the materialistic and naturalistic intellectual currents of the time led humanity to fatalism, depriving them of their freedom and encouraging laziness among Muslims. In response, the scholars of the time tried both to revive the idea of human freedom and to dismantle the perception that fate meant absolute determinism. Because this idea has been seen as the cause of backwardness from a sociological and scientific perspective. Therefore, this study aims to examine, from the viewpoint of new Islamic theologians, the judgment that the concept of fate has caused Islam to fall behind by keeping people under compulsion and leading them to laziness. The study, which employs a qualitative research method and document analysis technique, has gained particular importance in reflecting the understanding of fate and the concept of human freedom of the period, and in explaining that fate does not mean excessive reliance on God.

Keywords

Kalam, Materialism, Determinism, Human Freedom, Destiny

Structured Abstract:

Centering on the innovative period conceptually designated as the “New Ilm al-Kalam” in the theological literature, which emerged in tandem with the profound military, technological, economic, and cultural decline of the Islamic world against the shifting hegemony of Western civilization from the second half of the nineteenth century onward, this research critically investigates the diverse conceptions of human freedom, free will, and predestination that crystallized across the Indian subcontinent, Egyptian, and Ottoman intellectual centers, analyzing them through a holistic framework fundamentally anchored in the socio-political and philosophical crises of the era. The primary objective and structural core of this study examine the dual intellectual paralysis generated within the Muslim scholarly consciousness by both the historically entrenched, erroneous perceptions of fate rooted in passive reliance (tawakkul) traditionally blamed for the stagnation and unproductivity of Islamic societies and the rigid, deterministic paradigms imposed upon the Muslim intelligentsia by Western materialist, positivist, and naturalistic philosophical movements. During this critical juncture, while fate (qadar) ought to have been actively conceptualized as a dynamic, propulsive, and transformative catalyst within social and religious spheres, it was historically reduced through political manipulations and systematic philosophical misinterpretations into an absolute, suffocating fatalism that rendered human agents entirely passive, effectively erasing them from the historical stage. This conceptual distortion was widely leveraged by orientalist critics and internal reformist actors alike as one of the primary reasons for the civilizational stagnation and socioeconomic regression of the Islamic world. Crucially, the absolute determinism built upon the immutable mechanical laws of the cosmos by materialist thought systematically negated the reality of human volition, plunging the Muslim subject into a profound state of psychological defeatism, while traditional structures inadvertently legitimized this societal inertia by providing it with a misguided theological justification.

Accordingly, the essential aim of this study is to problematize the long-standing presupposition that the Islamic concept of fate inherently places human agents under an absolute compulsion (jabr), thereby inducing societal stagnation and condemning the Muslim world to civilizational defeat. By analyzing the primary texts of the New Ilm al-Kalam scholars across a vast geography stretching from the Indian subcontinent to Anatolia and Egypt, this article elucidates an action-oriented, reformist theological paradigm designed to liberate the Muslim subject from fatalism, restore human agency, and mathematically demonstrate that predestination does not imply deterministic immobility. In line with these objectives, this research strictly adopts a qualitative methodology, specifically employing the document analysis technique during the crucial data collection and interpretive phases. Within this framework, the foundational primary texts, treatises, and articles written by the vanguard theologians of the era who engineered rational refutations against both the metaphysical negations of materialism and the popular superstitions surrounding destiny within Muslim societies are systematically evaluated. Rather than presenting a superficial chronological survey of all thinkers, this study preserves analytical depth by deliberately restricting its core references to the specific textual outputs of the Indian, Egyptian, and Ottoman theological authorities. Throughout this analytical process, the methodological trajectory of these scholars is mapped through pivotal theological questions, such as: “To what exact degree is the human being autonomous in constructing individual actions?”, “How can the eternality of divine knowledge be reconciled with human moral accountability?”, "What specific argumentational discourse must be deployed to counter the philosophical incursions of foreign thought systems?”, and “Through what conceptual mechanisms can the existential damage inflicted upon human volition by materialism be neutralised?” These thinkers vigorously rejected the matter-based cosmic views embraced by Westernized Ottoman intellectuals, identifying them as conceptually invalid and systematically demonstrating their fundamental incompatibility with the intrinsic free-will doctrines of Islamic scripture. This rational intervention sought to insulate society from external philosophical threats while dismantling the internal, stultifying interpretations of fate to rebuild a critically aware religious consciousness.

Consequently, this study possesses an original academic value due to its unique analytical focus and its capacity to address critical lacunae within the current literature. Although isolated biographical and monographic studies exist on individual thinkers of the New Ilm al-Kalam period, a comprehensive, comparative, and thematic investigation that explicitly links the problem of fate and human autonomy to the overarching crisis of sociological decline has remained significantly absent. Most existing scholarly works have detached the issue from its macro-societal implications, leaving it confined within technical theological compartments. The empirical findings derived from this textual analysis are highly valuable for highlighting the profound chasm that persists between the theoretical definitions of fate and its practical assimilation within the collective psyche. The fact that contemporary Islamic societies still routinely attempt to rationalize socio-economic structural failures and modern institutional crises through a distorted reliance on concepts of fate, destiny, and share conclusively demonstrates the enduring relevance of this problem, tracing its roots directly to the debates initiated during the New Ilm al-Kalam era. Ultimately, this research demonstrates that the pioneers of the New Ilm al-Kalam successfully reformulated the concept of fate from an oppressive, pre-ordained script into a dynamic totality of open-ended processes that actively empower the individual to realize human potential and selfhood. By establishing the reality of human free will and ethical responsibility upon an unshakeable rational foundation, they sought to construct an active, highly productive Muslim subject capable of resisting external philosophical epistemologies, remaining cognizant of contemporary global realities, and proactively participating in the modern civilizational arena. In doing so, this study provides a crucial historical lens into the rational awakening of Islamic thought while offering a theoretical blueprint for contemporary intellectual transformation within the broader field of Islamic studies.

 

Keywords: Naturalism, Will, New Ilm al-Kalam, al-Gebra, Freedom.

Yapılandırılmış Özet:

Teolojik literatürde kavramsal olarak “Yeni İlm-i Kelâm” şeklinde adlandırılan ve 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Batı medeniyetinin değişen hegemonyası karşısında İslam dünyasının tecrübe ettiği derin askeri, teknolojik, ekonomik ve kültürel gerilemeyle eş zamanlı olarak ortaya çıkan yenilikçi döneme odaklanan bu araştırma; Hint alt kıtası, Mısır ve Osmanlı entelektüel merkezlerinde kristalleşen farklı insan hürriyeti, cüz-i irade ve kader tasavvurlarını, dönemin sosyo-politik ve felsefi krizlerine dayanan bütüncül bir çerçeve üzerinden eleştirel bir biçimde incelemektedir. Çalışmanın temel amacını ve yapısal çekirdeğini, Müslüman ilmi hafızasında iki yönlü olarak ortaya çıkan entelektüel felç durumu oluşturmaktadır: Bunlardan ilki, İslam toplumlarının durağanlığı ve verimsizliğinin temel sebebi olarak görülen ve tarihsel süreçte kökleşmiş olan pasif tevekkül anlayışına dayalı hatalı kader algısı; ikincisi ise Batılı materyalist, pozitivist ve natüralist felsefi akımlar tarafından Müslüman aydınlara dayatılan katı, determinist paradigmalardır. Bu kritik kırılma döneminde kader, toplumsal ve dini alanlarda dinamik, itici ve dönüştürücü bir katalizör olarak aktif bir biçimde kavramsallaştırılması gerekirken; siyasi manipülasyonlar ve sistemli felsefi yanlış yorumlar neticesinde, insani özneleri tamamen pasifize eden ve onları tarih sahnesinden silen mutlak, boğucu bir fatalizme (kaderciliğe) indirgenmiştir. Bu kavramsal sapma, gerek oryantalist eleştirmenler gerekse iç reformcu aktörler tarafından, İslam dünyasının medeniyet düzeyindeki duraklamasının ve sosyoekonomik gerilemesinin temel nedenlerinden biri olarak sıklıkla öne sürülmüştür. Bilhassa, materyalist düşüncenin evrenin değişmez mekanik yasaları üzerine inşa ettiği mutlak determinizm, insan iradesinin gerçekliğini sistemli bir şekilde reddederek Müslüman özneyi derin bir psikolojik yenilgi duygusuna sürüklemiş; geleneksel yapılar ise bu toplumsal atalete hatalı bir teolojik meşruiyet zemini sağlayarak farkında olmadan bu durumu körüklemiştir.

Buna bağlı olarak, bu çalışmanın esas gayesi, İslam'ın kader anlayışının doğası gereği insanı mutlak bir zorunluluk (cebir) altında bıraktığı, dolayısıyla toplumsal durağanlığa yol açarak İslam dünyasını medeniyetler arası bir yenilgiye mahkûm ettiği yönündeki kökleşmiş ön kabulü sorunsallaştırmaktır. Bu makale, Hint alt kıtasından Anadolu ve Mısır’a kadar uzanan geniş bir coğrafyadaki Yeni İlm-i Kelâm âlimlerinin birincil metinlerini analiz ederek; Müslüman özneyi fatalizmden özgürleştirmeyi, insan iradesini yeniden tesis etmeyi ve kader inancının determinist bir hareketsizliğe çıkmadığını rasyonel olarak ortaya koymayı amaçlayan eylem odaklı, reformist bir teolojik paradigmayı açıklığa kavuşturmaktadır. Belirlenen hedefler doğrultusunda, bu araştırmada kesin bir surette nitel yöntem benimsenmiş; özellikle veri toplama ve yorumlama aşamalarında doküman analizi tekniği titizlikle uygulanmıştır. Bu çerçevede, hem materyalizmin metafizik inkarlarına hem de Müslüman toplumlar içindeki kadere dair yaygın batıl inançlara karşı rasyonel reddiyeler inşa eden dönemin öncü kelâmcılarının kaleme aldığı temel metinler, risaleler ve makaleler sistematik bir değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Çalışma, tüm düşünürlerin yüzeysel bir kronolojik dökümünü sunmak yerine, analiz derinliğini korumak amacıyla referans kümesini bilinçli olarak Hint, Mısır ve Osmanlı teolojik otoritelerinin spesifik metinsel çıktılarıyla sınırlandırmıştır. Bu analitik süreç boyunca, söz konusu âlimlerin metodolojik rotası şu can alıcı teolojik sorular etrafında haritalandırılmıştır: “İnsan, bireysel eylemlerini inşa etmede tam olarak ne ölçüde otonomdur?”, “İlahî ilmin ezelîliği ile insanın ahlaki sorumluluğu nasıl uzlaştırılabilir?”, “Yabancı düşünce sistemlerinin felsefi akınlarına karşı ne tür spesifik bir argümantasyon söylemi geliştirilmelidir?” ve “Materyalizmin insan iradesi üzerinde yarattığı varoluşsal tahribat hangi kavramsal mekanizmalarla nötralize edilebilir?”. Bu düşünürler, Batılılaşmış Osmanlı aydınları tarafından benimsenen madde merkezli kozmik tasavvurları kavramsal olarak geçersiz ilan ederek şiddetle reddetmiş ve bunların İslam nasslarının özünde yer alan hür irade doktrinleriyle temelden uyuşmaz olduğunu sistemli bir şekilde ortaya koymuşlardır. Bu akli müdahale, bir yandan toplumu dış felsefi tehditlere karşı korumayı amaçlarken, diğer yandan kaderin içsel, uyuşturucu yorumlarını yıkarak eleştirel bir dini bilinci yeniden inşa etmeyi hedeflemiştir.

Sonuç olarak bu çalışma, kendine has analitik odağı ve mevcut literatürdeki kritik boşlukları doldurma kapasitesi sayesinde özgün bir akademik değere sahiptir. Yeni İlm-i Kelâm döneminin tekil figürlerine dair kopuk biyografik ve monografik çalışmalar mevcut olsa da, kader ve insan hürriyeti problemini doğrudan makro-toplumsal çöküş kriziyle ilişkilendiren kapsamlı, karşılaştırmalı ve tematik bir inceleme literatürde büyük ölçüde eksik kalmıştır. Mevcut akademik çalışmaların çoğu, meseleyi toplumsal yansımalarından kopararak teknik kelâmî kompartımanların içine hapsetmiştir. Yapılan metin analizinden elde edilen ampirik bulgular, kaderin teorik tanımları ile kolektif zihindeki pratik algısı arasında süregelen derin uçurumu gözler önüne sermesi bakımından son derece kıymetlidir. Günümüz İslam toplumlarının sosyo-ekonomik yapısal başarısızlıkları ve modern kurumsal krizleri hâlâ kader, kısmet ve nasip gibi kavramlara çarpık bir sığınma biçimiyle rasyonalize etmeye çalışması, kökleri doğrudan Yeni İlm-i Kelâm döneminde başlayan tartışmalara dayanan bu problemin güncelliğini koruduğunu kesin bir surette kanıtlamaktadır. Nihayetinde bu araştırma, Yeni İlm-i Kelâm öncülerinin kader kavramını baskıcı ve önceden yazılmış bir senaryo olmaktan çıkarıp, bireyi insani potansiyelini ve benliğini gerçekleştirmesi yönünde aktif olarak güçlendiren, ucu açık süreçlerin dinamik bir bütünü olarak yeniden formüle etmeyi başardıklarını göstermektedir. İnsan hürriyetini ve ahlaki sorumluluğunu sarsılmaz bir rasyonel temele oturtan bu düşünürler; dış felsefi epistemolojilere karşı direnebilen, çağdaş küresel gerçeklerin farkında olan ve modern medeniyet arenasında proaktif bir şekilde yer alabilen üretken bir Müslüman özne inşa etmeye çalışmışlardır. Bu yönüyle çalışma, İslam düşüncesinin rasyonel uyanışına dair hayati bir tarihsel perspektif sunarken, geniş anlamda İslam araştırmaları alanı dahilinde çağdaş entelektüel dönüşüm için de teorik bir yol haritası vadetmektedir.

 

Anahtar Kelimeler: Natüralizm, İrade, Yeni İlm-i Kelâm, Cebriye, Özgürlük.

ملخص منظم:

يركز هذا البحث على الفترة المبتكرة التي أُطلق عليها مصطلح «علم الكلام الجديد» في الأدبيات اللاهوتية، والتي ظهرت بالتزامن مع التدهور العسكري والتكنولوجي والاقتصادي والثقافي العميق الذي عانى منه العالم الإسلامي في مواجهة الهيمنة المتغيرة للحضارة الغربية منذ النصف الثاني من القرن التاسع عشر فصاعدًا. ويقوم هذا البحث بدراسة نقدية للمفاهيم المتنوعة للحرية الإنسانية والإرادة الحرة والقدر التي تبلورت عبر شبه القارة الهندية والمراكز الفكرية المصرية والعثمانية، ويحللها من خلال إطار شامل يرتكز أساسًا على الأزمات الاجتماعية والسياسية والفلسفية لتلك الحقبة. ويتمثل الهدف الأساسي والجوهر الهيكلي لهذه الدراسة في فحص الشلل الفكري المزدوج الذي نشأ داخل الوعي العلمي الإسلامي، نتيجةً لكل من التصورات الخاطئة المتجذرة تاريخياً عن القدر، والمتأصلة في الاعتماد السلبي (التوكل) الذي يُلام تقليدياً على ركود المجتمعات الإسلامية وعجزها عن الإنتاج، ومن الناحية الأخرى النماذج الصارمة والحتمية التي فُرضت على النخبة المثقفة الإسلامية من قبل الحركات الفلسفية الغربية المادية والوضعية والطبيعية. خلال هذه المرحلة الحرجة، وبينما كان ينبغي تصور القدر (القدر) بشكل إيجابي باعتباره محفزًا ديناميكيًا ودافعًا وتحويليًّا ضمن المجالين الاجتماعي والديني، فقد تم تقليصه تاريخيًّا، من خلال التلاعبات السياسية والتفسيرات الفلسفية الخاطئة المنهجية، إلى قدرية مطلقة وخانقة جعلت الفاعلين البشريين سلبيين تمامًا، مما أدى فعليًّا إلى محوهم من المسرح التاريخي. وقد استغل النقاد المستشرقون والجهات الإصلاحية الداخلية على حد سواء هذا التشويه المفاهيمي على نطاق واسع باعتباره أحد الأسباب الرئيسية للركود الحضاري والتراجع الاجتماعي والاقتصادي في العالم الإسلامي. والأهم من ذلك، أن الحتمية المطلقة التي بنى عليها الفكر المادي، استنادًا إلى القوانين الميكانيكية الثابتة للكون، نفت بشكل منهجي حقيقة الإرادة البشرية، مما ألقى بالفرد المسلم في حالة عميقة من الانهزامية النفسية، في حين أن الهياكل التقليدية أضفت شرعية غير مقصودة على هذا الجمود المجتمعي من خلال تزويده بتبرير لاهوتي مضلل.

وبناءً على ذلك، فإن الهدف الأساسي لهذه الدراسة هو إثارة التساؤل حول الافتراض الراسخ منذ زمن طويل بأن المفهوم الإسلامي للقدر يضع الفاعلين البشريين بطبيعته تحت إكراه مطلق (الجبر)، مما يؤدي إلى الركود المجتمعي ويحكم على العالم الإسلامي بالهزيمة الحضارية. من خلال تحليل النصوص الأساسية لعلماء «علم الكلام الجديد» عبر منطقة جغرافية شاسعة تمتد من شبه القارة الهندية إلى الأناضول ومصر، توضح هذه المقالة نموذجًا لاهوتيًا إصلاحيًا موجهًا نحو العمل، مصممًا لتحرير الفرد المسلم من القدرية، واستعادة الإرادة البشرية، وإثبات رياضيًا أن القدر لا يعني الجمود الحتمي. وتماشيًا مع هذه الأهداف، تتبنى هذه الدراسة منهجية نوعية بحتة، حيث تستخدم على وجه التحديد تقنية تحليل الوثائق خلال مرحلتي جمع البيانات والتفسير الحاسمتين. وفي هذا الإطار، يتم تقييم النصوص الأساسية والرسائل والمقالات التي كتبها رواد علماء اللاهوت في تلك الحقبة، والذين صاغوا دحضات عقلانية ضد كل من النفي الميتافيزيقي للمادية والخرافات الشائعة المحيطة بالقدر في المجتمعات الإسلامية، تقييمًا منهجيًّا.

وبدلاً من تقديم استعراض زمني سطحي لجميع المفكرين، تحافظ هذه الدراسة على العمق التحليلي من خلال قصر مراجعها الأساسية عمداً على الإنتاجات النصية المحددة للسلطات اللاهوتية الهندية والمصرية والعثمانية. وطوال هذه العملية التحليلية، يتم رسم المسار المنهجي لهؤلاء العلماء من خلال أسئلة لاهوتية محورية، مثل: «إلى أي درجة بالضبط يتمتع الإنسان بالاستقلالية في تشكيل أفعاله الفردية؟»، «كيف يمكن التوفيق بين أبدية العلم الإلهي والمساءلة الأخلاقية للإنسان؟»، و«ما هو الخطاب الحجاجي المحدد الذي يجب استخدامه لمواجهة الغزوات الفلسفية لأنظمة الفكر الأجنبية؟»، و«من خلال أي آليات مفاهيمية يمكن تحييد الضرر الوجودي الذي تلحقه المادية بالإرادة البشرية؟» وقد رفض هؤلاء المفكرون بشدة النظريات الكونية المادية التي تبنّاها المثقفون العثمانيون المتأثرون بالغرب، واعتبروها غير صحيحة من الناحية المفاهيمية، وأثبتوا بشكل منهجي عدم توافقها الجوهري مع مذاهب الإرادة الحرة المتأصلة في النصوص الإسلامية. وسعى هذا التدخل العقلاني إلى حماية المجتمع من التهديدات الفلسفية الخارجية، مع تفكيك التفسيرات الداخلية المُعيقة للقدر، من أجل إعادة بناء وعي ديني ناقد.

وبالتالي، تتمتع هذه الدراسة بقيمة أكاديمية أصلية بفضل تركيزها التحليلي الفريد وقدرتها على معالجة الثغرات الحاسمة في الأدبيات الحالية. وعلى الرغم من وجود دراسات سيرة ذاتية ودراسات أحادية موضوعية منعزلة عن مفكرين فرديين من فترة «علم الكلام الجديد»، إلا أن البحث الشامل والمقارن والموضوعي الذي يربط صراحةً مشكلة القدر والاستقلالية البشرية بالأزمة الشاملة للتدهور الاجتماعي ظل غائبًا بشكل ملحوظ. فقد فصلت معظم الأعمال العلمية الموجودة هذه القضية عن تداعياتها الاجتماعية الكلية، تاركة إياها محصورة ضمن أقسام لاهوتية تقنية. وتعد النتائج التجريبية المستمدة من هذا التحليل النصي ذات قيمة عالية في تسليط الضوء على الهوة العميقة التي لا تزال قائمة بين التعريفات النظرية للقدر واستيعابه العملي ضمن النفس الجماعية. وحقيقة أن المجتمعات الإسلامية المعاصرة لا تزال تحاول بشكل روتيني تبرير الإخفاقات الهيكلية الاجتماعية والاقتصادية والأزمات المؤسسية الحديثة من خلال الاعتماد المشوه على مفاهيم القدر والمصير والنصيب، تثبت بشكل قاطع الأهمية المستمرة لهذه المشكلة، وتربط جذورها مباشرة بالمناقشات التي بدأت خلال عصر «علم الكلام الجديد». وفي نهاية المطاف، تثبت هذه الدراسة أن رواد «علم الكلام الجديد» نجحوا في إعادة صياغة مفهوم القدر من نص قمعي محدد سلفًا إلى كليّة ديناميكية من العمليات المفتوحة التي تمكّن الفرد بشكل فعال من تحقيق الإمكانات البشرية والذاتية. ومن خلال إرساء حقيقة الإرادة الحرة للإنسان والمسؤولية الأخلاقية على أساس عقلاني لا يتزعزع، سعوا إلى بناء شخصية إسلامية فاعلة وعالية الإنتاجية، قادرة على مقاومة النظريات المعرفية الفلسفية الخارجية، مع البقاء على دراية بالواقع العالمي المعاصر، والمشاركة بشكل استباقي في الساحة الحضارية الحديثة. وبذلك، توفر هذه الدراسة منظورًا تاريخيًّا حاسمًا للصحوة العقلانية للفكر الإسلامي، بينما تقدم مخططًا نظريًّا للتحول الفكري المعاصر ضمن المجال الأوسع للدراسات الإسلامية

. الكلمات المفتاحية: الطبيعية، الإرادة، علم الكلام الجديد، الجبر، الحرية

Résumé structuré :

En se concentrant sur la période novatrice désignée conceptuellement sous le nom de « Nouveau Ilm al-Kalam » dans la littérature théologique, qui a émergé parallèlement au profond déclin militaire, technologique, économique et culturel du monde islamique face à l’hégémonie changeante de la civilisation occidentale à partir de la seconde moitié du XIXe siècle, cette recherche examine de manière critique les diverses conceptions de la liberté humaine, du libre arbitre et de la prédestination qui se sont cristallisées à travers le sous-continent indien, les centres intellectuels égyptiens et ottomans, en les analysant à travers un cadre holistique fondamentalement ancré dans les crises sociopolitiques et philosophiques de l’époque. L’objectif principal et le cœur structurel de cette étude consistent à examiner la double paralysie intellectuelle générée au sein de la conscience savante musulmane, d’une part par les perceptions erronées et historiquement ancrées du destin, fondées sur la confiance passive (tawakkul) traditionnellement tenue pour responsable de la stagnation et de l’improductivité des sociétés islamiques, et d’autre part par les paradigmes rigides et déterministes imposés à l’intelligentsia musulmane par les mouvements philosophiques occidentaux matérialistes, positivistes et naturalistes. À ce tournant critique, alors que le destin (qadar) aurait dû être activement conceptualisé comme un catalyseur dynamique, moteur et transformateur au sein des sphères sociales et religieuses, il a été historiquement réduit, par des manipulations politiques et des interprétations philosophiques systématiquement erronées, à un fatalisme absolu et étouffant qui a rendu les agents humains entièrement passifs, les effaçant de fait de la scène historique. Cette distorsion conceptuelle a été largement mise en avant tant par les critiques orientalistes que par les acteurs réformistes internes comme l’une des principales causes de la stagnation civilisationnelle et de la régression socio-économique du monde islamique. Surtout, le déterminisme absolu fondé sur les lois mécaniques immuables du cosmos par la pensée matérialiste a systématiquement nié la réalité de la volonté humaine, plongeant le sujet musulman dans un profond état de défaitisme psychologique, tandis que les structures traditionnelles ont involontairement légitimé cette inertie sociétale en lui fournissant une justification théologique erronée.

En conséquence, l’objectif essentiel de cette étude est de remettre en question le postulat de longue date selon lequel le concept islamique de destin soumet intrinsèquement les agents humains à une contrainte absolue (jabr), induisant ainsi une stagnation sociétale et condamnant le monde musulman à une défaite civilisationnelle. En analysant les textes fondamentaux des savants du « nouvel Ilm al-Kalam » à travers une vaste zone géographique s’étendant du sous-continent indien à l’Anatolie et à l’Égypte, cet article met en lumière un paradigme théologique réformiste et orienté vers l’action, conçu pour libérer le sujet musulman du fatalisme, restaurer la capacité d’agir humaine et démontrer mathématiquement que la prédestination n’implique pas une immobilité déterministe. Conformément à ces objectifs, cette recherche adopte strictement une méthodologie qualitative, en recourant plus particulièrement à la technique d’analyse documentaire lors des phases cruciales de collecte et d’interprétation des données. Dans ce cadre, les textes fondamentaux, traités et articles rédigés par les théologiens d’avant-garde de l’époque – qui ont élaboré des réfutations rationnelles tant contre les négations métaphysiques du matérialisme que contre les superstitions populaires entourant la destinée au sein des sociétés musulmanes – sont systématiquement évalués.

Plutôt que de présenter un aperçu chronologique superficiel de l’ensemble des penseurs, cette étude préserve une profondeur analytique en limitant délibérément ses références principales aux productions textuelles spécifiques des autorités théologiques indiennes, égyptiennes et ottomanes. Tout au long de ce processus analytique, le parcours méthodologique de ces savants est retracé à travers des questions théologiques centrales, telles que : « Dans quelle mesure exacte l’être humain est-il autonome dans la construction de ses actions individuelles ? », « Comment concilier l’éternité de la connaissance divine avec la responsabilité morale humaine ? », « Quel discours argumentatif spécifique faut-il déployer pour contrer les incursions philosophiques des systèmes de pensée étrangers ? », et « Par quels mécanismes conceptuels peut-on neutraliser les dommages existentiels infligés à la volonté humaine par le matérialisme ? » Ces penseurs ont vigoureusement rejeté les visions cosmiques matérialistes adoptées par les intellectuels ottomans occidentalisés, les qualifiant de conceptuellement invalides et démontrant systématiquement leur incompatibilité fondamentale avec les doctrines intrinsèques du libre arbitre issues des Écritures islamiques. Cette intervention rationnelle visait à protéger la société des menaces philosophiques extérieures tout en démantelant les interprétations internes et paralysantes du destin afin de reconstruire une conscience religieuse dotée d’un esprit critique.

Par conséquent, cette étude possède une valeur académique originale en raison de son approche analytique unique et de sa capacité à combler des lacunes critiques dans la littérature actuelle. Bien qu’il existe des études biographiques et monographiques isolées sur des penseurs individuels de la période du « Nouveau Ilm al-Kalam », une enquête exhaustive, comparative et thématique reliant explicitement le problème du destin et de l’autonomie humaine à la crise globale du déclin sociologique fait encore cruellement défaut. La plupart des travaux universitaires existants ont dissocié cette question de ses implications macrosociétales, la confinant ainsi dans des compartiments théologiques techniques. Les résultats empiriques issus de cette analyse textuelle sont extrêmement précieux pour mettre en évidence le fossé profond qui persiste entre les définitions théoriques du destin et son assimilation pratique au sein de la psyché collective. Le fait que les sociétés islamiques contemporaines tentent encore régulièrement de rationaliser les défaillances structurelles socio-économiques et les crises institutionnelles modernes en s’appuyant de manière déformée sur les concepts de destin, de fortune et de part démontrent de manière concluante la pertinence durable de ce problème, dont les racines remontent directement aux débats lancés à l’époque du « nouvel Ilm al-Kalam ». En fin de compte, cette recherche démontre que les pionniers du « Nouveau Ilm al-Kalam » ont réussi à reformuler le concept de destin, le faisant passer d’un scénario oppressif et prédéterminé à une totalité dynamique de processus ouverts qui donnent activement à l’individu les moyens de réaliser son potentiel humain et son individualité. En fondant la réalité du libre arbitre humain et de la responsabilité éthique sur un socle rationnel inébranlable, ils ont cherché à construire un sujet musulman actif et hautement productif, capable de résister aux épistémologies philosophiques extérieures, de rester conscient des réalités mondiales contemporaines et de participer de manière proactive à la scène civilisationnelle moderne. Ce faisant, cette étude offre un regard historique essentiel sur l’éveil rationnel de la pensée islamique, tout en proposant un cadre théorique pour la transformation intellectuelle contemporaine au sein du champ plus large des études islamiques.

 

Mots-clés : naturalisme, volonté, nouvel Ilm al-Kalam, al-Gebra, liberté.

Resumen estructurado:

Centrándose en el innovador periodo denominado conceptualmente «Nuevo Ilm al-Kalam» en la literatura teológica —que surgió en paralelo al profundo declive militar, tecnológico, económico y cultural del mundo islámico frente a la cambiante hegemonía de la civilización occidental a partir de la segunda mitad del siglo XIX—, esta investigación analiza críticamente las diversas concepciones de la libertad humana, el libre albedrío y la predestinación que se cristalizaron en el subcontinente indio, los centros intelectuales egipcios y otomanos, analizándolas a través de un marco holístico fundamentado esencialmente en las crisis sociopolíticas y filosóficas de la época. El objetivo principal y el núcleo estructural de este estudio consisten en examinar la doble parálisis intelectual generada en la conciencia académica musulmana tanto por las percepciones erróneas del destino, arraigadas históricamente en la confianza pasiva (tawakkul) —a la que tradicionalmente se ha atribuido el estancamiento y la falta de productividad de las sociedades islámicas—, como por los paradigmas rígidos y deterministas impuestos a la intelectualidad musulmana por los movimientos filosóficos materialistas, positivistas y naturalistas occidentales. En esta coyuntura crítica, mientras que el destino (qadar) debería haberse conceptualizado activamente como un catalizador dinámico, impulsor y transformador en los ámbitos social y religioso, se vio históricamente reducido, a través de manipulaciones políticas y malinterpretaciones filosóficas sistemáticas, a un fatalismo absoluto y asfixiante que convertía a los agentes humanos en seres totalmente pasivos, borrándolos de hecho del escenario histórico. Esta distorsión conceptual fue ampliamente aprovechada tanto por los críticos orientalistas como por los actores reformistas internos como una de las razones principales del estancamiento civilizatorio y la regresión socioeconómica del mundo islámico. Fundamentalmente, el determinismo absoluto construido sobre las leyes mecánicas inmutables del cosmos por el pensamiento materialista negaba sistemáticamente la realidad de la voluntad humana, sumiendo al sujeto musulmán en un profundo estado de derrotismo psicológico, mientras que las estructuras tradicionales legitimaban inadvertidamente esta inercia social al proporcionarle una justificación teológica errónea.

En consecuencia, el objetivo esencial de este estudio es cuestionar la presunción arraigada de que el concepto islámico del destino somete de forma inherente a los agentes humanos a una coacción absoluta (jabr), lo que provocaría el estancamiento social y condenaría al mundo musulmán a la derrota civilizatoria. Mediante el análisis de los textos primarios de los estudiosos del Nuevo Ilm al-Kalam en una vasta zona geográfica que se extiende desde el subcontinente indio hasta Anatolia y Egipto, este artículo esclarece un paradigma teológico reformista y orientado a la acción, diseñado para liberar al sujeto musulmán del fatalismo, restaurar la agencia humana y demostrar matemáticamente que la predestinación no implica inmovilidad determinista. En consonancia con estos objetivos, esta investigación adopta estrictamente una metodología cualitativa, empleando específicamente la técnica de análisis documental durante las fases cruciales de recopilación de datos e interpretación. Dentro de este marco, se evalúan sistemáticamente los textos primarios fundamentales, los tratados y los artículos escritos por los teólogos de vanguardia de la época, quienes elaboraron refutaciones racionales tanto contra las negaciones metafísicas del materialismo como contra las supersticiones populares en torno al destino en las sociedades musulmanas.

En lugar de presentar un repaso cronológico superficial de todos los pensadores, este estudio mantiene la profundidad analítica al restringir deliberadamente sus referencias principales a las obras textuales específicas de las autoridades teológicas indias, egipcias y otomanas. A lo largo de este proceso analítico, se traza la trayectoria metodológica de estos eruditos a través de cuestiones teológicas fundamentales, tales como: «¿Hasta qué grado exacto es autónomo el ser humano en la construcción de sus acciones individuales?», «¿Cómo puede conciliarse la eternidad del conocimiento divino con la responsabilidad moral humana?», «¿Qué discurso argumentativo específico debe emplearse para contrarrestar las incursiones filosóficas de los sistemas de pensamiento extranjeros?» y «¿A través de qué mecanismos conceptuales puede neutralizarse el daño existencial infligido a la voluntad humana por el materialismo?». Estos pensadores rechazaron enérgicamente las visiones cósmicas basadas en la materia que defendían los intelectuales otomanos occidentalizados, identificándolas como conceptualmente inválidas y demostrando sistemáticamente su incompatibilidad fundamental con las doctrinas intrínsecas del libre albedrío de las escrituras islámicas. Esta intervención racional pretendía aislar a la sociedad de las amenazas filosóficas externas, al tiempo que desmantelaba las interpretaciones internas y embrutecedoras del destino para reconstruir una conciencia religiosa dotada de espíritu crítico.

En consecuencia, este estudio posee un valor académico original debido a su enfoque analítico único y a su capacidad para abordar lagunas críticas en la bibliografía actual. Aunque existen estudios biográficos y monográficos aislados sobre pensadores individuales del período del Nuevo Ilm al-Kalam, ha brillado por su ausencia una investigación exhaustiva, comparativa y temática que vincule explícitamente el problema del destino y la autonomía humana con la crisis generalizada del declive sociológico. La mayoría de los trabajos académicos existentes han separado la cuestión de sus implicaciones macrosociales, dejándola confinada dentro de compartimentos teológicos técnicos. Los hallazgos empíricos derivados de este análisis textual son de gran valor para poner de relieve el profundo abismo que persiste entre las definiciones teóricas del destino y su asimilación práctica en la psique colectiva. El hecho de que las sociedades islámicas contemporáneas sigan intentando habitualmente racionalizar los fallos estructurales socioeconómicos y las crisis institucionales modernas mediante una dependencia distorsionada de los conceptos de destino, azar y suerte demuestra de manera concluyente la relevancia perdurable de este problema, cuyas raíces se remontan directamente a los debates iniciados durante la era del Nuevo Ilm al-Kalam. En última instancia, esta investigación demuestra que los pioneros del Nuevo Ilm al-Kalam reformularon con éxito el concepto de destino, pasando de un guion opresivo y preordenado a una totalidad dinámica de procesos abiertos que empoderan activamente al individuo para que desarrolle su potencial humano y su identidad propia. Al asentar la realidad del libre albedrío humano y la responsabilidad ética sobre una base racional inquebrantable, buscaron construir un sujeto musulmán activo y altamente productivo, capaz de resistirse a las epistemologías filosóficas externas, de mantenerse al tanto de las realidades globales contemporáneas y de participar de forma proactiva en el ámbito de la civilización moderna. Al hacerlo, este estudio proporciona una perspectiva histórica crucial sobre el despertar racional del pensamiento islámico, al tiempo que ofrece un modelo teórico para la transformación intelectual contemporánea dentro del ámbito más amplio de los estudios islámicos.

 

Palabras clave: Naturalismo, Voluntad, Nuevo Ilm al-Kalam, al-Gebra, Libertad.

结构化摘要:

本研究以神学文献中被概念化命名新伊尔姆·卡拉姆New Ilm al-Kalam)的创新时期为核心,该时期伴随伊斯兰世界自十九世纪下半叶起面对西方文明霸权更迭所经历的深刻军事、技术、经济及文化衰落而兴起。本研究批判性地考察了在印度次大陆、埃及、 以及奥斯曼帝国等知识中心所形成的关于人类自由、自由意志和宿命论的各种观念,并基于一个根本上植根于该时代社会政治与哲学危机的整体性框架对其进行分析。本研究的主要目标和结构核心,在于考察穆斯林学术意识中产生的双重思想瘫痪:一方面是源于被动依赖(tawakkul)的、历史悠久且根深蒂固的错误宿命观——这种观念传统上被归咎为伊斯兰社会停滞不前和缺乏生产力的根源;另一方面则是西方唯物主义、实证主义和自然主义哲学思潮强加给穆斯林知识分子的僵化、决定论范式。在这个关键时刻,命运(qadar)本应被积极地构想为社会和宗教领域中一种动态的、推动性的、变革性的催化剂,但历史上却因政治操纵和系统性的哲学误读,被简化为一种绝对的、令人窒息的宿命论,使人类主体完全处于被动状态,实际上将他们从历史舞台上抹去了。这种概念上的扭曲被东方主义批评家和内部改革派人士广泛利用,作为伊斯兰世界文明停滞和社会经济倒退的主要原因之一。关键在于,唯物主义思想基于宇宙不可改变的机械法则所构建的绝对决定论,系统性地否定了人类意志的现实性,将穆斯林主体推入一种深刻的心理失败主义状态;而传统结构则通过提供错误的神学依据,无意间使这种社会惰性合法化。

因此,本研究的核心目标是质疑这一长期存在的预设:即伊斯兰教的概念本质上将人类主体置于绝对强制(jabr)之下,从而导致社会停滞,并使穆斯林世界陷入文明失败的境地。通过分析从印度次大陆到安纳托利亚及埃及这一广阔地域内卡拉姆学派学者们的原始文献,本文阐明了一种以行动为导向、具有改革性的神学范式,旨在将穆斯林主体从宿命论中解放出来,恢复人类能动性,并从数学角度证明,宿命论并不意味着决定论式的僵化。为实现上述目标,本研究严格采用定性研究方法,特别是在关键的数据收集和解释阶段运用文献分析技术。在此框架下,系统评估了该时代先锋神学家撰写的奠基性原始文献、论著及文章——这些学者针对形而上学对唯物主义的否定,以及穆斯林社会中围绕命运的流行迷信,进行了理性反驳。本研究并非对所有思想家进行肤浅的编年式梳理,而是通过将核心参考文献有意识地限定在印度、埃及和奥斯曼神学权威的具体文本成果上,从而保持了分析的深度。在整个分析过程中,通过关键的神学问题勾勒出这些学者的方法论轨迹,例如:人在构建个体行为方面究竟拥有何种程度的自主性? 如何将神之知识的永恒性与人类的道德责任相调和?须采用何种具体的论证话语来抵御外来思想体系的哲学侵蚀?,以及过何种概念机制可以中和唯物主义对人类意志造成的存在性损害? 这些思想家坚决驳斥了西化奥斯曼知识分子所秉持的物质主义宇宙观,指出其在概念上站不住脚,并系统性地论证了其与伊斯兰经典中内在的自由意志教义存在根本性冲突。这种理性干预旨在保护社会免受外部哲学威胁,同时推翻内部那些令人麻木的宿命论解释,从而重建一种具有批判意识的宗教意识。

因此,本研究凭借其独特的分析视角以及填补现有文献关键空白的能力,具有独创性的学术价值。尽管针对新伊尔姆·卡拉姆时期个别思想家的孤立传记和专著研究已有所见,但迄今仍显著缺乏一项能够将类自主性问题明确关联到社会学衰落这一总体危机的综合性、比较性及主题性研究。现有的大多数学术著作都将这一问题与其宏观社会影响割裂开来,使其局限于技术性的神学范畴之内。本研究通过文本分析得出的实证发现极具价值,突显了的理论定义与其在集体心理中的实际内化之间依然存在的深刻鸿沟。当代伊斯兰社会至今仍惯常通过扭曲地依赖宿命天命等概念,来为社会经济结构性失灵及现代制度危机寻找合理化解释,这一事实确凿地证明了该问题的持久现实意义,其根源可直接追溯至新伊尔姆·卡拉姆时代所引发的论辩。最终,本研究表明,卡拉姆学的先驱们成功地将的概念从一压迫性的、预先注定的剧本,重新构想为一个开放式进程的动态整体,该整体积极赋权于个体,使其能够实现人类潜能与自我认同。通过在坚不可摧的理性基础上确立人类自由意志与伦理责任的现实性,他们致力于塑造一种积极、富有创造力的穆斯林主体,这种主体能够抵御外部的哲学认识论,保持对当代全球现实的清醒认识,并积极参与现代文明的舞台。由此,本研究为伊斯兰思想的理性觉醒提供了一个关键的历史视角,同时为更广泛的伊斯兰研究领域内的当代思想转型提供了理论蓝图。

 

关键词:自然主义、意志、新“伊尔姆·卡拉姆”(Ilm al-Kalam)、代数(al-Gebra)、自由

Структурированное резюме:

Ориентируясь на инновационный период, концептуально обозначенный в теологической литературе как «Новый Ильм аль-Калам», который возник одновременно с глубоким военным, технологическим, экономическим и культурным упадком исламского мира на фоне смены гегемонии в пользу западной цивилизации, начиная со второй половины XIX века, данное исследование критически анализирует разнообразные концепции человеческой свободы, свободы воли и предопределения, сформировавшиеся на Индийском субконтиненте, в Египте и османских интеллектуальных центрах, анализируя их через призму целостной концептуальной рамки, фундаментально укорененной в социально-политических и философских кризисах той эпохи. Основная цель и структурное ядро данного исследования заключаются в изучении двойного интеллектуального паралича, порожденного в мусульманском научном сознании как исторически укоренившимися ошибочными представлениями о судьбе, основанными на пассивной полагаемости (таваккул), которую традиционно обвиняют в стагнации и непродуктивности исламских обществ, так и жесткими детерминистскими парадигмами, навязанными мусульманской интеллигенции западными материалистическими, позитивистскими и натуралистическими философскими течениями. В этот критический момент, когда судьба (кадар) должна была бы активно осмысливаться как динамичный, движущий и преобразующий катализатор в социальной и религиозной сферах, она в результате политических манипуляций и систематических философских искажений была исторически сведена к абсолютному, удушающему фатализму, который сделал человеческие субъекты полностью пассивными, фактически стерев их с исторической арены. Это концептуальное искажение широко использовалось как ориенталистскими критиками, так и внутренними реформаторами в качестве одной из основных причин цивилизационного застоя и социально-экономического регресса исламского мира. Важно отметить, что абсолютный детерминизм, построенный материалистической мыслью на основе неизменных механических законов космоса, систематически отрицал реальность человеческой воли, погружая мусульманский субъект в глубокое состояние психологического пораженчества, в то время как традиционные структуры невольно легитимизировали эту общественную инерцию, предоставляя ей ошибочное теологическое обоснование.

Соответственно, основная цель данного исследования заключается в том, чтобы поставить под сомнение укоренившееся предположение о том, что исламская концепция судьбы по своей сути подвергает человеческие субъекты абсолютному принуждению (джабр), тем самым вызывая общественный застой и обрекая мусульманский мир на цивилизационное поражение. Анализируя первоисточники ученых «Нового Ильм аль-Калам» на обширной территории, простирающейся от Индийского субконтинента до Анатолии и Египта, данная статья раскрывает ориентированную на действие реформистскую теологическую парадигму, призванную освободить мусульманский субъект от фатализма, восстановить человеческую свободу воли и математически доказать, что предопределение не подразумевает детерминированной неподвижности. В соответствии с этими целями в данном исследовании строго применяется качественная методология, в частности, техника анализа документов на ключевых этапах сбора данных и их интерпретации. В этих рамках проводится систематическая оценка основополагающих первоисточников, трактатов и статей, написанных передовыми теологами той эпохи, которые разработали рациональные опровержения как метафизических отрицаний материализма, так и распространенных суеверий, связанных с судьбой в мусульманских обществах.

Вместо того чтобы представлять поверхностный хронологический обзор всех мыслителей, данное исследование сохраняет аналитическую глубину, сознательно ограничивая свои основные ссылки конкретными текстовыми работами индийских, египетских и османских теологических авторитетов. На протяжении всего этого аналитического процесса методологическая траектория этих ученых прослеживается через ключевые теологические вопросы, такие как: «В какой именно степени человек автономен в формировании своих индивидуальных действий?», «Как можно примирить вечность божественного знания с моральной ответственностью человека?», «Какой конкретный аргументационный дискурс необходимо задействовать для противодействия философским вторжениям иностранных систем мышления?» и «С помощью каких концептуальных механизмов можно нейтрализовать экзистенциальный ущерб, наносимый материализмом человеческой воле?» Эти мыслители решительно отвергали материалистические космологические взгляды, которых придерживались западнически настроенные османские интеллектуалы, признавая их концептуально несостоятельными и систематически демонстрируя их фундаментальную несовместимость с доктринами свободы воли, заложенными в исламских священных писаниях. Это рациональное вмешательство было направлено на то, чтобы оградить общество от внешних философских угроз и одновременно разрушить внутренние, одурманивающие интерпретации судьбы с целью восстановления критически осознанного религиозного сознания.

Следовательно, данное исследование обладает оригинальной научной ценностью благодаря своему уникальному аналитическому фокусу и способности восполнить критические пробелы в современной литературе. Хотя существуют отдельные биографические и монографические исследования, посвящённые отдельным мыслителям периода «Нового Ильм аль-Калам», всеобъемлющее, сравнительное и тематическое исследование, явно связывающее проблему судьбы и человеческой автономии с всеобъемлющим кризисом социологического упадка, до сих пор практически отсутствовало. Большинство существующих научных работ отделяют этот вопрос от его макросоциальных последствий, оставляя его в рамках узкоспециальных теологических разделах. Эмпирические выводы, полученные в результате данного текстового анализа, чрезвычайно ценны для выявления глубокой пропасти, которая по-прежнему существует между теоретическими определениями судьбы и её практическим усвоением в коллективном сознании. Тот факт, что современные исламские общества по-прежнему регулярно пытаются рационализировать социально-экономические структурные сбои и современные институциональные кризисы, искаженно опираясь на концепции судьбы, предопределения и доли, убедительно демонстрирует непреходящую актуальность этой проблемы, корни которой уходят непосредственно в дискуссии, начатые в эпоху «Нового Ильм аль-Калам». В конечном счете, данное исследование показывает, что пионеры «Нового Ильм аль-Калам» успешно переформулировали концепцию судьбы, превратив её из угнетающего, заранее предопределённого сценария в динамическую совокупность процессов с открытым исходом, которые активно дают индивиду возможность реализовать человеческий потенциал и самобытность. Установив реальность свободы воли человека и этической ответственности на непоколебимом рациональном фундаменте, они стремились сформировать активного, высокопродуктивного мусульманского субъекта, способного противостоять внешним философским эпистемологиям, оставаясь в курсе современных глобальных реалий и активно участвуя в жизни современной цивилизации. Тем самым данное исследование предоставляет важнейшую историческую перспективу на рациональное пробуждение исламской мысли, одновременно предлагая теоретическую модель для современной интеллектуальной трансформации в более широкой области исламоведения.

 

Ключевые слова: натурализм, воля, «Новый Ильм аль-Калам», аль-Джебра, свобода.

संरचित सारांश:

धार्मिक साहित्य में "नए इल्म अल-कलाम" के रूप में संकल्पनात्मक रूप से नामित अभिनव काल पर केंद्रित, जो उन्नीसवीं सदी के दूसरे छमाही से आगे पश्चिमी सभ्यता के बदलते प्रभुत्व के सामने इस्लामी दुनिया के गहरे सैन्य, तकनीकी, आर्थिक और सांस्कृतिक पतन के साथ-साथ उभरा, यह शोध भारतीय उपमहाद्वीप, मिस्र, और ओटोमन बौद्धिक केंद्रों में, उन्हें उस समग्र ढांचे के माध्यम से विश्लेषित करते हुए जो मूल रूप से उस युग के सामाजिक-राजनीतिक और दार्शनिक संकटों में निहित है। इस अध्ययन का प्राथमिक उद्देश्य और संरचनात्मक केंद्र उस द्वैध बौद्धिक सुन्नता की जांच करना है जो मुस्लिम विद्वानों की चेतना में उत्पन्न हुई थी। यह सुन्नता ऐतिहासिक रूप से गहरी जड़ें जमाए हुए, निष्क्रिय निर्भरता (तवक्कुल) में निहित भाग्य की गलत धारणाओंजिसे पारंपरिक रूप से इस्लामी समाजों के ठहराव और अकुशलता के लिए दोषी ठहराया जाता हैऔर पश्चिमी भौतिकवादी, सकारात्मकतावादी तथा प्राकृतिकवादी दार्शनिक आंदोलनों द्वारा मुस्लिम बुद्धिजीवियों पर थोपे गए कठोर, नियतिवादी प्रतिमानों, दोनों के कारण उत्पन्न हुई थी। इस महत्वपूर्ण मोड़ पर, जबकि क़दर (भाग्य) को सामाजिक और धार्मिक क्षेत्रों में एक गतिशील, प्रेरक और परिवर्तनकारी उत्प्रेरक के रूप में सक्रिय रूप से अवधारित किया जाना चाहिए था, उसे ऐतिहासिक रूप से राजनीतिक हेरफेर और व्यवस्थित दार्शनिक गलत व्याख्याओं के माध्यम से एक पूर्ण, घुटन भरे भाग्यवाद में बदल दिया गया, जिसने मानवीय एजेंटों को पूरी तरह से निष्क्रिय बना दिया और प्रभावी रूप से उन्हें ऐतिहासिक मंच से मिटा दिया। इस वैचारिक विकृति का इस्लामी दुनिया के सभ्यतागत ठहराव और सामाजिक-आर्थिक पतन के प्रमुख कारणों में से एक के रूप में ओरिएंटलिस्ट आलोचकों और आंतरिक सुधारवादी कार्यकर्ताओं दोनों द्वारा समान रूप से बड़े पैमाने पर लाभ उठाया गया। महत्वपूर्ण रूप से, भौतिकवादी विचारधारा द्वारा ब्रह्मांड के अपरिवर्तनीय यांत्रिक नियमों पर आधारित पूर्ण नियतिवाद ने मानव इच्छा की वास्तविकता को व्यवस्थित रूप से नकार दिया, जिससे मुस्लिम विषय गहरे मनोवैज्ञानिक पराजयवाद की स्थिति में डूब गया, जबकि पारंपरिक संरचनाओं ने अनजाने में इसे एक भ्रामक धार्मिक औचित्य प्रदान करके इस सामाजिक जड़ता को वैधता प्रदान कर दी।

तदनुसार, इस अध्ययन का मूल उद्देश्य उस लंबे समय से चली रही पूर्वधारणा को समस्याग्रस्त बनाना है कि भाग्य की इस्लामी अवधारणा स्वाभाविक रूप से मानवीय कर्ताओं को एक पूर्ण बाध्यता (जब्र) के अधीन कर देती है, जिससे सामाजिक स्थिरता आती है और मुस्लिम दुनिया को सभ्यगत पराजय की ओर धकेल दिया जाता है। भारतीय उपमहाद्वीप से लेकर अनातोलिया और मिस्र तक फैले विशाल भूगोल में नए 'इलम अल-कलाम' के विद्वानों के प्राथमिक ग्रंथों का विश्लेषण करके, यह लेख एक क्रिया-उन्मुख, सुधारवादी धार्मिक प्रतिमान को स्पष्ट करता है, जिसे मुस्लिम विषय को भाग्यवाद से मुक्त करने, मानवीय सक्रियता को बहाल करने, और गणितीय रूप से यह प्रदर्शित करने के लिए डिज़ाइन किया गया है कि पूर्वनिर्धारण का अर्थ निर्धारवादी अचलता नहीं है। इन उद्देश्यों के अनुरूप, यह शोध सख्ती से एक गुणात्मक कार्यप्रणाली को अपनाता है, विशेष रूप से महत्वपूर्ण डेटा संग्रह और व्याख्यात्मक चरणों के दौरान दस्तावेज़ विश्लेषण तकनीक का उपयोग करता है। इस ढांचे के भीतर, उस युग के अग्रणी धर्मशास्त्रियों द्वारा लिखे गए मौलिक प्राथमिक ग्रंथों, प्रबंधों और लेखों का व्यवस्थित रूप से मूल्यांकन किया जाता है, जिन्होंने पदार्थवाद की आध्यात्मिक अस्वीकृति और मुस्लिम समाजों में भाग्य को लेकर प्रचलित अंधविश्वासों, दोनों के खिलाफ तर्कसंगत खंडन तैयार किए थे।

सभी विचारकों का एक सतही कालानुक्रमिक सर्वेक्षण प्रस्तुत करने के बजाय, यह अध्ययन जानबूझकर अपने मुख्य संदर्भों को भारतीय, मिस्र और ओटोमन धर्मशास्त्रीय प्राधिकरणों के विशिष्ट पाठ्य सामग्री तक सीमित करके विश्लेषणात्मक गहराई को बनाए रखता है। इस पूरे विश्लेषणात्मक प्रक्रिया के दौरान, इन विद्वानों की पद्धतिगत यात्रा को प्रमुख धर्मशास्त्रीय प्रश्नों के माध्यम से रेखांकित किया गया है, जैसे: "व्यक्तिगत कार्यों के निर्माण में मानव कितनी सटीक सीमा तक स्वायत्त है?", "दिव्य ज्ञान की शाश्वतता को मानवीय नैतिक जवाबदेही के साथ कैसे सामंजस्य स्थापित किया जा सकता है?", "विदेशी विचार प्रणालियों के दार्शनिक आक्रमणों का मुकाबला करने के लिए कौन सा विशिष्ट तर्कसंगत विमर्श अपनाया जाना चाहिए?", और "किस वैचारिक तंत्र के माध्यम से भौतिकवाद द्वारा मानवीय इच्छाशक्ति को पहुँचाए गए अस्तित्वगत नुकसान को तटस्थ किया जा सकता है?" इन विचारकों ने पश्चिमीकरण वाले ओटोमन बुद्धिजीवियों द्वारा अपनाए गए पदार्थ-आधारित ब्रह्मांडीय दृष्टिकोणों को जोरदार तरीके से खारिज कर दिया, उन्हें वैचारिक रूप से अमान्य बताया और इस्लामी धर्मग्रंथों के अंतर्निहित स्वतंत्र इच्छा के सिद्धांतों के साथ उनकी मौलिक असंगति को व्यवस्थित रूप से प्रदर्शित किया। इस तर्कसंगत हस्तक्षेप का उद्देश्य समाज को बाहरी दार्शनिक खतरों से बचाना था, साथ ही भाग्य की आंतरिक, मस्तिष्क-सुन्न करने वाली व्याख्याओं को ध्वस्त करके एक आलोचनात्मक रूप से जागरूक धार्मिक चेतना का पुनर्निर्माण करना था।

परिणामस्वरूप, अपने अद्वितीय विश्लेषणात्मक फोकस और वर्तमान साहित्य में महत्वपूर्ण खामियों को दूर करने की क्षमता के कारण इस अध्ययन का एक मौलिक अकादमिक मूल्य है। यद्यपि नए 'इलम अल-कलाम' काल के व्यक्तिगत विचारकों पर अलग-थलग जीवनीपरक और एकल-विषयक अध्ययन मौजूद हैं, फिर भी एक व्यापक, तुलनात्मक और विषयगत जांच जो स्पष्ट रूप से भाग्य और मानवीय स्वायत्तता की समस्या को सामाजिक पतन के व्यापक संकट से जोड़ती हो, काफी हद तक अनुपस्थित रही है। अधिकांश मौजूदा विद्वतापूर्ण कृत्यों ने इस मुद्दे को इसके व्यापक-सामाजिक निहितार्थों से अलग कर दिया है, और इसे तकनीकी धर्मशास्त्रीय दायरों तक सीमित छोड़ दिया है। इस पाठ्य विश्लेषण से प्राप्त अनुभवजन्य निष्कर्ष, भाग्य की सैद्धांतिक परिभाषाओं और सामूहिक चेतना में इसके व्यावहारिक आत्मसात के बीच बनी गहरी खाई को उजागर करने के लिए अत्यधिक मूल्यवान हैं। यह तथ्य कि समकालीन इस्लामी समाज अभी भी नियति, तकदीर और हिस्से जैसी अवधारणाओं पर विकृत निर्भरता के माध्यम से सामाजिक-आर्थिक संरचनात्मक विफलताओं और आधुनिक संस्थागत संकटों को तर्कसंगत ठहराने का नियमित रूप से प्रयास करते हैं, इस समस्या की स्थायी प्रासंगिकता को निर्णायक रूप से प्रदर्शित करता है, जो इसकी जड़ों को सीधे नए इल्म अल-कलाम युग के दौरान शुरू हुई बहसों तक ट्रेस करता है। अंततः, यह शोध दर्शाता है कि नए इल्म अल-कलाम के अग्रदूतों ने भाग्य की अवधारणा को एक दमनकारी, पूर्व-निर्धारित पटकथा से बदलकर खुले अंत वाली प्रक्रियाओं की एक गतिशील संपूर्णता में सफलतापूर्वक पुनर्व्याख्या किया, जो व्यक्ति को मानवीय क्षमता और आत्मत्व को साकार करने के लिए सक्रिय रूप से सशक्त बनाती है। मानव स्वतंत्र इच्छा और नैतिक जिम्मेदारी की वास्तविकता को एक अटूट तर्कसंगत नींव पर स्थापित करके, उन्होंने एक सक्रिय, अत्यधिक उत्पादक मुस्लिम व्यक्ति का निर्माण करने का प्रयास किया जो बाहरी दार्शनिक ज्ञानमीमांसा का विरोध करने, समकालीन वैश्विक वास्तविकताओं से अवगत रहने, और आधुनिक सभ्यतागत क्षेत्र में सक्रिय रूप से भाग लेने में सक्षम हो। ऐसा करते हुए, यह अध्ययन इस्लामी विचारों के तर्कसंगत जागरण में एक महत्वपूर्ण ऐतिहासिक दृष्टिकोण प्रदान करता है, साथ ही इस्लामी अध्ययन के व्यापक क्षेत्र के भीतर समकालीन बौद्धिक परिवर्तन के लिए एक सैद्धांतिक रूपरेखा भी प्रस्तुत करता है।

 

 कीवर्ड: प्राकृतिकवाद, इच्छा, नया इल्म अल-कलाम, अल-जबर, स्वतंत्रता.

Article Statistics

Number of reads 58
Number of downloads 7

Share

Turkish Studies-Comparative Religious Studies
E-Mail Subscription

By subscribing to E-Newsletter, you can get the latest news to your e-mail.